# نفج (ن-ف-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ف - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الجيم والنون والفاء معهما
ج ن ف، ن ج ف، ن ف ج، ف ج ن، ج ف ن مستعملات
جنف:
الجَنَف: المَيلُ في الكلام، وفي الأمور كُلِّها، تقول: جَنَفَ فلانٌ علينا، وأجنَفَ في حُكمه، وهو شبيهٌ بالحَيفِ، إلا أنَّ الحَيفَ من الحاكِم خاصَّةً، والجَنَفُ عامٌ. ومنه قول اللِّه عز وجلَّ: "فمن خافَ من مُوصٍ جَنَفاً". وقوله جلَّ وعزَّ" "غيرُ مُتجايفٍ لإثمٍ، أي مُتمايلٍ مُتعمدٍ".
نجف:
النَّجَفَةُ تكون في بطن الوادي، شِبهُ جدارٍ ليس بعريضٍ، له طريقٌ مُنقادٌ من بين مستقيم ومُعوجٍّ، لا يعلُوها الماء، وقد تكون في بطن الأرض.
ويقال: النَّجافُ أرضٌ مُستديرةٌ مُشرقةٌ على ما حولها، الواحدةُ نَجَفَةٌ، قال:
رَأَت هَلكاً منجافِ الغَبـي		طِ فكادت تجدُّ لذاكَ الهِجار
أي العِقال.
قال: أراه ظلَّ لها وَلَدٌ ولم يعرف الملك.
قال شُريحٌ: هَلَكٌ، والغبيطُ في بلادِ بني يربوعٍ، وكلُّ موضعٍ يكون على تلك الصِّفةِ حيث كانت فهو غَبيطٌ.
وقد يقال لإبط الكتيب نَجَفَةٌ الكتيب، وهو الموضعُ الذي تُصفِّقُه الرِّياحُ فتنجفه فيصير كأنَّه منجوفٌ.
وقبرٌ مَنجُوفُ، وهو الذي يُحفَرُ في عرضه، وهو غير مَضروحٍ.
وغارٌ منجوف: موسَّعٌ، وأنشد:
يُفضي إلى جَدَثٍ كالغارِ مَجوفِ
وإناءٌ مَنجُوفٌ: واسع الأسفلِ.
ويقال: اللِّجافُ: الباب، والغارُ: يجاف البابِ.
ونِجافُ التَيسِ: جلدٌ يُشدُّ بين بطنه والقضيب، فلا يقدر على السَّفادِ، ويقال: تَيسٌ مَنجُوفٌ.
والنَّجيفُ من السّهام: العريض النَّصل.
قال زائدة: النِّجاف: قَضَفٌ وقُورٌ: قطعٌ من الحزنِ.
نفج:
نفج اليربوع يَنفُجُ، وينفِجُ نُفُوجاً، ويَنتفجُ انتفاجاً، وهو أوحى عدوه.
وأنفجه الصائدُ: أثارهُ من مجثمه ومكمنه.
ويقال للصَّيد وكل شيءٍ ارتفع فقد انتفجَ، حتى يقال: رجلٌ مُنتَفِجُ الجَنبين، ويعيرٌ مُنتفجٌ إذا خرجت خواصرُه.
ورجل نفاجٌ: ذو نفجِ، يقول ما لا يفعلن ويَفنجرُ بما ليس له ولا فيه، وهو ينفجُ نَفجاً.
والنَّفاجَةُ: رقعةٌ للقميص تحت الكُمِّ، وهو تلك المرتَّبةُ. ونَفَجتِ الرِّيحُ: جاءت بَغيةً.
والنَّوافِجُ: مؤخَرات الضُّلوعِ، الواحدُ نافجٌ ونافِجةٌ.
فجن:
الفَيجنُ والفَيجلُ: السَّذابُ.
وقد أَفْجَنَ الرّجلُ إذا أدام على أكل السَّذابِ.
والفَيجنُ: من نبات الربيع يقتاعها الصبيان فيأكلون أصولها.
والفجانة إناء من صُفْرٍ، وجمعها: فَجاجين.
والفِجّان: مقدارٌ لأهل الشام في أراضيهم.
جفن:
الجَفْنُ: ضربٌ من العتب، ويقال: هو نفس الكَرْمِ بلغة اليمن.
ويقال: الجَفْنُ الجَفْنَةُ: قضيب من الكرم.
والجَفْنَةُ التي للطعام، وجمعها الجِفانُ.
والجَفْنُ للسيف والعين، وجمعها جفون، وجَفْنَةُ: قبيلة من اليمن، ملوك بالشام، قال:
أولاد جَفْنَةُ حول قبر أبيهـم		قبر ابن مارية الأعزّ الأجلل

##### Türkçe

باب **الجيم** و**النون** و**الفاء** معهما
**ج ن ف**، **ن ج ف**، **ن ف ج**، **ف ج ن**، **ج ف ن** kullanımdadırlar.

**جنف**:
**الجَنَف**: sözde ve işlerin hepsinde meyletmektir; dersin ki: falan bize karşı **جَنَفَ** etti; hükmünde **أجنَفَ** etti; o, **الحَيف**e benzer; ancak **الحَيف** özellikle hâkimdendir, **الجَنَف** ise geneldir. Ondan, Allah azze ve celle’nin sözü: “فمن خافَ من مُوصٍ **جَنَفاً**”. Ve cellet ve azzet’in sözü: “غيرُ مُتجايفٍ لإثمٍ”، yani kasıtlı olarak meyleden.

**نجف**:
**النَّجَفَةُ** vadi karnında olur; geniş olmayan bir duvar benzeri; onun, doğru ile eğri arasında, arasından sürüklenip giden bir yolu vardır; su onun üzerine yükselmez; yerin karnında da olabilir.
Ve denilir: **النَّجافُ** etrafındakine nazır, yuvarlak bir arazidir; teki **نَجَفَةٌ**dir. Dedi ki:
رَأَت هَلكاً منجافِ الغَبـي		طِ فكادت تجدُّ لذاكَ الهِجار
yani **العِقال**.
Dedi ki: Onun için bir çocuk gölgesi olduğunu görüyorum; ve meliki tanımadı.
Şüreyh dedi: **هَلَكٌ**; **الغبيطُ** Benî Yerbû‘ diyarlarındadır; nerede olursa olsun o sıfat üzere olan her yer **غَبيطٌ**tur.
Ve **إبط الكتيب**e **نَجَفَةٌ الكتيب** denilebilir; o, rüzgârların çarpıp da onu **تنجفه** ettiği yerdir; böylece sanki **منجوفٌ** olmuş gibi olur.
Ve **قبرٌ مَنجُوفُ**: o, enine kazılan şeydir; o, **مَضروحٍ** değildir.
Ve **غارٌ منجوف**: genişletilmiş; ve şu beyit okunmuştur:
يُفضي إلى جَدَثٍ كالغارِ مَجوفِ
Ve **إناءٌ مَنجُوفٌ**: altı geniş.
Ve denilir: **اللِّجافُ**: kapıdır; **الغارُ**: kapının **يجاف**ıdır.
Ve **نِجافُ التَيسِ**: karnı ile kamışı arasına bağlanan bir deridir; böylece çiftleşmeye güç yetiremez; ve denilir: **تَيسٌ مَنجُوفٌ**.
Ve oklardan **النَّجيفُ**: geniş temrenli olan.
Zâide dedi: **النِّجاف**: **قَضَفٌ** ve **قُورٌ**dur: sert araziden parçalar.

**نفج**:
**نفج** yerbû‘ **يَنفُجُ** ve **ينفِجُ** **نُفُوجاً**; ve **يَنتفجُ** **انتفاجاً**; bu, onun koşmasının en hızlısıdır.
Ve avcı onu **أنفجه**: onu yuvasından ve gizlendiği yerden kaldırıp çıkardı.
Ve av için ve yükselen her şey için: **انتفجَ** denilir; hatta denilir: iki yanı kabarmış adam: **رجلٌ مُنتَفِجُ الجَنبين**; ve bir yaban eşeği **مُنتفجٌ**: böğürleri çıktığı zaman.
Ve **رجل نفاجٌ**: **نفج** sahibi; yapmayacağı şeyi söyler ve kendisinde olmayan ve onda bulunmayan şeyle böbürlenir; o, **ينفجُ** **نَفجاً**.
Ve **النَّفاجَةُ**: gömleğe kolun altında bir yamadır; o, o katlanmış parçadır. Ve **نَفَجتِ الرِّيحُ**: ansızın geldi.
Ve **النَّوافِجُ**: kaburgaların arka taraflarıdır; teki **نافجٌ** ve **نافِجةٌ**dir.

**فجن**:
**الفَيجنُ** ve **الفَيجلُ**: **السَّذابُ**dır.
Ve adam **أَفْجَنَ** etmiştir: **السَّذابِ** yemeye devam ettiği zaman.
Ve **الفَيجنُ**: bahar bitkisindendir; çocuklar onu koparıp köklerini yerler.
Ve **الفجانة** sarıdan bir kaptır; çoğulu: **فَجاجين**.
Ve **الفِجّان**: Şam ehli için arazilerinde bir ölçüdür.

**جفن**:
**الجَفْنُ**: eşikten bir türdür; ve denilir: Yemen lügatinde o, asmanın kendisidir.
Ve denilir: **الجَفْنُ الجَفْنَةُ**: asmadan bir çubuktur.
Ve yemek için olan **الجَفْنَةُ**; çoğulu **الجِفانُ**dur.
Ve kılıç ve göz için **الجَفْنُ**; çoğulu **جفون**dur. Ve **جَفْنَةُ**: Yemen’den bir kabiledir; Şam’da meliklerdir. Dedi ki:
أولاد **جَفْنَةُ** حول قبر أبيهـم		قبر ابن مارية الأعزّ الأجلل

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَفَجَتِ الأرنبُ، إذا ثارتْ. وأنْفَجْتُها أنا. ونَفَجَتِ الفَرُّوجَةُ من بَيْضَتِها، أي خرجت. ونَفَجَ ثَدْيُ المرأة قميصَها يَنْفُجُهُ نَفْجاً، أي رفعه. ورجلٌ نَفَّاجٌ، إذا كان صاحب فخرٍ وكبرٍ. والنافِجَةُ: أوَّل كلِّ شيء يبدأ بشدَّة. تقول: نَفَجَتِ الريحُ، إذا جاءت بقوَّة. قال ذو الرمّة يصف ظليماً:
يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ ويَطْرُدُهُ		حَفيفُ نافِجَةٍ عُثْنونُها حَصِبُ
وقد تسمَّى السحابة الكثيرةُ المطَر بذلك، كما يسمَّى الشيء باسمِ غيره لكونه منه بسبب. قال الكميت:
راحَتْ له في جُنوحِ الليلِ نافجةٌلا الضَبُّ مُمْتَنِعٌ منها ولا الوَرَلُ
ثمَّ قال:
يستخرجُ الحشراتِ الخُشْنَ رَيِّقُها		كأنَّ أرؤُسَها في مَوْجِهِ الخَشَلُ
والنَوافِجُ: مؤخَّراتُ الضلوع، الواحدة نافِجَةٌ. وكانت العرب تقول في الجاهلية إذا وُلِدَ لأحدهم بنتٌ: هنيئاً لك النافجة، أي المُعَظِّمَةُ لمالِكَ، لأنَّك تأخذ نهرها فتضمُّه إلى مالِك فيَنْتَفِجُ. وأمَّا نوافِجُ المِسْك فمعرَّبة. والنَفيجةُ: القوس، وهي شَطيبَةٌ من نَبْعٍ. وانْتَفَجَ جَنْبا البعير: ارتفعا.

##### Türkçe

**نَفَجَتِ الأرنبُ**: ürktüğü zaman. Ve ben onu **أنْفَجْتُها** (ürküten)im. Ve **نَفَجَتِ الفَرُّوجَةُ من بَيْضَتِها**: yani çıktı. Ve kadının memesi gömleğini **نَفَجَ** eder, onu **يَنْفُجُهُ نَفْجاً**: yani onu kaldırdı. Ve **رجلٌ نَفَّاجٌ**: övünç ve kibir sahibi olduğu zaman. Ve **النافِجَةُ**: şiddetle başlayan her şeyin ilki. Dersin ki: **نَفَجَتِ الريحُ**: kuvvetle geldiği zaman. Zû’r-Rumme bir devekuşunu vasfederek dedi:
يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ ويَطْرُدُهُ		حَفيفُ نافِجَةٍ عُثْنونُها حَصِبُ

Ve çok yağmurlu buluta da bununla ad verilir; sebep bakımından ondan olması dolayısıyla, şeyin başkasının adıyla adlandırıldığı gibi. el-Kumeyt dedi:
راحَتْ له في جُنوحِ الليلِ نافجةٌلا الضَبُّ مُمْتَنِعٌ منها ولا الوَرَلُ

Sonra dedi:
يستخرجُ الحشراتِ الخُشْنَ رَيِّقُها		كأنَّ أرؤُسَها في مَوْجِهِ الخَشَلُ

