# نفج — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D8%AC/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نفج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نفج

نَفَجَ الأَرنَبُ إِذا ثارَ؛ ونَفَجَت، وهو أَوْحَى عَدْوِها. وأَنْفَجَها الصائدُ: أَثارها من مَجْثَمِها؛ وفي حديث قَيْلةَ: فانْتَفَجَتْ منه الأَرنبُ أَي وَثَبَتْ. ونَفَجْتُه أَنا: أَثَرْتُه فثارَ من جُحْرِه؛ ومنه الحديث: فانْتَفَجْنا أَرنباً أَي أَثَرْناها؛ ومنه الحديث: أَنه ذَكر فِتْنَتَين فقال: ما الأُولى عند الآخرة إِلا كَنَفْجةِ أَرنبٍ أَي كَوَثْبَتِه من مَجْثَمِه؛ يُريدُ تقليلَ مدتها. ابن سيده: نَفَجَ اليَرْبوعُ يَنْفِجُ ويَنْفُجُ نُفوجاً، وانْتَفَجَ: عَدَا. وأَنْفَجَه الصائدُ واسْتَنْفَجَه: استخرجه، الأَخيرة عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: يَسْتَنْفِجُ الخِزّانَ من أَمْكائها
وكلُّ ما ارتَفَعَ: فقد نَفَجَ وانْتَفَجَ وتَنَفَّجَ. ونَفَجَه هو يَنْفُجُه نَفْجاً ونَفَجَت الفَرُّوجةُ من بَيْضَتِها أَي خرجَتْ. ونَفَجَ ثَدْيُ المرأَةِ قميصَها إِذا رفعه.
ورجلُ مُنْتَفِجُ الجَنْبينِ؛ وبعيرٌ مُنْتَفِجٌ إِذا خرجَتْ خواصِرُه. وانتفج جَنْبا البعير: ارْتَفعا؛ وفي حديث أَشراط الساعة: انْتِفاج الأَهِلَّةِ؛ روي بالجيم، مِن انتفَج جَنْبا البعير إِذا ارتفعا وعظُما خِلْقةً. ونَفَجْتُ الشيءَ فانْتفج أَي رفَعتُه وعظَّمْتُه. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه: نافِجاً حِضْنَيهِ، كنى به عن التعاظُم والتكبُّر والخُيَلاء.
ونَوافجُ المِسْك؛ معرَّبةٌ
(* قوله «ونوافج المسك إلخ» عبارة القاموس
وشرحه والنافجة: وعاء المسك، معرف عن تافه. قال شيخنا: ولذلك جزم بعضهم بفتح فائها، وزعم صاحب المصباح أَنها عربية.).
ونَفَجَ السِّقاءَ نَفْجاً: مَلأَه؛ وقوله:
فأَعْجَلَتْ شَنَّتَها أَن تُنْفَجا
يعني أَن تُمْلأَ ماءً لِتُنْقى وتُغْسَلَ قبل أَن يُسْتَقى بها؛ وقيل: أَعْجَلَتْ عن أَن يُزادَ فيها ماءٌ يُوَسِّعُها ويَرْفَعُها. وصوتٌ نافجٌ: جافٍ غليظٌ؛ قال الشاعر:
تسمعُ لِلأَعبُدِ زَجْراً نافِجا،
من قِيلِهم: أَياهَجاً أَياهَجا
وقيل: أَراد بالزجْرِ النافج الذي يَنْفُجُ الإِبِلَ حتى تتوسَّع في مَراتِعِها ولا تَجتَمع؛ ويقال للإِبل التي يَرِثُها الرجلُ فتكثُرُ بها إِبِلُه: نافِجةٌ؛ وكانت العربُ تقول في الجاهلية للرجل إِذا وُلِدَتْ له بنتٌ: هنيئاً لك النافجةُ أَي المُعَظِّمَةُ لِمالِك، وذلك أَنه يُزَوِّجُها فيأْخُذ مَهْرَها من الإِبِلِ، فيَضُمُّها إِلى إِبِلِه فيَنْفُجُها أَي يَرْفَعُها ويُكَثِّرُها.
والنَّفْجُ: اسمُ ما نُفِجَ به.
