# نفد (ن-ف-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Tükenir

- Harfler: ن - ف - د
- Kur'an'da: 5 geçiş · 4 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَنْفَدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AF%D9%8E.md) | تَفْعَلَ | Tükenir | 1 | 1 | [18:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/ayet/18:109.md) |
| [لَنَفِدَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/siga/%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%81%D9%90%D8%AF%D9%8E.md) | لَفَعِلَ | Öyleyse tükendi | 1 | 1 | [18:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/ayet/18:109.md) |
| [نَفَادٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/siga/%D9%86%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8D.md) | فَعَالٍ | Tükenmek | 1 | 1 | [38:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/ayet/38:54.md) |
| [نَفِدَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/siga/%D9%86%D9%8E%D9%81%D9%90%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعِلَتْ | Tükendi | 1 | 1 | [31:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/ayet/31:27.md) |
| [يَنْفَدُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%81%D9%8E%D8%AF%D9%8F.md) | يَفْعَلُ | Tükenir | 1 | 1 | [16:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/ayet/16:96.md) |

## Mücavir kökler — 25 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Kiriş demektir
2. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Bahr deniz demektir
3. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Kelime
4. [قلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Koparılmış daldır
5. [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bakiyye bir kaptan bir şey boşaltıldıktan sonra dökülmeden…
6. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yırtıcı hayvan demektir
7. [شجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ağaç
8. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Granit taş demektir
9. [أجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
10. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
11. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üzüm demektir
12. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
13. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
14. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
15. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Gem demektir
16. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
17. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
18. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
19. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kevn, tepe demektir
20. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Önce
21. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
22. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
23. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
24. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir
25. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نفد |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md), [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md), [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir kaynağın, azığın veya suyun harcanarak tamamen bitmesi, son damlasına kadar tükenip kesilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanî ve dünyevî kaynakların sınırlılığı ile ilahî kelimelerin ve lütufların sonsuzluğu arasındaki mutlak karşıtlık |
| Çekirdek Özet 3 | Tükenebilir olan ile tükenmez olanın ontolojik ayrımı; ilahî kudret, ilim ve nimetlerin nihayetsizliği |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca fiziksel bir yok oluş sanıp, kaynağın aslından gelen varoluşsal süreklilik ve sınırsızlık vurgusunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نف | İçeriden dışarıya doğru üfleme, fışkırma, itilme, ayrılma ve dağılarak boşalma hareketi; nitekim [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) üflemeyi, [نفث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AB.md) püskürtmeyi, [نفذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B0.md) bir şeyi delip geçmeyi, [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) harcanıp çıkmayı veya tükenmeyi, [نفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B1.md) ürküp ayrılmayı ifade eder. | د | Kapı, sınır ve kesintiyi imleyen sesin eklenmesiyle, dışarı doğru boşalan ve harcanan şeyin sınıra ulaşıp tamamen kesilmesi, ardında hiçbir bakiye bırakmayacak biçimde tükenmesi anlamı pekişmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz veya yılan; süreklilik, akış, hareket ve canlılık |  |
| ف | Ağız; dışa açılma, çıkış, sarf edilme ve harcanma |  |
| د | Kapı; sınır, son nokta, kesilme ve durma |  |
| نفد | Bir kaynaktan dışarıya doğru sürekli akan veya harcanan unsurun nihai sınıra dayanarak tamamen kesilmesi ve tükenmesi hareketi |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl yolculuğunda yolcunun azığının tamamen bitmesi veya kuyudaki suyun son damlasına kadar çekilip kuruması; kuyunun suyunun tükenmesi durumu için Arapçada أَنْفَدَتِ الرَّكِيَّةُ denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde bir otlağın veya kaynağın hayvanlar tarafından tüketilmesini ifade etmek üzere türevleri kullanılmıştır; nitekim el-Hârisî bir sığırı tasvir ederken otlağın bitirilmesini إِذَا اسْتَنْفَدَتْ مَرْعًى ibaresiyle zikreder. |
| Erken Arapça kullanım | İbn Herme bir beytinde cömert bir kimseyi överken elindeki her şeyi tüketse dahi sevinç ve cömertliğini koruduğunu şu mısra ile anlatır: أَغَرّ كَمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ النَّدَى / ويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إِذا هو أَنْفَدَا |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça نفد kökü, Sami dillerinin güney kolunda belirginleşen ve temel olarak harcanıp bitme, tükenme, son bulma ve sınırına ulaşma manalarını taşıyan bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede aynı anlamsal işlev genellikle farklı fonetik dizilimlerle veya kökteş köklerin semantik kaymalarıyla karşılanırken, Arapçada kök özellikle maddî rezervlerin (azık, su, mal) ve soyut imkânların (delil, söz, mühlet) tükenip sona ermesi noktasında özelleşmiştir. İkili نف çekirdeğinin taşıdığı dışa doğru fışkırma ve boşalma dinamiği, Sami dil havzasında genellikle maddî bir eksilme veya harcanma süreciyle birleşir. Erken dönem Arap bedevi hayatının kıtlık ve sınırlı kaynak tecrübesi, kökün birikmiş olanın harcanarak sıfırlanması manasını berraklaştırmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Azığın ve kuyu suyunun tükenmesi | Bir rezervin harcanarak veya sağılarak bitirilmesi, kabın veya kaynağın boşalması çekirdek anlamı oluşturur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami dillerinde tükenme ve kesilme alanı | Dışa doğru akış ve harcanma bildiren Sami kök matrisleriyle fonetik ve semantik akrabalık taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin dışındaki dil aileleriyle doğrulanmış doğrudan bir köken bağı tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نفد | Anlamlı | Tükenmek, bitmek | Bir kaynağın harcanarak son bulması, ardında hiçbir şey kalmaması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ندف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%81.md) | Anlamlı | Pamuk atmak, vurmak | Yayı kirişle çırparak pamuğu kabartmak veya hızlı adımlarla yürümek | Ses ve darbe ile dağıtma hareketi; Kur'an'da geçmez |
| [فند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D8%AF.md) | Anlamlı | Bunamak, yalanlamak | Yaşlılık sebebiyle aklın zayıflaması, görüşün tutarsızlaşması, asılsız saymak | Zihnin gücünün tükenmesi ve sapması; Kur'an'da geçer |
| [فدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%86.md) | Anlamlı | Yüksek köşk, saray | Taş ve kireçle yükseltilmiş muhkem bina ve köşk | Yükseltme ve kurma; Kur'an'da geçmez |
| [دنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%81.md) | Anlamlı | Ağır hastalık | Kişiyi ölümün eşiğine getiren, takatini tüketen ağır ve yapışkan dert | Bedensel kuvvetin tükenmesi; Kur'an'da geçmez |
| [دفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%81%D9%86.md) | Anlamlı | Gizlemek, gömmek | Bir şeyi toprağın altına koyup üzerini örtmek, izini kaybetmek | Görünürlükten çıkarma; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نفد | Merkez | Tükeniş ve bitiş | Bir kaynağın harcanarak veya kullanılarak tamamen sıfırlanması | Kaynağın içindeki miktarın son bulması |
| [فني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%86%D9%8A.md) | Komşu | Yok oluş ve zeval | Varlığın zâtının zevale uğraması ve ontolojik olarak silinmesi | Maddenin veya varlığın kendisinin son bulması |
| [فرغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%BA.md) | Komşu | Boşalma | Bir kabın veya mekânın içindekinin tahliye edilmesi | Boşalan nesne kalır, içindeki çekilmiş olur |
| [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) | Komşu | Kesilme | Devam eden bir akışın veya bağın dış bir müdahaleyle durması | Kaynak bitmese de irtibatın kopması |
| [بقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%8A.md) | Zıt | Süreklilik ve kalıcılık | Bir varlığın veya kaynağın tükenmeksizin varlığını sürdürmesi | Zaman ve harcama karşısında eksilmeme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نفد | Tükenmek, bitmek | Bir kaynağın bütünüyle harcanıp kesilmesi | Kesin |
| Latince | haurire, consumere | Tüketmek, sonuna kadar boşaltmak | Kaynaktaki varlığı son damlasına kadar çekip bitirme yönünü karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to be exhausted, to run out, to deplete | Tükenmek, bitmek, tükenip kalmamak | Kaynağın hacminin veya stokunun sıfırlanması durumunu tam olarak verir | Kesin |
| Almanca | versiegen, ausgehen, erschöpft sein | Kurumak, bitmek, tükenmek | Kuyunun veya kaynağın kesilmesi ve rezervin son bulması nüansını aktarır | Güçlü |
| Fransızca | s'épuiser, tarir | Tükenmek, kurumak | Bir kaynağın debisinin veya rezervinin tamamen son bulmasını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَكُنْ مِدَاداً لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي | İlahî ilmin ve hikmetin sonsuzluğu, yaratılmış araçların yetersizliği | Yaratılışın ve varlığın hakikatlerini yazmak için denizler mürekkep olsa dahi ilahî kelimelerin asla son bulmayacağı bağlamı; Kehf [18:109](https://lisan.digital/tr/ayet/18:109.md) ve Lokmân [31:27](https://lisan.digital/tr/ayet/31:27.md). |
| مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ | Dünyevî metâın sınırlılığı ve faniliği | İnsanın elindeki her türlü maddî imkânın harcanarak sıfırlanacağı, buna karşılık ilahî katın kalıcılığı karşıtlığı; Nahl [16:96](https://lisan.digital/tr/ayet/16:96.md). |
| إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ | Cennet nimetlerinin kesintisizliği ve ebediyeti | Uhrevî rızıkların ve lütufların kesintiye uğramayacağı, sonunun gelmeyeceği müjdesi; Sâd [38:54](https://lisan.digital/tr/ayet/38:54.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelam sıfatı ve ilahî ilim | İlahî kelamın ve ilmin sonsuzluğu meselesinde, yaratılmış olan denizlerin tükenmesi ile kelimelerin tükenmezliği arasındaki ontolojik fark tartışılmıştır. | Sonsuzluk ve kesintisizlik |
| Fıkıh | Nafaka, mülkiyet ve harcama sınırları | Eldeki malın veya sermayenin tükenmesi durumunda vecibelerin düşmesi ya da borçlunun iflas hali bağlamında dolaylı olarak değerlendirilir. | Rezervin sıfırlanması |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Denizlerin mürekkep, ağaçların kalem olması tasvirinde sayının ve hacmin ilahî ilmi kuşatamayacağı, nefâd fiilinin mutlak acziyet ve sınırlılık belirttiği vurgulanır. | Mutlak sınır ve kifayetsizlik |
| Hadis | Cedel ve münazara ahlakı | Rivayette geçen إِنْ نَافَدْتَهُمْ نَافَدُوكَ ifadesinde, hasmın delilini tüketmeye veya kusurunu sayıp dökmeye kalkışmanın karşılıklı bir tükenişe yol açacağı uyarısı yer alır. | Karşılıklı delil tüketme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve beka dengesi | Ontolojik fanilik | Fanilik ile ebediyeti tefrik etme | İnsanî olan her şey tükenmeye mahkûmken, Allah katındaki değerlerin ebedi kalacağını bildirir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve epistemoloji | Sonsuz malumat alanı | İlimde mutlak sınırın reddi | Yaratılmış algı ve araçların tükenir olduğunu, ilahî hakikatlerin ise kuşatılamaz bir sonsuzluk arz ettiğini vazeder. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç kaynakları | İktidar rezervinin tükenişi | Meşruiyet ve güç sınırını hatırlatma | Dünyevî güçlerin maddî dayanaklarının tükenmeye açık olduğunu, kalıcı olanın ilahî adalet ilkeleri olduğunu gösterir. | Muhtemel |
| İktisadi | Kaynak yönetimi ve kıtlık | Sınırlı stok ve rezerv | Tüketim bilinci oluşturma | Dünyadaki maddî kaynakların harcanarak sıfırlanabileceğini, bu yüzden israfın önlenmesi ve ebedi yatırıma yönelinmesi gerektiğini temellendirir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Asimptotik limit ve sıfıra yakınsama; rezerv tükenimi (depletion) | Sonlu bir kaynağın sürekli harcanarak $t \to \infty$ veya belirli bir $t$ anında rezervin sıfıra ulaşması dinamiğidir; termodinamikte entropi artışıyla kullanılabilir enerjinin tükenmesini andırır. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tükenmişlik (burnout) ve kaynak tüketimi kuramı | Bireyin psikolojik veya toplumsal kaynaklarının sürekli baskı ve harcama altında kalarak bütünüyle işlevsizleşmesi ve bitmesi durumunu yansıtır. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir maddî harcama veya günlük bir erzak bitişi gibi algılayıp, ayetlerdeki ontolojik sonsuzluk-sonluluk gerilimini basite indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın sahip olduğu bütün dünyevî imkânların ve kâinattaki tüm maddî büyüklüklerin (denizler dahi olsa) sınırlılığını, buna mukabil ilahî kelimelerin ve lütufların tükenmezliğini bildiren temel bir teolojik ilke olarak kullanılır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın elindekini baki zannederek dünyaya bağlanması, cennet nimetlerinin sürekliliğini dünyevî kıtlık mantığıyla değerlendirmesi veya ilahî kelamın sınırlandırılabileceğini düşünmesi hatasına yol açar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık hiyerarşisinde yaratılmış ile Yaratan arasındaki en temel farklardan birini; yani sonluluk ile sonsuzluk, tükenirlik ile baki oluş tezatını en yalın biçimde ortaya koyduğu için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî ilmin ve kelimelerin azametini anlatan ayetlerde (Kehf [18:109](https://lisan.digital/tr/ayet/18:109.md), Lokmân [31:27](https://lisan.digital/tr/ayet/31:27.md)), infak ve dünya metâının faniliğini işleyen pasajlarda (Nahl [16:96](https://lisan.digital/tr/ayet/16:96.md)) ve cennet ehline vaad edilen ebedi nimetlerin vasfında (Sâd [38:54](https://lisan.digital/tr/ayet/38:54.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi birikimini ve gücünü tükenmez zannetme yanılgısını yıkar; dünyevî kaynakların mutlak surette sonlu olduğunu, tükenmez tek hakikatin Allah'ın katındaki lütuf ve kelimeler olduğunu öğretir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kapta, kuyuda veya azık torbasında bulunan rezervin harcanarak, sağılarak veya akıtılarak son damlasına kadar boşalması ve geride hiçbir şeyin kalmaması.
- Soyut anlam: Sonlu ve yaratılmış varlık alanına ait her türlü imkân, mühlet, delil ve zenginliğin nihai sınıra dayanarak sıfırlanması; ilahî zâtın ilim, kelam ve lütuflarının ise hiçbir sınıra çarpmaksızın tükenmez oluşu.
- Sistematik karşılık: İlahî sistemde dünyevî kaynaklar tükenmeye mahkûm bir entropi alanı teşkil ederken, ilahî kat ebedi ve tükenmez bir varlık kaynağı olarak konumlanır.
- LaTeX modeli: $$R(t) = R_0 - \int_{0}^{t} c(\tau) \, d\tau \implies \lim_{t \to t^*} R(t) = 0 \quad \text{iken} \quad \int_{0}^{\infty} K \, d\tau = \infty$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $R(t)$ zamana bağlı yaratılmış veya dünyevî kaynağı, $R_0$ bu kaynağın sonlu başlangıç hacmini, $c(\tau)$ harcanma ve tüketilme debisini temsil eder. Belirli bir $t^*$ anında sonlu rezerv bütünüyle tükenerek sıfıra ulaşır ($R(t^*) = 0$). Buna karşılık $K$ simgesi ilahî kelimeleri ve nimetleri gösterir; zaman sonsuza aksa dahi bu kaynaktan gelen akışın integrali ıraksak olup ($\infty$) asla tükenmez, yani nefâda uğramaz.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Nahl 16:96](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/ayet/16:96.md) — يَنْفَدُ

مَا عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ بَاقٍ وَلَنَجْزِيَنَّ الَّذِينَ صَبَرُوا أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sizin yanınızdaki tükenir. Allah’ın katında olanlar ise sonsuzdur. Sabredenlere mükafatlarını, yaptıklarının daha güzeli ile ödeyeceğiz.

### [Kehf 18:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/ayet/18:109.md) — لَنَفِدَ · تَنْفَدَ

قُلْ لَوْ كَانَ الْبَحْرُ مِدَادًا لِكَلِمَاتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِمَاتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَدًا

Meal (IK): De ki: Rabbımın sözlerini yazmak için denizler mürekkep olsa ve bir o kadarını da katsak; daha Rabbımın sözleri tükenmeden denizler tükenirdi.

### [Lokman 31:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/ayet/31:27.md) — نَفِدَتْ

وَلَوْ أَنَّمَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلَامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Eğer yeryüzündeki ağaçların hepsi kalem olsa, deniz de, arkasından yedi deniz daha kendisine yardım ederek mürekkep olsa, yine de Allah’ın kelimeleri tükenmez. Muhakkak ki Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Sad 38:54](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/ayet/38:54.md) — نَفَادٍ

إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ

Meal (IK): Doğrusu bu, Bizim rızkımızdır, onun için bitip tükenme yoktur.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال والنون والفاء معهما
د ن ف، ن د ف، ف ن د، د ف ن، ن ف د، ف د ن يستعملات
دنف:
الدَّنَفُ: المَرَض المُخامِرُ المُلازِم، ورجل دَنِفٌ، وفِعلُه دَنِفَ وأدنَفَ.
وامرأة دَنِفَةٌ ورجلٌ مُدنِفٌ أيضاً، فإذا قلت: رجلٌ دَنَفٌ فالرجل والمرأة فيه سواء وكذلك الجمع لأنه مصدر، قال:
والشمسُ قد كادَتْ تكونُ دَنَفا
أي حين اصفرَّتْ.
ندف:
النَّدْف: طَرْق القُطنِ بالمِنْدَف، والفعل يندِفُ.
والدابَّةُ تَندِفُ في سيرها نَدْفاً، وهو سرعة رَجْع اليَدَيْنِ.
والنَّديف: القُطْن الذي يُباعُ في السوق مَندوفاً.
والنَّدْف: شُرْبُ السِّباع الماءَ بألسنتها.
والنَّدْفُ: الأكل السَّريعُ بنَهمةٍ.
فند:
الفَنَدُ: إِنكار العَقْل من هَرَمٍ، يقال: شيْخٌ مُفنِدٌ، ولا يقال: عجوزٌ مُفْنِدة لأنّها لم تكن في شَبْيبَتها ذات رأي فتُفْنِد في كِبَرها.
وفي التفسير لولا أن تُفَنِّدونِ أي تكذِبونِ، وقيل: تعذِلون وتَجهَلون وتُوبَّخُون، فصارَ الفَنَدُ في مواضِعَ كثيرة الكَذبَ.
وأَفْنَدَ: تكلم بالفَنَد من الكلام وبَلَغَ وقت الهَرم، قال النابغة:
إلاّ سليمان إذ قـالَ الإِلَـهُ لـه		قُمْ في البَريَّةِ واحددها عن الفَنَدِ
وقال رؤبة:
يا أيُّها القائلُ قولاً فَنَدا
والفِندُ: الشِّمْراخ من الجَبَل.
نفد:
نَفِدَ الشيء نَفاداً أي فَنِيَ.
وأَنَفَدَ القومُ: نَفِدَ زادُهم، واستَنْفَدوا: نَفِدَ ما عندهم.
دفن:
الدَّفين: المدفون، وتَدافَنَ القومُ: دَفَنَ بعضهم بعضاً.
والدَّفْنُ والدِّفْن: بئرٌ أو حوضٌ أو منهلٌ سَفَتِ الريح فيه التُّرابَ فاندَفَنَ.
وبِئرٌ دِفانٌ ودَفْنٌ، وجمعُ دَفْنٍ دِفان، قال:
دَفْنٌ وطامٍ ماؤه كالجِرْيال
والمِدْفان: السقاء البالي والمنهَلُ والدفين أيضاً، وهو مِدْفان.
والمِدْفانُ والدَّفون من الناس والإِبِل: الذي يأبَق ويذهَبُ علو وجهِه من غير حاجةٍ ولا أمر، يقال: إِنَّ فيه لدَفْناً.
والدّاءُ الدَّفين: الذي لا يُعلَم حتى يظهر منه شَرُّه وعُرُّه.
فدن:
الفَدَنُ: القَصرُ المَشيد، وجمعُه أفدان، وأنشد:
كما تَراطَنَ في أفدانِها الرُّومُ
والفَدانُ يجمَعُ أَداةَ ثَوْرَيْنِ في القِران، قال عَنترة:
فَوقَفْت فيها ناقتي فكأنَّهـا		فَدَنٌ لأَقضيَ حاجةَ المُتَلَوِّمِ

##### Türkçe

باب **الدال** و**النون** و**الفاء** معهما
**د ن ف**، **ن د ف**، **ف ن د**، **د ف ن**، **ن ف د**، **ف د ن** kullanılırlar.