Ve **النَوافِجُ**: kaburgaların arka kısımlarıdır; teki **نافِجَةٌ**dur. Araplar cahiliyede, birine kız doğduğu zaman şöyle derlerdi: “Senin için **النافجة** mübarek olsun”; yani malını büyüten; çünkü onun mehrini alırsın da onu malına katarsın, böylece (malın) **يَنْتَفِجُ**. Ama **نوافِجُ المِسْك** ise Arapçalaştırılmıştır. Ve **النَفيجةُ**: yaydır; ve o, **نَبْعٍ**dan bir **شَطيبَةٌ**dır. Ve devenin iki yanı **انْتَفَجَ**: yükseldi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ج ن ف
جنف ، جفن ، نجف ، نفج ، فجن ، فنج : مستعملة .
جنف : قال الله جلَّ وعزَّ : ( فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ جَنَفًا ) ( البقرة : 182 ) .
قال الليث : الجَنَفُ الميل في الكلام ، وفي الأُمور كلِّها ، تقول : جَنَفَ فلانٌ علينا ، وأَجْنَفَ في حُكمه ، وهو شَبيهٌ بالْحَيْف ، إلاَّ أنَّ الحَيف من الحاكم خاصّة ، والجَنَفُ عام .
ومنه قول الله جلَّ وعزَّ : ( غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ ) ( المائدة : 3 ) أي مُتَمَايل مُتَعَمِّد .
ورجلٌ أَجْنَف : في أَحَدِ شَقَّيْه مَيَلٌ على الآخر .
قلت : أمَّا قوله الحَيْفُ من الحاكم خاصَّة ، فهو خطأ ، والحَيْفُ يكون مِن كل مَنْ حاف ، أي جارَ . ومنه قول بعض الفقهاء :
يُرَدَّ مِنْ حَيْف النَّاحِلِ ما يُرَدُّ من جَنَفِ المُوصِي ، والنّاحِل إذا فَضَّل بعض أولاده على بعض بنُجْل فقد حافَ وليس بحاكم .
وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : الحِنَفُ : الميْلُ والجَوْر ، جَنِف جَنَفاً .
قال الأغلب :
غِرٌّ جُنَافِيُّ جَميلُ الزِّيِّ
والجُنافِيُّ : الذي يَتَجانَف في مَشْيه اختِيالاً .
وقال شَمِر : يقال : رَجُلٌ جُنافِيُّ بضم الجيم مُخْتال فيه مَيَل ، قال : ولم أسْمع جُنَافِيّ إِلا في بَيْت الأغلب وقَيَّده شَمِر بخَطِّه بضم الجيم .
وقال الفراء : الجَنَفُ الجَوْر .
وقال الزجّاج في قوله : ( فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ جَنَفًا ) ( البقرة : 182 ) أي مَيْلاً ، أو إثماً ، أي قَصْدَ الإثم .
وقال أبو سعيد : يقال : لَجَّ في جِنافِ قَبيج ، وجِنابٍ قبيح ، إذا لَجَّ في مجانَبَة أَهلِه .
جفن : أبو عُبيد ، عن الأصمعيّ : الجَفْنَةُ الأصْل من أُصولِ الكَرْم ، وجمعهما الجَفْن ، وهي الحبَلَة .
وقال الليث : الجفْنُ ضَرْبٌ من العِنب ، ويُقال : بل الجَفْنُ الكَرْمُ نفسُه ، بلغة أهل اليمن ، قال : ويقال : الجفْنُ والجفْنَةُ : قَضِيبٌ من الكَرْم .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : الجَفْنُ الكَرْمُ ، والْجَفْنُ جَفْنُ الْعَين ، والجَفْنُ جَفْنُ السَّيف الذي يُغْمَدُ فيه ، والْجَفْنَةُ معروفة ، وتجمع جفاناً ، والعدد : الْجَفَنات .
وآلُ جَفْنَةَ ملوكٌ من أهل اليمن كانوا استوطنوا الشام ، وقال حسان يذكرهم :
أولادُ جَفْنَةَ عند قَبْرِ أَبيهمُ
قَبرِ ابنِ مارِيَةَ الكَرِيم المُفْضِلِ
وأراد بقوله : عند قَبْرِ أَبيهم أنهم في مساكن آبائهم ورِباعهم التي ورثوها عنهم .
وقال الأصمعي : الجَفْنُ ظَلْفُ النَّفْس عن الشيء الدّنيّ ، يقال : جَفَنها جَفْنا ، وأنشد :
وَفَّرَ مالَ الله عَمْداً وجَفَنْ
نَفْساً عن الدُّنيا إذ الدُّنيازِيَنْ
وقال أبو سعيد : لا أَعْرِفُ الجَفْنَ بمعنى ظَلْفِ النَّفْس .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي قال : التَّجفِين كثرةُ الجِماع .
قال : وقال أعرابي : أَضْوَانِي دَوَامُ التَّجَفِين .
وفي حديث عمر : ( أنه انكسرت قَلوصٌ من نَعَمِ الصَّدقة فَجَفَّنَها ) معنى جَفَّنها ، أي نَحرَها وطَبَخَها ، وأطعَم لَحمَها في الْجِفان ، ودَعَا عليها النَّاس حتى أكلوها .
وقال ابن الأعرابي : الجَفْنُ قِشْرُ العنب الذي فيه الماء ، ويُسَمَّى الْخَمْر ماءَ الْجَفْنِ ، والسَّحابُ جَفْن الماء .
وقال الشاعر يصفُ امرأةً شَبَّه طعْمَ ريقها بالخمر :
تُحسِي الضَّجِيعَ مَاءَ جَفْنٍ شابَه
صَبِيحةَ الْبَارِقِ مَثْلوجٌ ثَلِجْ
قلت : أراد بماء الْجَفْنِ الخمر ، والجَفْنُ : أَصل العِنَب ، شيب أي مُزِجَ بماءٍ بارد .
قال الدينوَرى : ومن الشجر الطيب الريح الجَفْنُ والغَارُ . وقال الأخطل يصف الخمر :
آلَتْ إلى النِّصْف من كَلْفَاءَ أنْزَعَها
عِلْجٌ ولَثَّمها بالْجَفْنِ والغارِ
لَثَّمَها : عَصَبَ فمها بالجَفْن ، قال : والجفن أيضاً جَفْنُ الكَرْمَ .
وقال اللحياني : لُبُّ الخُبْز ما بين جَفْنَيْه ، وجَفْنَا الرَّغيف وَجْهاه من فوقٍ ومن تحت .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : الجَفْنَةُ الكَرْمَة ، والْجَفْنَة الخمر ، والْجَفْنَةُ الرَّجُل الكريم ، قال : وأَجّفَن إذا أكثر الجِماعَ .
ومن أمثالهم : وعند جُفَيْنَةَ الْخَبَرُ اليَقِين .
قال ابن السكيت : ولا تَقُل ( جُهَيْنَة ) وجُفَيْنَةُ : اسمُ رَجُلٍ في المثل .
فجن : قال الليث : الفِجَّانة إناءٌ من صُفْر ، وجمعها فجاجين . قال : والفِجَّانُ مقدارٌ لأهل الشام في أَرَضِيهم .
قلتُ : هو مِقدارٌ للماء إذا قُسمَ بالفِجَّانِ ، وهو معرّب ، ومنهم يقول فِنجان ، والأول أفصحَ .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : الفَيْجنُ والفَيْجَلُ : السَّذَاب ، وقد أَفْجَن الرَّجلُ ، إذا أدام على أكْلِ السَّذاب .
نجف : قال الليث : النَّجَفةُ تكون في بَطْنِ الوادي ، شِبه جِدارٍ ليس بعريض ، له طولٌ مُنْقادٌ من بين مُعْوَجَ ومستقيم لا يعلوها الماءُ ، وقد تكون في بطن الأرض .
وقد يقال لإبِطِ الكثِيب نَجفَةٌ ، وهو
الموضِعُ الذي تُصَفِّقُه الرِّياحُ فَتَنْجُفُه ، فيصيرُ كأَنه جُرُفٌ مَنْجُوف .
وقَبْرٌ مَنْجُوف وهو الذي يُحْفَرُ في عُرْضَةٍ ، وهوغير مَضْروح .
وغارٌ منجوف : مُوَسَّع ، وأنشد :
يَفْضِي إلى جَدَثٍ كالغارِ مَنْجوفِ
وإناءٌ مَنْجُوف : واسِعُ الأسْفَل .
ثعلب ، عن ابن الأعرابي : النَّجَفَةُ المُسَنَّاة والنَّجَفُ التَّلّ .
قلت : والنَّجفَةُ هي التي بظاهر الكُوفَة ، وهي كالمُسَنَّاةِ تمنعُ ماءَ السَّيل أن يَعْلُوَ منازل الكُوفة ومقابِرَها .
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ : النِّجَافُ هو الدَّرَوَنْد والنَّجْران .
وقال ابنُ شُميل : النِّجاف الذي يُقال له الدَّوَّارة ، وهو الذي يَسْتَقبِلُ البابَ من أَعْلَى الأُسْكُفَّة .
وقال ابن الأعرابيّ : النِّجافُ أيضاً شِمال الشَّاة الذي يُعَلِّقُ على ضَرْعِها ، وقد أَنْجَفَ الرجل إذا علق على شَاته النِّجاف ، والمِنْجَفُ الزَّبيل ، والنَّجَفُ قُشور الصِّلِّيان ، والنّجْفُ : الحَلَبُ الجَيِّد حتى يُنْفِضَ الضَّرْعَ .
وقال الراجز يصف ناقة غَزِيرَة :
تَصُفُّ أو تُرْمِي على الصِّفوفْ
إذا أَتاها الحالِبُ النَّجوفْ
والنَّجيفُ : النَّصْل الْعريض ، وجمعه نُجُفٌ ، وقال أبو كبير :
نُجُفٌ بَذَلْتُ لها خَوَافِيَ طائرٍ
حَشْرِ القوادم كاللِّفاعِ الأَطْحَلِ
أبو عبيد ، عن الأمويّ : انتَجَفْتُ الشيءَ انتجافاً ، وانتجثتُه انتجاثاً ، إذا استخرجته .
وقال الفراء : نِجافُ الإنسان مَدْرَعَتُه .
وقال الليث : نِجَافُ التَّيْس جِلْدٌ يُشَدُّ بَطنِه والقضِيب ، فلا يقدر على السِّفاد ، ويقال تَيْس مَنْجُوف .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الْمِنْجَفُ الزَّبِيل ، وهوالمِجْفَنُ والمِسْمَدُ ، والخِرْص والمِنْثَلة .
نفج : قال الليث : نَفَجَت الأَرْنَبُ تَنْفُجُ ، وتَنفِجُ نُفُوجاً وانْتَفَجَت انْتِفاجاً ، وهو أَوحَى عَدْوِها ، وقد أَنْفَجَها الصائد إذا أثارها من مَجْثَمِها .
ورجل مُنْتَفِجُ الجَنْبين ، وبَعيرٌ مُنْتَفِجُ ، إذا خرجت خَواصِرُه . ورجل نَفَّاج ذُو نَفْج ، يقول ما لا يَفعل ، ويَفْتَخِرَ بما ليس له ولا فيه .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : النّافِجَةُ أوّلُ كُلَّ ريحٍ تَبْدأُ بشدة .
وقال ذو الرُّمَّة :
حَفِيفُ نافِحَةٍ عُثْنُونُها حَصِبُ
ويروى : ( نافِجةٍ ) .
قال الأصمعيّ : وأرى فيها بَرْداً .
وقال شَمَر : النّافِجَة من الرياح التي لا تَشْعُر حتى تَنْتَفِجُ عليك ، وانتِفاجُها : خُروجُها عاصِفاً عليك وأنت غافل .
أبو عُبيد ، عن أبي عمرو ، قال : النَّوافج بالجيم مُؤخَّرات الضلوع ، واحدها نافِجٌ ونافِجَةٌ .
وقال الليث : النِّفاجَةُ رُقْعَة للقميص تحت الكُمّ ، وهي تلك المربّعة .
وقال ابن السِّكيت : تُسَمى الدَّخاريص التّنافيج ، لأنها تَنفُجُ الثوب فتوَسِّعه ، ويقال : ما الذي استَنْفَجَ غضبك ؟ أي أَظهره وأَخرجه . وامرأةٌ نُفُجُ الحقيبة ، إذا كانت ضخمةَ الأرداف والمآكم ، وأنشد :
نُفُجُ الحقِيبَةِ بضَّةُ المَتَجرَّدِ
وقال الراجز :
تسمعُ للأعْبُد زَجراً نافجاً
من قِيلهِم أَيا هجَا أَيا هَجا
قال بعضهم : صوتٌ نافجٌ جاف غليظ ، وقيل أراد بالزّجْر النافج : الذي يَنْفُج الإبِلَ حتى تتوسَّع في مَراعيها ولا تَجْتَمع .
وكانت العرب تقول للرّجل إذا وُلدت له بنت : هنيئاً لك النّافجة ، يَعنُون أَنه يزَوِّجها بإِبل تُمْهَرها ، فَينفجُ بها إبِلَهُ أي يُكثِّرها .
ويقال للإبل التي يَرِثُها الدَّجل فيكثر بها إبله : نافِجَةٌ أيضاً .
وفي الحديث : ذِكر فتْنَتَيْن فقال : ( ما الأولى عند الآخرة ، إلاَّ كَنَفْجَةِ أَرْنَب ) يعني في تقليل المُدَّة .
وقال ابن شُمَيْل : نَفْجَةُ الأَرْنَب وثْبته من مَجْثمِه .
ورُوي عن أبي بكر ، أنه كان يَجْلُبُ بعيراً ، فقال : ( أأُنفِجَ أم أُلْبِد ) ؟ ومعنى الإنْفاج ، إبَانَةُ الإناءِ من الضَّرْع عند الحَلب ، والإلباد ، إِلْصَاقُ الإِناء بالضِّرع ، ونَفَجت الفَرُّوجة من بَيْضَتها إذا خَرجت .
وقال ابن الأعرابيّ : النَّفيج ، بالجيم ، الذي يجيء أجنبياً فيدخُل بين القوم ، ويسْمُل بينهم ، ويُصْلح أمرَهم .
وقال أبو العباس : النَّفيجُ : الذي يَعْترض بين القوم لا يُصْلِحُ ولا يُفْسد .
فنج : أبو العباس ، عن ابن الأعرابي : الفُنُجُ : الثُّقلاءَ من الناس .

##### Türkçe

ج ن ف
**جنف** ، **جفن** ، **نجف** ، **نفج** ، **فجن** ، **فنج** : kullanımdadır.

**جنف** : Allah (azze ve celle) dedi: ( فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ **جَنَفًا** ) ( البقرة : 182 ) .
Leys dedi: **الجَنَفُ** sözde meyildir; ve işlerin hepsinde (de böyledir). Dersin ki: falan bize karşı **جَنَفَ** etti; hükmünde **أَجْنَفَ** etti; o, **الْحَيْف**’e benzer; ancak **الحَيف** özellikle hâkimdendir, **الجَنَفُ** ise geneldir.
Ve ondan, Allah’ın (azze ve celle) sözü: ( غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لإِثْمٍ ) ( المائدة : 3 ) yani kasıtlı olarak meyleden.
Ve **أَجْنَف** bir adam: iki yanından birinde ötekine karşı meyil vardır.
Dedim: Onun “**الحَيْفُ** özellikle hâkimdendir” sözüne gelince, o hatadır; **الحَيْفُ** her **حاف** edenden olur; yani zulmetti. Ondan, bazı fakihlerin sözü:
“Nâhilin **حَيْف**’inden reddedilen, vasiyet edenin **جَنَف**’inden reddedilen gibidir; nâhil, çocuklarının bazısını bazısına nesepçe üstün tutarsa zulmetmiş olur; hâkim değildir.”
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: **الحِنَفُ**: meyil ve zulümdür; **جَنِف** **جَنَفاً**.
Ağleb dedi:
غِرٌّ جُنَافِيُّ جَميلُ الزِّيِّ
Ve **الجُنافِيُّ**: yürüyüşünde kibirlenerek yana meyleden kimsedir.
Şemr dedi: “**جُنافِيُّ** (cîm’in dammesiyle) meyil bulunan, içinde kibir olan adam denir.” Dedi: Ağleb’in beyti dışında **جُنَافِيّ** işitmedim; Şemr onu kendi yazısıyla cîm’in dammesiyle kayıtladı.
Ferrâ dedi: **الجَنَفُ** zulümdür.
Zeccâc, şu sözünde: ( فَمَنْ خَافَ مِن مُّوصٍ **جَنَفًا** ) ( البقرة : 182 ) yani bir meyil; yahut bir günah; yani günaha kast (etme).
Ebû Saîd dedi: “**جِنافِ قَبيج**” ve “**جِنابٍ قبيح**” içinde ısrar etti denir; ailesinden uzak durmada ısrar ederse.

**جفن** : Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **الجَفْنَةُ** asmanın köklerinden bir köktür; ikisinin cem‘i **الجَفْن**’dir; o, **الحبَلَة**’dir.
Leys dedi: **الجفْنُ** üzümden bir türdür; ve denilir ki: bilakis **الجَفْنُ** asmanın kendisidir; Yemen ehlinin diliyle. Dedi: ve denilir ki: **الجفْنُ** ve **الجفْنَةُ**: asmadan bir çubuktur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الجَفْنُ** asmadır; ve **الْجَفْنُ** göz kapağıdır; ve **الجَفْنُ** kılıcın içine sokulduğu kınıdır; ve **الْجَفْنَةُ** bilinir; **جفاناً** diye cem‘ olunur; sayı: **الْجَفَنات**.
Ve Âl-u **جَفْنَةَ** Yemen ehlinden krallardır; Şam’a yerleşmişlerdi; Hassân onları anarak dedi:
أولادُ جَفْنَةَ عند قَبْرِ أَبيهمُ
قَبرِ ابنِ مارِيَةَ الكَرِيم المُفْضِلِ
Ve “babalarının kabri yanında” sözüyle, babalarının meskenlerinde ve onlardan miras aldıkları yurtlarında (olduklarını) kastetti.
Asmaî dedi: **الجَفْنُ** aşağılık şeyden nefsi uzak tutmaktır; “onu **جَفَنها** **جَفْنا**” denir. Ve şu beyiti okudu:
وَفَّرَ مالَ الله عَمْداً وجَفَنْ
نَفْساً عن الدُّنيا إذ الدُّنيازِيَنْ
Ebû Saîd dedi: **الجَفْنَ**’i nefsin uzak tutması manasında bilmem.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **التَّجفِين** cimanın çokluğudur.
Dedi: Bir bedevî dedi ki: “Beni **التَّجَفِين**’in devamı zayıflattı.”
Ömer’in hadisinde: “Sadaka develerinden bir **قَلوصٌ** kırıldı da onu **فَجَفَّنَها**” : **جَفَّنها**’nın manası, yani onu boğazladı ve pişirdi; etini **الْجِفان** içinde yedirdi; insanlar üzerine çağırdı; ta ki onu yediler.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الجَفْنُ** suyu içinde olan üzüm kabuğudur; şaraba **ماءَ الْجَفْنِ** denir; bulut da suyun **جَفْن**’idir.
Şair, bir kadını vasfederek, tükürüğünün tadını şaraba benzetti:
تُحسِي الضَّجِيعَ مَاءَ جَفْنٍ شابَه
صَبِيحةَ الْبَارِقِ مَثْلوجٌ ثَلِجْ
Dedim: **ماءَ الْجَفْنِ** ile şarabı kastetti; **الجَفْنُ**: üzümün köküdür; “**شيب**” yani soğuk suyla karıştırıldı.
Dîneverî dedi: Güzel kokulu ağaçlardan **الجَفْنُ** ve **الغَارُ** vardır. Ahtal şarabı vasfederek dedi:
آلَتْ إلى النِّصْف من كَلْفَاءَ أنْزَعَها
عِلْجٌ ولَثَّمها بالْجَفْنِ والغارِ
“**لَثَّمَها**”: ağzını **الجَفْن** ile bağladı. Dedi: **الجفن** ayrıca asmanın **جَفْنُ**’üdür.
Lihyânî dedi: Ekmeğin içi, iki **جَفْن**’i arasındadır; **جَفْنَا** somunun üstten ve alttan iki yüzüdür.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الجَفْنَةُ** asmadır; ve **الْجَفْنَة** şaraptır; ve **الْجَفْنَةُ** cömert adamdır. Dedi: ve **أَجّفَن**; cimaı çoğaltırsa.
Atasözlerindendir: “**وعند جُفَيْنَةَ الْخَبَرُ اليَقِين**.”
İbnü’s-Sikkît dedi: “(**جُهَيْنَة**) deme; **جُفَيْنَةُ** meselde bir adamın adıdır.”