ورجل نَفَّاجٌ إِذا كان صاحبَ فَخْرٍ وكِبْرٍ؛ وقيل: نَفَّاجٌ يَفْخَرُ بما ليس عنده، وليست بالعالِية؛ وفي حديث عليّ: إِنَّ هذا البَجْباجَ النفَّاجَ لا يدري ما الله؛ النفَّاجُ: الذي يَتَمَدَّحُ بما ليس فيه من الانْتِفاج الارتفاعِ. ورجلٌ نفَّاجٌ: ذو نَفْجٍ، يقول ما لا يَفعلُ، ويَفتخِر بما ليس له ولا فيه.
وامرأَةٌ نُفُجُ الحقِيبةِ إِذا كانت ضخْمةَ الأَرْدافِ والمَأْكَمِ؛ وأَنشد:
نُفُج الحَقيبةِ بَضَّة المُتَجَرَّدِ
وفي الحديث في صفة الزبير:
كان نُفُجَ الحَقِيبةِ أَي عظيمَ العَجُزِ، وهو بضم النون والفاء. والنِّفاجةُ: رُقْعَةٌ مُرَبَّعةٌ تحت كُمِّ الثوبِ.
وتَنَفَّجَت الأَرنبُ: اقشعَرَّتْ، يمانية، وكل ما اجْتالَ: فقد انْتَفَجَ.
والنوافِجُ: مُؤَخَّراتُ الضُّلوعِ، واحدُها نافجٌ ونافجةٌ، وتُسَمَّى الدَّخارِيصُ التنافيجَ لأَنها تَنْفُجُ الثوبَ فتُوَسِّعُه. ويقال: ما لذي اسْتَنْفَجَ غضَبَكَ؟ أَي أَظْهَرَهُ وأَخرجه. ابن الأَعرابي: النِّفِّيجُ، بالجيم: الذي يَجِيءُ أَجنبيّاً فيدخُل بين القَومِ ويُسْمِلُ بينهم ويُصلِحُ أَمْرَهم؛ وقال أَبو العباس: النِّفِّيجُ الذي يَعْترضُ بين القوم، لا يُصْلِحُ ولا يُفْسِد. ونَفَجَت الريحُ: جاءت بَغْتَةً؛ وقيل: النافِجةُ كلُّ رِيحٍ تَبْدَأُ بشدَّةٍ؛ وقيل أَوّلُ كلِّ رِيحٍ تَبْدأُ بشدَّةٍ؛ قال الأَصمعي: وأُرى فيها بَرْداً. قال أَبو حنيفة: ربما انتفجت الشَّمالُ على الناس بعدما يَنامون، فتَكادُ تُهلِكُهم بالقُرِّ من آخرِ لَيْلتِهم، وقد كان أَوَّلُ لَيْلتِهم دَفِيئاً. والنافجةُ: أَوَّلُ شيء يَبْدَأُ بشدَّةٍ؛ تقول: نَفَجَت الريحُ إِذا جاءت بقُوَّةٍ؛ قال ذو الرمة يصف ظليماً: يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ، ويَطْرده
حَفِيفُ نافِجَةٍ، عُثْنُونُها حَصِبُ
قال شمر: النافجةُ من الرياحِ التي لا تَشْعُر حتى تَنْتَفِجَ عليك؛ وانتِفاجُها: خروجُها عاصِفةً عليك، وأَنت غافلٌ، قال: وقد تُسَمَّى السحابةُ الكثيرةُ المطرِ بذلك، كما يسمَّى الشيءُ باسمِ غيرهِ لكونهِ منه بسببٍ؛ قال الكميت:
راحَتْ له، في جُنُوحِ الليلِ، نافجةٌ،
لا الضَّبُّ ممتنعٌ منها، ولا الوَرَلُ
ثم قال:
يَسْتَخرجُ الحَشَراتِ الخُشْنَ رَيِّقُها،
كأَنَّ أَرْؤُسَها في مَوْجِه الخَشَلُ
وفي حديث المُستضعفَينِ بمكة: فنَفَجَتْ بهم الطريقُ أَي رمَتْ بهم فَجْأَةً.
والنَّفِيجةُ: القَوسُ، وهي شَطيبةٌ من نَبْعٍ؛ قال الجوهري: ولم يعرِفْه أَبو سعيد بالحاء؛ وقال مُلَيح الهُذَلي:
أَناخُوا مُعِيداتِ الوَجِيفِ، كأَنها
نفائجُ نَبْعٍ، لم تُرَيَّعْ، ذَوابِلُ
وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَنه كان يَحْلُبُ لأَهْلِه بعيراً، فيقول: أُنْفِجُ أَم أُلْبِدُ؟ الإِنفاجُ: إِبانةُ الإِناء عن الضَّرْعِ عند الحَلْبِ حتى تَعْلُوَه الرَّغوةُ، والإِلْبادُ: إِلصاقُه بالضَّرْعِ حتى لا تكونَ له رَغْوةٌ.