**دنف**:
**الدَّنَفُ**: içe işleyen, yapışık (sürekli) hastalık; ve **دَنِفٌ** adam; fiili **دَنِفَ** ve **أدنَفَ**’dır.
Ve **دَنِفَةٌ** kadın ve yine **مُدنِفٌ** adam; “**دَنَفٌ** adam” dediğin zaman, onda erkek ve kadın eşittir; çoğul da böyledir; çünkü o bir mastardır. Dedi ki:
والشمسُ قد كادَتْ تكونُ **دَنَفا**
yani sarardığı vakit.

**ندف**:
**النَّدْف**: pamuğu **المِنْدَف** ile dövmek; fiil **يندِفُ**’tir.
Ve binek hayvanı yürüyüşünde **نَدْفاً** **تَندِفُ**; o, iki elin geri dönüşünün süratidir.
Ve **النَّديف**: pazarda dövülmüş olarak satılan pamuk.
Ve **النَّدْف**: yırtıcıların suyu dilleriyle içmesi.
Ve **النَّدْفُ**: iştahla hızlı yeme.

**فند**:
**الفَنَدُ**: ihtiyarlıktan aklın inkârı (bozulması); “**مُفنِدٌ** şeyh” denir; “**مُفْنِدة** kocakarı” denmez; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تُفْنِد** olsun.
Ve tefsirde: **لولا أن تُفَنِّدونِ** yani “beni yalanlıyorsunuz”; ve “ayıplıyorsunuz, cahillik ediyorsunuz ve azarlanıyorsunuz” denildi; böylece **الفَنَدُ** birçok yerlerde yalan oldu.
Ve **أَفْنَدَ**: sözden **الفَنَد** ile konuştu ve ihtiyarlık vaktine ulaştı. Nâbiga dedi ki:
إلاّ سليمان إذ قـالَ الإِلَـهُ لـه		قُمْ في البَريَّةِ واحددها عن **الفَنَدِ**
Ve Ru’be dedi ki:
يا أيُّها القائلُ قولاً **فَنَدا**
Ve **الفِندُ**: dağdan bir kaya çıkıntısıdır.

**نفد**:
**نَفِدَ** şey **نَفاداً**; yani tükendi.
Ve **أَنَفَدَ** kavim: azıkları tükendi; ve **استَنْفَدوا**: yanlarındaki tükendi.

**دفن**:
**الدَّفين**: gömülmüş olan; ve kavim **تَدافَنَ**: birbirlerini gömdüler.
Ve **الدَّفْنُ** ve **الدِّفْن**: rüzgârın içine toprağı savurup da gömüldüğü kuyu yahut havuz yahut su başı.
Ve **دِفانٌ** ve **دَفْنٌ** kuyu; **دَفْنٍ**’in çoğulu **دِفان**’dır. Dedi ki:
**دَفْنٌ** وطامٍ ماؤه كالجِرْيال
Ve **المِدْفان**: eski su kırbası ve su başı; ve **الدفين** de; o **مِدْفان**dır.
Ve insanlardan ve develerden **المِدْفانُ** ve **الدَّفون**: kaçıp giden ve bir ihtiyaç ve emir olmaksızın yüzünün üstüne (doğruca) giden kimse; “onda mutlaka bir **دَفْناً** vardır” denir.
Ve **الدّاءُ الدَّفين**: şerri ve uyuzu ondan ortaya çıkıncaya kadar bilinmeyen.

**فدن**:
**الفَدَنُ**: sağlam yapılmış köşk; çoğulu **أفدان**’dır. Ve şu beyit okunmuştur:
كما تَراطَنَ في **أفدانِها** الرُّومُ
Ve **الفَدانُ**: boyundurukta iki öküzün aletini toplar. Antara dedi ki:
فَوقَفْت فيها ناقتي فكأنَّهـا		**فَدَنٌ** لأَقضيَ حاجةَ المُتَلَوِّمِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَفِدَ الشيءُ بالكسر نَفاداً: فَنِيَ. وأنْفَدْتُهُ أنا. وأَنْفَدَ القومُ، أي ذهبت أموالهم، أو فَنِيَ زادهم. قال ابن هرمةَ:
أَغَرُّ كمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ الندَىويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إذا هو أَنْـفَـدا
واسْتَنْفَدَ وُسعه، أي استفرغَه. وخصمٌ مُنافِدٌ: يستفرغ جهدَه في الخصومة.

##### Türkçe

**نَفِدَ** şey, kesre ile **نَفاداً**: tükendi. Ve ben onu **أنْفَدْتُهُ**. Ve kavim **أَنْفَدَ**; yani malları gitti, yahut azıkları tükendi. İbn Hirma dedi ki:
Aydınlık, dolunay gibi; cömertliği yağmur gibi ister,
ve o **أَنْـفَـدا** ettiği vakit, rahatlamış olarak sallanır.

Ve **اسْتَنْفَدَ** gücünü; yani onu tamamen tüketti. Ve **مُنافِدٌ** bir hasım: husumette çabasını tamamen tüketir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ن ف
دنف ، دفن ، نفد ، ندف ، فند ، فدن : مستعملات .
دنف : قال الليث : الدَّنَفُ المرض المخامِر اللاَّزِمُ ، وصاحبه دَنِفٌ ومُدْنِفٌ وقد دَنِفَ يَدْنف وقد أدْنَفَ فهُو مُدنَفٌ وامرأة دَنَفَةٌ ، فإذا قلت : رجل دَنَفٌ لم تُثنِّ ولم تجمع ولم تؤنِّثْ قال العجاج :
والشَّمْسُ قد كادتْ تكون دَنَفَا
أي حين اصفَرَّت .
سلمة عن الفراء : رجل دَنَفٌ وضَنًى ، وقومٌ دَنَفٌ وَضَنًى ويجوز أن يُثَنَّى الدنف ويجمع فيقال : أخواك دَنَفان وإخوتك أدْنافٌ ، وإذا قلتَ : رجلٌ دَنِفٌ بكسر النون ثَنَّيْتَ وجمعت لا محالة ، فقلتَ : رجل دَنِفٌ ورجلان دَنِفان وامرأة دَنِفةٌ ونسوة دَنِفاتٌ .
ندف : قال الليث : النَّدْفُ طَرْق القَطن بالمِنْدَفِ والفِعل : يَنْدِف ، والدابة تَنْدِفُ وهو مسيرها نَدْفاً ، وهو سرعة رجع اليدين ، والنَّدِيفُ القُطن الذي يباع في السوق مَنْدوفاً ، والنَّدفُ شُرْبَ السباع الماءَ بألسنتها ، وقال غيره : النَّدَّاف الضَّراب بالعُود وقال الأعشى :
وصَدُوحٍ إذا يُهَيِّجُها الشُّرْ
بُ تَرَقَّتْ في مِزْهَرٍ مَنْدُوف
أراد بالصَّدُوح جاريةً تُغنّي ؛ وقال الأصمعيّ : رجل نَدَّافٌ كثير الأكل والنَّدْفُ الأكل .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أَنْدَفَ الرجلُ إذا مال إلى النَّدف وهو صَوْتُ العود في حِجْر الكَرِينَةِ .
فند : قال الليث : الفَنَدُ إنكار العقل من الهَرَم يقال : شيخ مُفْنِدٌ ولا يقال : عجوز مُفْنِدَةٌ لأنها لم تكن في شَبِيبَتها ذات رأي فَتُفَنَّد في كِبَرِها ، وقال الله جلّ وعزّ حكاية عن يعقوب : ( لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ ) ( يوسف : 94 ) .
قال الفراء يقول : لولا أن تكذِبون وتُعجزون وتضعفون .
أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : إذا كثر كلام الرجل من خَرَف فهو المفْنِدُ أو المفنَّدُ ، ثعلب عن ابن الأعرابيّ : فَنَّدَ رأيَهُ إذا
ضَعَّفَه ، وفَنَّدَ الرجلُ إذا جَلَس على فِنْدٍ وهو الشِّمْراخُ العظيم من الجَبَل ، وبه سُمِّيَ الفِنْد الزِّمَّانِيُّ فِنْداً واسمه شَهْلُ بن شَيْبَانَ وكان يُقال له عَدِيدُ الألف ، وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما تُوفي غُسِّل وصلَّى عليه الناس أَفْناداً قال أبو العباس ثعلب : أي فُرادَى فُرَادَى بلا إمام ، وحُزِرَ المصلون ثلاثين ألفاً ومن الملائكة ستين ألفاً لأن مع كل مُؤمن مَلَكين .
وقال قُطْرب : الفِنْد فِنْدُ الجَبل ، والفِنْدُ الغُصْن مِن الشجر ، والفِنْدُ أَرضٌ لم يُصبْها المطر ، وهي الفِنْدِيَّةُ ويقال : لَقِينا بها فِنْداً من الناس ، أي قوماً مجتمعين ، وأَفْنَادُ الليل أركانُه وبأَحَد هذه الوجوه سُمِّي الزِّمَّانِيُّ فِنْداً .
قلت : وتفسير أبي العباس في قوله : صلوا عليه أَفْناداً ، أي فُرادَى لا أعلمه إلا من الفِنْد من أَفْناد الجبل ، والفِنْد من أَغْصان الشجر ، شُبّه كلُّ رجل منهم بِفِنْدٍ من أَفْناد الجَبل ، وهي شَماريخُه .
وقال ابن الأعرابي : الفِنْدَأْيةُ الفأسُ وجمعه فَنادِيدُ على غير قياس .
وقال الفراء : المُفَنَّدُ الضعيفُ الرأي ، وإن كان قويَ الجسم ، وإن كان رأيهُ سديداً قال : والمِفَنَّد الضعيف الرأي والجسم معاً .
وروى شمر في حديث وائلة بنِ الأسْقَع أنه قال : خرج رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : ( أتزعمون أني من آخركم وفاةً ألا إنِّي من أوَّلكم وفاة تَتْبعونَنِي أفناداً يهلك بعضُكم بعضاً ) . قلت : معناه أنهم يَصِيرون فِرَقاً ، وحدثني الشعبي السعدي عن ابن أَبي شَيْبة عن جعفر بن عَوْن عن عيسى بنِ المُسَيّب عن محمد بن يحيى عن يحيى بن حبَّان عن عائشة : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( أَسْرَعُ الناس بي لُحوقاً قَوْمي تَسْتَجْلبُهم المنايا وتَتَنافَسُ عليهم أُمَّتهُم وَيعيش الناس بعدهم أَفْناداً يَقْتُل بعضُهم بعضاً ) .
قلت : معناه أنهم يصيرون فِرَقاً مُختلفين ، يقتل بعضُهم بعضاً . يقال : هم فِنْدٌ على حِدَةٍ أي فِرْقةٌ على حِدَة .
وروى شمر في حديث آخر : ( أن رجلاً قال للنبي عليه السلام : إني أريد أن أفَنِّد فَرَساً فقال : عليك به كُمَيْتاً أو أَدْهَمَ أَقْرَحَ أَرْثَمَ مُحَجَّلاً طَلْقَ اليُمْنَى ) .
قال شمر : قال هارون بن عبد الله ، ومنه كان سُمِع هذا الحديث : أُفَنِّد ، أي أَقْتَنِي ، ورواه ابن المبارك عن موسى بن علي بن رباح عن أبيه قال : جاء رجل إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ثم ذكر الحديث ، قلت : قوله : أُفَنِّد فرساً أي أتَّخِذُه وأَرتبطه كأنه حِصْنٌ ألْجأ إليه كما ألجأ إلى الفِنْد من الجبل ، وهذا أحسن من قوله أفند أي أقتني مأخوذ من فِنْدِ الجَبَل وهو الشِّمْراخ العظيم منه ، ولست أَعْرِف أُفَنِّد بمعنى
أَقْتَنِي .
نفد : قال الليث : أنفد القوم إذا نَفِدَ زادُهم ، ونَفِدَ الشيء يَنْفَدُ نَفَاداً واستنْفَدَ القومُ ما عندهم وأنْفَدُوه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : نَافَدْتَ الخصمَ مُنافَدةً أي حَاججتَه حتى تَقْطَع حُجته وأنشد فقال :
وهو إذا ما قِيل هل من وافِدٍ
أو رَجُلٍ عن حَقِّكُم مُنَافِدِ
يكون للغائب مِثلَ الشَّاهِدِ
وقال ابن السكيت : رجل مُنَافِدٌ جَيِّدُ الاستفراغِ لحجج خَصمه حتى يُنْفِدَها فَيَغْلِبَه .
وقال أبو سعيد : في فلانٍ مُنْتَفَدٌ عن غيره كقولك مَنْدُوحَةٌ ، وقال الأخطل في شعره :
لقد نَزلتُ بعبد الله مَنزلةً
فيها عن العَقْبِ مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ
أبو زيد يقال : إنّ فِي ماله لَمُنْتَفَداً أي لَسعةً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : جلس فلان مُنْتَفَداً ومُعْتنِزاً مُتَنَحِّياً .
دفن : قال الليث : دَفَنَه يَدْفِنُه دَفْناً ، والدَّفين بئر أو حَوْض ، أَو مَنْهل ، سَفَتْ الريحُ فيه الترابَ حتى ادَّفَن ، وأنشد :
دِفْنٌ وَطَامٍ ماؤه كالجِرْيال
قال : والمِدْفَان السِّقاء البَالي والمنْهَلُ الدَّفينُ أَيضاً وهو مِدْفانٌ بمنزلة المَدْفُون ، قال : والمِدْفَانُ أيضاً مِن الناس والإبل هو الذي يَأْبَقُ ويذهبُ على وجهه من غير حَاجَةٍ ، وإنّ فيه لَدفْناً ، والداءُ الدَّفينُ الذي لا يُعلم به حتى يَظهرَ منه شَرٌّ وعَرٌّ .
وفي حديث شريح : أنه كان لا يَرُدّ العبدَ من الادِّفان ، ويَردّه من الإباق الباتّ .
قال أبو عبيد : قال أبو زيد : الادِّفان أن يزُوغَ العبد من مواليه اليومَ واليومين ، يقال منه : عبد دَفُونٌ إذا كان فَعولاً لِذلك .
وقال أبو عبيدة : الادِّفان أن لا يَغيب من المصر في غَيْبته .
قال أبو عبيد : وروى يزيد بن هارون هذا عن هشام بن محمد عن شُريح : قال يزيد : الادِّفَان أن يَأبَق العَبد قبل أن ينتهي به إلى المصر الذي يُباعُ فيه ، فإن أبَق من المِصْر فَهو الإباق الذي يُرَدُّ به قال أبو عبيد : أما كلامُ العرب فعلى ما قال أبو زيد وأبو عبيدة ، وأما الحُكْم فعلى ما قال يزيد ، أنه إذا سُبِيَ فأَبق قبل أن ينتهي به إلى المصر ، فَوُجِدَ فليس ذلك بإِبَاقٍ يُرَدُّ منه ، فإذا صار إلى المصر فأَبق فهذا يُرَد منه في الحكم ، وإن لَمْ يَغِبْ عن المصر ، قلت : والقول على ما قاله أبو زيد وأبو عبيدة ، والحكم على مَا فَسَّرَاه أيضاً لأنه
إذا غاب عن مواليه في المصر اليومَ واليومين فليس بإِبَاقٍ باتَ ، ولست أدري ما الذي أَوْحشَ أَبَا عُبيد من هذا ، وهو الصواب في اللغة والحكم عليه أقاويل الفقهاء . وقال ابن شميل : نَاقةٌ دَفُونٌ إذا كانت تَغيبُ عن الإبل وتركبُ رأسَها وحْدَها ، وقد ادَّفَنَتْ ناقتُكم .
وقال أبو زيد : حَسَبٌ دَفونٌ إذا لم يكن مشهوراً ، ورجل دَفُونٌ كذلك .
وقال الأصمعيّ : رجلٌ دَفْنُ المروءة ودفينُ المروءة إذا لم تكن له مُروءَة .
قال لبيد :
يُبارِي الريحَ لَيْسَ بجانِبِيَ
ولا دَفْنٍ مُروءتُه لَئِيم
أبو عبيد : الدَّفَنِيُّ ضَرْب من الثياب ، والدَّفينةُ والدَّثينةُ منزلٌ لبني سُليم .
فدن : قال الليث : الفَدَنُ القَصْرُ المَشِيدُ ، وجمعه أَفْدانٌ .
وأنشد :
كما تَرَاطَنَ في أَفْدانِها الرُّومُ
قال : والفَدَانُ يَجمعُ أَدَاةَ ثَوْرين في القِرَان بتخفيف الدال .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الفَدّان واحد الفَدَادِين ، وهي البَقَر التي يُحرث بها .
وقال أبو تراب : أنشدني أبو خَليفة الحُصيني لرجل يصف الجُعُلَ :
أسْوَدُ كالليل ولَيسَ باللَّيْلِ
لَه جَناحَان وليس بالطَّيْرِ
يَجُرُّ فَدَّاناً وليْس بالثَّوْرِ
فَجَمع بين الراء واللام في القَافِية وشدَّد الفدَّان .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : قال : هو الفَدَانُ بتخفيف الدال .
وقال أبو حاتم : تقول العامةُ : الفَدَّانُ ، والصواب الفَدَانُ بالتخفيف .

##### Türkçe

د ن ف
**دنف** ، **دفن** ، **نفد** ، **ندف** ، **فند** ، **فدن** : kullanımdaki (lafızlar)dır.

**دنف** : Leys dedi ki: **الدَّنَفُ** yerleşik, yapışıp kalan hastalıktır; sahibi **دَنِفٌ** ve **مُدْنِفٌ**’tir. Ve **دَنِفَ يَدْنف**; ve **أدْنَفَ**; o hâlde o **مُدنَفٌ**’tir; ve (bir) kadın **دَنَفَةٌ**’dir. Şu hâlde dediğin zaman: (bir) adam **دَنَفٌ**; ikilemezsin, çoğul yapmazsın ve dişilleştirmezsin. Accâc dedi ki:
والشَّمْسُ قد كادتْ تكون دَنَفَا
Yani: sarardığı vakit.

Seleme, Ferrâ’dan: (bir) adam **دَنَفٌ** ve **ضَنًى**; ve (bir) kavim **دَنَفٌ** ve **ضَنًى**. Ve **الدنف**’in ikilenmesi ve çoğul yapılması câizdir; şöyle denir: iki kardeşin **دَنَفان** ve kardeşlerin **أدْنافٌ**. Ve dediğin zaman: (bir) adam **دَنِفٌ** (nun’u kesre ile), mutlaka ikilersin ve çoğul yaparsın; şöyle dersin: (bir) adam **دَنِفٌ** ve iki adam **دَنِفان** ve (bir) kadın **دَنِفةٌ** ve kadınlar **دَنِفاتٌ**.