**فجن** : Leys dedi: **الفِجَّانة** sarıdan (bakırdan) bir kaptır; cem‘i **فجاجين**’dir. Dedi: **الفِجَّانُ** Şam ehli için arazilerinde bir ölçüdür.
Dedim: Su, **بالفِجَّانِ** ile bölüştürüldüğünde bir ölçüdür; o, mu‘arrebdir; onlardan “**فِنجان**” diyen vardır; birincisi daha fasihdir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفَيْجنُ** ve **الفَيْجَلُ**: **السَّذَاب**’dır; adam **أَفْجَن** eder; **السَّذاب** yemeye devam ederse.

**نجف** : Leys dedi: **النَّجَفةُ** vadinin karnında olur; geniş olmayan bir duvar benzeri; eğri ile doğru arasından uzayıp giden bir uzunluğu vardır; su onu aşmaz; yerin karnında da olabilir.
Ve kum tepesinin koltuğuna da **نَجفَةٌ** denir; o, rüzgârların çarpıp onu **فَتَنْجُفُه** ettiği yerdir; böylece sanki oyulmuş bir yar gibi olur.
Ve **قَبْرٌ مَنْجُوف**: bir genişlikte kazılan kabirdir; o, **مَضْروح** değildir.
Ve **غارٌ منجوف**: genişletilmiş (mağara). Ve şu beyit okundu:
يَفْضِي إلى جَدَثٍ كالغارِ مَنْجوفِ
Ve **إناءٌ مَنْجُوف**: altı geniş (kap).
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النَّجَفَةُ** set yapılmış yer; **النَّجَفُ** tepedir.
Dedim: **النَّجفَةُ** Kûfe’nin dış tarafında olandır; set gibidir; sel suyunun Kûfe’nin evlerini ve kabirlerini aşmasını engeller.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **النِّجَافُ** **الدَّرَوَنْد** ve **النَّجْران**’dır.
İbn Şümeyl dedi: **النِّجاف**’a **الدَّوَّارة** denilen şeydir; kapının karşısına, eşiğin üst tarafından (konan) şeydir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **النِّجافُ** ayrıca koyunun sol tarafıdır; memesine asılan şeydir. Adam, koyununa **النِّجاف** asarsa **أَنْجَفَ** etmiştir. **المِنْجَفُ** sepet; **النَّجَفُ** **الصِّلِّيان** kabuklarıdır; ve **النّجْفُ**: memeyi silkinceye dek iyi sağım.
Râciz, bol sütlü bir deveyi vasfederek dedi:
تَصُفُّ أو تُرْمِي على الصِّفوفْ
إذا أَتاها الحالِبُ النَّجوفْ
Ve **النَّجيفُ**: geniş ağızlı ok ucudur; cem‘i **نُجُفٌ**’tur. Ebû Kebîr dedi:
نُجُفٌ بَذَلْتُ لها خَوَافِيَ طائرٍ
حَشْرِ القوادم كاللِّفاعِ الأَطْحَلِ
Ebû Ubeyd, Ümeyyî’den: “Şeyi **انتَجَفْتُ** **انتجافاً** ve **انتجثتُه** **انتجاثاً**” derim; onu çıkardığım zaman.
Ferrâ dedi: İnsanın **نِجافُ**’ı zırhıdır.
Leys dedi: Tekenin **نِجَافُ**’ı, karnına ve aletine bağlanan deridir; böylece çiftleşmeye güç yetiremez; ve **تَيْس مَنْجُوف** denir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الْمِنْجَفُ** sepet; o, **المِجْفَنُ** ve **المِسْمَدُ**’dur; ve **الخِرْص** ve **المِنْثَلة**’dir.

**نفج** : Leys dedi: Tavşan **نَفَجَت**; **تَنْفُجُ** ve **تَنفِجُ**; **نُفُوجاً**; ve **انْتَفَجَت** **انْتِفاجاً**; bu, koşmasının en hızlısıdır. Avcı onu yuvasından kaldırırsa onu **أَنْفَجَها** etmiştir.
Ve iki yanı şişkin adam; ve şişkin deve: böğürleri çıktığı zaman. Ve **نَفَّاج** adam, **نَفْج** sahibi: yapmadığını söyler; kendisinde olmayan ve onda bulunmayan şeyle övünür.
Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **النّافِجَةُ** şiddetle başlayan her rüzgârın ilki (dir).
Zü’r-Rumme dedi:
حَفِيفُ نافِحَةٍ عُثْنُونُها حَصِبُ
Ve “(**نافِجةٍ**)” diye de rivayet olunur.
Asmaî dedi: Ve ben onda bir soğukluk görüyorum.
Şemr dedi: **النّافِجَة** rüzgârlardandır; sen fark etmezsin, ta ki üzerine **تَنْتَفِجُ** edinceye kadar. Onun **انتِفاجُها**: sen gafil iken üzerine fırtınalı olarak çıkmasıdır.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan dedi ki: **النَّوافج** (cîm ile) kaburgaların arka taraflarıdır; tekili **نافِجٌ** ve **نافِجَةٌ**’dir.
Leys dedi: **النِّفاجَةُ** gömleğe kolun altında (konan) bir yamadır; o, şu kare olandır.
İbnü’s-Sikkît dedi: Parmak boğumlarına **التّنافيج** denir; çünkü elbiseyi **تَنفُجُ** eder de onu genişletir. Ve denilir ki: “Öfkeni ne **استَنْفَجَ** etti?” yani onu ortaya çıkardı ve çıkardı. Ve **نُفُجُ الحقيبة** kadın: kalçaları ve butları iri olursa. Ve şu beyit okundu:
نُفُجُ الحقِيبَةِ بضَّةُ المَتَجرَّدِ
Râciz dedi:
تسمعُ للأعْبُد زَجراً نافجاً
من قِيلهِم أَيا هجَا أَيا هَجا
Bazıları dedi: **صوتٌ نافجٌ** kuru, kalın bir sestir. Ve denildi ki: **الزّجْر النافج** ile, develeri **يَنْفُج** eden (sürüş) kastetti; ta ki otlaklarında genişlesinler ve toplanmasınlar.
Araplar, kendisine kız doğan adama: “Sana **النّافجة** mübarek olsun” derlerdi; onunla, onu develerle mehirleyip evlendireceğini kastederlerdi; böylece onunla develerini **يُكثِّرها** eder; yani çoğaltır.
Ve hilekârın miras alıp onunla develerini çoğalttığı develere de **نافِجَةٌ** denir.
Hadiste: iki fitnenin zikri geçti; dedi ki: “Birincisi, ikincisinin yanında, ancak bir tavşanın **كَنَفْجَةِ أَرْنَب**’i gibidir”; yani müddetin azlığında.
İbn Şümeyl dedi: Tavşanın **نَفْجَةُ**’si, yuvasından sıçrayışıdır.
Ebû Bekir’den rivayet olundu: bir deve sürüyordu; dedi ki: “(**أأُنفِجَ أم أُلْبِد**)?” **الإنْفاج**’ın manası: sağım sırasında kabı memeden ayırmaktır; **الإلباد** ise kabı memeye yapıştırmaktır. Ve civciv, yumurtasından çıktığında **نَفَجت** eder.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **النَّفيج** (cîm ile): yabancı olarak gelip kavmin arasına giren; aralarında dolaşan; işlerini düzelten kimsedir.
Ebû’l-Abbâs dedi: **النَّفيجُ**: kavmin arasına girip ne ıslah eden ne de bozan kimsedir.

**فنج** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الفُنُجُ**: insanlardan ağır (kimseler)dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق)  النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم. وأنْفَق الرّجُل: افتَقَر، أي ذهب ما عِندَه. قال ابنُ الأعرابي: ومنه قوله تعالى: ﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾ [الإسراء 100].وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ، أي سريعُ انقطاع الجري.
والأصل الآخر النَّفَق: سَرَبٌ في الأرض لـه مَخْلَصٌ إلى مكان. والنَّافقاء: موضِعٌ يرقِّقه اليَربوعُ من جُحْرِه فإذا أُتِيَ من قِبَل القاصعاء ضَرَب النَّافقاءَ برأسه فانتفَقَ، أي خرج. ومنه اشتقاق النِّفاق، لأن صاحبَه يكتُم خلافَ ما يُظهِر، فكأن الإيمان يَخرُج منه، أو يخرج هو من الإيمانِ في خفاء. ويمكن أنَّ الأصلَ في الباب واحد، وهو الخُرُوجُ. والنَّفَق: المَسلك النَّافذ الذي يُمكن الخروجُ منه.
أمَّا نَيْفَق السَّراويل فقد قال أبو بكر([1]): هو فارسيٌّ معرَّب.
(نفل)  النون والفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عَطاء وإعطاء. منه النَّافلة: عَطِيَّة الطَّوْعِ من حيثُ لا تَجِب. ومنه نافلة الصَّلاة. والنَّوْفل: الرّجُل الكثيرُ العطاء. قال:
* يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) *
ومن الباب النفَل: الغُنْم. والجمع أنفال، وذلك أن الإمام ينفِّل المحارِبينَ، أي يُعطِيهم ماغَنِموه. يقال: نفَّلتُك: أعطيتُك نَفَلا. وقولهم: انتَفَلَ من الشَّيء انتفى منه، فمن الإبدال، واللام بدل من الياء. قال المتلمِّس:
أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3]) (نفه)  النون والفاء والهاء أصلٌ واحد يدلُّ على إعياءٍ وضعف. منه نَفِهت النَّفسُ: أعْيَتْ وكَلَّت. وهو نافِهٌ ونُفَّهٌ. قال:
* بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) *
وهو مُنَفَّهٌ ومَنْفُوهٌ: ضعيفٌ جَبان.
(نفي)  النون والفاء والحرف المعتلّ أُصَيلٌ يدلُّ على تعْرِية([5]) شيء من شيءٍ وإبعاده منه. ونَفَيتُ الشّيءَ أنفيه نفياً، وانتفى هو انتفاء. والنُّفَاية: الرَّدِيُّ يُنفَى. ونَفِيُّ الرِّيحِ: ما تَنفيه من التُّرابِ حتى يصيرَ في أصولِ الحِيطان. ونَفِيُّ المطر: ما تنفيه الرِّيحُ أو ترُشُّه. ونَفِيُّ الماء: ما تطاير من الرِّشاءِ على ظهر المائح. قال:
* على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ *
والمهموز منه كلمةٌ واحدة، هي النُّفأُ: قطعٌ من الكلأ متفرّقة من([6]) عُظْم الكلأ، الواحدة نُفَأة. قال:
جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])(نفت)  النون والفاء والتاء. يقولون: نَفَتَت القِدرُ: غَلَتْ ويَبِسَ مَرَقُها عليها. قال:
وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ
ونفت صَدْرُه بالعَداوة: غَلاَ.
(نفث)  النون والفاء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج شيء من فمٍ أو غيره بأدنَى جَرْس. منه نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه، وهو أقلُّ من التَّفْل. والساحرة* تَنْفُِثُ السمّ. و "لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث([8])" مثَل. و "لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته"، وهو ما بقي في أسنانه فنفَثَه. ودمٌ نفيثٌ: نَفَثَهُ الجُرحُ، أي أظهَرَه.
(نفج)  النون والفاء والجيم: أصلٌ يدلُّ على ثُؤُورِ شيءٍ وارتفاعِه. ونفجَ اليَربوعُ: ثار. وأنْفَجَه صائدُه. ونَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها: خرجَتْ. وانتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ: ارتفعا. والنَّوَافج: مؤخَّرات الضُّلوع، واحدتها نافجة([9]). والنَّفّاج: المفتخر بما ليس عنده. ونَفَجَتِ الرِّيح: جاءت بقُوَّة. والنَّفِيجة: الشّطبية من النَّبْع تُتَّخذ قوساً، كأنَّها تنتفج على الشّجرة.
(نفح)  النون والفاء والحاء: أصلٌ يدلُّ على اندفاعِ الشَّيء أو رَفْعِه. ونَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً: انتشرَتْ واندفعت. ولهذا الطِّيب نَفحةٌ طيِّبة. ثم قيس عليه فقيل: نَفَح بالمال نَفحاً، كأنَّه أرسله من يده إرسالاً. ولا تزالُ لفلانٍ نَفَحاتٌ من معروف. ونَفَحت الرِّيح. هبَّت. وقوسٌ نَفُوحٌ: بعيدة الدَّفع للسَّهم. ونَفَحت الدّابّةُ: رمَتْ بحافرها فضربَتْ به. وكذلك نَفَحَه بالسَّيف: تناوَله به. والنَّفوح من ا لنُّوق: ما يخرُج لبنُها من أحاليلها من غير حَلْب.
(نفخ)  النون والفاء والخاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على انتفاخٍ وعلوّ. منه انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً. ويقال انتَفَخَ النَّهار: علا. ونَفْخَة الرَّبيع: إعْشابه([10])؛ لأنَّ الأرضَ تربو فيه وتنتفِخ. والمْنفُوخُ: الرَّجل السَّمين. والنَّفْخاء من الأرض مثلُ النَّبْخاء؛ وقد مَضَى.
(نفد)  النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك.
(نفذ)  النون والفاء والذال: أصلٌ صحيح يدلُّ على مَضاءٍ في أمْرٍ وغيرِه. ونَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً([11]). وأنْفذْتُه أنا. وهو نافذٌ: ماضٍ في أمره.
(نفر)  النون والفاء والراء: أصلٌ صحيح يدلُّ على تجافٍ وتباعد. منه نَفَر الدّابّةُ وغيرُه نِفاراً، وذلك تَجافِيهِ وتباعُدُه عن مكانِه ومَقرِّه. ونَفَر جلدُه: وَرِمَ. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً تخلَّلَ بالقَصَب فنَفَرَ فَمُه"، أي وَرِم. قال أبو عبيد: وإنَّما هو من نِفَار الشَّيءِ عن الشَّيءِ وتَجافِيهِ عنه؛ لأنَّ الجلد يَنفِر عن اللَّحم للدَّاء الحادثِ بينهما. ويوم النَّفْر: يومَ يَنفِر النّاسُ عن مِنىً. ويقولون: لقيته قبل صَيحٍ ونَفْر، أي قبلَ كلِّ صائح ونافر. والمنافرة: المحاكمة إلى القاضي بين اثنَين، قالوا: معناه أنَّ المُبتغَى تفضيلُ نَفَر على نفر([12]). وأنفرت أحدَهما على الآخر. والنَّفَر أيضاً من قياس الباب لأنَّهم يَنفِرون للنُّصْرة. والنَّفير: النَّفَر، وكذا النَّفْر والنَّفْرة: كلُّ ذلك قياسُه واحد. وأنشَدَ الفرّاء في النَّفْرة:
حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])وتقول العرب: نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ، أي لقَّبتُه لَقَباً، كأنَّه عِندهم تنفيرٌ للجِنّ عنه وللعَيْن. قال أعرابيّ: قيل لأبي لما وُلِدْت: نَفِّرْ عن ابنك! فسمَّاني قُنفُذاً، وكَنَّاني أبا العَدّاء.
(نفز)  النون والفاء والزاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الوُثوب وشِبْه الوُثوب. ونَفَزَ الظَّبي: وَثَبَ في عَدْوِه. والمرأة تنفِّز ولدها: ترقِّصه. وأنْفَزتُ السَّهمَ على ظهر يدي: أدَرْتُه. قال:
يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])(نفس)  النون والفاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خُروج النَّسيم كيف كان، من ريح أو غيرها، وإليه يرجعُ فروعه. منه التَّنَفُّس: خُروج النَّسِيم من الجوف. ونَفَّسَ الله كُربَته، وذلك أنَّ في خُروج النَّسيم رَوْحاً وراحةً*. والنَّفَس: كلُّ شيءٍ يفرَّجُ به عن مكروب. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن" يعني أنَّها رَوحٌ يتنفَّس به عن المكروبين. وجاء في ذكر الأنصار: "أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن"، يراد أن بالأنصار نُفِّسَ عن الذين كانوا يؤذَوْن من المؤمنين بمكَّة([15]). ويقال للعَيْن نَفَسٌ. وأصابت فلاناً نَفْسٌ. والنَّفْس: الدَّم، وهو صحيح، وذلك أنَّه إذا فُقِد الدّمُ من بَدَنِ الإنسان فَقَدَ نَفْسَه. والحائض تسمَّى النُّفَساءَ([16]) لخرُوج دَمِها. والنِّفاس: وِلادُ المرأة، فإذا وَضَعت فهي نُفَساء. ويقال: ورِثْتُ هذا قبل أن يُنْفَسَ فلانٌ، أي يولَد. والولدُ منفوس. والنِّفاس أيضاً: جمع نُفَساء. ويقال: كرَعَ في الإناء نَفَساً أو نَفَسَيْن. ويقال: للماء نَفَسٌ، وهذا على تسميته الشَّيء باسم غيرِه، ولأنَّ قِوام النَّفس به. والنَّفسُ قِوامُها بالنَّفَس. قال:
تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])ومن الاستعارة: تَنفّسَت القَوسُ: انشقَّت. وشيءٌ نفيس، أي ذو نفس وخَطَر يُتنافَسُ به. والتّنافُس: أن يُبرِزَ كلُّ واحد من المتبارزَين قوَّةَ نَفْسه. وقولُهم في الدِّباغ نَفس([18])، هذا هو القياس، أي يَسير منه، قَدرُ ما يُدبَغ به الإهاب مَرَّة، شبّهه في قلَّته بنَفَسٍ يُتَنفَّس. وقياس الباب في هذا وفيما معناه واحد([19]).
(نفش)  النون والفاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على انتشار. من ذلك نَفْش الصُّوف، وهو أن يُطْرَق حَتَّى يتنفّش. ونَفَش الطّائرُ جناحَيه. ونَفَشَت الإبلُ: تردَّدَتْ وانتشرَتْ بلا راع. وفِعلُها النَّفْش؛ وإبلٌ نُفّاشٌ ونَوافش.
(نفص)  النون والفاء والصاد كلماتٌ يتقارب قِياسُها، وهي تدلُّ على إخْراج شيءٍ من البدن أو إلقائِهِ بقُوّة. منه أنفَصَ فلانٌ في ضَحِكه: استغْربَ.
وأنفصَ ببَولِه مثل أوْزَعَ. ويقال إنَّ النُّفَص: أنضاحُ الدّم، الواحدة نُفْصَة. قال:
* تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) *
قال ابن دريد([21]): والنُّفَاص: داءٌ يصيب الغَنَم فيبول حتى يموت.
(نفض)  النون والفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُ على تحريكِ شيءٍ لتنظيفه من غبارٍ أو نحوه، ثم يُستَعار. ونَفَضت الثّوبَ وغيرَه نَفْضاً. والنَّفَض: ما نفضَتْه الشَّجرةُ من ثَمَرِها. وامرأةٌ نَفوضٌ: نَفَضَتْ بطنَها عن وَلدها. والنَّافض: الحُمَّى ذات الرِّعْدة، لأنَّها تَنفُض البَدن نَفْضاً. وأنْفَضوا: فَنِيَ زادُهم، أي لمَّا نفِدَ زادُهم وَفَنِيَ نَفَضُوا أوعيتَهم. وتقول العربُ مثلاً: "النُّفاض([22]) يُقطِّرُ الجَلَب"، إذا أنْفَضُوا وقلَّ ما عِندهم جَلَبوا إبلَهم للبيْع.
ويُستعار من الباب قولهم: نَفَضْتُ الأرضَ، إذا بَعَثْتَ مَن ينظر أبِها عدوٌّ أم لا. ونَفَضْتُ اللَّيلَ، إذا عَسَسْتَ لتنفُض عن أهل الرِّيبة. والنَّفِيضة والنَّفَضَة: القومُ يفعلون ذلك. قال:
يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])وتقول العرب: "إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمت النّهارَ فانْفُض". تقول: انظر حَوالَيْك، فلعلَّ ثَمَّ مَنْ لا يَصلُح أن يَسمَع كلامَك. والنِّفاض: إزار الصِّبْيان. ويمكن أن يكون من الباب. قال:
* جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) *
(نفط)  النون والفاء والطاء: ثلاثُ كلماتٍ: النِّفط معروف، مكسور النون. والنَّفَط: قَرْحٌ يخرج في اليَدِ من العمل. ونَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً: صَوّت. وماله عافطَةٌ ولا نافطة. فالنَّافطة: الشاة تَنْفِط من أنْفها.
(نفع)  النون والفاء والعين: كلمة تدلُّ على خلاف الضَّرّ. ونَفَعَه ينفَعُه نَفْعاً ومَنفَعة. وانتفَعَ بكذا. والله أعلَمُ بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3، 155)، ونصها: "ونئفق القميص مهموز مكسور الفاء فارسي معرب".
([2]) لأعشى باهلة في اللسان (زفر) من قصيدة يرثي بها المنتشر بن وهب الباهلي. انظر الأصمعيات 89 طبع المعارف وجمهرة أشعار العرب 135 ومختارات ابن الشجري 10 وأمالي المرتضى
(3: 105-113) والخزانة (1: 79-97). وقد سبق في (زفر). وصدره:
* أخو رغائب يعطيها ويسألها *
([3])  ديوان المتلمس الورقة 1 ومخطوطة الشنقيطي، واللسان (نفل).
([4])  لرؤبة في ديوانه 167 واللسان (نفه). وقبله:
* به تمطت غول كل ميله *
([5])  في الأصل: "تغرية".
([6])  في الأصل: "عن"، صوابه في المجمل واللسان.
([7])  للأسود بن يعفر في المفضليات (2: 19) واللسان (نفأ).
([8])  انظر البيان (2: 97/ 4: 46). وأنشد في المختار من شعر بشار وحواشيه 146:
لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا
 ([9])  ونافج أيضاً.
([10])  بدله في المجمل واللسان: "حين أعشب".
([11])  يقال: نفذ السهم الرمية، ونفذ فيها أيضاً.
([12])  في الأصل: "عن نفر". وفي المجمل: "كأن معناها تفضيل أحد الرجلين على الآخر".
([13])  في الأصل: "ياعز"، صوابه في اللسان (نفر).
([14]) لأوس بن حجر في ديوانه 22 والمجمل (نفز) واللسان (نفز، خور). وفي الأصل: "وإن كان ما بوذا أهاديب"، صوابه في المراجع السابقة. وبعده:
خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا
 ([15]) والأنصار يمانون، لأنهم من الأزد. اللسان (نفس).
([16]) في اللسان: "ثعلب: النفساء: الوالدة، والحامل، والحائض".
([17]) أنشده في المجمل، وكذا أنشده ياقوت في معجم البلدان (رسم ماوية).
([18]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وهو ما يقتضيه التعليل بعده. لكن ضبط في اللسان والقاموس بسكون الفاء. وأنشد في اللسان:
أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير
 ([19]) كذا وردت هذه العبارة.
([20]) أنشده في المجمل واللسان (نفص).
([21])  في الجمهرة (3: 83).
([22])  يقال بضم النون وفتحها.
([23])  لسعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43. وسبق إنشاده في (تبع).
([24])  بعده في اللسان (نفض): * تنهض فيه أيما انتهاض *

