# نغض — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%BA%D8%B6/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%BA%D8%B6/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%BA%D8%B6.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نغض

نَغَضَ الشيءُ يَنْغُضُ نَغْضاً ونُغُوضا ونَغضَاناً وتَنَغَّض وأَنْغَض: تحرَّك واضْطَرَبَ، وأَنْغَضه هو أَي حرَّكه كالمتعَجِّب من الشيء. ويقال: نَغَضَ فلان أَيضاً رأْسَه، يَتَعدَّى ولا يتعدَّى. والنَّغَضانُ: تَنَغُّضُ الرأْسِ والأَسنانِ في ارْتِجافٍ إِذا رَجَفَتْ تقول نَغَضَتْ؛ ومنه حديث عثمان: سَلِسَ بَوْلي ونَغَضَتْ أَسْناني أَي قَلِقَتْ وتحرَّكَت. ويقال: نَغَضَ رأْسَه إِذا تحرَّك، وأَنْغَضَه إِذا حرَّكَه؛ ومنه الحديث: وأَخذ يُنْغِضُ رأْسه كأَنه يستفهم ما يقال له أَي يُحَرِّكه ويَمِيلُ إِليه. وفي التنزيل العزيز: فسَيُنْغِضون إِليك رُؤُوسهم. قال الفراء: أَنْغَضَ رأْسَه إِذا حرَّكَه إِلى فَوقُ وإِلى أَسفلُ، والرأْس يَنْغُضُ ويَنْغِضُ لُغتان. والثنية إِذا تحرَّكت قيل: نَغَضَت سِنُّه، وإِنما سُمِّي الظَّلِيمُ نَغْضاً ونَغِضاً لأَنه إِذا عَجِل في مشيته ارتفع وانخفض. قال أَبو الهيثم: يقال للرجل إِذا حُدِّثَ بشيء فحرَّك رأْسه إِنكاراً له: قد أَنْغَضَ رأْسه. ونَغَضَ رأْسُه يَنغُضُ ويَنْغِضُ نَغْضاً ونُغُوضاً أَي تحرَّك. ونَغَضَ برأْسِه يَنْغُضُ نَغْضاً: حرَّكه؛ قال العجاج يصف الظليم:
واسْتَبْدَلَتْ رُسُومُه سَفَنَّجا
أَصَكَّ نَغْضاً، لا يَني مُسْتَهْدَجا
وفي المحكم: أَسَكَّ، بالسين. والنَّغْضُ: الذي يُحَرِّك رأْسَه ويَرْجُف في مِشْيَتِه، وصف بالمصدر. وكلُّ حركة في ارْتِجافٍ نَغضٌ. يقال: نَغَضَ رَحْلُ البعير وثَنِيَّةُ الغلام نَغْضاً ونَغَضاناً؛ قال ذو الرمة:ولم يَنْغُض بهنَّ القَناطِر
ونَغْضٌ ونِغْضٌ: الظَّلِيمُ كذلك معرفة لأَنه اسم للنوْع كأُسامة؛ وقال غيره: النَّغْضُ الظليم الجَوَّالُ، ويقال: بل هو الذي يُنغِضُ رأْسَه كثيراً. والنَّاغِضُ: الغُضْرُوفُ. ابن سيده: ونُغْضُ الكَتِف حيث تذهَب وتجيء، وقيل: هو أَعلى مُنْقَطَع غُضْرُوفِ الكَتِف، وقيل: النُّغْضانِ اللّذان يَنْغُضان من أَصل الكتف فيتحَرَّكانِ إِذا مشَى. وروى شُعبةُ عن عاصم عن عبد اللّه بن سَرْجِسَ، رضي اللّه عنه، قال: نظرت إِلى ناغِضِ كتف رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، الأَيْمن والأَيسر فإِذا كهيْئةِ الجُمْعِ عليه الثآليلُ؛ قال شمر: الناغِضُ من الإِنسانِ أَصل العُنُق حيث يَنْغُضُ رأْسُه، ونُغْضُ الكتِف هو العظم الرقيق على طَرَفها. وفي حديث أَبي ذر، رضي اللّه عنه: بشِّر الكَنَّازِينَ برَضْفةٍ
(* قوله «برضفة»
كذا بالأَصل، والذي في النهاية في غير موضع: برضف.) في النّاغِضِ أَي بحجر مُحْمىً فيوضع على ناغِضِه وهو فَرْعُ الكتف، قيل له ناغض لتحرُّكه، وأَصل النَّغْضِ الحركةُ. وفي حديث ابن الزبير: إِنَّ الكَعْبةَ لما احترقت نَغَضَتْ أَي تحرَّكت ووَهَتْ. وفي حديث سَلْمانَ في خاتَمِ النبوة: وإِذا الخاتَمُ في ناغِضِ كَتِفه الأَيسر، وروي في نَغْضِ كتِفه؛ النُّغْضُ والنَّغْضُ والنّاغِضُ: أَعلى الكتِف، وقيل: هو العَظْمُ الرَّقِيقُ الذي على طرَفِه.
وغيم نَغّاضٌ، ونَغَضَ السَّحابُ إِذا كثُفَ ثم مَخَض تراه يتحرّك بعضُه في بعض ولا يَسِيرُ؛ قال رؤبة:
أَرَّقَ عَيْنيكَ عن الغِمَاضِ
بَرْقٌ تَرَى في عارِضٍ نَغّاضِ
قال ابن بري: الذي وقع في شعره:
بَرْقٌ سرَى في عارِضِ نَهّاضِ
الليث: يقال للغَيْم إِذا كَثُفَ ثم تَمَخَّض: قد نَغَضَ حيث تراه يتحرّك بعضُه في بعض مُتَحَيِّراً ولا يَسير. ومَحالٌ نُغَّضٌ؛ قال الراجز:لا ماءَ في المَقْراةِ إِن لم تَنْهَضِ
بمَسَدٍ فوقَ المَحالِ النُّغَّضِ
قال ابن بري: والنَّغْضةُ في شِعْر الطرماح يصف ثوراً:
باتَ إِلى نَغْضةٍ يَطُوفُ بها،
في رأْسِ مَتْنٍ أَبْزَى به جَرَدُهْ
هو الشجرة فيما فسره ابن قتيبة وفسر غيره النَّغْضةَ في البيت بالنّعامةِ.
وفي صفته، صلّى اللّه عليه وسلّم، من حديث عليّ، رضي اللّه عنه: كان نَغّاضَ البطْنِ، فقال له عمر، رضي اللّه عنه: ما نَغّاضُ البطنِ؟ فقال: مُعَكَّنُ البطن، وكان عُكَنُه أَحْسَنَ من سَبائكِ الذهبِ والفِضّةِ؛ قال: النَّغْضُ ونُتوء عن مُسْتَوَى البطنِ قيل للمُعَكَّنِ نَغَّاضُ البطن.

