# نغض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%BA%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D8%BA%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نغض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%BA%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نغض

نغض الشيء، كالرأس والثنية وغيرهما، كنصر وضرب، الأخير عن الكسائي: نغضا، ونغوضا، ونغضانا، ونغضا، محركتين، أي تحرك واضطرب في ارتجاف، كأنغض وتنغض. ونغض رأسه أيضا، إذا حرك، يتعدى ولا يتعدى، حكاه الأخفش. وكل حركة في ارتجاف: نغض، قال:
  سألت هل وصل فقالت مض
  وحركت لي رأسها بالنغض كأنغض، يقال: أنغضه، إذا حركه، كالمتعجب من الشيء، ومنه قوله تعالى  فسينغضون إليك رؤوسهم  ، أي يحركونها على سبيل الهزء. وقال أبو الهيثم: يقال للرجل إذا حدث بشيء فحرك رأسه إنكارا له: قد أنغض رأسه. وفي الحديث:  فأخذ ينغض رأسه، وكأنه يستفهم ما يقال  أي يحركه ويميل إليه. ونغض الشيء: كثر وكثف، ومنه: غيم ناغض ونغاض، ككتان، أي كثيف متحرك بعضه في أثر بعض متحير لا يسير. قال ذلك الليث، وحكاه عنه الأزهري والجوهري، وهو مجاز، وأنشد لرؤبة:
  أرق عينيك عن الـغـمـاض
  برق سرى في عارض نغاض قال الصاغاني: والرواية: نهاض لا غير، وأما الشاهد ففي مشطور آخر له من هذه الأرجوزة يصف الفتنة:
  تبرق برق العارض النغاض وقال ابن فارس: نغض الغيم، إذا سار. وفي الحديث وصف علي، رضي الله عنه، رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال:  كان النبي صلى الله عليه وسلم نغاض البطن  فقال له عمر رضي الله عنه: ما نغاض البطن? فقال: أي معكنه. وكان عكنه أحسن من سبائك الذهب والفضة. ولما كان في العكن نهوض ونتوء عن مستوى البطن قيل للمعكن: نغاض البطن، ويحتمل أن يبني فعالا من الغضون، وهي المكاسر في البطن المعكن، على القلب. ونغض، بالفتح ويكسر: اسم للظليم معرفة، لأنه اسم للنوع، كأسامة، قال العجاج يصفه:
  واستبدلت رسومه سفنجـا
  أصك نغضا لايني مستهدجا

  أو للجوال منه، قاله أبو الهيثم. وقال الليث: إنما سمي الظليم نغضا، لأنه إذا عجل في مشيته ارتفع وانخفض. والنغض أيضا: من يحرك رأسه ويرجف في مشيته، وصف بالمصدر. والنغض: أن يرد إبله الحوض، فإذا شربت أخرج من كل بعيرين بعيرا قويا، وأدخل مكانه بعيرا ضعيفا، هذا تصحيف، والصواب فيه نغص، بالصاد المهملة، وقد ذكره هناك على الصواب، فليتنبه لذلك. والنغض، بالضم، ويفتح وهو قليل: غرضوف الكتف، وقيل: أعلى منقطع غضروف الكتف، أو حيث يجيء ويذهب منه. وقيل: النغضان ينغضان من أصل الكتف فيتحركان إذا مشى، كالناغض فيهما. وقال شمر: الناغض من الإنسان: أصل العنق حيث ينغض رأسه، ونغض الكتف: هو العظم الرقيق على طرفها. وناغض: ازدحم، مأخوذ من قول ابن فارس: ناغضت الإبل على الماء، أي ازدحمت، وهذا أيضا تصحيف من ابن فارس؛ فإن الصواب فيه: تناغصت الإبل بالصاد، كما مر عن الكسائي. ويقال: النغوض، كصبور: الناقة العظيمة السنام؛ لأنه إذا عظم اضطرب، نقله ابن فارس.
 ومما يستدرك عليه: النغضان: القلق والرجفان. ونغض أمره: وهى. ومحال نغض. قال الراجز:
  لا ماء في المقراة إن لم تنهض
  بمسد فوق المحال النغض والنغضة: الشجرة، قاله ابن قتيبة، وأنشد الطرماح يصف ثورا:
  بات إلى نغضة يطوف بهـا                      في رأس متن أبزى به جرده وفسر غيره النغضة في البيت بالنعامة. وإبل نغاضة برحالها. ونغضوا إلى العدو: نهضوا، وهو مجاز.

### Türkçe

**نغض** şey, baş ve **الثنية** ve bunların dışındakiler gibi, **نصر** ve **ضرب** gibi (gelir); sonuncusu **الكسائي**’den: **نغضا** ve **نغوضا** ve **نغضانا** ve **نغضا** (iki harekeli), yani titremede hareket etti ve sarsıldı; **كأنغض** ve **تنغض** gibi. Ve başını da **نغض** etti; hareket ettirdiği zaman; geçişli olur ve geçişsiz olur; bunu **الأخفش** rivayet etti. Ve titremede her hareket: **نغض**; dedi ki:
  “Sordum: ulaştı mı? dedi: **مض**
  Ve bana başını **بالنغض** ile hareket ettirdi, **كأنغض** gibi.”