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والفاء وما يثلثهما**)
(**نفق**)  **النون** ve **الفاء** ve **القاف** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyin kesilmesine ve gitmesine delâlet eder, diğeri bir şeyin gizlenmesine ve örtülmesine delâlet eder. Bu ikisi hakkında söz derlenip elde edilince birbirine yaklaşırlar.
Birincisi: **نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً**: öldü. Ve **نَفَق السِّعر نَفَاقاً**; bu, onun geçip gitmesidir; ne kesada uğrar ne durur. Ve **أنْفَقوا**: **نَفَقت سُوقُهم**. Ve **النَّفَقة** (nafaka), çünkü kendi yönüne doğru geçip gider. Ve **نفَق الشيءُ**: tükendi; “kavmin nafakası tükendi” denir: **قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم**. Ve **أنْفَق الرّجُل**: fakirleşti; yani yanında olan gitti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Bundan, Yüce Allah’ın sözü: **﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾** [الإسراء 100]. Ve **فرسٌ نَفِقُ الجرْيِ**: yani koşuşu çabuk kesilen (at).
Diğer asıl: **النَّفَق**: yerde bir tünel; onun bir yere çıkış yolu vardır. Ve **النَّافقاء**: yerbû‘un yuvasından incelttiği bir yer; **القاصعاء** tarafından gelinince **النَّافقاء**’yı başıyla vurur da **فانتفَقَ**; yani çıktı. Bundan **النِّفاق**’ın اشتقاق’ı (türeyişi)dir; çünkü sahibi, gösterdiğinin tersini gizler; sanki iman ondan çıkar, yahut o, imandan gizlice çıkar. Ve babın aslının bir olması mümkündür; o da çıkıştır. Ve **النَّفَق**: içinden çıkmanın mümkün olduğu nüfuz eden geçittir.
**نَيْفَق السَّراويل**’e gelince, Ebû Bekir([1]) dedi ki: O, Arapçalaştırılmış Farsçadır.

(**نفل**)  **النون** ve **الفاء** ve **اللام**; عطا ve إعطاء’ya delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan **النَّافلة**: vacip olmadığı hâlde gönüllü bağış عطية’si. Ondan namazın **نافلة**’si. Ve **النَّوْفل**: çok bağış yapan adam. Dedi ki:
* يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) *
Babdan **النفَل**: ganimet. Çoğulu **أنفال**; bu, imamın savaşanlara **ينفِّل** etmesidir; yani onlara ganimet aldıklarını verir. “**نفَّلتُك**: sana **نَفَلا** verdim” denir. Ve onların “**انتَفَلَ من الشَّيء**” sözü “ondan uzaklaştı” demektir; bu, ibdâl’dendir; **اللام** **الياء**’ın bedelidir. Mütelemmis dedi ki:
أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3])

(**نفه**)  **النون** ve **الفاء** ve **الهاء**; yorgunluk ve zayıflığa delâlet eden tek bir asıldır. Ondan **نَفِهت النَّفسُ**: yoruldu ve bitkin düştü. O, **نافِهٌ** ve **نُفَّهٌ**’dir. Dedi ki:
* بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) *
Ve o, **مُنَفَّهٌ** ve **مَنْفُوهٌ**’dur: zayıf, korkak.

(**نفي**)  **النون** ve **الفاء** ve illetli harf; bir şeyin bir şeyden soyulmasına (**تعْرِية**) ve ondan uzaklaştırılmasına delâlet eden köklü bir asıldır. **نَفَيتُ الشّيءَ** onu sürerim: **أنفيه نفياً**; ve o, kendisi uzaklaştı: **انتفاء**. Ve **النُّفَاية**: sürülen kötü şey. Ve **نَفِيُّ الرِّيحِ**: rüzgârın topraktan sürüp attığı şey; ta ki duvarların diplerinde olur. Ve **نَفِيُّ المطر**: rüzgârın sürdüğü yahut serptiği şey. Ve **نَفِيُّ الماء**: su çekenin sırtı üzerinde ipten sıçrayan şey. Dedi ki:
* على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ *
Hemzeli olanından tek bir kelime vardır; o da **النُّفأُ**: otun büyük kısmından ayrı ayrı parçalar; bir tanesi **نُفَأة**. Dedi ki:
جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])

(**نفت**)  **النون** ve **الفاء** ve **التاء**. Derler ki: **نَفَتَت القِدرُ**: kaynadı ve suyu üzerinde kurudu. Dedi ki:
وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ
Ve **نفت صَدْرُه بالعَداوة**: düşmanlıkla göğsü kaynadı.

(**نفث**)  **النون** ve **الفاء** ve **الثاء**; ağızdan yahut başkasından en hafif sesle bir şeyin çıkmasına delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه**; bu, **التَّفْل**’den daha azdır. Ve büyücü kadın zehri **تَنْفُِثُ**. Ve “**لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث**” bir meseldir. Ve “**لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته**”; bu, dişlerinde kalan şeydir; onu üfleyip atmıştır. Ve **دمٌ نفيثٌ**: yarası onu **نَفَثَهُ**; yani onu ortaya çıkardı.

(**نفج**)  **النون** ve **الفاء** ve **الجيم**: bir şeyin kabarmasına ve yükselmesine delâlet eden bir asıl. **نفجَ اليَربوعُ**: kabardı (fırladı). Ve avcısı onu **أنْفَجَه**. Ve **نَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها**: yumurtasından çıktı. Ve **انتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ**: iki yanı yükseldi. Ve **النَّوَافج**: kaburgaların arka kısımları; bir tanesi **نافجة**([9]). Ve **النَّفّاج**: kendinde olmayanla övünen. Ve **نَفَجَتِ الرِّيح**: kuvvetle geldi. Ve **النَّفِيجة**: **النَّبْع**dan olan şatbiyye; yay yapılır; sanki ağaç üzerinde kabarıp yükselir.

(**نفح**)  **النون** ve **الفاء** ve **الحاء**: şeyin itilişine yahut kaldırılışına delâlet eden bir asıl. **نَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً**: yayıldı ve itildi. Bu yüzden bu güzel kokunun hoş bir **نَفحةٌ**’sı vardır. Sonra buna kıyas edildi de denildi: **نَفَح بالمال نَفحاً**; sanki onu elinden salıvererek göndermiştir. Ve falanın iyilikten **نَفَحاتٌ**’ı hâlâ vardır. Ve **نَفَحت الرِّيح**: esti. Ve **قوسٌ نَفُوحٌ**: oka itişi uzak olan. Ve **نَفَحت الدّابّةُ**: toynağıyla attı da onunla vurdu. Aynı şekilde **نَفَحَه بالسَّيف**: onu kılıçla vurdu. Ve develerden **النَّفوح**: sağım olmaksızın sütü meme kanallarından çıkan.

(**نفخ**)  **النون** ve **الفاء** ve **الخاء**: şişkinliğe ve yükselmeye delâlet eden sahih bir asıl. Ondan **انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً**. Ve “**انتَفَخَ النَّهار**: yükseldi” denir. Ve **نَفْخَة الرَّبيع**: otlanmasıdır([10]); çünkü yer onda kabarır ve şişer. Ve **المْنفُوخُ**: şişman adam. Ve yerden **النَّفْخاء** **النَّبْخاء** gibidir; geçmişti.

(**نفد**)  **النون** ve **الفاء** ve **الدال**: bir şeyin kesilmesine ve tükenmesine delâlet eden sahih bir asıl. **نفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً**. Ve **أنفَدُوا**: azıkları tükendi. Ve hasma **مُنافِدٌ** denir; bu, iki adamın çekişmesi ve her birinin, sahibinin delilini tüketmeyi istemesidir. Hadiste: “**إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك**”; yani onlara söylersen sana söylerler.

(**نفذ**)  **النون** ve **الفاء** ve **الذال**: işte ve başkasında ilerleyişe delâlet eden sahih bir asıl. **نَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً**([11]). Ve ben onu **أنْفذْتُه**. Ve o, **نافذٌ**’dir: işinde yürüyen.

