# نفج — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D8%AC/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نفج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AC.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نفج

نفج الأرنب  : إذا  ثار  ونفجته أنا فثار من جحره. وفي حديث قيلة:  فانتفجت منه الأرنب  ، أي وثبت ومنه الحديث:  فانتفجنا  أرنبا  ، أي أثرناها. وفي حديث آخر أنه ذكر فتنتين فقال:  ما الأولى عند الآخرة إلا كنفجة أرنب  أي كوثبته من مجثمه، يريد تقليل مدتها. وكل ما ارتفع فقد نفج وانتفج، وتنفج ونفجه هو ينفجه نفجا. نفجت  الفروجة: خرجت من بيضتها  . نفدج  الثدي  أي ثدي المرأة  القميص  : إذا  رفعه  . من المجاز: نفجت  الريح: جاءت  بغتة. وقيل: نفجت الريح: إذا جاءت  بقوة  . من المجاز:  النفاج: المتكبر  أي صاحب فخر وكبر، عن ابن السكيت. وقيل: رجل نفاج: يفخر بما ليس عنده، وليست بالعالية،  كالمنتفج  . وفي حديث علي:  إن هذا البجباج النفاج لا يدري ما الله  . النفاج: الذي يتمدح بما ليس فيه، من الانتفاج: الارتفاع. ورجل نفاج: ذو نفج، يقول ما لا يفعل ويفخر بما ليس له ولا فيه. النفيج  كسكيت: الأجنبي  الذي  يدخل بين القوم  ويسمل بينهم  ويصلح  أمرهم؛ كذا عن ابن الأعرابي،  أو الذي يعترض  بين القوم  لا يصلح ولا يفسد  ، قاله أبو العباس،  ج نفج  بضمتين.  والنافجة: السحابة الكثيرة المطر  ، وهو مجاز، سميت بالريح التي تأتي بشدة، كما يسمى الشيء باسم غيره لكونه منه بسبب. قال الكميت:
  راحت له في جنوح الليل فافجةلا الضب ممتنع منها ولا الورل ثم قال:
  يستخرج الحشرات الخشن ريقها                      كأن أرؤسها في موجه الخشل

  النافجة:  مؤخر الضلوع  ، كالنافج، جمعه النوافج. كانت العرب تقول في الجاهلية للرجل إذا ولدت له بنت: هنيئا لك النافجة، أي  البنت  ، وإنما سميت بذلك  لأنها تعظم مال أبيها  ، وذلك أنه يزوجها فيأخذ  بمهرها  من الإبل فيضمها إلى إبله فينفجها، أي يرفعها؛ ومنهم من جعله من المجاز. النافجة:  وعاء المسك  ، مجاز،  معرب  عن نافه. قال شيخنا: ولذلك جزم بعضهم بفتح فائها، ونقله التمرتاشي في شرح تحفة الملوك، عن أكثر كتب اللغة. وجزم الجواليقي في كتابه بأنه معرب، وهو الصحيح، جمعه نوافج. وزعم صاحب المصباح أنها عربية، سميت لنفاستها، من نفجته إذا عظمته؛ وهو محل تأمل. النافجة:  الريح تبدأ بشدة  . وقيل: أول كل ريح تبدأ بشدة. قال الأصمعي: وأرى فيها بردا. قال أبو حنيفة: ربما انتفجت الشمال على الناس بعدما ينامون فتكاد تهلكهم بالقر من آخر ليلتهم، وقد كان أول ليلتهم دفيئا. وقال شمر: النافجة من الرياح: التي لا تشعر حتى تنتفج عليك، وانتفاجها: خروجها عاصفة عليك وأنت غافل.  والنفيجة، كسفينة: القوس  وهي شطيبة من نبع. قال الجوهري: ولم يعرفه أبو سعيد إلا بالحاء. وقال مليح الهذلي.