**ندف** : Leys dedi ki: **النَّدْفُ** pamuğu **المِنْدَفِ** ile dövmektir; fiil: **يَنْدِف**. Ve binek hayvanı **تَنْدِفُ**; o, onun **نَدْفاً** yürüyüşüdür; o, iki elin geri dönüşünün süratidir. Ve **النَّدِيفُ** pazarda **مَنْدوفاً** satılan pamuktur. Ve **النَّدفُ** yırtıcıların suyu dilleriyle içmesidir. Başkası dedi ki: **النَّدَّاف** sopayla çok vuran (kimsedir). A‘şâ dedi ki:
وصَدُوحٍ إذا يُهَيِّجُها الشُّرْ
بُ تَرَقَّتْ في مِزْهَرٍ مَنْدُوف
**الصَّدُوح** ile şarkı söyleyen bir cariyeyi kastetti. Asmaî dedi ki: (bir) adam **نَدَّافٌ** çok yiyendir; ve **النَّدْفُ** yemektir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أَنْدَفَ** eder; **النَّدف**’e meylettiği zaman; o, **الكَرِينَةِ**’nin kucağında udun sesidir.

**فند** : Leys dedi ki: **الفَنَدُ** ihtiyarlıktan aklın inkârıdır; denir ki: **شيخ مُفْنِدٌ**; ve denmez: **عجوز مُفْنِدَةٌ**; çünkü o, gençliğinde görüş sahibi değildi ki yaşlılığında **تُفَنَّد** edilsin. Ve Allah, aziz ve celîl, Yakub’dan hikâye olarak dedi: ( **لَوْلاَ أَن تُفَنِّدُونِ** ) (Yûsuf: 94).

Ferrâ dedi ki, der ki: “Eğer olmasaydı ki yalanlarsınız ve âciz bırakırsınız ve zayıflatırsınız.”

Ebû Ubeyd, Asmaî’den dedi ki: Adamın sözü bunamadan dolayı çoğalırsa, o **المفْنِدُ** yahut **المفنَّدُ**’dür. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **فَنَّدَ** onun görüşünü; onu zayıflattığı zaman. Ve adam **فَنَّدَ** eder; **فِنْدٍ** üzerine oturduğu zaman; o, dağın büyük **الشِّمْراخُ**’udur. Ve bununla **الفِنْد الزِّمَّانِيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi; onun adı **شَهْلُ بن شَيْبَانَ** idi; ve ona **عَدِيدُ الألف** denirdi. Ve hadiste: Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) vefat edince yıkandı ve insanlar ona **أَفْناداً** olarak namaz kıldılar. Ebû’l-Abbâs Sa‘leb dedi ki: yani imamsız, teker teker **فُرادَى فُرَادَى**. Ve namaz kılanlar otuz bin olarak tahmin edildi; ve meleklerden altmış bin; çünkü her müminle birlikte iki melek vardır.

Kutreb dedi ki: **الفِنْد** dağın **فِنْد**’idir; ve **الفِنْدُ** ağaçtan daldır; ve **الفِنْدُ** yağmurun isabet etmediği bir arazidir; o **الفِنْدِيَّةُ**’dir. Ve denir ki: orada insanlardan bir **فِنْداً** ile karşılaştık; yani toplanmış bir kavimle. Ve **أَفْنَادُ الليل** onun köşeleridir. Ve bu yüzlerden birine göre **الزِّمَّانِيُّ**’ye **فِنْداً** adı verildi.

Dedim ki: Ebû’l-Abbâs’ın “ona **أَفْناداً** namaz kıldılar” sözündeki tefsiri, yani imamsız teker teker; onu, ancak dağın **أَفْناد**’ından **الفِنْد**’den ve ağacın dallarından **الفِنْد**’den bilirim. Onlardan her bir adam, dağın **أَفْناد**’ından bir **فِنْد**’e benzetildi; onlar onun **شَماريخُه**’leridir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **الفِنْدَأْيةُ** balta(dır); onun çoğulu kıyasa aykırı olarak **فَنادِيدُ**’dur.

Ferrâ dedi ki: **المُفَنَّدُ** görüşü zayıf olandır; bedeni güçlü olsa bile. Ve görüşü sağlam olursa dedi ki: ve **المِفَنَّد** görüş ve beden birlikte zayıf olandır.

Şemr, Vâile b. el-Eska‘ hadisi içinde rivayet etti: dedi ki: Resûlullah (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) çıktı ve dedi ki: ( “Benden sonra en son vefat edenin ben olduğumu mu sanıyorsunuz? Dikkat edin, ben sizden önce vefat edenim; beni **أفناداً** olarak takip edeceksiniz; bazınız bazınızı helâk edecek.” ) Dedim ki: manası, onların fırkalar hâline gelmeleridir. Ve bana Şa‘bî es-Sa‘dî, İbn Ebî Şeybe’den, Ca‘fer b. Avn’dan, Îsâ b. el-Müseyyeb’den, Muhammed b. Yahyâ’dan, Yahyâ b. Habbân’dan, Âişe’den haber verdi: Peygamber (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) dedi ki: ( “Bana en hızlı kavuşacak insanlar kavmimdir; ölümler onları celbeder; ümmetleri onların üzerine yarışır; ve insanlar onlardan sonra **أَفْناداً** olarak yaşar; bazısı bazısını öldürür.” )

Dedim ki: manası, onların ihtilaflı fırkalar hâline gelmeleridir; bazısı bazısını öldürür. Denir ki: onlar **فِنْدٌ** ayrı olarak; yani ayrı bir **فِرْقةٌ**.

Şemr başka bir hadiste rivayet etti: ( “Bir adam Peygamber’e (aleyhisselâm) dedi ki: Ben bir at **أفَنِّد** etmek istiyorum. O dedi ki: Sana **كُمَيْتاً** yahut **أَدْهَمَ** **أَقْرَحَ** **أَرْثَمَ** **مُحَجَّلاً** **طَلْقَ اليُمْنَى** (olan) gerekir.” )

Şemr dedi ki: Hârûn b. Abdullah dedi; ve bu hadis ondan işitilmişti: **أُفَنِّد**; yani edinirim. Ve İbnü’l-Mübârek, Mûsâ b. Ali b. Rabâh’tan, babasından rivayet etti: Bir adam Peygamber’e (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) geldi; sonra hadisi zikretti. Dedim ki: “**أُفَنِّد** bir at” sözü, yani onu edinirim ve bağlarım; sanki o, kendisine sığındığım bir kale gibidir; dağın **الفِنْد**’ine sığındığım gibi. Ve bu, “**أفند** yani edinirim” sözünden daha güzeldir; dağın **فِنْد**’inden alınmıştır; o, onun büyük **الشِّمْراخ**’udur. Ve ben **أُفَنِّد**’i “edinirim” manasında bilmem.

**نفد** : Leys dedi ki: Kavim **أنفد** etti; azıkları **نَفِدَ** ettiği zaman. Ve şey **نَفِدَ يَنْفَدُ نَفَاداً**; ve kavim yanlarındakini **استنْفَدَ** etti ve onu **أنْفَدُوه**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Hasımla **نَافَدْتَ**; **مُنافَدةً**; yani onunla tartıştın; onun hüccetini kesinceye kadar. Ve inşad etti, dedi ki:
وهو إذا ما قِيل هل من وافِدٍ
أو رَجُلٍ عن حَقِّكُم مُنَافِدِ
يكون للغائب مِثلَ الشَّاهِدِ

İbnü’s-Sikkît dedi ki: (bir) adam **مُنَافِدٌ**; hasmının hüccetlerini tüketinceye kadar onları iyi boşaltıp çıkarandır; sonra ona galip gelir.

Ebû Saîd dedi ki: Falan kimsede başkasından bir **مُنْتَفَدٌ** vardır; senin **مَنْدُوحَةٌ** demen gibi. Ahtal şiirinde dedi ki:
لقد نَزلتُ بعبد الله مَنزلةً
فيها عن العَقْبِ مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ
Ebû Zeyd: denir ki: Onun malında mutlaka bir **لَمُنْتَفَداً** vardır; yani bir genişlik.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Falan **مُنْتَفَداً** ve **مُعْتنِزاً**; uzaklaşarak, kenara çekilerek oturdu.

**دفن** : Leys dedi ki: Onu **دَفَنَه يَدْفِنُه دَفْناً**. Ve **الدَّفين** bir kuyu yahut bir havuz yahut bir su başıdır; rüzgâr onda toprağı savurdu; ta ki **ادَّفَن** etti. Ve inşad etti:
دِفْنٌ وَطَامٍ ماؤه كالجِرْيال
Dedi ki: **المِدْفَان** eski kırba ve **المنْهَلُ الدَّفينُ** de böyledir; o, **مِدْفانٌ**dır; **المَدْفُون** menzilesinde. Dedi ki: **المِدْفَانُ** ayrıca insanlardan ve develerden, ihtiyaç olmaksızın kaçıp giden ve başıboş giden kimsedir. Ve onda mutlaka bir **لَدفْناً** vardır. Ve **الداءُ الدَّفينُ** kendisinden kötülük ve uyuz ortaya çıkıncaya kadar bilinmeyen hastalıktır.

Şurayh hadisi içinde: O, köleyi **الادِّفان**’dan dolayı geri çevirmezdi; ve kesin **الإباق**’tan dolayı onu geri çevirirdi.

Ebû Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **الادِّفان** kölenin efendilerinden bir gün ve iki gün sıvışmasıdır. Ondan denir: (bir) köle **دَفُونٌ**; eğer buna çok yapan (**فَعولاً**) ise.

Ebû Ubeyde dedi ki: **الادِّفان** onun kayboluşunda şehirden kaybolmamasıdır.

Ebû Ubeyd dedi ki: Yezîd b. Hârûn bunu Hişâm b. Muhammed’den, Şurayh’tan rivayet etti: Yezîd dedi: **الادِّفَان** kölenin, satılacağı şehre varılmadan önce kaçmasıdır. Şehirden kaçarsa, o, onunla geri çevrildiği **الإباق**’tır. Ebû Ubeyd dedi ki: Arapların sözü, Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyde’nin dediği üzeredir; hüküm ise Yezîd’in dediği üzeredir: O, esir edilip şehre varılmadan önce kaçarsa, sonra bulunursa, bu, ondan dolayı geri çevrilen bir **إِبَاقٍ** değildir. Şehre varınca kaçarsa, bu, hükümde ondan dolayı geri çevrilir; şehirden kaybolmasa bile. Dedim ki: söz, Ebû Zeyd ve Ebû Ubeyde’nin dediği üzeredir; hüküm de onların tefsir ettiği üzeredir; çünkü şehirde efendilerinden bir gün ve iki gün kaybolursa, kesin bir **إِبَاقٍ** değildir. Ebû Ubeyd’i bundan ürküten şeyin ne olduğunu bilmem; o, dilde doğrudur; ve hükümde onun üzerine fukahanın sözleri vardır. İbn Şümeyl dedi ki: (bir) dişi deve **دَفُونٌ**; develerden kaybolduğu, tek başına başını alıp gittiği zaman. Ve deveniz **ادَّفَنَتْ**.

Ebû Zeyd dedi ki: (bir) soy **دَفونٌ**; meşhur olmadığı zaman; ve (bir) adam **دَفُونٌ** da böyledir.

Asmaî dedi ki: (bir) adam **دَفْنُ المروءة** ve **دفينُ المروءة**; mürüvveti olmadığı zaman. Lebîd dedi ki:
يُبارِي الريحَ لَيْسَ بجانِبِيَ
ولا دَفْنٍ مُروءتُه لَئِيم
Ebû Ubeyd: **الدَّفَنِيُّ** elbiselerden bir türdür. Ve **الدَّفينةُ** ve **الدَّثينةُ** Benî Süleym için bir menzildir.

**فدن** : Leys dedi ki: **الفَدَنُ** sağlam yapılmış köşktür; onun çoğulu **أَفْدانٌ**’dır.
Ve inşad etti:
كما تَرَاطَنَ في أَفْدانِها الرُّومُ
Dedi ki: **الفَدَانُ** (dâl’ı hafifletmekle) koşumda iki öküzün aletini bir araya toplar.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الفَدّان** **الفَدَادِين**’in tekilidir; o, onunla sürülen sığırlardır.

Ebû Turâb dedi ki: Ebû Halîfe el-Husaynî bana, **الجُعُلَ**’ü vasfeden bir adam için inşad etti:
أسْوَدُ كالليل ولَيسَ باللَّيْلِ
لَه جَناحَان وليس بالطَّيْرِ
يَجُرُّ فَدَّاناً وليْس بالثَّوْرِ
Kafiyede **الراء** ile **اللام**’ı bir araya getirdi ve **الفدَّان**’ı şeddeli yaptı.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: O, dâl’ı hafifletmekle **الفَدَانُ**’dır.