### Türkçe

**نَفَجَ** tavşan, ürktüğü zaman; ve **نَفَجَت** (dişisi) de (böyledir); ve o, onun koşmasının en hızlısıdır.

Ve avcı onu **أَنْفَجَ** etti: onu yuvasından kaldırdı; ve **قَيْلةَ** hadîsinde: “derken ondan tavşan **انْتَفَجَتْ**” yani sıçradı. Ve ben onu **نَفَجْتُه**: onu kaldırdım da o deliğinden fırladı; ve bundan hadîs: “derken biz bir tavşanı **انْتَفَجْنا**” yani onu kaldırdık; ve bundan hadîs: onun iki fitneyi andığı, sonra dediği: “birincisi, ikincisinin yanında ancak bir tavşanın **نَفْجةِ**si gibidir” yani onun yuvasından sıçrayışı gibi; onun süresini az göstermeyi ister. İbn Sîde: **نَفَجَ** jerboa **يَنْفِجُ** ve **يَنْفُجُ** **نُفوجاً**; ve **انْتَفَجَ**: koştu. Ve avcı onu **أَنْفَجَه** etti ve onu **اسْتَنْفَجَه**: onu çıkardı; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyti okudu:

يَسْتَنْفِجُ الخِزّانَ من أَمْكائها

Ve yükselen her şey: muhakkak **نَفَجَ** ve **انْتَفَجَ** ve **تَنَفَّجَ** etmiştir. Ve o, onu **نَفَجَه** eder; onu **يَنْفُجُه** **نَفْجاً**; ve piliç **نَفَجَت** yumurtasından, yani çıktı. Ve kadının memesi gömleğini **نَفَجَ** ettiği zaman, onu kaldırır.

Ve iki yanı şişkin adam; ve iki yanı çıkmış deve, böğürleri çıktığı zaman. Ve devenin iki yanı **انتفج** etti: yükseldiler; ve kıyamet alâmetleri hadîsinde: hilâllerin **انْتِفاج**ı; cim ile rivayet edilmiştir; devenin iki yanı yükselip yaratılışça büyüdüğü zaman “devenin iki yanı **انتفج** etti”den. Ve ben şeyi **نَفَجْتُ** de o **انْتفج** etti; yani onu kaldırdım ve büyüttüm.

Ve Ali’nin, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: “iki yanını **نافِجاً**”; bununla büyüklük taslamaya, kibirlenmeye ve gurura kinaye yaptı.

Ve miskin **نَوافجُ**i; Arapçalaştırılmıştır.
(* “Ve miskin **نوافجُ**i ilh.” sözü Kāmûs’un ve şerhinin ibaresidir; ve **النافجة**: misk kabı; **تافه**’den tanıtılmıştır. Şeyhimiz dedi: bu yüzden bazısı onun **فاء**sının fethasıyla kesin hükmetti; ve Miṣbâḥ sahibi onun Arapça olduğunu iddia etti.)

Ve tulumu **نَفَجَ** etmek **نَفْجاً**: onu doldurdu; ve şu sözü:
فأَعْجَلَتْ شَنَّتَها أَن تُنْفَجا
yani su ile doldurulması ki temizlensin ve yıkansın, onunla su çekilmeden önce; ve denildi ki: içine onu genişletecek ve yükseltecek su artırılmasından acele etti.

Ve **نافج** ses: kuru, kalın; şair dedi:
تسمعُ لِلأَعبُدِ زَجْراً نافِجا،
من قِيلِهم: أَياهَجاً أَياهَجا
Ve denildi ki: **الزجْرِ النافج** ile, develeri **يَنْفُجُ** eden (sürücü)yi kastetti; ta ki otlaklarında genişlesinler ve toplanmasınlar; ve bir adamın miras aldığı develer sebebiyle develeri çoğalırsa o develere **نافِجةٌ** denir; ve Araplar cahiliyede bir adama, ona bir kız doğduğu zaman, derlerdi: “senin için **النافجةُ** mübarek olsun” yani malını büyüten; çünkü onu evlendirir de mehirini develerden alır, sonra onları develerine katar da onları **يَنْفُجُها** eder; yani onları yükseltir ve çoğaltır.

Ve **النَّفْجُ**: onunla **نُفِجَ** edilen şeyin adıdır.

Ve **نَفَّاجٌ** adam: övünç ve kibir sahibi olduğu zaman; ve denildi ki: **نَفَّاجٌ** elinde olmayanla övünür; ve bu, **العالِية**de değildir; ve Ali’nin hadîsinde: “şu **البَجْباجَ النفَّاجَ** Allah’ın ne olduğunu bilmez”; **النفَّاجُ**: onda olmayanla kendini öven; **الانْتِفاج** olan yükselmeden. Ve **نفَّاجٌ** adam: **نَفْجٍ** sahibi; yapmayacağı şeyi söyler; kendisine ait olmayan ve kendisinde bulunmayanla övünür.