  أناخوا معيدات الوجيف كأنها                      نفائج نبع لم تـريع ذوابـل من المجاز:  النفغاجة، بالكسر: رقعة مربعة تحت الكم  من الثوب. من المجاز: النفاجة والنفجة  كرمانة وصبرة: رقعة الدخريص  بالكسر يتوسع بها.  والنفج، بضمتين: الثقلاء  من الناس.  والتنافيج: الدخاريص  ، سميت لأنها تنفج الثوب فتوسعه. في حديث أبي بكر أنه كان يحلب لأهله بعيرا، فيقول:  أنفج أم ألبد  .  الإنفاج: إبانة الإناء عن الضرع عند الحلب  حتى تعلوه الرغوة. والإلباد: إلصاقه بالضرع حتى لا تكون له رغوة.  والأنفجاني  ، بفتح الفاء،  كأنبجاني  : هو  المفرط فيما يقول  ، والمفتخر بما ليس له.  والمنافج: العظامات  .  وامرأة نفج الحقيبة  ، بضمتين، إذا كانت  ضخمة الأرداف والمآكم  ، وأنشد:
  نفج الحقيبة بضة المتجرد وفي الحديث في صفة الزبير  أنه كان نفج الحقيبة  ، أي عظيم العجز.  وصوت نافج: غليظ جاف  ، قال الشاعر:
  تسمع للأعبد زجرا نافجا
  من قولهم أيا هجا أيا هجا وقيل: أراد بالزجر النافج الذي ينفج الإبل حتى تتوسع في مراتعها ولا تجتمع.  وتنفج  الرجل وانتفج: إذا  افتخر بأكثر مما عنده  ، أو بما ليس له ولا فيه. عن ابن سيده: أنفجه الصائد واستنفجه، الأخيرة عن ابن الأعرابي، أي استخرجه، من ذلك، يقال:  ما الذي استنفج غضبك  ، أي  أظهره وأخرجه  ، وأنشد:
  يستنفج الخزان من أمكائها ومما يستدرك عليه: النفجة: الوثبة. ونفج اليربوع ينفج وينفج نفوجا وانتفج عدا وقيل: أرخى عدوه من الأساس. وانتفج جنبا البعير: إذا ارتفعا وعظما خلقة، ومنه  انتفاج الأهلة  في حديث الأشراط. ورجل منتفج الجنبين، وبعير منتفج: إذا خرجت خواصره. ونفجت الشيء فانتفج، أي رفعته وعظمته. وفي حديث علي  نافجا حضنيه  كنى به عن التاظم والخيلاء. ونفج السقاء نفجا: ملأه. والنافجة: الإبل التي يرثها الرجل فيكثر بها إبله. وتنفجت الأرنب: اقشعرت  يمانية  . وكل ما اجتال: فقد انتفج. وفي حديث المستضعفين بمكة:  فنفجت بهم الطريق  ، أي رمت بهم فجأة.