Ebû Hâtim dedi ki: Avam **الفَدَّانُ** der; doğru olan, hafifletmekle **الفَدَانُ**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق)  النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم. وأنْفَق الرّجُل: افتَقَر، أي ذهب ما عِندَه. قال ابنُ الأعرابي: ومنه قوله تعالى: ﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾ [الإسراء 100].وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ، أي سريعُ انقطاع الجري.
والأصل الآخر النَّفَق: سَرَبٌ في الأرض لـه مَخْلَصٌ إلى مكان. والنَّافقاء: موضِعٌ يرقِّقه اليَربوعُ من جُحْرِه فإذا أُتِيَ من قِبَل القاصعاء ضَرَب النَّافقاءَ برأسه فانتفَقَ، أي خرج. ومنه اشتقاق النِّفاق، لأن صاحبَه يكتُم خلافَ ما يُظهِر، فكأن الإيمان يَخرُج منه، أو يخرج هو من الإيمانِ في خفاء. ويمكن أنَّ الأصلَ في الباب واحد، وهو الخُرُوجُ. والنَّفَق: المَسلك النَّافذ الذي يُمكن الخروجُ منه.
أمَّا نَيْفَق السَّراويل فقد قال أبو بكر([1]): هو فارسيٌّ معرَّب.
(نفل)  النون والفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عَطاء وإعطاء. منه النَّافلة: عَطِيَّة الطَّوْعِ من حيثُ لا تَجِب. ومنه نافلة الصَّلاة. والنَّوْفل: الرّجُل الكثيرُ العطاء. قال:
* يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) *
ومن الباب النفَل: الغُنْم. والجمع أنفال، وذلك أن الإمام ينفِّل المحارِبينَ، أي يُعطِيهم ماغَنِموه. يقال: نفَّلتُك: أعطيتُك نَفَلا. وقولهم: انتَفَلَ من الشَّيء انتفى منه، فمن الإبدال، واللام بدل من الياء. قال المتلمِّس:
أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3]) (نفه)  النون والفاء والهاء أصلٌ واحد يدلُّ على إعياءٍ وضعف. منه نَفِهت النَّفسُ: أعْيَتْ وكَلَّت. وهو نافِهٌ ونُفَّهٌ. قال:
* بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) *
وهو مُنَفَّهٌ ومَنْفُوهٌ: ضعيفٌ جَبان.
(نفي)  النون والفاء والحرف المعتلّ أُصَيلٌ يدلُّ على تعْرِية([5]) شيء من شيءٍ وإبعاده منه. ونَفَيتُ الشّيءَ أنفيه نفياً، وانتفى هو انتفاء. والنُّفَاية: الرَّدِيُّ يُنفَى. ونَفِيُّ الرِّيحِ: ما تَنفيه من التُّرابِ حتى يصيرَ في أصولِ الحِيطان. ونَفِيُّ المطر: ما تنفيه الرِّيحُ أو ترُشُّه. ونَفِيُّ الماء: ما تطاير من الرِّشاءِ على ظهر المائح. قال:
* على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ *
والمهموز منه كلمةٌ واحدة، هي النُّفأُ: قطعٌ من الكلأ متفرّقة من([6]) عُظْم الكلأ، الواحدة نُفَأة. قال:
جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])(نفت)  النون والفاء والتاء. يقولون: نَفَتَت القِدرُ: غَلَتْ ويَبِسَ مَرَقُها عليها. قال:
وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ
ونفت صَدْرُه بالعَداوة: غَلاَ.
(نفث)  النون والفاء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج شيء من فمٍ أو غيره بأدنَى جَرْس. منه نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه، وهو أقلُّ من التَّفْل. والساحرة* تَنْفُِثُ السمّ. و "لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث([8])" مثَل. و "لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته"، وهو ما بقي في أسنانه فنفَثَه. ودمٌ نفيثٌ: نَفَثَهُ الجُرحُ، أي أظهَرَه.
(نفج)  النون والفاء والجيم: أصلٌ يدلُّ على ثُؤُورِ شيءٍ وارتفاعِه. ونفجَ اليَربوعُ: ثار. وأنْفَجَه صائدُه. ونَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها: خرجَتْ. وانتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ: ارتفعا. والنَّوَافج: مؤخَّرات الضُّلوع، واحدتها نافجة([9]). والنَّفّاج: المفتخر بما ليس عنده. ونَفَجَتِ الرِّيح: جاءت بقُوَّة. والنَّفِيجة: الشّطبية من النَّبْع تُتَّخذ قوساً، كأنَّها تنتفج على الشّجرة.
(نفح)  النون والفاء والحاء: أصلٌ يدلُّ على اندفاعِ الشَّيء أو رَفْعِه. ونَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً: انتشرَتْ واندفعت. ولهذا الطِّيب نَفحةٌ طيِّبة. ثم قيس عليه فقيل: نَفَح بالمال نَفحاً، كأنَّه أرسله من يده إرسالاً. ولا تزالُ لفلانٍ نَفَحاتٌ من معروف. ونَفَحت الرِّيح. هبَّت. وقوسٌ نَفُوحٌ: بعيدة الدَّفع للسَّهم. ونَفَحت الدّابّةُ: رمَتْ بحافرها فضربَتْ به. وكذلك نَفَحَه بالسَّيف: تناوَله به. والنَّفوح من ا لنُّوق: ما يخرُج لبنُها من أحاليلها من غير حَلْب.
(نفخ)  النون والفاء والخاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على انتفاخٍ وعلوّ. منه انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً. ويقال انتَفَخَ النَّهار: علا. ونَفْخَة الرَّبيع: إعْشابه([10])؛ لأنَّ الأرضَ تربو فيه وتنتفِخ. والمْنفُوخُ: الرَّجل السَّمين. والنَّفْخاء من الأرض مثلُ النَّبْخاء؛ وقد مَضَى.
(نفد)  النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك.
(نفذ)  النون والفاء والذال: أصلٌ صحيح يدلُّ على مَضاءٍ في أمْرٍ وغيرِه. ونَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً([11]). وأنْفذْتُه أنا. وهو نافذٌ: ماضٍ في أمره.
(نفر)  النون والفاء والراء: أصلٌ صحيح يدلُّ على تجافٍ وتباعد. منه نَفَر الدّابّةُ وغيرُه نِفاراً، وذلك تَجافِيهِ وتباعُدُه عن مكانِه ومَقرِّه. ونَفَر جلدُه: وَرِمَ. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً تخلَّلَ بالقَصَب فنَفَرَ فَمُه"، أي وَرِم. قال أبو عبيد: وإنَّما هو من نِفَار الشَّيءِ عن الشَّيءِ وتَجافِيهِ عنه؛ لأنَّ الجلد يَنفِر عن اللَّحم للدَّاء الحادثِ بينهما. ويوم النَّفْر: يومَ يَنفِر النّاسُ عن مِنىً. ويقولون: لقيته قبل صَيحٍ ونَفْر، أي قبلَ كلِّ صائح ونافر. والمنافرة: المحاكمة إلى القاضي بين اثنَين، قالوا: معناه أنَّ المُبتغَى تفضيلُ نَفَر على نفر([12]). وأنفرت أحدَهما على الآخر. والنَّفَر أيضاً من قياس الباب لأنَّهم يَنفِرون للنُّصْرة. والنَّفير: النَّفَر، وكذا النَّفْر والنَّفْرة: كلُّ ذلك قياسُه واحد. وأنشَدَ الفرّاء في النَّفْرة:
حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])وتقول العرب: نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ، أي لقَّبتُه لَقَباً، كأنَّه عِندهم تنفيرٌ للجِنّ عنه وللعَيْن. قال أعرابيّ: قيل لأبي لما وُلِدْت: نَفِّرْ عن ابنك! فسمَّاني قُنفُذاً، وكَنَّاني أبا العَدّاء.
(نفز)  النون والفاء والزاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الوُثوب وشِبْه الوُثوب. ونَفَزَ الظَّبي: وَثَبَ في عَدْوِه. والمرأة تنفِّز ولدها: ترقِّصه. وأنْفَزتُ السَّهمَ على ظهر يدي: أدَرْتُه. قال:
يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])(نفس)  النون والفاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خُروج النَّسيم كيف كان، من ريح أو غيرها، وإليه يرجعُ فروعه. منه التَّنَفُّس: خُروج النَّسِيم من الجوف. ونَفَّسَ الله كُربَته، وذلك أنَّ في خُروج النَّسيم رَوْحاً وراحةً*. والنَّفَس: كلُّ شيءٍ يفرَّجُ به عن مكروب. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن" يعني أنَّها رَوحٌ يتنفَّس به عن المكروبين. وجاء في ذكر الأنصار: "أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن"، يراد أن بالأنصار نُفِّسَ عن الذين كانوا يؤذَوْن من المؤمنين بمكَّة([15]). ويقال للعَيْن نَفَسٌ. وأصابت فلاناً نَفْسٌ. والنَّفْس: الدَّم، وهو صحيح، وذلك أنَّه إذا فُقِد الدّمُ من بَدَنِ الإنسان فَقَدَ نَفْسَه. والحائض تسمَّى النُّفَساءَ([16]) لخرُوج دَمِها. والنِّفاس: وِلادُ المرأة، فإذا وَضَعت فهي نُفَساء. ويقال: ورِثْتُ هذا قبل أن يُنْفَسَ فلانٌ، أي يولَد. والولدُ منفوس. والنِّفاس أيضاً: جمع نُفَساء. ويقال: كرَعَ في الإناء نَفَساً أو نَفَسَيْن. ويقال: للماء نَفَسٌ، وهذا على تسميته الشَّيء باسم غيرِه، ولأنَّ قِوام النَّفس به. والنَّفسُ قِوامُها بالنَّفَس. قال:
تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])ومن الاستعارة: تَنفّسَت القَوسُ: انشقَّت. وشيءٌ نفيس، أي ذو نفس وخَطَر يُتنافَسُ به. والتّنافُس: أن يُبرِزَ كلُّ واحد من المتبارزَين قوَّةَ نَفْسه. وقولُهم في الدِّباغ نَفس([18])، هذا هو القياس، أي يَسير منه، قَدرُ ما يُدبَغ به الإهاب مَرَّة، شبّهه في قلَّته بنَفَسٍ يُتَنفَّس. وقياس الباب في هذا وفيما معناه واحد([19]).
(نفش)  النون والفاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على انتشار. من ذلك نَفْش الصُّوف، وهو أن يُطْرَق حَتَّى يتنفّش. ونَفَش الطّائرُ جناحَيه. ونَفَشَت الإبلُ: تردَّدَتْ وانتشرَتْ بلا راع. وفِعلُها النَّفْش؛ وإبلٌ نُفّاشٌ ونَوافش.
(نفص)  النون والفاء والصاد كلماتٌ يتقارب قِياسُها، وهي تدلُّ على إخْراج شيءٍ من البدن أو إلقائِهِ بقُوّة. منه أنفَصَ فلانٌ في ضَحِكه: استغْربَ.
وأنفصَ ببَولِه مثل أوْزَعَ. ويقال إنَّ النُّفَص: أنضاحُ الدّم، الواحدة نُفْصَة. قال:
* تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) *
قال ابن دريد([21]): والنُّفَاص: داءٌ يصيب الغَنَم فيبول حتى يموت.
(نفض)  النون والفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُ على تحريكِ شيءٍ لتنظيفه من غبارٍ أو نحوه، ثم يُستَعار. ونَفَضت الثّوبَ وغيرَه نَفْضاً. والنَّفَض: ما نفضَتْه الشَّجرةُ من ثَمَرِها. وامرأةٌ نَفوضٌ: نَفَضَتْ بطنَها عن وَلدها. والنَّافض: الحُمَّى ذات الرِّعْدة، لأنَّها تَنفُض البَدن نَفْضاً. وأنْفَضوا: فَنِيَ زادُهم، أي لمَّا نفِدَ زادُهم وَفَنِيَ نَفَضُوا أوعيتَهم. وتقول العربُ مثلاً: "النُّفاض([22]) يُقطِّرُ الجَلَب"، إذا أنْفَضُوا وقلَّ ما عِندهم جَلَبوا إبلَهم للبيْع.
ويُستعار من الباب قولهم: نَفَضْتُ الأرضَ، إذا بَعَثْتَ مَن ينظر أبِها عدوٌّ أم لا. ونَفَضْتُ اللَّيلَ، إذا عَسَسْتَ لتنفُض عن أهل الرِّيبة. والنَّفِيضة والنَّفَضَة: القومُ يفعلون ذلك. قال:
يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])وتقول العرب: "إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمت النّهارَ فانْفُض". تقول: انظر حَوالَيْك، فلعلَّ ثَمَّ مَنْ لا يَصلُح أن يَسمَع كلامَك. والنِّفاض: إزار الصِّبْيان. ويمكن أن يكون من الباب. قال:
* جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) *
(نفط)  النون والفاء والطاء: ثلاثُ كلماتٍ: النِّفط معروف، مكسور النون. والنَّفَط: قَرْحٌ يخرج في اليَدِ من العمل. ونَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً: صَوّت. وماله عافطَةٌ ولا نافطة. فالنَّافطة: الشاة تَنْفِط من أنْفها.
(نفع)  النون والفاء والعين: كلمة تدلُّ على خلاف الضَّرّ. ونَفَعَه ينفَعُه نَفْعاً ومَنفَعة. وانتفَعَ بكذا. والله أعلَمُ بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3، 155)، ونصها: "ونئفق القميص مهموز مكسور الفاء فارسي معرب".
([2]) لأعشى باهلة في اللسان (زفر) من قصيدة يرثي بها المنتشر بن وهب الباهلي. انظر الأصمعيات 89 طبع المعارف وجمهرة أشعار العرب 135 ومختارات ابن الشجري 10 وأمالي المرتضى
(3: 105-113) والخزانة (1: 79-97). وقد سبق في (زفر). وصدره:
* أخو رغائب يعطيها ويسألها *
([3])  ديوان المتلمس الورقة 1 ومخطوطة الشنقيطي، واللسان (نفل).
([4])  لرؤبة في ديوانه 167 واللسان (نفه). وقبله:
* به تمطت غول كل ميله *
([5])  في الأصل: "تغرية".
([6])  في الأصل: "عن"، صوابه في المجمل واللسان.
([7])  للأسود بن يعفر في المفضليات (2: 19) واللسان (نفأ).
([8])  انظر البيان (2: 97/ 4: 46). وأنشد في المختار من شعر بشار وحواشيه 146:
لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا
 ([9])  ونافج أيضاً.
([10])  بدله في المجمل واللسان: "حين أعشب".
([11])  يقال: نفذ السهم الرمية، ونفذ فيها أيضاً.
([12])  في الأصل: "عن نفر". وفي المجمل: "كأن معناها تفضيل أحد الرجلين على الآخر".
([13])  في الأصل: "ياعز"، صوابه في اللسان (نفر).
([14]) لأوس بن حجر في ديوانه 22 والمجمل (نفز) واللسان (نفز، خور). وفي الأصل: "وإن كان ما بوذا أهاديب"، صوابه في المراجع السابقة. وبعده:
خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا
 ([15]) والأنصار يمانون، لأنهم من الأزد. اللسان (نفس).
([16]) في اللسان: "ثعلب: النفساء: الوالدة، والحامل، والحائض".
([17]) أنشده في المجمل، وكذا أنشده ياقوت في معجم البلدان (رسم ماوية).
([18]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وهو ما يقتضيه التعليل بعده. لكن ضبط في اللسان والقاموس بسكون الفاء. وأنشد في اللسان:
أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير
 ([19]) كذا وردت هذه العبارة.
([20]) أنشده في المجمل واللسان (نفص).
([21])  في الجمهرة (3: 83).
([22])  يقال بضم النون وفتحها.
([23])  لسعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43. وسبق إنشاده في (تبع).
([24])  بعده في اللسان (نفض): * تنهض فيه أيما انتهاض *

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **الفاء** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**نفق**)  **النون** ve **الفاء** ve **القاف** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyin kesilmesine ve gidip gitmesine delâlet eder, diğeri ise bir şeyi gizlemeye ve onu örtmeye delâlet eder. Ne zaman ki bu ikisi hakkında söz elde edilse birbirine yaklaşırlar.

Birincisi: **نَفَقَت** **الدّابةُ** **نُفوقاً**: öldü. Ve **نَفَق** **السِّعر** **نَفَاقاً**; bu, onun geçip gitmesidir; ne durgunlaşır ne de durur. Ve **أنْفَقوا**: **نَفَقت** **سُوقُهم**. Ve **النَّفَقة**; çünkü o kendi yönüne gider. Ve **نفَق** şey: tükendi; “kavmin harcaması tükendi” denir: **قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم**. Ve **أنْفَق** adam: fakirleşti; yani yanında olan gitti. İbnü’l-A‘râbî dedi: Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾** [الإسراء 100]. Ve “koşusu çabuk kesilen at”: **وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ**; yani koşunun çabuk kesileni.

Diğer asıl: **النَّفَق**: yerde bir tünel; onun bir yere çıkışı vardır. Ve **النَّافقاء**: yerboğanın yuvasından incelttiği bir yer; **القاصعاء** tarafından gelinince başıyla **النَّافقاء**’ya vurur da **فانتفَقَ**; yani çıktı. Ondan **النِّفاق**’ın اشتقاق’ı; çünkü onun sahibi, gösterdiğinin tersini gizler; sanki iman ondan çıkar, yahut o imandan gizlice çıkar. Ve kapıda asılın bir olması mümkündür; o da çıkıştır. Ve **النَّفَق**: ondan çıkmanın mümkün olduğu nüfuz eden yol.

**نَيْفَق** **السَّراويل**’e gelince, Ebû Bekir([1]) dedi ki: O, Arapçalaştırılmış Farsçadır.

(**نفل**)  **النون** ve **الفاء** ve **اللام** bir sahih asıldır; عطا ve إعطاء’ya delâlet eder. Ondan **النَّافلة**: vacip olmadığı hâlde gönüllü عطية. Ondan namazın nafilesi. Ve **النَّوْفل**: çok عطا sahibi adam. Dedi ki:
* يأبَى الظُّلامةَ منه **النَّوفلُ** الزُّفَر([2]) *

Ve kapıdan **النفَل**: ganimet. Çoğulu **أنفال**; bu, imamın savaşanlara **ينفِّل** etmesidir; yani onlara ganimet ettiklerini verir. “Seni **نفَّلتُك**”: sana **نَفَلا** verdim, denir. Ve onların “şeyden **انتَفَلَ**: ondan **انتفى**” sözleri, ibdâl’dendir; **اللام** **الياء**’dan bedeldir. **المتلمِّس** dedi:
أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3])

(**نفه**)  **النون** ve **الفاء** ve **الهاء** bir tek asıldır; yorgunluğa ve zayıflığa delâlet eder. Ondan: **نَفِهت** **النَّفسُ**: yoruldu ve bitkin düştü. O, **نافِهٌ** ve **نُفَّهٌ**’dir. Dedi ki:
* بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي **النُّفَّهِ**([4]) *
Ve o, **مُنَفَّهٌ** ve **مَنْفُوهٌ**’dur: zayıf, korkak.

(**نفي**)  **النون** ve **الفاء** ve illetli harf, bir asıldır; bir şeyi bir şeyden soyup ayırmaya([5]) ve ondan uzaklaştırmaya delâlet eder. “Şeyi sürdüm/uzaklaştırdım”: **نَفَيتُ** **الشّيءَ** **أنفيه** **نفياً**; ve o, **انتفى** **انتفاء**. Ve **النُّفَاية**: sürülen kötü/adi şey. Ve **نَفِيُّ** **الرِّيحِ**: duvarların diplerinde olacak şekilde rüzgârın topraktan sürdüğü şey. Ve **نَفِيُّ** **المطر**: rüzgârın sürdüğü yahut serptiği şey. Ve **نَفِيُّ** **الماء**: su çekenin sırtı üzerinde ipten sıçrayan şey. Dedi ki:
* على تِلك الجِفَارِ من **النّفيِّ** *
Ve hemzeli olanından bir tek kelime vardır; o da **النُّفأُ**: büyük otun([6]) büyüğünden dağınık parçalar; tekili **نُفَأة**. Dedi ki:
جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** **نُفَأٌ** من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])

(**نفت**)  **النون** ve **الفاء** ve **التاء**. Derler ki: **نَفَتَت** **القِدرُ**: kaynadı ve suyu üzerinde kurudu. Dedi ki:
وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ **النَّفُوتِ**
Ve “düşmanlıkla göğsü **نفت**”: kaynadı.

(**نفث**)  **النون** ve **الفاء** ve **الثاء** sahih bir asıldır; en düşük sesle bir ağızdan yahut başkasından bir şeyin çıkmasına delâlet eder. Ondan: **نَفَثَ** **الرّاقِي** tükürüğünü; o, **التَّفْل**’den daha azdır. Ve büyücü kadın* zehri **تَنْفُِثُ**. Ve “Göğüs hastasına mutlaka **يَنْفُث**([8])” bir meseldir. Ve “Benden bir misvak kırıntısı **نُفَاثَةَ سِوَاكٍ** istese vermezdim”; o, dişlerinde kalıp da onu **نفَثَه** ettiği şeydir. Ve **دمٌ نفيثٌ**: yarası onu **نَفَثَهُ**; yani onu ortaya çıkardı.

(**نفج**)  **النون** ve **الفاء** ve **الجيم**: bir asıl; bir şeyin kabarmasına ve yükselmesine delâlet eder. **نفجَ** **اليَربوعُ**: kabardı/taştı. Ve avcısı onu **أنْفَجَه**. Ve **نَفَجَت** **الفَرُّوجة** yumurtasından: çıktı. Ve devenin iki yanı **انتَفَجَ**: yükseldi. Ve **النَّوَافج**: kaburgaların arka tarafları; tekili **نافجة**([9]). Ve **النَّفّاج**: kendisinde olmayanla övünen. Ve **نَفَجَتِ** **الرِّيح**: kuvvetle geldi. Ve **النَّفِيجة**: **النَّبْع**’dan bir şatbiyye; yay yapılır; sanki ağaç üzerinde kabarıp yükselir.

(**نفح**)  **النون** ve **الفاء** ve **الحاء**: bir asıl; şeyin itilişine yahut kaldırılışına delâlet eder. **نَفَحتْ** güzel koku kokusu **نَفحاً**: yayıldı ve itildi. Bu yüzden bu güzel kokunun hoş bir **نَفحةٌ**’sı vardır. Sonra ona kıyas edildi de denildi: mal ile **نَفَح** **نَفحاً**; sanki onu elinden salıvererek göndermiş gibi. Ve falanın iyilikten **نَفَحاتٌ**’ı hâlâ vardır. Ve **نَفَحت** rüzgâr: esti. Ve **قوسٌ نَفُوحٌ**: oka uzak itişlidir. Ve **نَفَحت** binek hayvanı: toynağıyla attı da onunla vurdu. Aynı şekilde “onu kılıçla **نَفَحَه**”: onunla ona uzandı. Ve develerden **النَّفوح**: sağım olmaksızın sütü memelerinden çıkan.

(**نفخ**)  **النون** ve **الفاء** ve **الخاء**: sahih bir asıl; şişmeye ve yükselmeye delâlet eder. Ondan: şey **انتفَخَ** **انتفاخاً**. Ve “gündüz **انتَفَخَ**”: yükseldi, denir. Ve **نَفْخَة** **الرَّبيع**: otlanması([10]); çünkü yer onda kabarır ve şişer. Ve **المْنفُوخُ**: şişman adam. Ve yerden **النَّفْخاء** **النَّبْخاء** gibidir; geçmişti.

(**نفد**)  **النون** ve **الفاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; bir şeyin kesilmesine ve tükenmesine delâlet eder. Şey **نفِدَ** **يَنفَد** **نَفاداً**. Ve **أنفَدُوا**: azıkları tükendi. Ve hasma **مُنافِدٌ** denir; bu, iki adamın çekişmesi ve her birinin arkadaşının delilini tüketmeyi istemesidir. Hadiste: “Eğer onlarla **نافَدْتَهم** **نافَدُوك**”; yani onlara söylersen sana söylerler.

(**نفذ**)  **النون** ve **الفاء** ve **الذال**: sahih bir asıl; işte ve başkasında ilerleyip geçmeye delâlet eder. Ok atışı **نَفذ** **نَفاذاً**([11]). Ve ben onu **أنْفذْتُه**. Ve o, **نافذٌ**’dir: işinde yürüyüp giden.

(**نفر**)  **النون** ve **الفاء** ve **الراء**: sahih bir asıl; uzak durmaya ve uzaklaşmaya delâlet eder. Ondan: binek hayvanı ve başkası **نَفَر** **نِفاراً**; bu, onun yerinden ve kararından uzak durması ve uzaklaşmasıdır. Ve “derisi **نَفَر**”: şişti. Hadiste: “Bir adam kamışla diş araladı da ağzı **نَفَرَ**”; yani şişti. Ebû Ubeyd dedi: Bu ancak şeyin şeyden **نِفَار**’ından ve ondan uzak durmasındandır; çünkü deri, aralarında meydana gelen hastalıktan dolayı etten uzaklaşır. Ve **يوم النَّفْر**: insanların Minâ’dan ayrılıp gittiği gün. Ve derler ki: “Onu **صَيحٍ** ve **نَفْر**’den önce gördüm”; yani her bağırandan ve ürküp kaçandan önce. Ve **المنافرة**: iki kişi arasında kadıya muhakeme; dediler ki: manası, istenenin bir **نَفَر**’i bir **نَفَر** üzerine üstün kılmaktır([12]). Ve birini ötekine karşı **أنفرت**. Ve **النَّفَر** da kapının kıyasındandır; çünkü onlar yardıma **يَنفِرون**. Ve **النَّفير**: **النَّفَر**; aynı şekilde **النَّفْر** ve **النَّفْرة**: bunların hepsi kıyası birdir. **الفرّاء** **النَّفْرة** hakkında inşad etti:
حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ **نَفْرَتَنا** *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])

Ve Araplar der ki: “Çocuktan dolayı **نَفَّرْتُ**”; yani ona bir lakap taktım; sanki onlara göre bu, cini ondan ve gözü ondan uzaklaştırmadır. Bir bedevî dedi: Doğduğumda babama denildi: “Oğlundan dolayı **نَفِّرْ**!”; beni **قُنفُذاً** diye adlandırdı ve beni **أبا العَدّاء** diye künyelendirdi.