### Türkçe

**نَغَضَ** şey, **يَنْغُضُ** **نَغْضاً** ve **نُغُوضا** ve **نَغضَاناً** ve **تَنَغَّض** ve **أَنْغَض**: hareket etti ve çalkalandı; ve **أَنْغَضَه** o, yani onu hareket ettirdi; şeyden hayret eden gibi. Ve denilir: **نَغَضَ** falan da başını; geçişli olur ve geçişsiz olmaz.

Ve **النَّغَضانُ**: titreme içinde başın ve dişlerin **تَنَغُّضُ**’udur; titrediği zaman, **نَغَضَتْ** dersin; ve ondan Osman hadisi: “İdrarım gevşedi ve **نَغَضَتْ أَسْناني**” yani huzursuz oldu ve hareket etti. Ve denilir: **نَغَضَ رأْسَه** hareket ettiği zaman; ve **أَنْغَضَه** onu hareket ettirdiği zaman; ve ondan hadis: “Ve başını **يُنْغِضُ** almaya başladı; sanki kendisine söylenen şeyi anlıyor” yani onu hareket ettiriyor ve ona doğru eğiyor. Ve aziz tenzilde: “O hâlde sana doğru başlarını **فَسَيُنْغِضون**.” el-Ferrâ dedi: **أَنْغَضَ رأْسَه** onu yukarıya ve aşağıya hareket ettirdiği zaman; ve baş **يَنْغُضُ** ve **يَنْغِضُ** iki lugattır. Ve **الثنية** hareket ettiği zaman denilir: **نَغَضَت سِنُّه**; ve ancak **الظَّلِيمُ**’e **نَغْضاً** ve **نَغِضاً** adı verildi; çünkü yürüyüşünde acele ettiği zaman yükselir ve alçalır. Ebû’l-Heysem dedi: Bir adama bir şey anlatıldığı zaman, onu inkâr ederek başını hareket ettirirse: “Başını **قد أَنْغَضَ**” denilir. Ve **نَغَضَ رأْسُه** **يَنغُضُ** ve **يَنْغِضُ** **نَغْضاً** ve **نُغُوضاً**: yani hareket etti. Ve **نَغَضَ برأْسِه** **يَنْغُضُ** **نَغْضاً**: onu hareket ettirdi; el-‘Accâc **الظليم**’i vasfederek dedi:

واسْتَبْدَلَتْ رُسُومُه سَفَنَّجا
أَصَكَّ نَغْضاً، لا يَني مُسْتَهْدَجا

Ve **المحكم**’de: **أَسَكَّ**; **السين** ile. Ve **النَّغْضُ**: başını hareket ettiren ve yürüyüşünde titreyen; masdar ile vasfedildi. Ve titreme içinde her hareket **نَغضٌ**’dur. Denilir: **نَغَضَ رَحْلُ البعير** ve **ثَنِيَّةُ الغلام** **نَغْضاً** ve **نَغَضاناً**; Zû’r-Rumme dedi:
ولم يَنْغُض بهنَّ القَناطِر

Ve **نَغْضٌ** ve **نِغْضٌ**: **الظَّلِيمُ**; yine, türün adı olduğu için marife; **أُسامة** gibi. Ve başkası dedi: **النَّغْضُ** dolaşan **الظليم**’dir; ve denilir: bilakis o, başını çokça **يُنغِضُ** edendir. Ve **النَّاغِضُ**: **الغُضْرُوفُ**. İbn Sîdeh: Ve **نُغْضُ الكَتِف** gidip geldiğin yer; ve denildi: o, **غُضْرُوفِ الكَتِف**’in en üst kopma yeridir; ve denildi: **النُّغْضانِ** omuzun aslından **يَنْغُضان** eden iki şeydir; yürüdüğü zaman hareket ederler. Şu‘be, Âsım’dan, Abdullah b. Sercis’ten, Allah ondan razı olsun, rivayet etti; dedi: “Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sağ ve sol **ناغِضِ كتف**’ine baktım; bir de ne göreyim, üzerinde siğiller, **الجُمْعِ** heyeti gibi.” Şemmer dedi: **الناغِضُ** insandan boynun aslıdır; başı orada **يَنْغُضُ** eder; ve **نُغْضُ الكتِف** onun ucunda bulunan ince kemiktir. Ve Ebû Zer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**الكَنَّازِينَ**’i **برَضْفةٍ** ile müjdele” **في النّاغِضِ**; yani kızdırılmış bir taş ile; o da onun **ناغِضِه**’ine konur; o, omuzun dalıdır; hareketinden dolayı ona **ناغض** denildi; ve **النَّغْضِ**’ün aslı harekettir. Ve İbnü’z-Zübeyr hadîsinde: “Şüphesiz **الكَعْبةَ** yanınca **نَغَضَتْ**” yani hareket etti ve zayıfladı. Ve Selmân hadîsinde, nübüvvet mührü hakkında: “Ve mühür, sol **ناغِضِ كَتِفه**’inde idi”; ve **نَغْضِ كتِفه**’inde diye de rivayet edildi; **النُّغْضُ** ve **النَّغْضُ** ve **النّاغِضُ**: omuzun en üstü; ve denildi: o, ucunda bulunan ince kemiktir.

Ve **غيم نَغّاضٌ**; ve **نَغَضَ السَّحابُ**: yoğunlaştığı sonra çalkalandığı zaman; onu, bir kısmı bir kısmı içinde hareket eder görürsün ve yürümez; Ru’be dedi:

أَرَّقَ عَيْنيكَ عن الغِمَاضِ
بَرْقٌ تَرَى في عارِضٍ نَغّاضِ

İbn Berrî dedi: Şiirinde vâki olan:
بَرْقٌ سرَى في عارِضِ نَهّاضِ

el-Leys: Bulut yoğunlaşıp sonra çalkalandığı zaman ona denilir: “**قد نَغَضَ**”; onu, bir kısmı bir kısmı içinde şaşkın hâlde hareket eder görürsün ve yürümez. Ve **مَحالٌ نُغَّضٌ**; râciz dedi:
لا ماءَ في المَقْراةِ إِن لم تَنْهَضِ
بمَسَدٍ فوقَ المَحالِ النُّغَّضِ

İbn Berrî dedi: Ve **النَّغْضةُ** Tarmah’ın şiirinde, bir boğayı vasfederken:

باتَ إِلى نَغْضةٍ يَطُوفُ بها،
في رأْسِ مَتْنٍ أَبْزَى به جَرَدُهْ

O, İbn Kuteybe’nin tefsir ettiği üzere ağaçtır; ve başkası beyitteki **النَّغْضةَ**’yı **النّعامةِ** ile tefsir etti.

Ve onun sıfatında, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, Ali hadîsinden, Allah ondan razı olsun: “**نَغّاضَ البطْنِ** idi.” Bunun üzerine Ömer, Allah ondan razı olsun, ona dedi: “**نَغّاضُ البطنِ** nedir?” Dedi: “**مُعَكَّنُ البطن**”; ve onun karın kıvrımları altın ve gümüş külçelerinden daha güzeldi. Dedi: **النَّغْضُ** karın düzlüğünden bir çıkıntıdır; **المُعَكَّنِ**’e **نَغَّاضُ البطن** denildi.