### Türkçe

**نفج** tavşan: (bu) kalkışıp sıçradığı zaman; ve ben onu **نفجته** (yaptım), böylece ininden kalkışıp sıçradı. **قيلة** hadîsinde: “Ondan tavşan **فانتفجت**,” yani sıçradı; ve ondan hadîs: “Biz bir tavşanı **فانتفجنا**,” yani onu ürküttük. Başka bir hadîste, iki fitneyi zikrettiği, sonra dediği: “Birincisi, ikincinin yanında ancak bir tavşanın **نفجة**si gibidir,” yani onun yuvasından sıçrayışı gibi; onun müddetini az göstermeyi ister. Yükselen her şey, muhakkak **نفج** etmiş ve **انتفج** etmiş olur; ve **تنفج** eder; ve o, onu **ينفجه** (yapar), **نفجا**. **نفجت** piliç: yumurtasından çıktı. **نفدج** meme, yani kadının memesi, gömleği: onu kaldırdığı zaman. Mecazdan: **نفجت** rüzgâr: ansızın geldi. Ve denildi: **نفجت** rüzgâr: kuvvetle geldiği zaman. Mecazdan: **النفاج**: kibirli; yani övünç ve kibir sahibi; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve denildi: **رجل نفاج**: yanında olmayan şeyle övünür; ve bu, **العالية** (lehçesi) değildir; **كالمنتفج** gibi. Ali hadîsinde: “Şu **البجباج النفاج** Allah’ın ne olduğunu bilmez.” **النفاج**: kendisinde olmayanla medheden; **الانتفاج**dan: yükselme. Ve **رجل نفاج**: **نفج** sahibi; yapmadığını söyler ve kendisinin olmayanla ve kendisinde bulunmayanla övünür. **النفيج** ( **سكيت** gibi): kavmin arasına giren yabancı; aralarında (bozulanı) düzeltir ve işlerini ıslah eder; İbnü’l-A‘râbî’den böyle. Yahut kavmin arasına itiraz eden (araya giren) kimse; ne ıslah eder ne bozar; Ebû’l-Abbâs söylemiştir. Çoğulu **نفج** (iki damme ile).

Ve **النافجة**: yağmuru çok olan bulut; bu mecazdır; şiddetle gelen rüzgârla adlandırıldı; bir şeyin, ondan bir sebep ile olması dolayısıyla, başkasının adıyla adlandırılması gibi. Kümeyt dedi ki:
  “Gece meylinde onun için gitti; öyle bir **فافجة** ki, ondan ne keler (**الضب**) menedilmiş olur ne de varan (**الورل**).”
Sonra dedi ki:
  “Sert böcekleri, kaba tükürüğü çıkarır; sanki başları, dalgasında **الخشل** içindedir.”

**النافجة**: kaburgaların arkası; **كالنافج** gibi; çoğulu **النوافج**. Araplar câhiliyede, bir adama kız doğduğu zaman şöyle derlerdi: “Sana **النافجة** mübarek olsun,” yani kız; ancak bununla adlandırıldı; çünkü babasının malını büyütür: zira onu evlendirir, mehir olarak develerden alır, onları develerine katar, böylece onları **ينفجها** eder, yani yükseltir; onlardan kimi de onu mecazdan kıldı. **النافجة**: misk kabı; mecaz; **نافه**den Arapçalaştırılmıştır. Şeyhimiz dedi ki: bu sebeple bazıları, **فاء**sının fethasıyla kesin hüküm verdi; ve Temertaşî bunu, Şerhu Tuhfeti’l-Mülûk’ta, dil kitaplarının çoğundan nakletti. Cevâlikî de kitabında, onun Arapçalaştırılmış olduğuna kesin hükmetti; ve bu doğrudur; çoğulu **نوافج**. Misbâh sahibi, onun Arapça olduğunu iddia etti; kıymetliliği sebebiyle adlandırıldı; “onu **نفجته** ettiğim zaman” yani onu büyüttüğümden; bu, düşünme yeridir. **النافجة**: şiddetle başlayan rüzgâr. Ve denildi: şiddetle başlayan her rüzgârın ilki. Asma‘î dedi ki: onda bir soğuk görüyorum. Ebû Hanîfe dedi ki: bazen **الشمال** insanlara, uyuduktan sonra **انتفجت** eder; gecelerinin sonundan bir soğukla onları neredeyse helâk eder; hâlbuki gecelerinin başı ılıktı. Şemmer dedi ki: rüzgârlardan **النافجة**: sen fark etmezken üzerine **تنتفج** eden; ve onun **انتفاج**ı: sen gafil iken üzerine fırtınalı çıkmasıdır. **النفيجة** ( **سفينة** gibi): yay; ve o, **نبع**dan bir çubuktur. Cevherî dedi ki: Ebû Saîd onu ancak **الحاء** ile tanıdı. Ve Mülîh el-Hüzelî (şöyle dedi):
  “Hızlı yürüyüşün iâdelerini çöktürdüler; sanki onlar, **نبع**dan **نفائج**dir; **ذوابل** onları ürkütmemiştir.”