(**نفز**)  **النون** ve **الفاء** ve **الزاء** bir asıldır; sıçramaya ve sıçramaya benzer şeye delâlet eder. **نَفَزَ** ceylan: koşusunda sıçradı. Ve kadın çocuğunu **تَنفِّز** eder: onu zıplatır/sallar. Ve oku elimin üstünde **أنْفَزتُ**: onu çevirdim. Dedi ki:
يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])

(**نفس**)  **النون** ve **الفاء** ve **السين** bir tek asıldır; rüzgâr veya başkası olarak her ne ise esintinin çıkışına delâlet eder; dalları ona döner. Ondan **التَّنَفُّس**: içten esintinin çıkışı. Ve Allah onun sıkıntısını **نَفَّسَ** etti; bu, esintinin çıkışında ferahlık ve rahatlık olmasındandır*. Ve **النَّفَس**: sıkıntılıdan onunla ferahlık verilen her şey. Hadiste: “Rüzgâra sövmeyin; çünkü o, **نَفَس** **الرَّحمن**’dandır”; yani o, sıkıntılılar hakkında onunla nefes alınan bir ferahlıktır. Ensarın zikrinde geldi: “Rabbinizin **نَفَس**’ini Yemen tarafından buluyorum”; bununla, Mekke’de müminlerden eziyet görenlerden ensar ile ferahlık verildiği kastedilir([15]). Ve göze **نَفَسٌ** denir. “Falana bir **نَفْسٌ** isabet etti.” Ve **النَّفْس**: kandır; bu sahihtir; çünkü insan bedeninden kan kaybolduğunda **نَفْس**’ini kaybetmiştir. Hayızlı kadına **النُّفَساءَ**([16]) denir; kanının çıkmasından dolayı. Ve **النِّفاس**: kadının doğurmasıdır; doğurduğunda o **نُفَساء**’dır. Ve “Ben bunu, falan **يُنْفَسَ** edilmeden önce miras aldım”; yani doğmadan önce. Ve çocuk **منفوس**’tur. Ve **النِّفاس** ayrıca **نُفَساء**’ın çoğuludur. Ve “Kabın içinde bir **نَفَساً** yahut iki **نَفَسَيْن** içti” denir. Ve suya **نَفَسٌ** denir; bu, şeyi başkasının adıyla adlandırmadandır ve çünkü nefsin kıvamı onunladır. Nefsin kıvamı **النَّفَس** iledir. Dedi ki:
تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على **نَفَسٍ** من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])

Ve استعارة’dendir: “Yay **تَنفّسَت**”: yarıldı. Ve “**نفيس** şey”: yani nefsi ve değeri olan; onunla yarışılır. Ve **التّنافُس**: iki yarışanın her birinin kendi **نَفْس**’inin gücünü ortaya koymasıdır. Ve onların tabaklamada “**نَفس**” sözü([18]): bu kıyastır; yani ondan az bir miktar; deriyi bir kere tabaklamaya yetecek kadar; onu azlığında nefes alınan bir **نَفَسٍ**’e benzetti. Bu ve manası onunla olan şeylerde kapının kıyası birdir([19]).

(**نفش**)  **النون** ve **الفاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; yayılmaya delâlet eder. Ondan: yünün **نَفْش**’i; o, kabarıp yayılıncaya kadar dövülmesidir. Ve kuş iki kanadını **نَفَش** etti. Ve develer **نَفَشَت**: çobansız dönüp dolaştı ve yayıldı. Fiili **النَّفْش**’tir; ve **إبلٌ نُفّاشٌ** ve **نَوافش**.

(**نفص**)  **النون** ve **الفاء** ve **الصاد** yakın kıyaslı kelimelerdir; bedenden bir şeyi çıkarmaya yahut onu kuvvetle atmaya delâlet eder. Ondan: falan gülmesinde **أنفَصَ**: aşırıya gitti.
Ve “idrarıyla **أنفصَ**”: **أوْزَعَ** gibi. Ve denir ki **النُّفَص**: kanın sıçramasıdır; tekili **نُفْصَة**. Dedi ki:
* تَرَى الدِّماءَ على أكتافها **نُفَصا**([20]) *
İbn Düreyd([21]) dedi: Ve **النُّفَاص**: koyuna isabet eden bir hastalıktır; idrar yapar da ölünceye kadar.

(**نفض**)  **النون** ve **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; bir şeyi tozdan veya benzerinden temizlemek için hareket ettirmeye delâlet eder; sonra استعارة edilir. Elbiseyi ve başkasını **نَفَضت** **نَفْضاً**. Ve **النَّفَض**: ağacın meyvesinden silkip düşürdüğü şey. Ve **امرأةٌ نَفوضٌ**: karnını çocuğundan silkip attı. Ve **النَّافض**: titremeli humma; çünkü bedeni **نَفْضاً** silker. Ve **أنْفَضوا**: azıkları tükendi; yani azıkları tükenip yok olunca kaplarını silkip boşalttılar. Ve Araplar mesel olarak der: “**النُّفاض**([22]) **يُقطِّرُ** **الجَلَب**”; yani **أنْفَضوا** ettiklerinde ve yanlarındaki azaldığında develerini satış için getirdiler.

Ve kapıdan onların “Yeri **نَفَضْتُ**” sözleri de استعارة edilir; birini gönderip orada düşman var mı yok mu baktırdığında. Ve “Geceyi **نَفَضْتُ**”: şüphe ehli üzerinden silkip atmak için gece bekçiliği yaptığında. Ve **النَّفِيضة** ve **النَّفَضَة**: bunu yapan topluluk. Dedi ki:
يَرِدُ المياهَ حضيرَةً و**نَفِيضةً** *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])

Ve Araplar der: “Gece konuştuğunda alçalt; gündüz konuştuğunda ise **انْفُض**.” Yani: çevrene bak; belki orada sözünü işitmesi uygun olmayan biri vardır. Ve **النِّفاض**: çocukların izarı. Ve kapıdan olması mümkündür. Dedi ki:
* جارية بيضاء في **نِفَاضِ**([24]) *

(**نفط**)  **النون** ve **الفاء** ve **الطاء**: üç kelime: **النِّفط** bilinir; **النون**’u kesralıdır. Ve **النَّفَط**: işten elde çıkan yara. Ve çocuk **نَفَطَ** **نَفِيطاً**: ses çıkardı. Ve onun ne **عافطَةٌ**’si vardır ne de **نافطة**’sı. **النَّافطة** ise: burnundan **تَنْفِط** eden koyundur.

(**نفع**)  **النون** ve **الفاء** ve **العين**: zarar’ın zıddına delâlet eden bir kelime. Ve onu faydalandırdı: **نَفَعَه** **ينفَعُه** **نَفْعاً** ve **مَنفَعة**. Ve “şununla faydalandı”: **انتفَعَ** بكذا. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3, 155), metni: “Ve **ونئفق** gömleğin yakası hemzelidir, **الفاء**’sı kesralıdır; Arapçalaştırılmış Farsçadır.”
([2]) Bâhileli A‘şâ’nındır; Lisân’da (**زفر**) içinde, **المنتشر بن وهب الباهلي**’yi mersiye ettiği kasidedendir. Bk. el-Asma‘iyyât 89 (Ma‘ârif baskısı) ve Cemheretü Eş‘âri’l-‘Arab 135 ve Muhtârât İbnü’ş-Şecerî 10 ve Emâlî el-Murtadâ (3: 105-113) ve el-Hizâne (1: 79-97). Daha önce (**زفر**)’de geçti. İlk mısraı:
* أخو رغائب يعطيها ويسألها *
([3]) Dîvânü’l-Mutalammis, varak 1 ve Şınkîtî yazması, ve Lisân (**نفل**).
([4]) Rü’be’nindir; Dîvân’ında 167 ve Lisân (**نفه**). Ondan önce:
* به تمطت غول كل ميله *
([5]) Asılda: “**تغرية**”.
([6]) Asılda: “**عن**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([7]) el-Esved b. Ya‘fer’indir; el-Mufaddaliyyât’ta (2: 19) ve Lisân (**نفأ**).
([8]) el-Beyân’a bak (2: 97/ 4: 46). Ve Beşşâr şiirinden seçmeler ve haşiyelerinde 146’da inşad edildi:
لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا
([9]) Ve **نافج** da.
([10]) el-Mücmel ve Lisân’da bunun yerine: “**حين أعشب**”.
([11]) “Ok atışı **نفذ**” denir; “onda da **نفذ**” denir.
([12]) Asılda: “**عن نفر**”. El-Mücmel’de: “Sanki manası iki adamdan birini ötekine üstün kılmaktır.”
([13]) Asılda: “**ياعز**”; doğrusu Lisân’da (**نفر**).
([14]) Evs b. Hacer’indir; Dîvân’ında 22 ve el-Mücmel (**نفز**) ve Lisân (**نفز**، **خور**). Asılda: “**وإن كان ما بوذا أهاديب**”; doğrusu önceki kaynaklardadır. Ondan sonra:
خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا
([15]) Ensar Yemenlidir; çünkü onlar Ezd’dendir. Lisân (**نفس**).
([16]) Lisân’da: “Sa‘leb: **النفساء**: doğuran, hamile ve hayızlı.”
([17]) el-Mücmel’de inşad etti; Yâkût da Mu‘cemü’l-Büldân’da (**ماوية** maddesi) böyle inşad etti.
([18]) Asılda ve el-Mücmel’de böyle ضبط edilmiştir; ardından gelen ta‘lîlin gerektirdiği de budur. Fakat Lisân ve el-Kâmûs’ta **الفاء**’nın sükûnuyla ضبط edilmiştir. Lisân’da şu beyit inşad edilmiştir:
أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير
([19]) Bu ibare böyle vârid olmuştur.
([20]) el-Mücmel ve Lisân’da (**نفص**) inşad etti.
([21]) el-Cemhere’de (3: 83).
([22]) **النون**’un dammesiyle de fethasıyla da söylenir.
([23]) Sa‘dâ bintü’ş-Şemerdel el-Cüheniyye’nindir; el-Asma‘iyyât’ta 41-43’te bir kasidedendir. Daha önce (**تبع**)’da inşad edildi.
([24]) Ondan sonra Lisân’da (**نفض**): * تنهض فيه أيما انتهاض *

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النفاد: الفناء. قال تعالى: ﴿إن هذا لرزقنا ما له من نفاد﴾ [ص/54] يقال: نفد ينفد (راجع: الأفعال 3/163). قال تعالى: ﴿قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربي لنفذ البحر قبل أن تنفذ﴾ [الكهف/109]، ﴿ما نفدت كلمات الله﴾ [لقمان/27]. وأنفدوا: فني زادهم، وخصم منافد: إذا خاصم لينفد حجة صاحبه، يقال: نافدته فنفدته.

##### Türkçe

- **النفاد**: yok oluş. Yüce Allah dedi ki: ﴿Şüphesiz bu, bizim rızkımızdır; onun için **نفاد** yoktur﴾ [ص/54]. Denir: **نفد** **ينفد** (bak: el-Ef‘âl 3/163). Yüce Allah dedi ki: ﴿De ki: Rabbimin kelimeleri için deniz mürekkep olsaydı, **لنَفِدَ** deniz, **أن تنفذ** (önce) tükenmeden﴾ [الكهف/109], ﴿Allah’ın kelimeleri **ما نفدت**﴾ [لقمان/27]. Ve **أنفدوا**: azıkları tükendi. Ve **خصم منافد**: eğer (o) çekişirse, (bunu) sahibinin hüccetini tüketmek için çekişir; denir: **نافدته** de onu **فنفدته**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ف د
المال نافد وقد نفد نفاداً وأنفدوا ما عندهم واستنفدوه وانتفدوه‏.‏
قال الحارثيّ يصف بقرة‏:‏ إذا استنفدت مرعًى طباها لغيره أغنّ كبرد الخال مقرته سهل وأنفد القوم‏:‏ فنى زادهم‏.‏
ورجل منافد‏:‏ يحاجّ الخصم حتى يقطع حجّته وينفدها‏.‏
يقال‏:‏ هل عنكم من منافد‏.‏
ويقال‏:‏ ليس له رافد ولا منافد‏.‏
قال أبّاق الدبيريّ في ابنه الرّكّاض‏:‏ وهو إذا ما قيل هل من رافد أو رجل عن حقكم منافد يكون للغائب مثل الشاهد وتنافدوا‏:‏ تخاصموا‏.‏

##### Türkçe

ن ف د
**المال** tükenen (şey)dir; ve (o) **نفد** (tükendi), **نفاداً** (tükeniş olarak); ve (onlar) yanlarındakini **أنفدوا** (tükettirdiler) ve onu **استنفدوه** (tamamen tükettirdiler) ve onu **انتفدوه** (tükettirdiler).‏.‏
El-Hârisî bir ineği vasfederek dedi ki:‏ Eğer bir otlağı **استنفدت** (tamamen tükettiğinde), onu başkası için pişirir; (o) genizden sesli, benekli soğuğu gibi; onun **مقرته** (alnındaki beyazlık) düz (ve) (o) **سهل** (yumuşak/kolay)dır. Ve kavim **أنفد** (tüketti): azıkları tükendi.‏.‏
Ve **رجل منافد**: hasmı (ile) çekişir; ta ki onun hüccetini kesinceye ve onu **ينفدها** (tüketinceye) kadar.‏.‏
Denilir: Sizde **منافد**den (biri) var mı?‏.‏
Ve denilir: Onun için ne **رافد** vardır ne de **منافد**.‏.‏
Ebbâk ed-Dübeyrî, oğlu er-Rakkâd hakkında dedi ki:‏ Ve o, ne zaman “**رافد**den (biri) var mı, yahut hakkınızdan (yana) bir adam **منافد**?” denilse, gaip için şahit gibi olur. Ve **تنافدوا**: çekiştiler.‏.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَفِدَ الشيءُ نَفَداً ونَفاداً: فَنِيَ وذهَب. وفي التنزيل العزيز: ما نَفِدَت كلماتُ الله؛ قال الزجاج: معناه ما انقَطَعَتْ ولا فَنِيَتْ. ويروى أَن المشركين قالوا في القرآن: هذا كلامٌ سَيَنْفَدُ وينقطع، فأَعلم الله تعالى أَنّ كلامه وحِكْمَتَه لا تَنْفَدُ؛ وأَنْفَدَه هو واسْتَنْفَدَه. وأَنْفَدَ القومُ إِذا نَفِدَ زادُهم أَو نَفِدَتْ أَموالُهم؛ قال ابن هرمة:
أَغَرّ كَمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ النَّدَى،
ويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إِذا هو أَنْفَدَا
واسْتَنْفَدَ القومُ ما عندهم وأَنْفَدُوه. واسْتَنْفَدَ وُسْعَه أَي اسْتَفْرَغَه. وأَنْفَدَتِ الرَّكِيَّةُ: ذهب ماؤها.
والمُنافِدُ: الذي يُحاجُّ صاحبَه حتى يَقْطَع حُجَّتَه وتَنْفَدَ. ونافَدْتُ الخَصْمَ مُنافَدةً إِذا حاجَجْتَه حتى تقطع حُجَّتَه. وخَصْم مُنافِدٌ: يستفرغ جُهْدَه في الخصومة؛ قال بعض الدَّبِيرِيِّينَ: وهو إِذا ما قيل: هَلْ مِنْ وافِدِ؟
أَو رجُلٍ عن حقِّكُم مُنافِدِ؟
يكونُ للغائِبِ مِثْلَ الشاهِدِ
ورجل مُنافِدٌ: جَيِّدُ الاستفراغ لِحُجَجِ خَصْمِه حتى يُنْفِدَها فَيَغْلِبَه. وفي الحديث: إِنْ نافَدْتَهم نافَدُوك، قال: ويروى بالقاف، وقيل: نافذوك، بالذال المعجمة. ابن الأَثير: وفي حديث أَبي الدرداء: إِنْ نافَدْتَهم نافَدُوك؛ نافَدْتُ الرجلَ إِذا حاكَمْتَه أَي إِن قلتَ لهم قالوا لك؛ قال: ويروى بالقاف والدال المهملة. وفي فلان مُنْتَفَدٌ عن غيره: كقولك مندوحة؛ قال الأَخطل:
لقدْ نَزَلْت بِعبْدِ اللهِ مَنْزِلةً،
فيها عن العَقْب مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ
ويقال: إِنَّ في ماله لَمُنْتَفَداً أَي لَسَعَةً. وانتَفَدَ من عَدْوِه: استوْفاهُ؛ قال أَبو خراش يصف فرساً:
فأَلْجَمَها فأَرْسَلَها عليه،
وولَّى، وهو مُنْتَفِدٌ بَعِيدُ
وقعد مُنْتَفِداً أَي مُتَنَحِّياً؛ هذه عن ابن الأَعرابي. وفي حديث ابن مسعود: إِنكم مجموعون في صَعيدٍ واحد يَنْفُدُكُم البَصَرُ. يقال: نَفَدَني بَصَرُه إِذا بَلَغَني وجاوَزَني. وأَنفَدْتُ القومَ إِذا خَرَقْتَهم ومَشَيْتَ في وَسَطِهم، فإِن جُزْتَهم حتى تُخَلِّفَهم قلت: نَفَدْتُهم، بلا أَلف؛ وقيل: يقال فيها بالأَلف، قيل: المراد به يَنْفُدُهم بصرُ الرحمنِ حتى يأْتِيَ عليهم كلِّهم، وقيل: أَراد يَنْفُدُهم بصر الناظر لاستواء الصعيدِ. قال أَبو حاتم: أَصحاب الحديث يروونه بالذال المعجمة وإِنما هو بالمهملة أَي يَبْلُغُ أَوَّلَهم وآخِرَهم حتى يراهم كلَّهم ويَسْتَوْعِبَهم، من نَفَدَ الشيءُ وأَنفَدْتُه؛ وحملُ الحديث على بصر المُبْصِر أَولى من حمله على بصر الرحمن، لأَن الله، عز وجل، يجمع الناس يوم القيامة في أَرضٍ يَشْهَدُ جميعُ الخلائق فيها مُحاسَبةَ العبدِ الواحدِ على انفراده، ويَرَوْنَ ما يَصِيرُ إِليه.

##### Türkçe

**نَفِدَ** şey **نَفَداً** ve **نَفاداً** (olarak): tükendi ve gitti. Aziz tenzilde: “Allah’ın kelimeleri **نَفِدَت** (tükenmedi)”; **الزجاج** dedi ki: manası, kesilmedi ve tükenmedi. Ve rivayet olunur ki müşrikler Kur’an hakkında dediler: Bu bir sözdür; yakında **سَيَنْفَدُ** ve kesilecektir; bunun üzerine Allah Teâlâ, kendi sözünün ve hikmetinin **لا تَنْفَدُ** (tükenmeyeceğini) bildirdi; ve onu **أَنْفَدَه** (tüketti) o (kimse) ve onu **اسْتَنْفَدَه** (tamamen tüketti). Ve kavim **أَنْفَدَ** (tüketti) — onların azığı tükendiğinde yahut malları tükendiğinde; **ابن هرمة** dedi ki:

أَغَرّ كَمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ النَّدَى،
ويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إِذا هو أَنْفَدَا

Ve kavim, yanlarındakini **اسْتَنْفَدَ** (tamamen tüketti) ve onu **أَنْفَدُوه** (tükettirdiler). Ve **اسْتَنْفَدَ وُسْعَه** yani onu **اسْتَفْرَغَه** (tamamen boşalttı/sonuna kadar kullandı). Ve **أَنْفَدَتِ الرَّكِيَّةُ**: suyu gitti.