Denir: **أنغضه**; onu hareket ettirdiği zaman; şeyden hayrete düşen gibi. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **فسينغضون إليك رؤوسهم**; yani alay yoluyla onları hareket ettirirler. **أبو الهيثم** dedi: Adam bir şeyle konuştuğunda, onu inkâr ederek başını hareket ettirirse ona denir: “Başını **أنغض** etti.” Ve hadiste: “Başını **ينغض** etmeye başladı; sanki söyleneni anlıyor gibi”; yani onu hareket ettirir ve ona doğru meyleder.

Ve **نغض** şey: çoğaldı ve yoğunlaştı; ondan: **غيم ناغض ونغاض**; **كتان** gibi; yani yoğun, bir kısmı bir kısmının ardından hareket eden, şaşkın, yürümeyen. Bunu **الليث** söyledi; **الأزهري** ve **الجوهري** ondan rivayet etti; ve bu mecazdır. Ve **رؤبة**’den şu beyit okundu:
  “Gözünü **الغماض**’dan uykusuz bırak
  Bir şimşek yürüdü, **عارض نغاض** içinde.”

**الصاغاني** dedi: Rivayet: yalnızca **نهاض**’tır; başka değil. Ama şahit, bu **الأرجوزة**’den fitneyi vasfeden onun başka bir yarım mısraındadır:
  “**العارض النغاض**’ın şimşeği gibi şimşek çakar.”

**ابن فارس** dedi: **نغض الغيم**; bulut yürüdüğü zaman. Ve hadiste, **علي** (Allah ondan razı olsun) Resûlullah’ı (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) vasfetti; dedi ki: “Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) **نغاض البطن** idi.” Bunun üzerine **عمر** (Allah ondan razı olsun) ona dedi: “**نغاض البطن** nedir?” Dedi ki: “Yani **معكنه**.” Ve onun **عكنه**’si altın ve gümüş külçelerinden daha güzeldi. **العكن**’de karın düzeyinden bir yükselme ve çıkıntı bulunduğu için, **المعكن** olana **نغاض البطن** denildi. Ve muhtemeldir ki **الغضون**’dan **فعالا** bina edilsin; onlar, **البطن المعكن**’deki kırışıklıklardır; kalb (harflerin yer değiştirmesi) üzere.

Ve **نغض** (fetha ile; ve kesra ile de olur): **الظليم** için bir isimdir, marife olarak; çünkü türün ismidir; **أسامة** gibi. **العجاج** onu vasfederek dedi ki:
  “Ve izlerini **سفنجا** ile değiştirdi
  **أصك نغضا**; **لايني**; **مستهدجا**.”

Veya ondan çevik olana (denir); bunu **أبو الهيثم** söyledi. **الليث** dedi: **الظليم** ancak **نغضا** diye adlandırıldı; çünkü yürüyüşünde acele ettiğinde yükselir ve alçalır. Ve **النغض** da: yürüyüşünde başını hareket ettiren ve titreyen kimse; masdar ile vasfedilmiştir.

Ve **النغض**: develerini havuza götürmendir; içtiklerinde her iki deveden bir güçlü deveyi çıkarır, yerine zayıf bir deveyi sokarsın; bu bir tashiftir; doğrusu **نغص**’tur, **الصاد** المهملة ile; onu orada doğru olarak zikretti; buna dikkat edilsin.

Ve **النغض** (damme ile; ve fetha ile de olur, fakat azdır): omuzun kıkırdağıdır; ve denildi ki: omuz kıkırdağının kesildiği yerin üstüdür; yahut ondan gelip gittiği yerdir. Ve denildi ki: **النغضان** omuzun kökünden **ينغضان** eder; yürüdüğünde hareket ederler; içlerindeki **الناغض** gibi. **شمر** dedi: İnsandan **الناغض**: boynun kökü, başının **ينغض** ettiği yerdir. Ve **نغض الكتف**: onun ucundaki ince kemiktir.

Ve **ناغض**: sıkıştı/izdiham etti; **ابن فارس**’ın sözüne dayanarak alınmıştır: “**ناغضت الإبل على الماء**”, yani sıkıştılar. Bu da **ابن فارس**’tan bir tashiftir; zira doğrusu: **تناغصت الإبل** **بالصاد** ile; **الكسائي**’den geçtiği üzere. Ve denir: **النغوض** (**صبور** gibi): hörgücü büyük dişi deve; çünkü büyüdüğünde sarsılır; bunu **ابن فارس** nakletti.

Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **النغضان**: huzursuzluk ve titreme. Ve **نغض أمره**: zayıfladı. Ve **محال نغض**. **الراجز** dedi ki:
  “Eğer kalkmazsan **المقراة**’de su yoktur
  **بمسد** ile, **المحال النغض**’ın üstünde.”

Ve **النغضة**: ağaçtır; bunu **ابن قتيبة** söyledi. Ve **الطرماح** bir boğayı vasfederek şu beyiti okudu:
  “Bir **نغضة**’ye doğru geceledi; onun etrafında dolaşır
  **متن**’in başında; **أبزى**; onunla **جرده**.”

Başkası, beyitteki **النغضة**’yi **النعامة** ile tefsir etti. Ve **إبل نغاضة**: semerleriyle. Ve **نغضوا إلى العدو**: kalktılar/hamle ettiler; ve bu mecazdır.