Mecazdan: **النفغاجة** (kesre ile): elbisenin kolunun altında kare bir yama. Mecazdan: **النفاجة** ve **النفجة** ( **رمانة** ve **صبرة** gibi): **الدخريص** yaması; (kesre ile) onunla genişletilir. Ve **النفج** (iki damme ile): insanlardan ağırkanlılar. Ve **التنافيج**: **الدخاريص**; elbiseyi **تنفج** edip genişlettiği için böyle adlandırıldı. Ebû Bekir hadîsinde: ailesi için bir deveyi sağardı; derdi ki: “**أنفج** mi, yoksa **ألبد** mi?” **الإنفاج**: sağımda kabı memeden ayırmak; böylece köpük onun üzerine yükselir. **الإلباد**: onu memeye yapıştırmak; böylece onun için köpük olmaz. Ve **الأنفجاني** ( **فاء**nın fethasıyla), **كأنبجاني** gibi: söylediğinde aşırı giden; ve kendisinin olmayanla övünen. Ve **المنافج**: büyük kemikler. Ve **امرأة نفج الحقيبة** (iki damme ile): kalçaları ve oturakları iri olduğu zaman. Ve (şu beyit) okunmuştur:
  “**نفج الحقيبة**; soyunanın beyaz tenlisi.”
Ve Zübeyr’in vasfında hadîste: onun **نفج الحقيبة** olduğu; yani kaba (arka) büyük. Ve **صوت نافج**: kalın, kuru; şair dedi ki:
  “Kölelere **نافجا** bir azarlama işitirsin;
  ‘أيا هجا أيا هجا’ sözlerinden.”
Ve denildi: **الزجر النافج** ile, develeri **ينفج** eden (azarlama) kastedildi; böylece onlar otlaklarında genişler ve toplanmazlar. Ve adam **تنفج** eder ve **انتفج** eder: yanında olandan daha çokla, yahut kendisinin olmayanla ve kendisinde bulunmayanla övündüğü zaman. İbn Sîde’den: avcı onu **أنفجه** etti ve onu **استنفجه** etti; sonuncusu İbnü’l-A‘râbî’dendir; yani onu çıkardı. Bundan: “Senin öfkeni ne **استنفج** etti?” denir; yani onu ortaya çıkardı ve dışarı çıkardı. Ve (şu beyit) okunmuştur:
  “Onun yerlerinden hazineleri **يستنفج** eder.”

Ve ona ilâve edilip telâfi edilenlerden: **النفجة**: sıçrayış. Ve **نفج** jerboa (**اليربوع**) **ينفج** ve **ينفج** **نفوجا**; ve **انتفج**: koştu; ve denildi: koşusunu temelden gevşetti. Ve devenin iki yanı **انتفج** etti: yaratılışça yükselip büyüdüğü zaman; ve ondan, alâmetler hadîsinde **انتفاج الأهلة**. Ve iki yanı **منتفج** olan adam; ve **منتفج** deve: böğürleri çıktığı zaman. Ve bir şeyi **نفجت** ettim, böylece **انتفج** etti; yani onu kaldırdım ve büyüttüm. Ali hadîsinde: **نافجا حضنيه**; bununla kabarma ve kibirden kinaye etti. Ve tulumu **نفج** etti: onu doldurdu. Ve **النافجة**: adamın miras aldığı develer; böylece onlarla develeri çoğalır. Ve tavşan **تنفجت** etti: **يمانية** ürperdi. Ve her ne ki sıçrayıp atıldı: muhakkak **انتفج** etmiş olur. Mekke’deki zayıflar hadîsinde: “Yol onları **نفجت** etti,” yani onları ansızın fırlattı.