Ve **المُنافِدُ**: sahibine karşı çekişen, nihayet onun delilini kesip de (delili) **تَنْفَدَ** (tükeninceye) kadar (çekişen) kimsedir. Ve ben hasımla **نافَدْتُ** onu **مُنافَدةً** (münâfede olarak) — onunla tartıştığımda, nihayet delilini kesinceye kadar. Ve **خَصْم مُنافِدٌ**: husumette gayretini tüketir; bazı **الدَّبِيرِيِّينَ** dedi ki:

وهو إِذا ما قيل: هَلْ مِنْ وافِدِ؟
أَو رجُلٍ عن حقِّكُم مُنافِدِ؟
يكونُ للغائِبِ مِثْلَ الشاهِدِ

Ve **رجل مُنافِدٌ**: hasmının delillerini, onları **يُنْفِدَها** (tüketinceye) kadar çıkarıp tüketmede iyi olan; böylece ona galip gelir. Ve hadiste: “Eğer onlarla **نافَدْتَهم** (münâfede edersen) onlar da seninle **نافَدُوك** (münâfede ederler)”; dedi ki: ve **بالقاف** ile de rivayet olunur; ve denildi ki: **نافذوك** — **بالذال المعجمة** ile. **ابن الأَثير**: Ve **أَبي الدرداء** hadîsinde: “Eğer onlarla **نافَدْتَهم** (münâfede edersen) onlar da seninle **نافَدُوك** (münâfede ederler)”; **نافَدْتُ** adamı — onu **حاكَمْتَه** (muhakeme ettiğinde), yani eğer onlara söylersen sana söylerler; dedi ki: ve **بالقاف** ve **الدال المهملة** ile rivayet olunur. Ve falanda, başkasından (ayrı) bir **مُنْتَفَدٌ** vardır: senin “**مندوحة**” demen gibi; **الأَخطل** dedi ki:

لقدْ نَزَلْت بِعبْدِ اللهِ مَنْزِلةً،
فيها عن العَقْب مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ

Ve denilir: Şüphesiz onun malında elbette bir **لَمُنْتَفَداً** vardır; yani bir genişlik. Ve düşmanından **انتَفَدَ**: onu **استوْفاهُ** (tam aldı/eksiksiz elde etti); **أَبو خراش** bir atı vasfederek dedi ki:

فأَلْجَمَها فأَرْسَلَها عليه،
وولَّى، وهو مُنْتَفِدٌ بَعِيدُ

Ve **مُنْتَفِداً** olarak oturdu; yani **مُتَنَحِّياً** (kenara çekilmiş olarak); bu, **ابن الأَعرابي**’dendir. Ve **ابن مسعود** hadîsinde: “Şüphesiz siz, tek bir düzlükte toplanacaksınız; sizi **يَنْفُدُكُم البَصَرُ** (göz size ulaşır ve sizi aşar).” Denilir: **نَفَدَني بَصَرُه** — gözü bana ulaştığında ve beni geçtiğinde. Ve kavmi **أَنفَدْتُ** — onları delip geçtiğinde ve onların ortasında yürüdüğünde; eğer onları geçip de arkanda bırakırsan: onları **نَفَدْتُهم** dersin, **بلا أَلف** (elif olmaksızın); ve denildi ki: onda **بالأَلف** ile de denilir. Denildi ki: bununla murad, Rahmân’ın bakışının onları **يَنْفُدُهم** (tamamen kuşatıp geçmesi)dir; ta ki hepsinin üzerine gelsin; ve denildi ki: murad, düzlük eşit olduğundan, bakanın bakışının onları **يَنْفُدُهم** (tamamen kuşatması)dır. **أَبو حاتم** dedi ki: hadis ehli onu **بالذال المعجمة** ile rivayet eder; hâlbuki o **بالمهملة** iledir; yani onların evveline ve âhirine ulaşır; ta ki hepsini görsün ve onları kapsasın; **نَفَدَ** şey ve onu **أَنفَدْتُه**’den (gelir). Ve hadisi, görenin bakışına hamletmek, onu Rahmân’ın bakışına hamletmekten daha evlâdır; çünkü Allah, عز وجل, kıyamet günü insanları bir yerde toplar ki orada bütün yaratılmışlar, tek bir kulun tek başına iken hesaba çekilmesini görürler ve onun varacağı şeyi görürler.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ف د * * نَفِدَ * الشيء بالكسر * نَفَادا * فني و * أَنْفَدَهُ * غيره وخصم * مُنَافِدٌ * يستفرغ جهده في الخصومة وفي الحديث ﴿إنْ * نَافَدْتَهُمْ * نافَدُوك﴾ ويروى بالقاف

##### Türkçe

* ن ف د * **نَفِدَ** şey, kesre ile, **نَفَادا**: tükendi; ve **أَنْفَدَهُ**: başkası onu tüketti. Ve **مُنَافِدٌ**: husumette ve sözde gayretini tüketen (kimse). ﴿Şüphesiz eğer onları **نَافَدْتَهُمْ** (yaparsan) seni **نافَدُوك** (yaparlar).﴾ **بالقاف** ile de rivayet olunur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نفد الشيء، كسمع، ينفد نفادا، بالفتح، ونفدا، محركة: فنى وذهب، ونقل شيخنا عن الزمخشري في الكشاف أنه لواستقرأ أحد الألفاظ التي فاؤها نون وعينها فاء لوجدها دالة على معنى الذهاب والخروج وقاله غيره، انتهى. وفي التنزيل العزيز  ما نفدت كلمات الله  قال الزجاج: معناه ما انقطعت ولا فنيت، ويروى أن المشركين قالوا في القرآن: هذا كلام سينفد وينقطع، فأعلم الله تعالى أن كلامه وحكمته لا تنفد. وأنفده هو: أفناه، كاستنفده. واستنفد القوم ما عندهم، وأنفدوه. وكذلك انتفده، إذا أذهبه. وأنفد القوم: فنى زادهم أو نفد مالهم قال ابن هرمة:
  أغر كمثل البدر يستمطر الندىويهتز مرتاحا إذا هو أنفدا وأنفدت الركية: ذهب ماؤها. ونافده أي الخصم منافدة: حاكمه وخاصمه، فهو منافد يحاج الخصم حتى يقطع حجته وينفدها، ويقال: ليس له رافد ولا منافذ وفي اللسان نافدك الخصم منافدة إذا حاججته حتى تقطع حجته، وخصم منافد: يستفرغ جهده في الخصومة، قال بعض الدبيريين: وهو إذا ما قيل هل من وافد
  أو رجل عن حقكم منافد

  يكون للغائب مثل الشاهد ورجل منافد: جيد الاستفراغ لحجج خصمه حتى ينفدها فيغلبه. وفي الحديث  إن نافدتهم نافدوك  ويروى بالقاف، وقيل: نافذوك بالذال المعجمة، وقال ابن الأثير في حديث أبي الدرداء إن نافدتهم نافدوك نافدت الرجل، أي حاكمته، أي إن قلت لهم قالوا لك. وانتفده من عدوه: استوفاه قال أبو خراش يصف حمارا
  فألجمها فأرسلها عليه                      وولى وهو منتفد بعيد أي ولى الحمار ذاهبا ومن ذلك انتفد اللبن إذا حلبه. ويقال قعد منتفدا ومعتنزا، أي متنحيا، هذه عن ابن الأعرابي. ويقال: فيه منتفد عن غيره، كقولك مندوحة وسعة، قال الأخطل:
  لقد نزلت بعبد الله مـنـزلة                      فيها عن العقب منجاة ومنتفد ويقال: إن في ماله لمنتفدا، أي سعة، ويقال: تجد في البلاد منتفدا، أي مراغما ومضطربا. ومما يستدرك عليه: استنفد وسعه: استفرغه. وتنافدوا: تخاصموا، ويقال: تنافدوا إلى الحاكم، إذا أنفدوا حجتهم، وتنافذوا، بالذال معجمة، إذا خلصوا إليه. ونفدني بصره إذا بلغني وجاوزني، وأنفدت القوم، إذا خرقتهم ومشيت في وسطهم، فإن جزتهم حتى تخلفهم قلت نفدتهم، بلا ألف، وقيل: يقال فيها بالألف، ومنه حيث ابن مسعود: إنكم مجموعون في صعيد واحد ينفدكم البصر وقيل: المراد به ينفدهم بصر الرحمن حتى يأتي عليهم كلهم، وقيل: أراد ينفدهم بصر الناظر لاستواء الصعيد، قال أبو حاتم، أصحاب الحديث يروونه بالذال المعجمة، وإنما هو بالمهملة، أي يبلغ أولهم وآخرهم حتى يراهم كلهم ويستوعبهم، من نفد الشيء وأنفدته، وحمل الحديث على بصر المبصر أولى من حمله على بصر الرحمن، لأن الله عز وجل يجمع الناس يوم القيامة في أرض يشهد جميع الخلائق فيها محاسبة العبد الواحد على انفراده ويرون ما يصير إليه. كذا في اللسان. ويقال: فلان منتفد فلان، أي إذا أنفد ما عنده أمده بنفقة، عن الصاغاني.

##### Türkçe

**نفد** şey, **سمع** gibi, **ينفد** **نفادا** (fetha ile) ve **نفدا** (harekeli): tükendi ve gitti. Şeyhimiz, Zemahşerî’den **الكشاف**’ta nakletti ki: bir kimse başı **نون** ve gözü **فاء** olan lafızları istikrâ etse, onları gitme ve çıkma mânâsına delâlet eder bulurdu; başkası da bunu söylemiştir; bitti.

Aziz tenzîlde: **ما نفدت كلمات الله**. Zeccâc dedi: mânâsı: kesilmedi ve tükenmedi. Ve rivayet olunur ki müşrikler Kur’ân hakkında dediler: bu, tükenecek ve kesilecek bir sözdür; bunun üzerine Allah Teâlâ, kendi sözünün ve hikmetinin tükenmeyeceğini bildirdi.

**وأنفده** o: onu tüketti; **كاستنفده** gibi. Kavim, yanlarındakini tüketti; ve onu tükettirdiler. Keza **انتفده**: onu giderdiği zaman. **وأنفد القوم**: azıkları tükendi yahut malları tükendi. İbn Hirma dedi:

أغر كمثل البدر يستمطر الندىويهتز مرتاحا إذا هو أنفدا

**وأنفدت الركية**: suyu gitti. Ve **نافده** yani hasım ile **منافدة**: onu muhakeme etti ve onunla çekişti; o, **منافد**’dir; hasımla, onun hüccetini kesinceye ve onu tüketinceye kadar münakaşa eder. Ve denilir: onun ne **رافد**’i vardır ne de **منافذ**’i. Ve **اللسان**’da: **نافدك الخصم منافدة**: onunla, hüccetini kesinceye kadar münakaşa ettiğin zaman. Ve **خصم منافد**: husumette gayretini tüketir. Debîrîlerden bazısı dedi:

وهو إذا ما قيل هل من وافد
  أو رجل عن حقكم منافد

  يكون للغائب مثل الشاهد

Ve **رجل منافد**: hasmının hüccetlerini tüketmede iyi; ta ki onları tüketir de ona galip gelir.

Hadiste: **إن نافدتهم نافدوك**; ve **بالقاف** ile rivayet olunur. Ve denildi: **نافذوك** (mu‘ceme **الذال** ile). İbnü’l-Esîr, Ebû’d-Derdâ hadisi hakkında dedi: **إن نافدتهم نافدوك**: **نافدت الرجل** yani onu muhakeme ettim; yani onlara söylersen sana söylerler.

**وانتفده من عدوه**: onu tamamen aldı. Ebû Harâş, bir eşeği vasfederek dedi:

فألجمها فأرسلها عليه                      وولى وهو منتفد بعيد

Yani eşek, giderek dönüp gitti. Ve bundan: **انتفد اللبن**: onu sağdığı zaman. Ve denilir: **قعد منتفدا ومعتنزا**; yani uzaklaşmış olarak; bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir. Ve denilir: onda başkasından bir **منتفد** vardır; senin **مندوحة** ve **سعة** demen gibi. Ahtal dedi:

لقد نزلت بعبد الله مـنـزلة                      فيها عن العقب منجاة ومنتفد

Ve denilir: onun malında elbette bir **منتفد** vardır; yani genişlik. Ve denilir: beldelerde bir **منتفد** bulursun; yani kaçınma yeri ve çalkantı yeri.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **استنفد وسعه**: onu tüketti. Ve **تنافدوا**: çekiştiler. Ve denilir: **تنافدوا إلى الحاكم**: hüccetlerini tükettikleri zaman. Ve **تنافذوا** (mu‘ceme **الذال** ile): ona ulaştıkları zaman.

Ve **نفدني بصره**: bana ulaştığı ve beni geçtiği zaman. Ve **أنفدت القوم**: onları deldiğin ve aralarında yürüdüğün zaman; eğer onları geçip arkanda bırakırsan **نفدتهم** dersin, ألف’sız. Ve denildi: onda ألف ile de denilir. Ve ondan, İbn Mes‘ûd’un sözü: **إنكم مجموعون في صعيد واحد ينفدكم البصر**. Ve denildi: murad, Rahmân’ın görmesi onları tüketir, ta ki hepsinin üzerinden geçer. Ve denildi: murad, düzlüğün eşitliği sebebiyle bakanın görmesi onları tüketir. Ebû Hâtim dedi: hadis ehli onu mu‘ceme **الذال** ile rivayet eder; hâlbuki o, mu‘ceme olmayan iledir; yani onların evveline ve âhirine ulaşır, ta ki hepsini görür ve onları kuşatır; **نفد الشيء** ve **أنفدته**’den. Hadisi, görenin görmesine hamletmek, Rahmân’ın görmesine hamletmekten daha evlâdır; çünkü Allah عز وجل, kıyamet günü insanları bir yerde toplar; orada bütün mahlûkat, tek bir kulun tek başına muhasebesine şahit olur ve onun varacağı şeyi görürler. **كذا في اللسان**.

Ve denilir: falan, falanın **منتفد**’idir; yani yanındakini tükettiği zaman onu nafaka ile destekler; Sâgânî’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَفِدَ
1 نَفِدَ ذ , aor. نَفَدَ , inf. n. نَفَادٌ (S, A, L, Msb, K) and نَفَدٌ, (L, K,) It (a thing, S, &c.) passed away and came to an end; became spent, exhausted, or consumed; failed entirely; ceased; syn. فَنِى (S, A, L, Msb, K) and ذَهَبَ (S, L, K) and اِنْقَطَعَ. (L, Msb.)

انقدهُ
4 انقدهُ ذ (S, A, L, Msb, K) and ↓ استنفدهُ (A, L, K) and ↓ انتفده (K) He caused it to pass away or come to an end; spent, exhausted, or consumed, it; caused it to fail entirely; caused it to cease; made an end of it. (S, A, L, Msb, K.) ― -b2- انفدوا مَا عِنْدَهُمْ, and ↓ استنفدوهُ, They spent, exhausted, or consumed, what they had. (A, L.) ― -b3- وُسْعَهُ ↓ استنفد He spent, exhausted, or exerted, to the utmost his ability or power (S, L, Msb.) ― -b4- انفد الَقْوُم The people came to that state that their travelling-provisions were exhausted, or had come to an end: (S, A, L, K:) or, (in the K, and,) their property had passed away and come to an end. (S, L, K.) ― -b5- انفدت الرَّكِيَّةُ The well lost its water. (L, K.)

نافدهُ
3 نافدهُ ذ , (inf. n. مُنَافَدَةٌ, L,) [He exerted his whole power, or ability, in contention, dispute, or litigation, with him: see مُنَافِدٌ:] he contended with him in arguments, pleas, or allegations, so as to put an end to his argument, and overcome him: (L:) or he contended with him before a judge; (IAth, L, K;) contended, disputed, or litigated with him. (K.) It is said in a trad., اِنْ نَافَدْتَهُمْ نَافَدُوك (S, L) If thou contend with them before a judge, they will so contend with thee: or if thou allege to them, they will allege to thee: (IAth, L;) but accord. to one relation, the verb is with ق (S, L.) and accord. to another, the latter verb is with ذ, نافذوك. (L.)

تنافدوا
6 تنافدوا ذ They contended, disputed, or litigated, together. (A.) See 3, and see also تنافذوا, with ذ.]

انتفدهُ
8 انتفدهُ ذ : see 4, ― -b2- He exacted, took, or received, it fully, or wholly (K) ― -b3- انتفد مِنْ عَدْوِهِ He exacted the full, or utmost, rate of his running. Said with reference to a horse. (M, L.) ― -b4- انتفد اللَّبَنَ He drew forth the milk. (K.)

10 اِسْتَنْفَدَ see 4.

مُنَافِدٌ
مُنَافِدٌ ذ A man who exerts his whole power, or ability, in contention, dispute, or litigation, (S, L,) and who does so well, so as to put an end to the arguments, pleas, or allegations, of his adversary, and overcome him: (L:) who contends with his adversary in arguments, pleas, or allegations, so as to put an end to his argument. (A, L.) One says, لَيْشَ لَهُ رَافِدٌ وَلَا مُنَافِدٌ He has not an aider, or assistant, nor one who contends &c. (A, TA.)

فِيهِ مُنْتَفَدٌ عَنْ غَيْرِهِ
فِيهِ مُنْتَفَدٌ عَنْ غَيْرِهِ ذ In him is that which renders thee in no need of any other. (Aboo-Sa'eed, T, L, K. *) ― -b2- اِنَّ فِى مَالِهِ لَمُنْتَفَدٌ Verily in his wealth is ample provision. (AZ, T, L, K *) ― -b3- تَجَدُ فِى البِلَادِ مُنْتَفَدًا (in the TK مُتَنَفَّدًا) Thou wilt find in the countries, or towns, a place to which to flee and in which to seek gain; syn. مُرَاغَمًا وَمُضْطَرَبًا (K.) See also مُنْتَفَذٌ.

قَعَدَ مُنْتَفِدًا
قَعَدَ مُنْتَفِدًا ذ He set aside, or apart. (IAar. L, K.)

##### Türkçe

**نَفِدَ**
1 **نَفِدَ** ذ, muzâri‘ **نَفَدَ**, mastar ismi **نَفَادٌ** (S, A, L, Msb, K) ve **نَفَدٌ**, (L, K,) O (bir şey, S, vb.) geçip gitti ve sona erdi; tükenmiş, bitmiş, tüketilmiş oldu; bütünüyle başarısız oldu; kesildi; eşanlamlısı **فَنِى** (S, A, L, Msb, K) ve **ذَهَبَ** (S, L, K) ve **اِنْقَطَعَ**. (L, Msb.)

**انقدهُ**
4 **انقدهُ** ذ (S, A, L, Msb, K) ve ↓ **استنفدهُ** (A, L, K) ve ↓ **انتفده** (K) O, onu geçip gitmeye yahut sona ermeye sebep kıldı; onu harcadı, tüketti, bitirdi; onu bütünüyle başarısız kıldı; onu kestirdi; onun sonunu getirdi. (S, A, L, Msb, K.) ― -b2- **انفدوا مَا عِنْدَهُمْ**, ve ↓ **استنفدوهُ**, Onlar, sahip olduklarını harcadılar, tükettiller, bitirdiler. (A, L.) ― -b3- **وُسْعَهُ** ↓ **استنفد** O, gücünü yahut kudretini son haddine kadar harcadı, tüketti, yahut sarf etti. (S, L, Msb.) ― -b4- **انفد الَقْوُم** Kavim, yol azıklarının tükenmiş yahut sona ermiş olduğu hâle geldi: (S, A, L, K:) yahut, (K’da ve,) malları geçip gitti ve sona erdi. (S, L, K.) ― -b5- **انفدت الرَّكِيَّةُ** Kuyu suyunu kaybetti. (L, K.)