(**نفر**)  **النون** ve **الفاء** ve **الراء**: uzak durmaya ve uzaklaşmaya delâlet eden sahih bir asıl. Ondan **نَفَر الدّابّةُ** ve başkası **نِفاراً**; bu, onun yerinden ve karar kıldığı yerden uzak durması ve uzaklaşmasıdır. Ve **نَفَر جلدُه**: şişti. Hadiste: “kamışla diş araladı da **نَفَرَ فَمُه**”; yani şişti. Ebû Ubeyd dedi ki: Bu ancak bir şeyin bir şeyden **نِفَار**’ı ve ondan uzak durması sebebiyledir; çünkü deri, ikisi arasında meydana gelen hastalık sebebiyle etten uzaklaşır. Ve **يوم النَّفْر**: insanların Minâ’dan ayrıldığı gün. Ve derler ki: “Onu **قبل صَيحٍ ونَفْر**’den önce gördüm”; yani her bağırandan ve her kaçandan önce. Ve **المنافرة**: iki kişi arasında kadıya muhakeme; dediler ki: manası, bir **نَفَر**’i bir **نَفَر** üzerine üstün kılmayı istemektir([12]). Ve birini diğerine karşı **أنفرت**. Ve **النَّفَر** da babın kıyasındandır; çünkü onlar yardıma koşmak için ayrılırlar. Ve **النَّفير**: **النَّفَر**; aynı şekilde **النَّفْر** ve **النَّفْرة**: bunların hepsinin kıyası birdir. Ferrâ, **النَّفْرة** hakkında inşad etti:
حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])
Ve Araplar der ki: **نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ**; yani ona bir lakap taktım; sanki onlara göre bu, cinleri ondan ve gözü (nazar) ondan uzaklaştırmadır. Bir bedevî dedi ki: Doğduğumda babama denildi: “Oğlundan **نَفِّرْ** et!”; beni **قُنفُذاً** diye adlandırdı ve künyemi **أبا العَدّاء** yaptı.

(**نفز**)  **النون** ve **الفاء** ve **الزاء**; sıçramaya ve sıçramaya benzer şeye delâlet eden köklü bir asıldır. **نَفَزَ الظَّبي**: koşuşunda sıçradı. Ve kadın çocuğunu **تَنفِّز** eder: onu sallayıp oynatır. Ve oku elimin üstünde **أنْفَزتُ**: onu çevirdim. Dedi ki:
يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])

(**نفس**)  **النون** ve **الفاء** ve **السين**; rüzgâr olsun başka şey olsun, esintinin çıkışına nasıl olursa olsun delâlet eden tek bir asıldır; dalları ona döner. Ondan **التَّنَفُّس**: içten esintinin çıkması. Ve **نَفَّسَ الله كُربَته**; bu, esintinin çıkışında ferahlık ve rahatlık bulunması sebebiyledir. Ve **النَّفَس**: sıkıntılıdan sıkıntıyı gideren her şey. Hadiste: “**لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن**”; yani o, sıkıntıya düşenlerden onunla nefes alınan bir ferahlıktır. Ensar zikrinde geldi: “**أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن**”; bununla, Mekke’de müminlerden eziyet görenlerden, Ensar sebebiyle ferahlık verildiği kastedilir([15]). Ve göze **نَفَسٌ** denir. “Falanı bir **نَفْسٌ** vurdu” denir. Ve **النَّفْس**: kandır; bu sahihtir; çünkü insanın bedeninden kan kaybolunca, **نَفْس**’ini kaybeder. Hayızlı kadına, kanının çıkması sebebiyle **النُّفَساءَ**([16]) denir. Ve **النِّفاس**: kadının doğurmasıdır; doğurunca o, **نُفَساء**’dır. Ve “Bunu, falan **يُنْفَسَ** edilmeden önce miras aldım” denir; yani doğmadan önce. Ve çocuk **منفوس**’tur. Ve **النِّفاس** ayrıca **نُفَساء**’ın çoğuludur. Ve “Kabdan bir **نَفَساً** yahut iki **نَفَسَيْن** içti” denir. Ve suya **نَفَسٌ** denir; bu, bir şeyi başkasının adıyla adlandırmadandır; ve çünkü canın ayakta durması onunladır. Ve canın ayakta durması **النَّفَس** iledir. Dedi ki:
تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])
İstiare olarak: **تَنفّسَت القَوسُ**: yarıldı. Ve **شيءٌ نفيس**: yani nefsi ve değeri olan; onunla yarışılır. Ve **التّنافُس**: iki karşılaşanın her birinin, kendi **نَفْس**’inin kuvvetini ortaya koymasıdır. Ve onların tabaklamada “**نَفس**” sözü([18]); bu kıyastır; yani ondan az bir miktar; deriyi bir defa tabaklamaya yetecek kadar; azlığında onu, nefes alınan bir **نَفَسٍ**’e benzetti. Bu babın kıyası bunda ve manası onunla olanlarda birdir([19]).

(**نفش**)  **النون** ve **الفاء** ve **الشين**: yayılmaya delâlet eden sahih bir asıl. Bundan: **نَفْش الصُّوف**; o, yünün dövülmesidir; ta ki kabarıp yayılsın. Ve kuş kanatlarını **نَفَش** etti. Ve **نَفَشَت الإبلُ**: çobansız dönüp dolaştı ve yayıldı. Fiili **النَّفْش**’tir; ve develer **نُفّاشٌ** ve **نَوافش**.

(**نفص**)  **النون** ve **الفاء** ve **الصاد**; kıyasları birbirine yaklaşan kelimelerdir; bedenden bir şeyin çıkarılmasına yahut onu kuvvetle atmaya delâlet eder. Ondan: “Falan gülmesinde **أنفَصَ** etti”: aşırıya gitti. Ve “idrarında **أنفصَ** etti” denir; **أوْزَعَ** gibi. Ve denir ki: **النُّفَص**: kanın sıçramasıdır; bir tanesi **نُفْصَة**. Dedi ki:
* تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) *
İbn Düreyd([21]) dedi ki: **النُّفَاص**: koyuna isabet eden bir hastalıktır; idrar yapar da ölür.

(**نفض**)  **النون** ve **الفاء** ve **الضاد**: bir şeyi tozdan yahut benzerinden temizlemek için hareket ettirmeye delâlet eden sahih bir asıl; sonra istiare edilir. **نَفَضت الثّوبَ** ve başkasını **نَفْضاً**. Ve **النَّفَض**: ağacın meyvesinden silkip düşürdüğü şey. Ve **امرأةٌ نَفوضٌ**: karnını çocuğundan silkip attı (düşürdü). Ve **النَّافض**: titremeli humma; çünkü bedeni **تَنفُض** eder, **نَفْضاً**. Ve **أنْفَضوا**: azıkları tükendi; yani azıkları tükenip yok olunca kaplarını silkip boşalttılar. Ve Araplar mesel olarak der ki: “**النُّفاض يُقطِّرُ الجَلَب**”; **أنْفَضوا** edince ve yanlarındaki az olunca develerini satış için getirdiler.
Babdan istiare olarak onların “**نَفَضْتُ الأرضَ**” sözü: orada düşman var mı yok mu diye bakan kimseyi gönderdiğinde. Ve “**نَفَضْتُ اللَّيلَ**”: şüphe ehlinin üzerinden silkip atmak için gece devriye gezdiğinde. Ve **النَّفِيضة** ve **النَّفَضَة**: bunu yapan topluluk. Dedi ki:
يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])
Ve Araplar der ki: “Gece konuştuğunda alçalt; gündüz konuştuğunda **فانْفُض**.” Yani: çevrene bak; belki orada sözünü işitmesi uygun olmayan biri vardır. Ve **النِّفاض**: çocukların izarı. Babdan olması mümkündür. Dedi ki:
* جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) *

(**نفط**)  **النون** ve **الفاء** ve **الطاء**: üç kelime: **النِّفط** bilinen şeydir; **النون** kesralıdır. Ve **النَّفَط**: işten elde çıkan bir çıbandır. Ve **نَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً**: ses çıkardı. Ve onun ne **عافطَةٌ**’si vardır ne **نافطة**’sı. **النَّافطة**: burnundan **تَنْفِط** eden koyundur.

(**نفع**)  **النون** ve **الفاء** ve **العين**: zararın zıddına delâlet eden bir kelime. **نَفَعَه** ona fayda verdi: **ينفَعُه نَفْعاً** ve **مَنفَعة**. Ve “şundan faydalandı” denir: **انتفَعَ بكذا**. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ف ج
الثدي الناهد ينفج الدرع‏.‏
يرفعه‏.‏
ورجل وجمل منتفج الجنبين‏:‏ مرتفعهما‏.‏
ونفج اليربوع وهو أرخى عدوه‏.‏
وأنفج الصيد‏:‏ أثاره من مجثمه‏.‏
ونفجت الفرّوجة‏:‏ خرجت من بيضتها‏.‏
ونفجت الريح‏:‏ جاءت بقوة وريح نافجة ورياح نوافج‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ يرقد في ظل عرّاص ويطرده حفيف نافجة عثنونها حصب ومن المجاز‏:‏ فلان نفّاج وفيه نفج وسمعت من يقول‏:‏ فيه نفاجة وقد نفج ينفج‏.‏
وكانوا يقولون‏:‏ هنيئاً لك النافجة وهي البنت لأنه كان يأخذ مهرها فينفج ماله أي يوسّعه ويعظّمه ومنه‏:‏ النّفّاجة‏:‏ للبنة القميص لأنها توسّعه‏.‏
وأنشد الجاحظ‏:‏ وليس تلادي من وراثة والدي ولا شان مالي مستفاد النوافج يعني أن أباه كان جواداً لم يدّخر ما يورث‏.‏

##### Türkçe

ن ف ج
**الثدي الناهد** zırhı **ينفج**.‏
Onu yükseltir.‏
Ve iki yanı **منتفج** olan adam ve deve: ikisinin de yükselmişi.‏
Ve **نفج اليربوع**: koşusunu gevşetti.‏
Ve **أنفج الصيد**: onu yuvasından kaldırdı (yerinden ürkütüp çıkardı).‏
Ve **ونفجت الفرّوجة**: yumurtasından çıktı.‏
Ve **ونفجت الريح**: kuvvetle geldi; ve **ريح نافجة** ve **رياح نوافج**.‏
ذو الرمة dedi:
عرّاص gölgesinde uyur ve onu, **نافجة** bir hışırtı kovar; onun **عثنونها**’sı çakıl(dır).
Ve mecazdan: falan **نفّاج**tır ve onda **نفج** vardır; ve “onda **نفاجة** vardır” diyen kimseyi işittim; ve **نفج ينفج**.‏
Ve derlerdi: **هنيئاً لك النافجة**; o, kızdır; çünkü onun mehrini alırdı da malını **ينفج** ederdi; yani onu genişletir ve büyütür; ve ondan: **النّفّاجة**: gömleğin parçası içindir; çünkü onu genişletir.‏
Ve الجاحظ inşad etti:
Ve benim kadîm malım, babamın mirasından değildir; ve malımı çirkinleştiren, **مستفاد النوافج** değildir;
yani onun babası cömert idi; miras bırakılacak şeyi biriktirmezdi.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَفَجَ الأَرنَبُ إِذا ثارَ؛ ونَفَجَت، وهو أَوْحَى عَدْوِها. وأَنْفَجَها الصائدُ: أَثارها من مَجْثَمِها؛ وفي حديث قَيْلةَ: فانْتَفَجَتْ منه الأَرنبُ أَي وَثَبَتْ. ونَفَجْتُه أَنا: أَثَرْتُه فثارَ من جُحْرِه؛ ومنه الحديث: فانْتَفَجْنا أَرنباً أَي أَثَرْناها؛ ومنه الحديث: أَنه ذَكر فِتْنَتَين فقال: ما الأُولى عند الآخرة إِلا كَنَفْجةِ أَرنبٍ أَي كَوَثْبَتِه من مَجْثَمِه؛ يُريدُ تقليلَ مدتها. ابن سيده: نَفَجَ اليَرْبوعُ يَنْفِجُ ويَنْفُجُ نُفوجاً، وانْتَفَجَ: عَدَا. وأَنْفَجَه الصائدُ واسْتَنْفَجَه: استخرجه، الأَخيرة عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: يَسْتَنْفِجُ الخِزّانَ من أَمْكائها
وكلُّ ما ارتَفَعَ: فقد نَفَجَ وانْتَفَجَ وتَنَفَّجَ. ونَفَجَه هو يَنْفُجُه نَفْجاً ونَفَجَت الفَرُّوجةُ من بَيْضَتِها أَي خرجَتْ. ونَفَجَ ثَدْيُ المرأَةِ قميصَها إِذا رفعه.
ورجلُ مُنْتَفِجُ الجَنْبينِ؛ وبعيرٌ مُنْتَفِجٌ إِذا خرجَتْ خواصِرُه. وانتفج جَنْبا البعير: ارْتَفعا؛ وفي حديث أَشراط الساعة: انْتِفاج الأَهِلَّةِ؛ روي بالجيم، مِن انتفَج جَنْبا البعير إِذا ارتفعا وعظُما خِلْقةً. ونَفَجْتُ الشيءَ فانْتفج أَي رفَعتُه وعظَّمْتُه. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: نافِجاً حِضْنَيهِ، كنى به عن التعاظُم والتكبُّر والخُيَلاء.
ونَوافجُ المِسْك؛ معرَّبةٌ
(* قوله «ونوافج المسك إلخ» عبارة القاموس
وشرحه والنافجة: وعاء المسك، معرف عن تافه. قال شيخنا: ولذلك جزم بعضهم بفتح فائها، وزعم صاحب المصباح أَنها عربية.).
ونَفَجَ السِّقاءَ نَفْجاً: مَلأَه؛ وقوله:
فأَعْجَلَتْ شَنَّتَها أَن تُنْفَجا
يعني أَن تُمْلأَ ماءً لِتُنْقى وتُغْسَلَ قبل أَن يُسْتَقى بها؛ وقيل: أَعْجَلَتْ عن أَن يُزادَ فيها ماءٌ يُوَسِّعُها ويَرْفَعُها. وصوتٌ نافجٌ: جافٍ غليظٌ؛ قال الشاعر:
تسمعُ لِلأَعبُدِ زَجْراً نافِجا،
من قِيلِهم: أَياهَجاً أَياهَجا
وقيل: أَراد بالزجْرِ النافج الذي يَنْفُجُ الإِبِلَ حتى تتوسَّع في مَراتِعِها ولا تَجتَمع؛ ويقال للإِبل التي يَرِثُها الرجلُ فتكثُرُ بها إِبِلُه: نافِجةٌ؛ وكانت العربُ تقول في الجاهلية للرجل إِذا وُلِدَتْ له بنتٌ: هنيئاً لك النافجةُ أَي المُعَظِّمَةُ لِمالِك، وذلك أَنه يُزَوِّجُها فيأْخُذ مَهْرَها من الإِبِلِ، فيَضُمُّها إِلى إِبِلِه فيَنْفُجُها أَي يَرْفَعُها ويُكَثِّرُها.
والنَّفْجُ: اسمُ ما نُفِجَ به.
ورجل نَفَّاجٌ إِذا كان صاحبَ فَخْرٍ وكِبْرٍ؛ وقيل: نَفَّاجٌ يَفْخَرُ بما ليس عنده، وليست بالعالِية؛ وفي حديث عليّ: إِنَّ هذا البَجْباجَ النفَّاجَ لا يدري ما الله؛ النفَّاجُ: الذي يَتَمَدَّحُ بما ليس فيه من الانْتِفاج الارتفاعِ. ورجلٌ نفَّاجٌ: ذو نَفْجٍ، يقول ما لا يَفعلُ، ويَفتخِر بما ليس له ولا فيه.
وامرأَةٌ نُفُجُ الحقِيبةِ إِذا كانت ضخْمةَ الأَرْدافِ والمَأْكَمِ؛ وأَنشد:
نُفُج الحَقيبةِ بَضَّة المُتَجَرَّدِ
وفي الحديث في صفة الزبير:
كان نُفُجَ الحَقِيبةِ أَي عظيمَ العَجُزِ، وهو بضم النون والفاء. والنِّفاجةُ: رُقْعَةٌ مُرَبَّعةٌ تحت كُمِّ الثوبِ.
وتَنَفَّجَت الأَرنبُ: اقشعَرَّتْ، يمانية، وكل ما اجْتالَ: فقد انْتَفَجَ.
والنوافِجُ: مُؤَخَّراتُ الضُّلوعِ، واحدُها نافجٌ ونافجةٌ، وتُسَمَّى الدَّخارِيصُ التنافيجَ لأَنها تَنْفُجُ الثوبَ فتُوَسِّعُه. ويقال: ما لذي اسْتَنْفَجَ غضَبَكَ؟ أَي أَظْهَرَهُ وأَخرجه. ابن الأَعرابي: النِّفِّيجُ، بالجيم: الذي يَجِيءُ أَجنبيّاً فيدخُل بين القَومِ ويُسْمِلُ بينهم ويُصلِحُ أَمْرَهم؛ وقال أَبو العباس: النِّفِّيجُ الذي يَعْترضُ بين القوم، لا يُصْلِحُ ولا يُفْسِد. ونَفَجَت الريحُ: جاءت بَغْتَةً؛ وقيل: النافِجةُ كلُّ رِيحٍ تَبْدَأُ بشدَّةٍ؛ وقيل أَوّلُ كلِّ رِيحٍ تَبْدأُ بشدَّةٍ؛ قال الأَصمعي: وأُرى فيها بَرْداً. قال أَبو حنيفة: ربما انتفجت الشَّمالُ على الناس بعدما يَنامون، فتَكادُ تُهلِكُهم بالقُرِّ من آخرِ لَيْلتِهم، وقد كان أَوَّلُ لَيْلتِهم دَفِيئاً. والنافجةُ: أَوَّلُ شيء يَبْدَأُ بشدَّةٍ؛ تقول: نَفَجَت الريحُ إِذا جاءت بقُوَّةٍ؛ قال ذو الرمة يصف ظليماً: يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ، ويَطْرده
حَفِيفُ نافِجَةٍ، عُثْنُونُها حَصِبُ
قال شمر: النافجةُ من الرياحِ التي لا تَشْعُر حتى تَنْتَفِجَ عليك؛ وانتِفاجُها: خروجُها عاصِفةً عليك، وأَنت غافلٌ، قال: وقد تُسَمَّى السحابةُ الكثيرةُ المطرِ بذلك، كما يسمَّى الشيءُ باسمِ غيرهِ لكونهِ منه بسببٍ؛ قال الكميت:
راحَتْ له، في جُنُوحِ الليلِ، نافجةٌ،
لا الضَّبُّ ممتنعٌ منها، ولا الوَرَلُ
ثم قال:
يَسْتَخرجُ الحَشَراتِ الخُشْنَ رَيِّقُها،
كأَنَّ أَرْؤُسَها في مَوْجِه الخَشَلُ
وفي حديث المُستضعفَينِ بمكة: فنَفَجَتْ بهم الطريقُ أَي رمَتْ بهم فَجْأَةً.
والنَّفِيجةُ: القَوسُ، وهي شَطيبةٌ من نَبْعٍ؛ قال الجوهري: ولم يعرِفْه أَبو سعيد بالحاء؛ وقال مُلَيح الهُذَلي:
أَناخُوا مُعِيداتِ الوَجِيفِ، كأَنها
نفائجُ نَبْعٍ، لم تُرَيَّعْ، ذَوابِلُ
وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَنه كان يَحْلُبُ لأَهْلِه بعيراً، فيقول: أُنْفِجُ أَم أُلْبِدُ؟ الإِنفاجُ: إِبانةُ الإِناء عن الضَّرْعِ عند الحَلْبِ حتى تَعْلُوَه الرَّغوةُ، والإِلْبادُ: إِلصاقُه بالضَّرْعِ حتى لا تكونَ له رَغْوةٌ.