Ve **نُفُجُ الحقِيبةِ** kadın: kalçaları ve oturma yeri iri olduğu zaman; ve şu beyti okudu:
نُفُج الحَقيبةِ بَضَّة المُتَجَرَّدِ
Ve Zübeyr’in vasfı hakkında hadîste: “o **نُفُجَ الحَقِيبةِ** idi” yani büyük kıçlı idi; ve o, nûn ve fâ’nın zammıyladır.

Ve **النِّفاجةُ**: elbisenin kolunun altında kare bir yama.

Ve tavşan **تَنَفَّجَت**: ürperdi; Yemenîdir; ve kıpırdayıp yerinden oynayan her şey: muhakkak **انْتَفَجَ** etmiştir.

Ve **النوافِجُ**: kaburgaların arka taraflarıdır; tekili **نافجٌ** ve **نافجةٌ**dir; ve **الدَّخارِيصُ**a **التنافيجَ** denir; çünkü onlar elbiseyi **تَنْفُجُ** eder de onu genişletir.

Ve denilir: “senin öfkeni **اسْتَنْفَجَ** eden nedir?” yani onu ortaya çıkardı ve dışarı çıkardı.

İbnü’l-A‘râbî: **النِّفِّيجُ** (cim ile): yabancı olarak gelip kavmin arasına giren, aralarında yumuşak davranan ve işlerini düzelten kimsedir; ve Ebü’l-Abbâs dedi: **النِّفِّيجُ** kavmin arasına girip araya giren kimsedir; ne düzeltir ne bozar.

Ve rüzgâr **نَفَجَت**: ansızın geldi; ve denildi ki: **النافِجةُ** şiddetle başlayan her rüzgârdır; ve denildi ki: şiddetle başlayan her rüzgârın evveli; el-Asma‘î dedi: ve ben onda bir soğuk görüyorum. Ebû Hanîfe dedi: bazen **الشَّمالُ** insanlar uyuduktan sonra onların üzerine **انتفجت** eder; gecelerinin sonundan bir soğukla onları neredeyse helâk eder; hâlbuki gecelerinin başı ılıktı. Ve **النافجةُ**: şiddetle başlayan ilk şeydir; dersin ki: rüzgâr **نَفَجَت** etti, kuvvetle geldiği zaman; Zü’r-Rumme bir devekuşunu vasfederek dedi:
يَرْقَدُّ في ظِلِّ عَرَّاصٍ، ويَطْرده
حَفِيفُ نافِجَةٍ، عُثْنُونُها حَصِبُ
Şemmer dedi: rüzgârlardan **النافجةُ**, sen fark etmezsin de sana karşı **تَنْتَفِجَ** edinceye kadar; ve onun **انتِفاجُ**ı: sen gafil iken sana karşı fırtınalı olarak çıkmasıdır. Dedi: çok yağmurlu buluta da bu ad verilir; bir şeyin, ondan bir sebeple olması dolayısıyla, başkasının adıyla adlandırıldığı gibi; el-Kumeyt dedi:
راحَتْ له، في جُنُوحِ الليلِ، نافجةٌ،
لا الضَّبُّ ممتنعٌ منها، ولا الوَرَلُ
Sonra dedi:
يَسْتَخرجُ الحَشَراتِ الخُشْنَ رَيِّقُها،
كأَنَّ أَرْؤُسَها في مَوْجِه الخَشَلُ
Ve Mekke’deki iki zayıfın hadîsinde: “yol onları **نَفَجَتْ**” yani onları ansızın attı.

Ve **النَّفِيجةُ**: yaydır; ve o, **نَبْعٍ**dan bir parçadır; el-Cevherî dedi: Ebû Saîd onu **الحاء** ile bilmedi; ve Muleyh el-Hüzelî dedi:
أَناخُوا مُعِيداتِ الوَجِيفِ، كأَنها
نفائجُ نَبْعٍ، لم تُرَيَّعْ، ذَوابِلُ
Ve Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: onun ehli için bir deveyi sağdığı, sonra dediği: “**أُنْفِجُ** mü edeyim yoksa **أُلْبِدُ** mü?”; **الإِنفاجُ**: sağım sırasında kabı memeden ayırmaktır; ta ki köpük onun üzerine yükselsin; ve **الإِلْبادُ**: onu memeye yapıştırmaktır; ta ki onun için köpük olmasın.