**نافدهُ**
3 **نافدهُ** ذ, (mastar ismi **مُنَافَدَةٌ**, L,) [O, onunla çekişme, münazaa yahut muhakeme hususunda bütün gücünü yahut kudretini sarf etti: **مُنَافِدٌ**’e bak:] O, onunla deliller, iddialar yahut isnatlar hususunda, onun delilini sona erdirecek ve onu yenecek şekilde çekişti: (L:) yahut o, onunla bir hâkimin huzurunda çekişti; (IAth, L, K;) onunla çekişti, tartıştı yahut muhakeme etti. (K.) Bir rivayette şöyle denir: **اِنْ نَافَدْتَهُمْ نَافَدُوك** (S, L) Eğer sen onlarla bir hâkimin huzurunda çekişirsen, onlar da seninle öyle çekişirler: yahut eğer sen onlara iddiada bulunursan, onlar da sana iddiada bulunurlar: (IAth, L;) fakat bir rivayete göre fiil ق iledir (S, L.) ve başka bir rivayete göre, sonraki fiil ذ iledir, **نافذوك**. (L.)

**تنافدوا**
6 **تنافدوا** ذ Onlar birlikte çekiştiler, tartıştılar yahut muhakeme ettiler. (A.) 3’e bak, ve ayrıca ذ ile **تنافذوا**’ya da bak.]

**انتفدهُ**
8 **انتفدهُ** ذ: 4’e bak, ― -b2- O, onu tam olarak yahut bütünüyle tahsil etti, aldı yahut teslim aldı. (K) ― -b3- **انتفد مِنْ عَدْوِهِ** O, koşusunun tamını yahut en son haddini tahsil etti. Ata dair söylenir. (M, L.) ― -b4- **انتفد اللَّبَنَ** O, sütü çekip çıkardı. (K.)

10 **اِسْتَنْفَدَ** 4’e bak.

**مُنَافِدٌ**
**مُنَافِدٌ** ذ Çekişme, münazaa yahut muhakemede bütün gücünü yahut kudretini sarf eden, (S, L,) ve bunu, hasmının delillerini, iddialarını yahut isnatlarını sona erdirecek ve onu yenecek şekilde iyi yapan adam: (L:) hasmıyla deliller, iddialar yahut isnatlar hususunda, onun delilini sona erdirecek şekilde çekişen. (A, L.) Şöyle denir: **لَيْشَ لَهُ رَافِدٌ وَلَا مُنَافِدٌ** Onun ne bir yardım edeni yahut destekçisi vardır, ne de çekişen vb. biri. (A, TA.)

**فِيهِ مُنْتَفَدٌ عَنْ غَيْرِهِ**
**فِيهِ مُنْتَفَدٌ عَنْ غَيْرِهِ** ذ Onda, seni herhangi bir başkasına muhtaç etmeyen şey vardır. (Aboo-Sa'eed, T, L, K. *) ― -b2- **اِنَّ فِى مَالِهِ لَمُنْتَفَدٌ** Şüphesiz onun malında geniş bir geçimlik vardır. (AZ, T, L, K *) ― -b3- **تَجَدُ فِى البِلَادِ مُنْتَفَدًا** (TK’da **مُتَنَفَّدًا**) Sen ülkelerde yahut şehirlerde, kaçılacak ve içinde kazanç aranacak bir yer bulacaksın; eşanlamlısı **مُرَاغَمًا وَمُضْطَرَبًا** (K.) Ayrıca **مُنْتَفَذٌ**’e de bak.

**قَعَدَ مُنْتَفِدًا**
**قَعَدَ مُنْتَفِدًا** ذ O, ayırdı yahut ayrı bir tarafa koydu. (IAar. L, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَفِدَ
نَفِدَ A ( n. ac. نَفَد 4 ,  نَفَاْد 22 ),
a.  Was exhausted, spent; ceased; failed.

نَفَّدَ
نَفَّدَ II
a.  [ coll. ], Detailed.

نَاْفَدَ
نَاْفَدَ III ,
a.  Prosecuted, went to law with.

أَنْفَدَ
أَنْفَدَ IV ,
a.  Exhausted, consumed, spent.

b.  see I .

c.  Was destitute.

تَنَاْفَدَ
تَنَاْفَدَ VI
a.  [ Ila ], Went to law.

اِنْتَفَدَ
اِنْتَفَدَ VIII ,
a.  see IV (a) .

b.  Claimed & received in full ( debt ).

c.  Drew forth ( milk ).

اِسْتَنْفَدَ
اِسْتَنْفَدَ X ,
a.  see IV (a) .

نَاْفِد
نَاْفِد 21 ,
a.  Extenuated.

نَفَاْد
نَفَاْد 22 ,
a.  Disappearance.

نَاْفَدَ
N. Ag. نَاْفَدَ III ,
a.  Contentious, litigious; litigant.

تَنَفَّدَ
N. P. تَنَفَّدَ V ,
a.  Scene of tumult.

اِنْتَفَدَ
N. P. اِنْتَفَدَ VIII ,
a.  Ample provision; sufficiency.

b.  Refuge; open space.

مُنْتَفِدًا
مُنْتَفِدًا
a.  Aside, apart.

##### Türkçe

**نَفِدَ**
**نَفِدَ** A ( n. ac. **نَفَد** 4 , **نَفَاْد** 22 ),
a. Tükenmişti, harcanmıştı; sona erdi; başarısız oldu.

**نَفَّدَ**
**نَفَّدَ** II
a. [ toplu ], Ayrıntılandırdı.

**نَاْفَدَ**
**نَاْفَدَ** III ,
a. Dava etti, onunla mahkemeye gitti.

**أَنْفَدَ**
**أَنْفَدَ** IV ,
a. Tüketti, tüketip bitirdi, harcadı.

b. I’e bak.

c. Yoksul idi.

**تَنَاْفَدَ**
**تَنَاْفَدَ** VI
a. [ Ila ], Mahkemeye gitti.

**اِنْتَفَدَ**
**اِنْتَفَدَ** VIII ,
a. IV (a)’ya bak.

b. Tam olarak talep etti ve aldı (borcu).

c. Çekip çıkardı (sütü).

**اِسْتَنْفَدَ**
**اِسْتَنْفَدَ** X ,
a. IV (a)’ya bak.

**نَاْفِد**
**نَاْفِد** 21 ,
a. Zayıflatılmış.

**نَفَاْد**
**نَفَاْد** 22 ,
a. Kaybolma.

**نَاْفَدَ**
N. Ag. **نَاْفَدَ** III ,
a. Çekişmeci, davacı; davacı kimse.

**تَنَفَّدَ**
N. P. **تَنَفَّدَ** V ,
a. Kargaşa sahnesi.

**اِنْتَفَدَ**
N. P. **اِنْتَفَدَ** VIII ,
a. Bol azık; yeterlilik.

b. Sığınak; açık alan.

**مُنْتَفِدًا**
**مُنْتَفِدًا**
a. Bir yana, ayrı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نفد
نَفِدَ - يَنْفَدُ - نَفَاد

نَفِدَ - يَنْفَدُ + الشيء (مال - طعام): يذهب وينقطع ويقضي ويفنى: ينتهي ولا يبقى منه شيء
نَفاد: على وزن " فَعال " اسم فعل من " نَفِدَ - يَنْفَدُ ": الانتهاء والفناء وعدم بقاء شيء منه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " هلاك وفناء الشيء وزواله، جسماً، أو أثراً وفعلاً " وهي:
فَنيَ - يَفْنى، هَلَكَ - يَهْلِكُ، زَهَقَ - يَزْهَقُ، بَادَ - يَبيْدُ، بَطَلَ - يَبْطُلُ، نَفِدَ - يَنْفَدُ
نفد - ينفد
 	﴿قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربي لنفد البحر قبل أن تنفد كلمات ربي ولو جئنا بمثله مددا(109)﴾ الكهف ﴿ولو أنما في الأرض من شجرة أقلام والبحر يمده من بعده سبعة أبحر ما نفدت كلمات الله إن الله عزيز حكيم(27)﴾ لقمان
 	﴿ما عندكم ينفد وما عند الله باق ولنجزين الذين صبروا أجرهم بأحسن ما كانوا يعملون(96)﴾ النحل ﴿إن هذا لرزقنا ما له من نفاد(54)﴾ ص
نفاد
 ﴿إن هذا لرزقنا ما له من نفاد(54)﴾ ص
مختار الصحاح
● [نفد] ن ف د: نَفِدَ الشيء بالكسر نَفَادا فني و أَنْفَدَهُ غيره وخصم مُنَافِدٌ يستفرغ جهده في الخصومة وفي الحديث ﴿إنْ نَافَدْتَهُمْ نافَدُوك﴾ ويروى بالقاف
الراغب
نفد
- النفاد: الفناء. قال تعالى: }إن هذا لرزقنا ما له من نفاد﴿[ص/54] يقال: نفد ينفد (راجع: الأفعال 3/163). قال تعالى:﴾قل لو كان البحر مدادا لكلمات ربي لنفذ البحر قبل أن تنفذ﴿[الكهف/109]،﴾ما نفدت كلمات الله{ [لقمان/27]. وأنفدوا: فني زادهم، وخصم منافد: إذا خاصم لينفد حجة صاحبه، يقال: نافدته فنفدته.
ملخص اللسان
1.     نفد: نَفِدَ الشيءُ نَفَداً ونَفاداً: فَنِيَ وذهَب. وفي التنزيل  العزيز: ما نَفِدَت كلماتُ الله؛ قال الزجاج: معناه ما انقَطَعَتْ ولا  فَنِيَتْ.
2.     وأَنْفَدَه هو واسْتَنْفَدَه. وأَنْفَدَ القومُ إِذا نَفِدَ زادُهم أَو نَفِدَتْ أَموالُهم؛
3.     واسْتَنْفَدَ القومُ ما عندهم وأَنْفَدُوه. واسْتَنْفَدَ وُسْعَه أَي اسْتَفْرَغَه. وأَنْفَدَتِ الرَّكِيَّةُ: ذهب ماؤها.
4.  والمُنافِدُ: الذي يُحاجُّ صاحبَه حتى يَقْطَع حُجَّتَه وتَنْفَدَ.ونافَدْتُ الخَصْمَ مُنافَدةً إِذا حاجَجْتَه حتى تقطع حُجَّتَه. وخَصْم  مُنافِدٌ: يستفرغ جُهْدَه في الخصومة؛
5.     وانتَفَدَ من  عَدْوِه: استوْفاهُ؛
6.     وقعد مُنْتَفِداً أَي مُتَنَحِّياً؛
لسان العرب
● - نفد: نَفِدَ الشيءُ نَفَداً ونَفاداً: فَنِيَ وذهَب. وفي التنزيل  العزيز: ما نَفِدَت كلماتُ الله؛ قال الزجاج: معناه ما انقَطَعَتْ ولا  فَنِيَتْ. ويروى أَن المشركين قالوا في القرآن: هذا كلامٌ سَيَنْفَدُ وينقطع،  فأَعلم الله تعالى أَنّ كلامه وحِكْمَتَه لا تَنْفَدُ؛ وأَنْفَدَه هو  واسْتَنْفَدَه. وأَنْفَدَ القومُ إِذا نَفِدَ زادُهم أَو نَفِدَتْ أَموالُهم؛  قال ابن هرمة:  أَغَرّ كَمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ النَّدَى،  ويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إِذا هو أَنْفَدَا  واسْتَنْفَدَ القومُ ما عندهم وأَنْفَدُوه. واسْتَنْفَدَ وُسْعَه أَي  اسْتَفْرَغَه. وأَنْفَدَتِ الرَّكِيَّةُ: ذهب ماؤها.  والمُنافِدُ: الذي يُحاجُّ صاحبَه حتى يَقْطَع حُجَّتَه وتَنْفَدَ.  ونافَدْتُ الخَصْمَ مُنافَدةً إِذا حاجَجْتَه حتى تقطع حُجَّتَه. وخَصْم  مُنافِدٌ: يستفرغ جُهْدَه في الخصومة؛ قال بعض الدَّبِيرِيِّينَ:  وهو إِذا ما قيل: هَلْ مِنْ وافِدِ؟  أَو رجُلٍ عن حقِّكُم مُنافِدِ؟  يكونُ للغائِبِ مِثْلَ الشاهِدِ  ورجل مُنافِدٌ: جَيِّدُ الاستفراغ لِحُجَجِ خَصْمِه حتى يُنْفِدَها  فَيَغْلِبَه. وفي الحديث: إِنْ نافَدْتَهم نافَدُوك، قال: ويروى بالقاف،  وقيل: نافذوك، بالذال المعجمة. ابن الأَثير: وفي حديث أَبي الدرداء: إِنْ  نافَدْتَهم نافَدُوك؛ نافَدْتُ الرجلَ إِذا حاكَمْتَه أَي إِن قلتَ لهم  قالوا لك؛ قال: ويروى بالقاف والدال المهملة. وفي فلان مُنْتَفَدٌ عن غيره:  كقولك مندوحة؛ قال الأَخطل:  لقدْ نَزَلْت بِعبْدِ اللهِ مَنْزِلةً،  فيها عن العَقْب مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ  ويقال: إِنَّ في ماله لَمُنْتَفَداً أَي لَسَعَةً. وانتَفَدَ من  عَدْوِه: استوْفاهُ؛ قال أَبو خراش يصف فرساً:  فأَلْجَمَها فأَرْسَلَها عليه،  وولَّى، وهو مُنْتَفِدٌ بَعِيدُ  وقعد مُنْتَفِداً أَي مُتَنَحِّياً؛ هذه عن ابن الأَعرابي. وفي حديث ابن  مسعود: إِنكم مجموعون في صَعيدٍ واحد يَنْفُدُكُم البَصَرُ. يقال:  نَفَدَني بَصَرُه إِذا بَلَغَني وجاوَزَني. وأَنفَدْتُ القومَ إِذا خَرَقْتَهم  ومَشَيْتَ في وَسَطِهم، فإِن جُزْتَهم حتى تُخَلِّفَهم قلت: نَفَدْتُهم،  بلا أَلف؛ وقيل: يقال فيها بالأَلف، قيل: المراد به يَنْفُدُهم بصرُ  الرحمنِ حتى يأْتِيَ عليهم كلِّهم، وقيل: أَراد يَنْفُدُهم بصر الناظر  لاستواء الصعيدِ. قال أَبو حاتم: أَصحاب الحديث يروونه بالذال المعجمة وإِنما  هو بالمهملة أَي يَبْلُغُ أَوَّلَهم وآخِرَهم حتى يراهم كلَّهم  ويَسْتَوْعِبَهم، من نَفَدَ الشيءُ وأَنفَدْتُه؛ وحملُ الحديث على بصر المُبْصِر  أَولى من حمله على بصر الرحمن، لأَن الله، عز وجل، يجمع الناس يوم القيامة  في أَرضٍ يَشْهَدُ جميعُ الخلائق فيها مُحاسَبةَ العبدِ الواحدِ على  انفراده، ويَرَوْنَ ما يَصِيرُ إِليه.
مقاييس اللغة:
(نفد) النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك.
القاموس المحيط:
نَفِدَ، كسَمِعَ، نَفاداً ونَفَداً فَنِيَ وذَهَبَ. وأنْفَدَهُ أفْناه، كاسْتَنْفَدَهُ وانْتَفَدَهُ، والقومُ فَنِيَ زَادُهُمْ ومالُهُمْ، والرَّكِيَّةُ ذَهَبَ ماؤُها. ونافَدَهُ حاكَمَهُ، وخاصَمَهُ. وانْتَفَدَهُ اسْتَوْفاهُ، واللَّبَنَ حَلَبَهُ. وقَعَدَ مُنْتَفِداً مُتَنَحِّياً. وفيه مُنْتَفَدٌ عن غيرِهِ مَنْدوحةٌ وسَعَةٌ. وتَجِدُ في البِلادِ مُنْتَفَداً مُراغَماً ومُضْطَرَباً.
تاج العروس:
ن ف د
نَفِدَ الشيءُ كسمِعَ يَنْفَدُ نَفَاداً بالفتح ونَفَداً مُحرَّكةً : فَنِىَ وذَهبَ ونقَلَ شيخُنَا عن الزمخشريّ في الكَشَّاف أَنه لواستَقْرأَ أَحدٌ الأَلفاظَ التي فاؤُها نونٌ وعيْنُها فاءٌ لوجَدها دالَّةً على معنَى الذّهابِ والخُرُوجِ وقاله غيره انتهى . وفي التنزيل العزيز " ما نَفِدَتْ كَلِماتُ الله " قال الزَّجّاج : معناه ما انْقَطعتْ ولا فَنِيَتْ ويُرْوَى أَن المشركينَ قالوا في القرآن : هذا كَلاَمٌ سيَنْفَد ويَنْقَطِع فأَعْلَمَ اللهُ تعالى أَنَّ كلامه وحِكْمتَه لا تَنْفَد . وأَنْفَده هو : أَفْنَاهُ كاسْتَنْفَدَه . واسْتَنْفَدَ القَومُ ما عِندهم وأَنْفَدُوه . وكذلك انْتَفَده إِذا أَذْهَبه . وأَنْفَدَ القَوْمُ : فَنِىَ زَادُهُمْ أَو نَفِدَ مالُهُم قال ابنُ هَرْمةَ :
" أَغَرّ كَمِثْلِ البدْرِ يسْتَمْطِرُ النَّدَىويَهْتَزُّ مُرْتَاحاً إِذَا هُو أَنْفَدَا وأَنْفَدتِ الرَّكِيَّةُ : ذَهبَ ماؤُها . ونَافَدَه أَي الخَصْمَ مُنَافَدةً : حاكَمَه وخَاصمَه فهو مُنَافِدٌ يُحاجُّ الخَصْمَ حتَّى يَقْطَعَ حُجَّتَه ويُنْفِدَها ويقال : ليس له رافِدٌ ولا منافذ وفي اللسان نافدك الخصم مُنَافَدةً إِذا حاجَجْتَه حتى تَقْطَعَ حُجَّتَه وخَصْمٌ مُنَافِدٌ : يسْتَفْرِغ جُهْدَه في الخُصُومةِ قال بعضُ الدُّبيْرِيِّينَ : وهْوَ إِذَا ما قِيلَ هَلْ مِنْ وافِدِ
" أَوْ رَجُلٍ عنْ حقِّكُمْ مُنَافِدِ
" يكُونُ لِلْغَائِبِ مِثْلَ الشَّاهِدِ ورَجُلٌ مُنَافِدٌ : جَيِّدُ الاستفراغِ لِحُججِ خَصْمِه حتى يُنْفِدَها فيغْلِبَه . وفي الحديث " إِنْ نَافَدْتَهُم نَافَدُوك " ويروَى بالقاف وقيل : نَافَذُوك بالذال المعجمة وقال ابنُ الأَثير في حديث أَبي الدَّرْداءِ إِنْ نافَدْتَهم نَافَدُوك نافَدْتُ الرجُلَ أَي حاكَمْته أَي إِن قُلْتَ لهُم قالوا لك . وانْتَفَده من عدْوِه : اسْتَوْفَاهُ قال أَبو خِراشٍ يصِف حِماراً
فَأَلْجمها فَأَرْسلَها علَيْه ... ووَلّى وهوَ مُنْتَفِدٌ بَعِيدُ أَي ولَّى الحمارُ ذاهباً ومن ذلك انْتَفَد اللَّبنَ إِذا حَلَبَه . ويقال قَعدَ مُنْتَفِداً ومُعْتَنِزاً أَي مُتَنَحِّياً هذه عن ابنِ الأَعرابيّ . ويقال : فيه مُنْتَفَدٌ عن غَيْرِه كقولك مَنْدُوحةٌ وسعةٌ قال الأَخطَل :
لَقَدْ نَزَلْتُ بِعْبدِ اللهِ منْزِلَةً ... فِيها عن العَقْبِ منْجاةٌ ومُنْتَفَدُ ويقال : إِن في مالِه لمُنْتَفَداً أَي سَعة ويقال : تَجِدُ في البلادِ مُنْتَفَداً أَي مُراغَماً ومُضْطَرباً . ومما يستدرك عليه : اسْتَنْفَدَ وُسْعَه : اسْتَفْرغَه . وتَنَافَدُوا : تَخَاصمُوا ويقال : تَنَافَدُوا إِلى الحاكِم إِذا أَنْفَدُوا حُجَّتَهم وتَنَافَذُوا بالذال معجمةً إِذا خَلَصوا إليه . ونَفَدَني بَصرُه إِذا بلَغَنِي وجاوَزَني وأَنْفَدْتُ القَومَ إِذا خَرقْتَهم ومَشَيْت في وَسطِهِم فإِن جُزْتَهم حتى تُخَلِّفَهم قلت نَفَدْتُهم بلا ألف وقيل : يقال فيها بالأَلف ومنه حيث ابنِ مسعودٍ : إِنكم مجْموعونَ في صَعيدٍ واحدٍ يَنْفُدُكُمْ البَصرُ وقيل : المرادُ به يَنْفُدُهُمْ بَصَرُ الرحمنِ حتى يأْتِيَ عليهم كُلِّهم وقيل : أَراد يَنْفُدُهم بَصَرُ الناظِرِ لاستواءِ الصَّعِيدِ قال أَبو حاتمٍ أَصحاب الحدِيثِ يرُوونه بالذال المعجمة وإنما هو بالمهملة أَي يبْلُغُ أَوَّلَهم وآخِرَهم حتَّى يراهم كُلَّهم ويَسْتَوْعِبَهم من نَفَدَ الشيءُ وأَنْفَدْتُه وحَمْلُ الحديثِ على بَصَرِ المُبْصِر أَوْلَى من حمْلِه على بَصَرِ الرَّحمنِ لأَن اللهَ عزَّ وجلَّ يَجمع الناسَ يومَ القِيامةِ في أَرْضٍ يَشْهدُ جميعُ الخلائقِ فيها مُحاسبةَ العبدِ الواحِدِ على انفرادِهِ ويَروْنَ ما يصِيرُ إِليه . كذا في اللسان . ويقال : فُلانٌ مُنْتَفَدُ فلانٍ أَي إِذا أَنْفَدَ ما عندَه أَمدَّه بنفَقَةٍ عن الصاغانيّ