##### Türkçe

**نَفَجَ** tavşan, ürktüğü zaman; ve **نَفَجَت** (dişisi) de (böyledir); ve o, onun koşmasının en hızlısıdır.

Ve avcı onu **أَنْفَجَ** etti: onu yuvasından kaldırdı; ve **قَيْلةَ** hadîsinde: “derken ondan tavşan **انْتَفَجَتْ**” yani sıçradı. Ve ben onu **نَفَجْتُه**: onu kaldırdım da o deliğinden fırladı; ve bundan hadîs: “derken biz bir tavşanı **انْتَفَجْنا**” yani onu kaldırdık; ve bundan hadîs: onun iki fitneyi andığı, sonra dediği: “birincisi, ikincisinin yanında ancak bir tavşanın **نَفْجةِ**si gibidir” yani onun yuvasından sıçrayışı gibi; onun süresini az göstermeyi ister. İbn Sîde: **نَفَجَ** jerboa **يَنْفِجُ** ve **يَنْفُجُ** **نُفوجاً**; ve **انْتَفَجَ**: koştu. Ve avcı onu **أَنْفَجَه** etti ve onu **اسْتَنْفَجَه**: onu çıkardı; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:

يَسْتَنْفِجُ الخِزّانَ من أَمْكائها

Ve yükselen her şey: muhakkak **نَفَجَ** ve **انْتَفَجَ** ve **تَنَفَّجَ** etmiştir. Ve o, onu **نَفَجَه** eder; onu **يَنْفُجُه** **نَفْجاً**; ve piliç **نَفَجَت** yumurtasından, yani çıktı. Ve kadının memesi gömleğini **نَفَجَ** ettiği zaman, onu kaldırır.

Ve iki yanı şişkin adam; ve iki yanı çıkmış deve, böğürleri çıktığı zaman. Ve devenin iki yanı **انتفج** etti: yükseldiler; ve kıyamet alâmetleri hadîsinde: hilâllerin **انْتِفاج**ı; cim ile rivayet edilmiştir; devenin iki yanı yükselip yaratılışça büyüdüğü zaman “devenin iki yanı **انتفج** etti”den. Ve ben şeyi **نَفَجْتُ** de o **انْتفج** etti; yani onu kaldırdım ve büyüttüm.

Ve Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “iki yanını **نافِجاً**”; bununla büyüklük taslamaya, kibirlenmeye ve gurura kinaye yaptı.

Ve miskin **نَوافجُ**i; Arapçalaştırılmıştır.
(* “Ve miskin **نوافجُ**i ilh.” sözü Kāmûs’un ve şerhinin ibaresidir; ve **النافجة**: misk kabı; **تافه**’den tanıtılmıştır. Şeyhimiz dedi: bu yüzden bazısı onun **فاء**sının fethasıyla kesin hükmetti; ve Miṣbâḥ sahibi onun Arapça olduğunu iddia etti.)

Ve tulumu **نَفَجَ** etmek **نَفْجاً**: onu doldurdu; ve şu sözü:
فأَعْجَلَتْ شَنَّتَها أَن تُنْفَجا
yani su ile doldurulması ki temizlensin ve yıkansın, onunla su çekilmeden önce; ve denildi ki: içine onu genişletecek ve yükseltecek su artırılmasından acele etti.

Ve **نافج** ses: kuru, kalın; şair dedi:
تسمعُ لِلأَعبُدِ زَجْراً نافِجا،
من قِيلِهم: أَياهَجاً أَياهَجا
Ve denildi ki: **الزجْرِ النافج** ile, develeri **يَنْفُجُ** eden (sürücü)yi kastetti; ta ki otlaklarında genişlesinler ve toplanmasınlar; ve bir adamın miras aldığı develer sebebiyle develeri çoğalırsa o develere **نافِجةٌ** denir; ve Araplar cahiliyede bir adama, ona bir kız doğduğu zaman, derlerdi: “senin için **النافجةُ** mübarek olsun” yani malını büyüten; çünkü onu evlendirir de mehirini develerden alır, sonra onları develerine katar da onları **يَنْفُجُها** eder; yani onları yükseltir ve çoğaltır.

Ve **النَّفْجُ**: onunla **نُفِجَ** edilen şeyin adıdır.

Ve **نَفَّاجٌ** adam: övünç ve kibir sahibi olduğu zaman; ve denildi ki: **نَفَّاجٌ** elinde olmayanla övünür; ve bu, **العالِية**de değildir; ve Ali’nin hadîsinde: “şu **البَجْباجَ النفَّاجَ** Allah’ın ne olduğunu bilmez”; **النفَّاجُ**: onda olmayanla kendini öven; **الانْتِفاج** olan yükselmeden. Ve **نفَّاجٌ** adam: **نَفْجٍ** sahibi; yapmayacağı şeyi söyler; kendisine ait olmayan ve kendisinde bulunmayanla övünür.

Ve **نُفُجُ الحقِيبةِ** kadın: kalçaları ve oturma yeri iri olduğu zaman; ve şu beyti okudu:
نُفُج الحَقيبةِ بَضَّة المُتَجَرَّدِ
Ve Zübeyr’in vasfı hakkında hadîste: “o **نُفُجَ الحَقِيبةِ** idi” yani büyük kıçlı idi; ve o, nûn ve fâ’nın zammıyladır.

Ve **النِّفاجةُ**: elbisenin kolunun altında kare bir yama.

Ve tavşan **تَنَفَّجَت**: ürperdi; Yemenîdir; ve kıpırdayıp yerinden oynayan her şey: muhakkak **انْتَفَجَ** etmiştir.

Ve **النوافِجُ**: kaburgaların arka taraflarıdır; tekili **نافجٌ** ve **نافجةٌ**dir; ve **الدَّخارِيصُ**a **التنافيجَ** denir; çünkü onlar elbiseyi **تَنْفُجُ** eder de onu genişletir.

Ve denilir: “senin öfkeni **اسْتَنْفَجَ** eden nedir?” yani onu ortaya çıkardı ve dışarı çıkardı.

İbnü’l-A‘râbî: **النِّفِّيجُ** (cim ile): yabancı olarak gelip kavmin arasına giren, aralarında yumuşak davranan ve işlerini düzelten kimsedir; ve Ebü’l-Abbâs dedi: **النِّفِّيجُ** kavmin arasına girip araya giren kimsedir; ne düzeltir ne bozar.

Ve rüzgâr **نَفَجَت**: ansızın geldi; ve denildi ki: **النافِجةُ** şiddetle başlayan her rüzgârdır; ve denildi ki: şiddetle başlayan her rüzgârın evveli; el-Asma‘î dedi: ve ben onda bir soğuk görüyorum. Ebû Hanîfe dedi: bazen **الشَّمالُ** insanlar uyuduktan sonra onların üzerine **انتفجت** eder; gecelerinin sonundan bir soğukla onları neredeyse helâk eder; hâlbuki gecelerinin başı ılıktı. Ve **النافجةُ**: şiddetle başlayan ilk şeydir; dersin ki: rüzgâr **نَفَجَت** etti, kuvvetle geldiği zaman; Zü’r-Rumme bir devekuşunu vasfederek dedi:
يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ، ويَطْرده
حَفِيفُ نافِجَةٍ، عُثْنُونُها حَصِبُ
Şemmer dedi: rüzgârlardan **النافجةُ**, sen fark etmezsin de sana karşı **تَنْتَفِجَ** edinceye kadar; ve onun **انتِفاجُ**ı: sen gafil iken sana karşı fırtınalı olarak çıkmasıdır. Dedi: çok yağmurlu buluta da bu ad verilir; bir şeyin, ondan bir sebeple olması dolayısıyla, başkasının adıyla adlandırıldığı gibi; el-Kumeyt dedi:
راحَتْ له، في جُنُوحِ الليلِ، نافجةٌ،
لا الضَّبُّ ممتنعٌ منها، ولا الوَرَلُ
Sonra dedi:
يَسْتَخرجُ الحَشَراتِ الخُشْنَ رَيِّقُها،
كأَنَّ أَرْؤُسَها في مَوْجِه الخَشَلُ
Ve Mekke’deki iki zayıfın hadîsinde: “yol onları **نَفَجَتْ**” yani onları ansızın attı.

Ve **النَّفِيجةُ**: yaydır; ve o, **نَبْعٍ**dan bir parçadır; el-Cevherî dedi: Ebû Saîd onu **الحاء** ile bilmedi; ve Muleyh el-Hüzelî dedi:
أَناخُوا مُعِيداتِ الوَجِيفِ، كأَنها
نفائجُ نَبْعٍ، لم تُرَيَّعْ، ذَوابِلُ
Ve Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: onun ehli için bir deveyi sağdığı, sonra dediği: “**أُنْفِجُ** mü edeyim yoksa **أُلْبِدُ** mü?”; **الإِنفاجُ**: sağım sırasında kabı memeden ayırmaktır; ta ki köpük onun üzerine yükselsin; ve **الإِلْبادُ**: onu memeye yapıştırmaktır; ta ki onun için köpük olmasın.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ف ج * * نَافِجَةُ * المسك وعاؤه

##### Türkçe

* ن ف ج * * **نَافِجَةُ** * miskin kabıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نفج الأرنب  : إذا  ثار  ونفجته أنا فثار من جحره. وفي حديث قيلة:  فانتفجت منه الأرنب  ، أي وثبت ومنه الحديث:  فانتفجنا  أرنبا  ، أي أثرناها. وفي حديث آخر أنه ذكر فتنتين فقال:  ما الأولى عند الآخرة إلا كنفجة أرنب  أي كوثبته من مجثمه، يريد تقليل مدتها. وكل ما ارتفع فقد نفج وانتفج، وتنفج ونفجه هو ينفجه نفجا. نفجت  الفروجة: خرجت من بيضتها  . نفدج  الثدي  أي ثدي المرأة  القميص  : إذا  رفعه  . من المجاز: نفجت  الريح: جاءت  بغتة. وقيل: نفجت الريح: إذا جاءت  بقوة  . من المجاز:  النفاج: المتكبر  أي صاحب فخر وكبر، عن ابن السكيت. وقيل: رجل نفاج: يفخر بما ليس عنده، وليست بالعالية،  كالمنتفج  . وفي حديث علي:  إن هذا البجباج النفاج لا يدري ما الله  . النفاج: الذي يتمدح بما ليس فيه، من الانتفاج: الارتفاع. ورجل نفاج: ذو نفج، يقول ما لا يفعل ويفخر بما ليس له ولا فيه. النفيج  كسكيت: الأجنبي  الذي  يدخل بين القوم  ويسمل بينهم  ويصلح  أمرهم؛ كذا عن ابن الأعرابي،  أو الذي يعترض  بين القوم  لا يصلح ولا يفسد  ، قاله أبو العباس،  ج نفج  بضمتين.  والنافجة: السحابة الكثيرة المطر  ، وهو مجاز، سميت بالريح التي تأتي بشدة، كما يسمى الشيء باسم غيره لكونه منه بسبب. قال الكميت:
  راحت له في جنوح الليل فافجةلا الضب ممتنع منها ولا الورل ثم قال:
  يستخرج الحشرات الخشن ريقها                      كأن أرؤسها في موجه الخشل

  النافجة:  مؤخر الضلوع  ، كالنافج، جمعه النوافج. كانت العرب تقول في الجاهلية للرجل إذا ولدت له بنت: هنيئا لك النافجة، أي  البنت  ، وإنما سميت بذلك  لأنها تعظم مال أبيها  ، وذلك أنه يزوجها فيأخذ  بمهرها  من الإبل فيضمها إلى إبله فينفجها، أي يرفعها؛ ومنهم من جعله من المجاز. النافجة:  وعاء المسك  ، مجاز،  معرب  عن نافه. قال شيخنا: ولذلك جزم بعضهم بفتح فائها، ونقله التمرتاشي في شرح تحفة الملوك، عن أكثر كتب اللغة. وجزم الجواليقي في كتابه بأنه معرب، وهو الصحيح، جمعه نوافج. وزعم صاحب المصباح أنها عربية، سميت لنفاستها، من نفجته إذا عظمته؛ وهو محل تأمل. النافجة:  الريح تبدأ بشدة  . وقيل: أول كل ريح تبدأ بشدة. قال الأصمعي: وأرى فيها بردا. قال أبو حنيفة: ربما انتفجت الشمال على الناس بعدما ينامون فتكاد تهلكهم بالقر من آخر ليلتهم، وقد كان أول ليلتهم دفيئا. وقال شمر: النافجة من الرياح: التي لا تشعر حتى تنتفج عليك، وانتفاجها: خروجها عاصفة عليك وأنت غافل.  والنفيجة، كسفينة: القوس  وهي شطيبة من نبع. قال الجوهري: ولم يعرفه أبو سعيد إلا بالحاء. وقال مليح الهذلي.

  أناخوا معيدات الوجيف كأنها                      نفائج نبع لم تـريع ذوابـل من المجاز:  النفغاجة، بالكسر: رقعة مربعة تحت الكم  من الثوب. من المجاز: النفاجة والنفجة  كرمانة وصبرة: رقعة الدخريص  بالكسر يتوسع بها.  والنفج، بضمتين: الثقلاء  من الناس.  والتنافيج: الدخاريص  ، سميت لأنها تنفج الثوب فتوسعه. في حديث أبي بكر أنه كان يحلب لأهله بعيرا، فيقول:  أنفج أم ألبد  .  الإنفاج: إبانة الإناء عن الضرع عند الحلب  حتى تعلوه الرغوة. والإلباد: إلصاقه بالضرع حتى لا تكون له رغوة.  والأنفجاني  ، بفتح الفاء،  كأنبجاني  : هو  المفرط فيما يقول  ، والمفتخر بما ليس له.  والمنافج: العظامات  .  وامرأة نفج الحقيبة  ، بضمتين، إذا كانت  ضخمة الأرداف والمآكم  ، وأنشد:
  نفج الحقيبة بضة المتجرد وفي الحديث في صفة الزبير  أنه كان نفج الحقيبة  ، أي عظيم العجز.  وصوت نافج: غليظ جاف  ، قال الشاعر:
  تسمع للأعبد زجرا نافجا
  من قولهم أيا هجا أيا هجا وقيل: أراد بالزجر النافج الذي ينفج الإبل حتى تتوسع في مراتعها ولا تجتمع.  وتنفج  الرجل وانتفج: إذا  افتخر بأكثر مما عنده  ، أو بما ليس له ولا فيه. عن ابن سيده: أنفجه الصائد واستنفجه، الأخيرة عن ابن الأعرابي، أي استخرجه، من ذلك، يقال:  ما الذي استنفج غضبك  ، أي  أظهره وأخرجه  ، وأنشد:
  يستنفج الخزان من أمكائها ومما يستدرك عليه: النفجة: الوثبة. ونفج اليربوع ينفج وينفج نفوجا وانتفج عدا وقيل: أرخى عدوه من الأساس. وانتفج جنبا البعير: إذا ارتفعا وعظما خلقة، ومنه  انتفاج الأهلة  في حديث الأشراط. ورجل منتفج الجنبين، وبعير منتفج: إذا خرجت خواصره. ونفجت الشيء فانتفج، أي رفعته وعظمته. وفي حديث علي  نافجا حضنيه  كنى به عن التاظم والخيلاء. ونفج السقاء نفجا: ملأه. والنافجة: الإبل التي يرثها الرجل فيكثر بها إبله. وتنفجت الأرنب: اقشعرت  يمانية  . وكل ما اجتال: فقد انتفج. وفي حديث المستضعفين بمكة:  فنفجت بهم الطريق  ، أي رمت بهم فجأة.

##### Türkçe

**نفج** tavşan: (bu) kalkışıp sıçradığı zaman; ve ben onu **نفجته** (yaptım), böylece ininden kalkışıp sıçradı. **قيلة** hadîsinde: “Ondan tavşan **فانتفجت**,” yani sıçradı; ve ondan hadîs: “Biz bir tavşanı **فانتفجنا**,” yani onu ürküttük. Başka bir hadîste, iki fitneyi zikrettiği, sonra dediği: “Birincisi, ikincinin yanında ancak bir tavşanın **نفجة**si gibidir,” yani onun yuvasından sıçrayışı gibi; onun müddetini az göstermeyi ister. Yükselen her şey, muhakkak **نفج** etmiş ve **انتفج** etmiş olur; ve **تنفج** eder; ve o, onu **ينفجه** (yapar), **نفجا**. **نفجت** piliç: yumurtasından çıktı. **نفدج** meme, yani kadının memesi, gömleği: onu kaldırdığı zaman. Mecazdan: **نفجت** rüzgâr: ansızın geldi. Ve denildi: **نفجت** rüzgâr: kuvvetle geldiği zaman. Mecazdan: **النفاج**: kibirli; yani övünç ve kibir sahibi; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve denildi: **رجل نفاج**: yanında olmayan şeyle övünür; ve bu, **العالية** (lehçesi) değildir; **كالمنتفج** gibi. Ali hadîsinde: “Şu **البجباج النفاج** Allah’ın ne olduğunu bilmez.” **النفاج**: kendisinde olmayanla medheden; **الانتفاج**dan: yükselme. Ve **رجل نفاج**: **نفج** sahibi; yapmadığını söyler ve kendisinin olmayanla ve kendisinde bulunmayanla övünür. **النفيج** ( **سكيت** gibi): kavmin arasına giren yabancı; aralarında (bozulanı) düzeltir ve işlerini ıslah eder; İbnü’l-A‘râbî’den böyle. Yahut kavmin arasına itiraz eden (araya giren) kimse; ne ıslah eder ne bozar; Ebû’l-Abbâs söylemiştir. Çoğulu **نفج** (iki damme ile).

Ve **النافجة**: yağmuru çok olan bulut; bu mecazdır; şiddetle gelen rüzgârla adlandırıldı; bir şeyin, ondan bir sebep ile olması dolayısıyla, başkasının adıyla adlandırılması gibi. Kümeyt dedi ki:
  “Gece meylinde onun için gitti; öyle bir **فافجة** ki, ondan ne keler (**الضب**) menedilmiş olur ne de varan (**الورل**).”
Sonra dedi ki:
  “Sert böcekleri, kaba tükürüğü çıkarır; sanki başları, dalgasında **الخشل** içindedir.”

**النافجة**: kaburgaların arkası; **كالنافج** gibi; çoğulu **النوافج**. Araplar câhiliyede, bir adama kız doğduğu zaman şöyle derlerdi: “Sana **النافجة** mübarek olsun,” yani kız; ancak bununla adlandırıldı; çünkü babasının malını büyütür: zira onu evlendirir, mehir olarak develerden alır, onları develerine katar, böylece onları **ينفجها** eder, yani yükseltir; onlardan kimi de onu mecazdan kıldı. **النافجة**: misk kabı; mecaz; **نافه**den Arapçalaştırılmıştır. Şeyhimiz dedi ki: bu sebeple bazıları, **فاء**sının fethasıyla kesin hüküm verdi; ve Temertaşî bunu, Şerhu Tuhfeti’l-Mülûk’ta, dil kitaplarının çoğundan nakletti. Cevâlikî de kitabında, onun Arapçalaştırılmış olduğuna kesin hükmetti; ve bu doğrudur; çoğulu **نوافج**. Misbâh sahibi, onun Arapça olduğunu iddia etti; kıymetliliği sebebiyle adlandırıldı; “onu **نفجته** ettiğim zaman” yani onu büyüttüğümden; bu, düşünme yeridir. **النافجة**: şiddetle başlayan rüzgâr. Ve denildi: şiddetle başlayan her rüzgârın ilki. Asma‘î dedi ki: onda bir soğuk görüyorum. Ebû Hanîfe dedi ki: bazen **الشمال** insanlara, uyuduktan sonra **انتفجت** eder; gecelerinin sonundan bir soğukla onları neredeyse helâk eder; hâlbuki gecelerinin başı ılıktı. Şemmer dedi ki: rüzgârlardan **النافجة**: sen fark etmezken üzerine **تنتفج** eden; ve onun **انتفاج**ı: sen gafil iken üzerine fırtınalı çıkmasıdır. **النفيجة** ( **سفينة** gibi): yay; ve o, **نبع**dan bir çubuktur. Cevherî dedi ki: Ebû Saîd onu ancak **الحاء** ile tanıdı. Ve Mülîh el-Hüzelî (şöyle dedi):
  “Hızlı yürüyüşün iâdelerini çöktürdüler; sanki onlar, **نبع**dan **نفائج**dir; **ذوابل** onları ürkütmemiştir.”

Mecazdan: **النفغاجة** (kesre ile): elbisenin kolunun altında kare bir yama. Mecazdan: **النفاجة** ve **النفجة** ( **رمانة** ve **صبرة** gibi): **الدخريص** yaması; (kesre ile) onunla genişletilir. Ve **النفج** (iki damme ile): insanlardan ağırkanlılar. Ve **التنافيج**: **الدخاريص**; elbiseyi **تنفج** edip genişlettiği için böyle adlandırıldı. Ebû Bekir hadîsinde: ailesi için bir deveyi sağardı; derdi ki: “**أنفج** mi, yoksa **ألبد** mi?” **الإنفاج**: sağımda kabı memeden ayırmak; böylece köpük onun üzerine yükselir. **الإلباد**: onu memeye yapıştırmak; böylece onun için köpük olmaz. Ve **الأنفجاني** ( **فاء**nın fethasıyla), **كأنبجاني** gibi: söylediğinde aşırı giden; ve kendisinin olmayanla övünen. Ve **المنافج**: büyük kemikler. Ve **امرأة نفج الحقيبة** (iki damme ile): kalçaları ve oturakları iri olduğu zaman. Ve (şu beyit) okunmuştur:
  “**نفج الحقيبة**; soyunanın beyaz tenlisi.”
Ve Zübeyr’in vasfında hadîste: onun **نفج الحقيبة** olduğu; yani kaba (arka) büyük. Ve **صوت نافج**: kalın, kuru; şair dedi ki:
  “Kölelere **نافجا** bir azarlama işitirsin;
  ‘أيا هجا أيا هجا’ sözlerinden.”
Ve denildi: **الزجر النافج** ile, develeri **ينفج** eden (azarlama) kastedildi; böylece onlar otlaklarında genişler ve toplanmazlar. Ve adam **تنفج** eder ve **انتفج** eder: yanında olandan daha çokla, yahut kendisinin olmayanla ve kendisinde bulunmayanla övündüğü zaman. İbn Sîde’den: avcı onu **أنفجه** etti ve onu **استنفجه** etti; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; yani onu çıkardı. Bundan: “Senin öfkeni ne **استنفج** etti?” denir; yani onu ortaya çıkardı ve dışarı çıkardı. Ve (şu beyit) okunmuştur:
  “Onun yerlerinden hazineleri **يستنفج** eder.”

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerden: **النفجة**: sıçrayış. Ve **نفج** jerboa (**اليربوع**) **ينفج** ve **ينفج** **نفوجا**; ve **انتفج**: koştu; ve denildi: koşusunu temelden gevşetti. Ve devenin iki yanı **انتفج** etti: yaratılışça yükselip büyüdüğü zaman; ve ondan, alâmetler hadîsinde **انتفاج الأهلة**. Ve iki yanı **منتفج** olan adam; ve **منتفج** deve: böğürleri çıktığı zaman. Ve bir şeyi **نفجت** ettim, böylece **انتفج** etti; yani onu kaldırdım ve büyüttüm. Ali hadîsinde: **نافجا حضنيه**; bununla kabarma ve kibirden kinaye etti. Ve tulumu **نفج** etti: onu doldurdu. Ve **النافجة**: adamın miras aldığı develer; böylece onlarla develeri çoğalır. Ve tavşan **تنفجت** etti: **يمانية** ürperdi. Ve her ne ki sıçrayıp atıldı: muhakkak **انتفج** etmiş olur. Mekke’deki zayıflar hadîsinde: “Yol onları **نفجت** etti,” yani onları ansızın fırlattı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَفَجَ
1 نَفَجَ ذ , (S, K,) aor. نَفُجَ , inf. n. نُفُوجٌ; (Msb;) and ↓ انتفج; (TA;) It (a hare, S, K, or other animal, Msb) sprang up (S, K) from its hole; or leaped. (TA.) ― -b2- نَفَجَ; (TA;) and ↓ انفج, (S,) inf. n. اِنْفَاجٌ; (Msb;) and ↓ انتفج; (TA;) He made a hare to spring up (S, &c.) from its hole; or to leap. (TA.) ― -b3- نَفَجَ, aor. نَفِجَ and نَفُجَ , inf. n. نُفَجٌ; and ↓ انتفج; It (a jerboa) ran: (M:) or slackened his run. (A.) ― -b4- نَفَجَ, and ↓ انتفج, and ↓ تنفّج, It (anything) rose; or became elevated, or exalted. (TA.) ― -b5- نَفَجَ, aor. نَفُجَ , inf. n. نَفْجٌ, He made anything to rise; or to become elevated, or exalted. (TA.) ― -b6- نَفَجَتِ الفَرُّوجَةُ The chicken came forth from its egg. (S, K.) ― -b7- نَفَجَ, (aor. نَفُجَ , inf. n. نَفْجٌ, S,) It (a woman's breast) heaved up her shift. (S, K.) ― -b8- نَفَجَتِ الرِّيحُ (tropical:) The wind came with force: (S, K:) or, suddenly. (TA.) ― -b9- نَفَجَ, inf. n. نَفْجٌ, He magnified, or made great, him, or it. (Msb, TA.) [And so,] ↓ انتفج It became great. (TA.) ― -b10- نَفَجَ, aor. نَفُجَ , inf. n. نَفْجٌ; (Msb;) and ↓ انتفج, (TA,) and ↓ تنفّج; (K;) He boasted of that which he did not possess, (Msb,) and which was not in him: (TA:) or, of more than he possessed. (K.)

4 أَنْفَجَ see 1, and 10.

5 تَنَفَّجَ see 1, in two places.

اِنْتَفَجَا حَنْبَا البَعِيرِ
8 اِنْتَفَجَا حَنْبَا البَعِيرِ ذ The sides of the camel became elevated, (S, K,) [or bulging,] and great, naturally. (TA.) ― -b2- Hence the expression اِنْتِفَاجُ الأَهِلَّةِ (assumed tropical:) [The swelling out of the new moons], in a trad. respecting the signs [of the last day]. (TA.) ― -b3- See 1 throughout.

استنفج
10 استنفج ذ (IAar, M) and ↓ انفج, (M,) He (a sportsman) drew forth a jerboa [&c. from its hole]. (M.) ― -b2- Hence, (TA,) (assumed tropical:) He drew forth, and caused to appear, the anger of a person. (K.)

نَفْجٌ
نَفْجٌ ذ and ↓ نَفَاجَةٌ (tropical:) [A boasting of that which one does not possess, or the like: see 1, and نَفَّاجٌ]. (A.) [See also نَفْخٌ.]

نُفْجُ الحَقِيبَةِ
نُفْجُ الحَقِيبَةِ ذ A woman, (K,) and a man, (TA,) large in the buttocks: (K, TA:) or prominent therein. (TA in art. حقب.)

نَفْجَةٌ
نَفْجَةٌ ذ A single leap of a hare from the place where it has been lying. In a trad., a sedition, or disturbance, is likened to this in regard of the shortness of its duration. (TA.)

نَفَاجَةٌ
نَفَاجَةٌ ذ : see نَفْجٌ and نَفَّاجٌ.

نَفِيجَةٌ
نَفِيجَةٌ ذ A bow (S, K) made of a piece of wood of the kind of tree called نَبْع; not known by Aboo-Sa'eed with ح [in the place of ج]. (S [so in the copies of that work which I am using, three in number: but in one copy, “ except with ح ”].)

نَفَّاجٌ
نَفَّاجٌ ذ (tropical:) A proud man; as also ↓ مُنْتَفِجٌ: (K:) a boastful and proud man: (ISk, S:) a man who praises himself for that which is not in him: one who says that which he does not, and who boasts of that which does not belong to him and which is not in him; as also ↓ ذُو نَفْجٍ (and ↓ ذُو نَفَاجَةٍ, A): or one who boasts of that which he does not possess: and said to be not of high repute. (TA.) [See also نَفَّاشٌ.]

نَافِجٌ
نَافِجٌ ذ : see نَافِجَةٌ.

نَافِجَةٌ
نَافِجَةٌ ذ The commencement of anything, (so in two copies of the S, and so in the Msb,) or of any wind, (so in one copy of the S,) that begins with vehemence, or violence: (S, Msb:) or a wind that begins with vehemence: (K:) or, that comes with vehemence: (A:) As thinks it to be attended by cold: AHn says, that sometimes the north wind rises upon people when they have been sleeping, and almost destroys them with cold at the close of the night, when the former part of the night has been warm: (TA:) or a wind that rises upon one suddenly and vehemently, when he is not aware: (Sh:) pl. نَوَافِجُ. (A.) ― -b2- نَافِجَةٌ (tropical:) A cloud abounding with rain: (S, K:) so called from the same word as signifying “ a wind that comes with vehemence: ” (TA:) thus called by the name of the thing which is its cause. (S.) -A2- نَافِجَةٌ The hinder part of a rib: (S:) or, of the ribs: (K:) as also ↓ نَافِجٌ: (TA:) pl. نَوَافِجُ. (S.) -A3- نَافِجَةٌ (assumed tropical:) Camels which a man inherits, and whereby his camels are increased in number. (TA.) ― -b2- نَافِجَةٌ (tropical:) A daughter: so called because she in creases the property of her father by her dowry: (K:) or, that increases the property of her father: for he takes her dowry (consisting of camels, TA) and adds it to his property, (or camels, TA,) so that the amount becomes raised. (S.) The Arabs used to say, in the time of paganism, when a daughter was born to one of them, هَنِيْئا لَكَ النَّافِجَةُ May she who is to increase thy property by her dowry be productive of enjoyment to thee! (S.) -A4- نَافِجَةٌ A bag, follicle, or vesicle, of musk: (K:) pl. نَوَافِجُ: (S:) an arabicized word, (S, K,) from [the Persian] نَافَهْ; and therefore some say that it is properly written نَافَجَةٌ: or, accord. to the Msb, it is Arabic, and a bag of musk is so called because of its high value, from نَفَجَهُ “ he magnified him, or it: ” but this requires consideration. (TA.) See فَأْرَةُ المِسْكِ, voce فَأْرٌ.