##### Türkçe

نفد
**نَفِدَ** - **يَنْفَدُ** - **نَفَاد**

**نَفِدَ** - **يَنْفَدُ** + **الشيء** (mal - yiyecek): gider, kesilir, tükenir ve yok olur: biter ve ondan hiçbir şey kalmaz.
**نَفاد**: “**فَعال**” vezninde, “**نَفِدَ - يَنْفَدُ**”dan fiil ismi: bitiş, yok oluş ve ondan hiçbir şeyin kalmaması.
Ve lafız, “şeyin helâki ve fenâsı ve zevâli; cisim olarak yahut eser ve fiil olarak” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَنيَ - يَفْنى**، **هَلَكَ - يَهْلِكُ**، **زَهَقَ - يَزْهَقُ**، **بَادَ - يَبيْدُ**، **بَطَلَ - يَبْطُلُ**، **نَفِدَ - يَنْفَدُ**

**نفد - ينفد**
	﴿De ki: Eğer deniz Rabbimin kelimeleri için mürekkep olsaydı, Rabbimin kelimeleri tükenmeden önce deniz tükenirdi; bir mislini daha destek olarak getirseydik bile (109)﴾ **الكهف** ﴿Ve eğer yerdeki her ağaç kalemler olsa ve deniz, ardından yedi deniz daha ona destek olsa, Allah’ın kelimeleri tükenmez; şüphesiz Allah azîzdir, hakîmdir (27)﴾ **لقمان**
	﴿Sizin yanınızdaki tükenir; Allah’ın yanındaki ise bâkîdir. Sabredenlere, yaptıklarının en güzeliyle ecirlerini mutlaka vereceğiz (96)﴾ **النحل** ﴿Şüphesiz bu, bizim rızkımızdır; onun için hiçbir tükeniş yoktur (54)﴾ **ص**

**نفاد**
﴿Şüphesiz bu, bizim rızkımızdır; onun için hiçbir tükeniş yoktur (54)﴾ **ص**

**مختار الصحاح**
● [**نفد**] **ن ف د**: **نَفِدَ** şey, kesre ile, **نَفَادا**: yok oldu. Ve başkası onu **أَنْفَدَهُ**: onu tüketti. Ve **مُنَافِدٌ** hasım: husumette gücünü tüketir. Ve hadiste: ﴿Eğer onlarla **نَافَدْتَهُمْ** edersen, onlar da seni **نافَدُوك** eder﴾ ve **بالقاف** ile de rivayet olunur.

**الراغب**
**نفد**
- **النفاد**: yok oluş. Yüce Allah buyurdu: }Şüphesiz bu, bizim rızkımızdır; onun için hiçbir **نفاد** yoktur﴿[**ص**/54]. Denir: **نفد ينفد** (bkz.: **الأفعال** 3/163). Yüce Allah buyurdu:﴾De ki: Eğer deniz Rabbimin kelimeleri için mürekkep olsaydı, **لنفذ** deniz, **قبل أن تنفذ**﴿[**الكهف**/109]،﴾**ما نفدت** Allah’ın kelimeleri{ [**لقمان**/27]. Ve **أنفدوا**: azıkları yok oldu. Ve **خصم منافد**: hasım olduğunda, sahibinin hüccetini tüketmek için. Denir: **نافدته** de ben onu **نفدته** ettim.

**ملخص اللسان**
1.     **نفد**: **نَفِدَ** şey **نَفَداً** ve **نَفاداً**: yok oldu ve gitti. Ve aziz tenzilde: Allah’ın kelimeleri **ما نَفِدَت**; **الزجاج** dedi: manası, kesilmedi ve yok olmadı.
2.     Ve onu **أَنْفَدَه** ve onu **اسْتَنْفَدَه**. Ve kavim **أَنْفَدَ** eder: azıkları tükendiğinde yahut malları tükendiğinde;
3.     Ve kavim, yanlarındakini **اسْتَنْفَدَ** etti ve onu **أَنْفَدُوه**. Ve **اسْتَنْفَدَ** gücünü; yani onu **اسْتَفْرَغَه** etti. Ve **أَنْفَدَتِ الرَّكِيَّةُ**: suyu gitti.
4.  Ve **المُنافِدُ**: sahibine münakaşa eder; ta ki hüccetini kessin ve tükensin. Ve **نافَدْتُ الخَصْمَ مُنافَدةً**: onunla münakaşa ettim; ta ki hüccetini kesesin. Ve **خَصْم مُنافِدٌ**: husumette gayretini tüketir;
5.     Ve düşmanından **انتَفَدَ**: onu **استوْفاهُ** etti;
6.     Ve **مُنْتَفِداً** olarak oturdu; yani **مُتَنَحِّياً**;

**لسان العرب**
● - **نفد**: **نَفِدَ** şey **نَفَداً** ve **نَفَاداً**: yok oldu ve gitti. Ve aziz tenzilde: Allah’ın kelimeleri **ما نَفِدَت**; **الزجاج** dedi: manası, kesilmedi ve yok olmadı. Ve rivayet olunur ki müşrikler Kur’an hakkında dediler: bu bir sözdür, **سَيَنْفَدُ** ve kesilir; bunun üzerine Allah تعالى, kendi sözünün ve hikmetinin tükenmeyeceğini bildirdi. Ve onu **أَنْفَدَه** ve onu **اسْتَنْفَدَه**. Ve kavim **أَنْفَدَ** eder: azıkları tükendiğinde yahut malları tükendiğinde; **ابن هرمة** dedi:
أَغَرّ كَمِثْلِ البَدْرِ يَسْتَمْطِرُ النَّدَى،
ويَهْتَزُّ مُرْتاحاً إِذا هو أَنْفَدَا
Ve kavim, yanlarındakini **اسْتَنْفَدَ** etti ve onu **أَنْفَدُوه**. Ve **اسْتَنْفَدَ** gücünü; yani onu **اسْتَفْرَغَه** etti. Ve **أَنْفَدَتِ الرَّكِيَّةُ**: suyu gitti. Ve **المُنافِدُ**: sahibine münakaşa eder; ta ki hüccetini kessin ve tükensin. Ve **نافَدْتُ الخَصْمَ مُنافَدةً**: onunla münakaşa ettim; ta ki hüccetini kesesin. Ve **خَصْم مُنافِدٌ**: husumette gayretini tüketir; bazı **الدَّبِيرِيِّينَ** dedi:
وهو إِذا ما قيل: هَلْ مِنْ وافِدِ؟
أَو رجُلٍ عن حقِّكُم مُنافِدِ؟
يكونُ للغائِبِ مِثْلَ الشاهِدِ
Ve **رجل مُنافِدٌ**: hasmının hüccetlerini tüketmede iyi; ta ki onları **يُنْفِدَها** etsin de onu yensin. Ve hadiste: **إِنْ نافَدْتَهم نافَدُوك**; dedi: ve **بالقاف** ile rivayet olunur; ve denildi: **نافذوك**; **بالذال المعجمة**. **ابن الأَثير**: **أَبي الدرداء** hadîsinde: **إِنْ نافَدْتَهم نافَدُوك**; **نافَدْتُ** adamı: onu **حاكَمْتَه** ettiğimde; yani onlara söylersen, sana söylerler; dedi: **بالقاف** ve **الدال المهملة** ile rivayet olunur. Ve falanda, başkasından **مُنْتَفَدٌ** vardır: senin “**مندوحة**” demen gibi. **الأَخطل** dedi:
لقدْ نَزَلْت بِعبْدِ اللهِ مَنْزِلةً،
فيها عن العَقْب مَنْجاةٌ ومُنْتَفَدُ
Ve denir: şüphesiz onun malında mutlaka bir **مُنْتَفَداً** vardır; yani bir genişlik. Ve düşmanından **انتَفَدَ**: onu **استوْفاهُ** etti; **أَبو خراش** bir atı vasfederek dedi:
فأَلْجَمَها فأَرْسَلَها عليه،
وولَّى، وهو مُنْتَفِدٌ بَعِيدُ
Ve **مُنْتَفِداً** olarak oturdu; yani **مُتَنَحِّياً**; bu, **ابن الأَعرابي**’dendir. Ve **ابن مسعود** hadîsinde: “Şüphesiz siz, tek bir düzlükte toplanacaksınız; sizi **يَنْفُدُكُم** basar.” Denir: **نَفَدَني** onun bakışı: bana ulaştığında ve beni geçtiğinde. Ve kavmi **أَنفَدْتُ**: onları deldiğimde ve ortalarında yürüdüğümde; eğer onları geçip arkanda bırakırsan, **نَفَدْتُهم** dersin, ألف’sız; ve denildi: onda ألف ile de denir. Denildi: bununla murad, Rahmân’ın bakışının onları **يَنْفُدُهم** etmesi; ta ki hepsinin üzerine gelsin. Ve denildi: murad, düzlük eşit olduğundan bakanın bakışının onları **يَنْفُدُهم** etmesidir. **أَبو حاتم** dedi: hadis ehli onu **بالذال المعجمة** ile rivayet eder; hâlbuki o **بالمهملة** iledir; yani ilklerine ve sonlarına ulaşır; ta ki hepsini görsün ve onları kuşatsın; **نَفَدَ** şeyden ve onu **أَنفَدْتُه**’den. Ve hadisi görenin bakışına hamletmek, onu Rahmân’ın bakışına hamletmekten daha evlâdır; çünkü Allah عز وجل, kıyamet günü insanları bir yerde toplar; orada bütün mahlûkat, tek bir kulun tek başına muhasebesine şahit olur ve onun varacağı şeyi görürler.

**مقاييس اللغة:**
(**نفد**) **النون** ve **الفاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; bir şeyin kesilmesine ve yok oluşuna delâlet eder. Ve **نفِدَ** şey **يَنفَد** **نَفاداً**. Ve **أنفَدُوا**: azıkları yok oldu. Ve hasma **مُنافِدٌ** denir; bu, iki adamın çekişmesi ve her birinin, sahibinin hüccetini tüketmeyi istemesidir. Ve hadiste: “**إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك**”; yani onlara söylersen, sana söylerler.

**القاموس المحيط:**
**نَفِدَ**، **كسَمِعَ**، **نَفاداً** ve **نَفَداً**: yok oldu ve gitti. Ve onu **أنْفَدَهُ**: onu yok etti; **كاسْتَنْفَدَهُ** ve **انْتَفَدَهُ** gibi. Ve kavim: azıkları ve malları yok oldu. Ve **الرَّكِيَّةُ**: suyu gitti. Ve onu **نافَدَهُ**: onu **حاكَمَهُ** etti ve onunla **خاصَمَهُ** etti. Ve onu **انْتَفَدَهُ**: onu **اسْتَوْفاهُ** etti; ve sütü: onu sağdı. Ve **مُنْتَفِداً** olarak oturdu: **مُتَنَحِّياً**. Ve onda, başkasından bir **مُنْتَفَدٌ** vardır: bir **مَنْدوحةٌ** ve bir genişlik. Ve beldelerde bir **مُنْتَفَداً** bulursun: bir **مُراغَماً** ve bir **مُضْطَرَباً**.

**تاج العروس:**
**ن ف د**
**نَفِدَ** şey, **كسمِعَ**: **يَنْفَدُ**; fetha ile **نَفَاداً** ve harekeli **نَفَداً**: yok oldu, gitti. Şeyhimiz, **الزمخشريّ**’den **الكَشَّاف**’ta nakletti: eğer biri, fâ’sı **نون** ve ayn’ı **فاء** olan lafızları istikrâ etse, onları gidiş ve çıkış manasına delâlet eder bulurdu; başkası da bunu söyledi; bitti. Ve aziz tenzilde: “Allah’ın kelimeleri **ما نَفِدَتْ**”; **الزَّجّاج** dedi: manası, kesilmedi ve yok olmadı. Ve rivayet olunur ki müşrikler Kur’an hakkında dediler: bu bir sözdür, **سيَنْفَد** ve kesilir; bunun üzerine Allah تعالى, kendi sözünün ve hikmetinin tükenmeyeceğini bildirdi. Ve onu **أَنْفَده**: onu yok etti; **كاسْتَنْفَدَه** gibi. Ve kavim, yanlarındakini **اسْتَنْفَدَ** etti ve onu **أَنْفَدُوه**. Ve yine onu **انْتَفَده**: onu giderdiğinde. Ve kavim **أَنْفَدَ** eder: azıkları yok olduğunda yahut malları tükendiğinde. **ابنُ هَرْمةَ** dedi:
" أَغَرّ كَمِثْلِ البدْرِ يسْتَمْطِرُ النَّدَىويَهْتَزُّ مُرْتَاحاً إِذَا هُو أَنْفَدَا
Ve **أَنْفَدتِ الرَّكِيَّةُ**: suyu gitti. Ve onu, yani hasmı, **نَافَدَه**; **مُنَافَدةً**: onu **حاكَمَه** etti ve onunla **خَاصمَه** etti; o da **مُنَافِدٌ**dur: hasımla münakaşa eder; ta ki hüccetini kessin ve onu tüketsin. Ve denir: onun için ne bir **رافِدٌ** vardır ne de bir **منافذ**. Ve **اللسان**’da: hasmı **نافدك**; **مُنَافَدةً**: onunla münakaşa ettiğinde; ta ki hüccetini kesesin. Ve **خَصْمٌ مُنَافِدٌ**: husumette gayretini tüketir. Bazı **الدُّبيْرِيِّينَ** dedi:
" وهْوَ إِذَا ما قِيلَ هَلْ مِنْ وافِدِ
" أَوْ رَجُلٍ عنْ حقِّكُمْ مُنَافِدِ
" يكُونُ لِلْغَائِبِ مِثْلَ الشَّاهِدِ
Ve **رَجُلٌ مُنَافِدٌ**: hasmının hüccetlerini tüketmede iyi; ta ki onları tüketsin de onu yensin. Ve hadiste: “**إِنْ نَافَدْتَهُم نَافَدُوك**”; ve **بالقاف** ile rivayet olunur. Ve denildi: **نَافَذُوك**; **بالذال المعجمة**. **ابنُ الأَثير** dedi: **أَبي الدَّرْداءِ** hadîsinde: “**إِنْ نافَدْتَهم نَافَدُوك**”; **نافَدْتُ** adamı: yani onu **حاكَمْته**; yani onlara söylersen, sana söylerler. Ve düşmanından onu **انْتَفَده**: onu **اسْتَوْفَاهُ** etti. **أَبو خِراشٍ** bir eşeği vasfederek dedi:
فَأَلْجمها فَأَرْسلَها علَيْه ... ووَلّى وهوَ مُنْتَفِدٌ بَعِيدُ
Yani eşek dönüp gitti, uzaklaşan. Ve bundan: sütü **انْتَفَد** etti: onu sağdığında. Ve denir: **مُنْتَفِداً** ve **مُعْتَنِزاً** olarak oturdu; yani **مُتَنَحِّياً**; bu, **ابنِ الأَعرابيّ**’dendir. Ve denir: onda, başkasından bir **مُنْتَفَدٌ** vardır; senin “**مَنْدُوحةٌ** ve genişlik” demen gibi. **الأَخطَل** dedi:
لَقَدْ نَزَلْتُ بِعْبدِ اللهِ منْزِلَةً ... فِيها عن العَقْبِ منْجاةٌ ومُنْتَفَدُ
Ve denir: şüphesiz onun malında mutlaka bir **مُنْتَفَداً** vardır; yani bir genişlik. Ve denir: beldelerde bir **مُنْتَفَداً** bulursun; yani bir **مُراغَماً** ve bir **مُضْطَرباً**. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: **اسْتَنْفَدَ** gücünü: onu **اسْتَفْرغَه** etti. Ve **تَنَافَدُوا**: çekiştiler. Ve denir: **تَنَافَدُوا** hâkime: hüccetlerini tükettiklerinde. Ve **تَنَافَذُوا** **بالذال معجمةً**: ona ulaştıklarında. Ve **نَفَدَني** onun bakışı: bana ulaştığında ve beni geçtiğinde. Ve kavmi **أَنْفَدْتُ**: onları deldiğimde ve ortalarında yürüdüğümde; eğer onları geçip arkanda bırakırsan, **نَفَدْتُهم** dersin, ألف’sız. Ve denildi: onda ألف ile de denir. Ve bundan, **ابنِ مسعودٍ** hadîsi: “Şüphesiz siz, tek bir düzlükte toplanacaksınız; sizi **يَنْفُدُكُمْ** basar.” Ve denildi: bununla murad, Rahmân’ın bakışının onları **يَنْفُدُهُمْ** etmesi; ta ki hepsinin üzerine gelsin. Ve denildi: murad, düzlük eşit olduğundan bakanın bakışının onları **يَنْفُدُهم** etmesidir. **أَبو حاتمٍ** dedi: hadis ehli onu **بالذال المعجمة** ile rivayet eder; hâlbuki o **بالمهملة** iledir; yani ilklerine ve sonlarına ulaşır; ta ki hepsini görsün ve onları kuşatsın; **نَفَدَ** şeyden ve onu **أَنْفَدْتُه**’den. Ve hadisi görenin bakışına hamletmek, onu Rahmân’ın bakışına hamletmekten daha evlâdır; çünkü Allah عز وجل, kıyamet günü insanları bir yerde toplar; orada bütün mahlûkat, tek bir kulun tek başına muhasebesine şahit olur ve onun varacağı şeyi görürler. **كذا في اللسان**. Ve denir: falan, falanın **مُنْتَفَدُ**’ıdır; yani yanındakini tükettiğinde, ona bir nafaka ile yardım eder; **عن الصاغانيّ**.