أنْفَجَانِىٌّ
أنْفَجَانِىٌّ ذ One who exaggerates, or exceeds the due bounds, in speech; (K;) and who boasts of that which he does not possess. (TA.)

مَنَافِجُ
مَنَافِجُ ذ Pieces of stuff with which women make their buttocks to appear large; syn عُظَّامَاتٌ. (K.)

مُنْتَفِجُ الجَنْبَيْنِ
مُنْتَفِجُ الجَنْبَيْنِ ذ A man having elevated, [or bulging,] sides. (A.) ― -b2- مُنْتَفِجٌ A camel having prominent flanks. (TA.) See نَفَّاجٌ.

##### Türkçe

**نَفَجَ**
1 **نَفَجَ** ذ , (S, K,) muzâri‘i **نَفُجَ** , mastar ismi **نُفُوجٌ**; (Msb;) ve ↓ **انتفج**; (TA;) O (bir tavşan, S, K, yahut başka bir hayvan, Msb) deliğinden sıçrayıp çıktı (S, K); yahut sıçradı. (TA.) ― -b2- **نَفَجَ**; (TA;) ve ↓ **انفج**, (S,) mastar ismi **اِنْفَاجٌ**; (Msb;) ve ↓ **انتفج**; (TA;) O, bir tavşanı (S, vb.) deliğinden sıçratıp çıkardı; yahut sıçrattı. (TA.) ― -b3- **نَفَجَ**, muzâri‘i **نَفِجَ** ve **نَفُجَ** , mastar ismi **نُفَجٌ**; ve ↓ **انتفج**; O (bir yerboası) koştu: (M:) yahut koşusunu gevşetti. (A.) ― -b4- **نَفَجَ**, ve ↓ **انتفج**, ve ↓ **تنفّج**, O (herhangi bir şey) yükseldi; yahut yükselmiş oldu, yahut yüceldi. (TA.) ― -b5- **نَفَجَ**, muzâri‘i **نَفُجَ** , mastar ismi **نَفْجٌ**, O, herhangi bir şeyi yükseltti; yahut yükselmiş, yahut yücelmiş kıldı. (TA.) ― -b6- **نَفَجَتِ الفَرُّوجَةُ** Civciv yumurtasından çıktı. (S, K.) ― -b7- **نَفَجَ**, (muzâri‘i **نَفُجَ** , mastar ismi **نَفْجٌ**, S,) O (bir kadının memesi) gömleğini kabarttı. (S, K.) ― -b8- **نَفَجَتِ الرِّيحُ** (mecaz:) Rüzgâr şiddetle geldi: (S, K:) yahut, ansızın. (TA.) ― -b9- **نَفَجَ**, mastar ismi **نَفْجٌ**, O, onu yahut onu büyüttü, büyük gösterdi. (Msb, TA.) [Ve böylece,] ↓ **انتفج** O büyük oldu. (TA.) ― -b10- **نَفَجَ**, muzâri‘i **نَفُجَ** , mastar ismi **نَفْجٌ**; (Msb;) ve ↓ **انتفج**, (TA,) ve ↓ **تنفّج**; (K;) O, sahip olmadığı şeyi (Msb,) ve kendisinde bulunmayan şeyi övündü: (TA:) yahut, sahip olduğundan fazlasıyla övündü. (K.)

4 **أَنْفَجَ** bkz. 1, ve 10.

5 **تَنَفَّجَ** bkz. 1, iki yerde.

**اِنْتَفَجَا حَنْبَا البَعِيرِ**
8 **اِنْتَفَجَا حَنْبَا البَعِيرِ** ذ Devenin yanları yükseldi, (S, K,) [yahut kabardı,] ve tabiatça büyüdü. (TA.) ― -b2- Bundan dolayı ifade **اِنْتِفَاجُ الأَهِلَّةِ** (farz olunan mecaz:) [Yeni ayların kabarması], [kıyamet gününün] alâmetleri hakkında bir hadiste. (TA.) ― -b3- Baştan sona 1’e bkz.

**استنفج**
10 **استنفج** ذ (IAar, M) ve ↓ **انفج**, (M,) O (bir avcı) bir yerboasını [vb.’yi deliğinden] çıkardı. (M.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) (farz olunan mecaz:) O, bir kimsenin öfkesini çıkardı ve ortaya çıkardı. (K.)

**نَفْجٌ**
**نَفْجٌ** ذ ve ↓ **نَفَاجَةٌ** (mecaz:) [Kişinin sahip olmadığı şeyle övünmesi, yahut benzeri: bkz. 1, ve **نَفَّاجٌ**]. (A.) [Ayrıca bkz. **نَفْخٌ**.]

**نُفْجُ الحَقِيبَةِ**
**نُفْجُ الحَقِيبَةِ** ذ Kalçaları iri olan bir kadın, (K,) ve bir erkek, (TA,): (K, TA:) yahut orada çıkıntılı olan. (TA, md. **حقب**’da.)

**نَفْجَةٌ**
**نَفْجَةٌ** ذ Bir tavşanın, yatmış olduğu yerden bir tek sıçrayışı. Bir hadiste, bir fitne yahut karışıklık, süresinin kısalığı bakımından buna benzetilmiştir. (TA.)

**نَفَاجَةٌ**
**نَفَاجَةٌ** ذ : bkz. **نَفْجٌ** ve **نَفَّاجٌ**.

**نَفِيجَةٌ**
**نَفِيجَةٌ** ذ **نَبْع** denilen ağaç türünden bir parça ağaçtan yapılmış bir yay (S, K); Ebû Sa‘îd’e göre **ح** ile [**ج**’nin yerinde] bilinmez. (S [kullandığım bu eserin nüshalarında, üç tane olmak üzere, böyle: fakat bir nüshada, “ ancak **ح** ile ”].)

**نَفَّاجٌ**
**نَفَّاجٌ** ذ (mecaz:) Kibirli bir adam; ayrıca ↓ **مُنْتَفِجٌ**: (K:) övüngen ve kibirli bir adam: (ISk, S:) kendisinde olmayan şeyle kendini öven bir adam: yapmadığı şeyi söyleyen ve kendisine ait olmayan ve kendisinde bulunmayan şeyle övünen kimse; ayrıca ↓ **ذُو نَفْجٍ** (ve ↓ **ذُو نَفَاجَةٍ**, A): yahut sahip olmadığı şeyle övünen kimse: ve itibarı yüksek olmayan denilmiştir. (TA.) [Ayrıca bkz. **نَفَّاشٌ**.]

**نَافِجٌ**
**نَافِجٌ** ذ : bkz. **نَافِجَةٌ**.

**نَافِجَةٌ**
**نَافِجَةٌ** ذ Herhangi bir şeyin başlangıcı, (S’nin iki nüshasında böyle, ve Msb’de böyle,) yahut herhangi bir rüzgârın, (S’nin bir nüshasında böyle,) şiddetle yahut sertlikle başlayan: (S, Msb:) yahut şiddetle başlayan bir rüzgâr: (K:) yahut, şiddetle gelen: (A:) AHn, bunun soğukla birlikte olduğunu düşünür: AHn der ki, bazen kuzey rüzgârı insanlar üzerine, uyumuş oldukları sırada, gecenin sonuna doğru, gecenin önceki kısmı sıcak iken, soğukla onları neredeyse helâk edecek şekilde yükselir: (TA:) yahut kişinin farkında olmadığı bir halde, ansızın ve şiddetle üzerine yükselen bir rüzgâr: (Sh:) çoğulu **نَوَافِجُ**. (A.) ― -b2- **نَافِجَةٌ** (mecaz:) Yağmuru bol bir bulut: (S, K:) “şiddetle gelen bir rüzgâr” mânasına gelen aynı kelimeden böyle adlandırılmıştır: (TA:) böylece, sebebi olan şeyin adıyla adlandırılmıştır. (S.) -A2- **نَافِجَةٌ** Bir kaburganın arka kısmı: (S:) yahut, kaburgaların: (K:) ayrıca ↓ **نَافِجٌ**: (TA:) çoğulu **نَوَافِجُ**. (S.) -A3- **نَافِجَةٌ** (farz olunan mecaz:) Bir adamın miras aldığı ve onunla develerinin sayısı artan develer. (TA.) ― -b2- **نَافِجَةٌ** (mecaz:) Bir kız: mehir sebebiyle babasının malını artırdığı için böyle adlandırılmıştır: (K:) yahut, babasının malını artıran: çünkü onun mehrini (develerden ibaret, TA) alır ve malına (yahut develerine, TA) ekler; böylece miktar yükselmiş olur. (S.) Araplar câhiliye zamanında, birine bir kız doğduğunda şöyle derlerdi: **هَنِيْئا لَكَ النَّافِجَةُ** Mehr ile malını artıracak olan sana sevinçli olsun! (S.) -A4- **نَافِجَةٌ** Misk kesesi, torbası, yahut vezikülü: (K:) çoğulu **نَوَافِجُ**: (S:) Arapçalaştırılmış bir kelimedir, (S, K,) [Farsça] **نَافَهْ**’den; bu sebeple bazıları onun aslında **نَافَجَةٌ** diye yazıldığını söyler: yahut, Msb’ye göre, Arapçadır; ve misk kesesi, yüksek kıymetinden dolayı, **نَفَجَهُ** “onu büyüttü, yahut büyük gösterdi”den böyle adlandırılmıştır: fakat bu, düşünmeyi gerektirir. (TA.) **فَأْرَةُ المِسْكِ**’e bkz., **فَأْرٌ** maddesinde.

**أنْفَجَانِىٌّ**
**أنْفَجَانِىٌّ** ذ Sözde mübalağa eden, yahut haddini aşan kimse; (K;) ve sahip olmadığı şeyle övünen. (TA.)

**مَنَافِجُ**
**مَنَافِجُ** ذ Kadınların kalçalarını iri göstermek için yaptıkları kumaş parçaları; eş anlamlısı **عُظَّامَاتٌ**. (K.)

**مُنْتَفِجُ الجَنْبَيْنِ**
**مُنْتَفِجُ الجَنْبَيْنِ** ذ Yanları yükselmiş [yahut kabarmış] bir adam. (A.) ― -b2- **مُنْتَفِجٌ** Yanları çıkıntılı bir deve. (TA.) Bkz. **نَفَّاجٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَفَجَ
نَفَجَ U ( n. ac. نَفْج 1 ,  نُفُوْج 27 ,  نَفَجَاْن 36 ),
a.  Leapt.

b.  [ Min ], Came out ( chicken ).

c.  ( n. ac. نَفْج 1 ), Rose; blew.

d.  Raised.

e.  Swelled.

f.  see IV & V ( a ).

أَنْفَجَ
أَنْفَجَ IV ,
a.  Started, startled.

تَنَفَّجَ
تَنَفَّجَ V ,
a.  Boasted, bragged.

b.  Rose.

اِنْتَفَجَ
اِنْتَفَجَ VIII ,
a.  Protruded, bulged.

b.  Became great.

c.  see I (a) .

اِسْتَنْفَجَ
اِسْتَنْفَجَ X ,
a.  see IV .

b.  Roused ( anger ).

نَفْج
نَفْج 1 ,
a.  Boasting, vain-glory.

نَفْجَة
نَفْجَة 1t ,
a.  Leap, bound.

نُفْجَة
نُفْجَة 3t ,
a.  Gusset; patch.

b.  ( pl. نُفَج 9 ), Wallet, pouch.

نُفُج
نُفُج 10 ,
a.  Sluggards.

b.  Large.

نَاْفِج
نَاْفِج 21 ,
a.  Unmelodious ( voice ).

نَاْفِجَة
نَاْفِجَة 21t , ( pl. نَوَاْفِجُ 41 ),
a.  Beginning of a storm.

b.  Rain-cloud.

c.  Daughter.

d.  Short rib.

e.  Vessel containing perfume.

f.  P. , Bladder, vesicle, follicle of musk.

نَفَاْجَة
نَفَاْجَة 22t ,
a.  see 1 .

نِفَاْجَة
نِفَاْجَة 23t ,
a.  Wedge-shaped piece of cloth.

نَفِيْجَة
نَفِيْجَة 25t , ( pl. نَفَاْئِجُ 46 ),
a.  Bow.

b.  see 23t .

نَفَّاْج
نَفَّاْج 28 ,
a.  Boastful; braggart.

نُفَّاْجَة
نُفَّاْجَة 29t ,
a.  see 3t (b) .

نِفِّيْج
نِفِّيْج 30 , ( pl. نُفُج 10 ),
a.  Stranger; interloper.

مَنَاْفِجُ
مَنَاْفِجُ 44 ,
a.  Pads.

مَنَاْفِيْجُ
مَنَاْفِيْجُ 65 ,
a.  Gussets.

اِنْتَفَجَ
N. Ag. اِنْتَفَجَ VIII ,
a.  see 28 .

b.  Big, bulging.

أَنْفَجَانِيّ
أَنْفَجَانِيّ
a.  Exaggerator.

##### Türkçe

**نَفَجَ**
**نَفَجَ** U ( n. ac. **نَفْج** 1 ,  **نُفُوْج** 27 ,  **نَفَجَاْن** 36 ),
a. Sıçradı.

b. [ Min ], çıktı (tavuk).

c. ( n. ac. **نَفْج** 1 ), yükseldi; üfledi.

d. kaldırdı.

e. şişti.

f. IV ve V (a)’ya bak.

**أَنْفَجَ**
**أَنْفَجَ** IV ,
a. başlattı, ürküttü.

**تَنَفَّجَ**
**تَنَفَّجَ** V ,
a. övündü, böbürlendi.

b. yükseldi.

**اِنْتَفَجَ**
**اِنْتَفَجَ** VIII ,
a. dışarı çıktı, kabardı.

b. büyük oldu.

c. I (a)’ya bak.

**اِسْتَنْفَجَ**
**اِسْتَنْفَجَ** X ,
a. IV’e bak.

b. (öfkeyi) kışkırttı.

**نَفْج**
**نَفْج** 1 ,
a. övünme, boş övünç.

**نَفْجَة**
**نَفْجَة** 1t ,
a. sıçrayış, atılış.

**نُفْجَة**
**نُفْجَة** 3t ,
a. ağ parçası; yama.

b. ( pl. **نُفَج** 9 ), cüzdan, kese.

**نُفُج**
**نُفُج** 10 ,
a. tembeller.

b. büyük.

**نَاْفِج**
**نَاْفِج** 21 ,
a. nağmesiz (ses).

**نَاْفِجَة**
**نَاْفِجَة** 21t , ( pl. **نَوَاْفِجُ** 41 ),
a. fırtınanın başlangıcı.

b. yağmur bulutu.

c. kız evlat.

d. kısa kaburga.

e. koku içeren kap.

f. P. , mesane, vezikül, misk kesesi.

**نَفَاْجَة**
**نَفَاْجَة** 22t ,
a. 1’e bak.

**نِفَاْجَة**
**نِفَاْجَة** 23t ,
a. kama biçimli kumaş parçası.

**نَفِيْجَة**
**نَفِيْجَة** 25t , ( pl. **نَفَاْئِجُ** 46 ),
a. yay.

b. 23t’ye bak.

**نَفَّاْج**
**نَفَّاْج** 28 ,
a. övüngen; böbürlenen.

**نُفَّاْجَة**
**نُفَّاْجَة** 29t ,
a. 3t (b)’ye bak.

**نِفِّيْج**
**نِفِّيْج** 30 , ( pl. **نُفُج** 10 ),
a. yabancı; araya giren.

**مَنَاْفِجُ**
**مَنَاْفِجُ** 44 ,
a. pedler.

**مَنَاْفِيْجُ**
**مَنَاْفِيْجُ** 65 ,
a. ağ parçaları.

**اِنْتَفَجَ**
N. Ag. **اِنْتَفَجَ** VIII ,
a. 28’e bak.

b. büyük, kabarık.

**أَنْفَجَانِيّ**
**أَنْفَجَانِيّ**
a. abartan.
