# نفذ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B0/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D8%B0/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نفذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B0.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نفذ

النَّفاذ: الجواز، وفي المحكم: جوازُ الشيء والخلوصُ منه. تقول: نَفَذْت أَي جُزْت، وقد نَفَذَ يَنْفُذُ نَفَاذاً ونُفُوذاً. ورجل نافِذٌ في أَمره، ونَفُوذٌ ونَفَّاذٌ: ماضٍ في جميع أَمره، وأَمره نافذ أَي مُطاع. وفي حديث: بِرُّ الوالدين الاستغفارُ لهما وإِنْفاذُ عهدهما أَي إِمضاء وصيتهما وما عَهِدا به قبل موتهما؛ ومنه حديث المحرم: إِذا أَصاب أَهلَه يَنْفُذان لوجههما؛ أَي يمضيان على حالهما ولا يُبْطلان حجهما. يقال: رجل نافذ في أَمره أَي ماض.
ونَفَذَ السَّهْمُ الرَّمِيَّةَ ونَفَذَ فيها يَنْفُذُها نَفْذاً ونَفَاذاً: خالط جوفها ثم خرج طرَفُه من الشق الآخر وسائره فيه. يقال: نَفَذَ السهمُ من الرمية يَنْفُذُ نَفَاذاً ونَفَذَ الكتابُ إِلى فلان نَفَاذاً ونُفُوذاً، وأَنْفَذْتُه أَنا، والتَّنْفِيذُ مثله. وطعنة نافذة: منتظمة الشقين. قال ابن سيده: والنَّفاذ، عند الأَخْفش، حركة هاء الوصل التي تكون للإِضمار ولم يتحرك من حروف الوصل غيرها نحو فتحةِ الهاء من قوله: رَحَلَتْ سُمَيَّةُ غُدْوَةً أَحمالَها
وكسرة هاء:
تجرَّدَ المجنون من كسائه
وضمة هاء:
وبلَدٍ عاميةٍ أَعماؤه
سمى بذلك لأَنه أَنفذ حركة هاء الوصل إِلى حرف الخروج، وقد دلت الدلالة على أَن حركة هاء الوصل ليس لها قوّة في القياسد من قبل أَنّ حروف الوصل المتمكنة فيه التي هي
(* قوله «التي هي» الضمير يعود إلى حروف الوصل،
وقوله الهاء مبتدأ ثان.) الهاء محمولة في الوصل عليها، وهي الأَلف والياء والواو لا يكنّ في الوصل إِلاَّ سواكن، فلما تحركت هاء الوصل شابهت بذلك حروف الروي وتنزلت حروف الخروج من هاء الوصل قبلها منزلة حروف الوصل من حرف الروي قبلها، فكما سميت حركة هاء الوصل
(* قوله «فكما سميت حركة هاء
الوصل إلخ» كذا بالأصل وفيه تحريف ظاهر، والاولى أن يقال: فكما سميت حركة الروي مجرى لأن الصوت جرى إلخ. وقوله وتمكن بها اللين كما سميت إلخ الأولى حذف لفظ كما هذه لأنه لا معنى لها وقد اغتر صاحب شرح القاموس بهذه النسخة فنقل هذه العبارة بغير تأمل فوقع فيما وقع فيه المصنف.) نَفاذاً لأَن الصوت جرى فيها حتى استطال بحروف الوصل وتمكن بها اللين، كما سميت حركة هاء الوصل نَفاذاً لأَن الصوت نفذ فيها إِلى الخروج حتى استطال بها وتمكن المد فيها. ونفوذ الشيء إِلى الشيء: نحو في المعنى من جريانه نحوه، فإِن قلت: فهلا سميت لذلك نُفُوذاً لا نَفَاذاً؟ قيل: أَصله «ن ف ذ» ومعنى تصرفها موجود في النفاذ والنفوذ جميعاً، أَلا ترى أَن النفاذ هو الحِدَّةُ والمضاء، والنفوذ هو القطع والسلوك؟ فقد ترى المعنيين مقتربين إِلا أَن النفاذ كان هنا بالاستعمال أَولى، أَلا ترى أَنّ أَبا الحسن الأَخفش سمى ما هو نحو هذه الحركة تعدياً، وهو حركة الهاء في نحو قوله:
قَرِيبَةٌ نُدْوَتُه من مَحْمَضهى
والنَّفَاذُ والحِدَّةُ والمَضَاءُ كله أَدنى إِلى التعدي والغلو من الجريان والسلوك، لأَن كل متعدّ متجاوز وسالك، فهو جار إِلى مدًى مّا وليس كل جار إِلى مدى متعدياً، فلما لم يكن في القياس تحريك هاء الوصل سميت حركتها نفاذاً لقربه من معنى الإِفراط والحدّة، ولما كان القياس في الروي أَن يكون متحركاً سميت حركته المجرى، لأَن ذلك على ما بيَّنا أَخفض رتبة من النفاذ الموجود فيه معنى الحدة والمضاء المقارب للتعدي والإِفراط، فلذلك اختير لحركة الروي المجرى، ولحركة هاء الوصل النفاذ، وكما أَن الوصل دون الخروج في المعنى لأَن الوصل معناه المقاربة والاقتصاد، والخروج فيه معنى التجاوز والإِفراط، كذلك الحركتان المؤدِّيتان أَيضاً إِلى هذين الحرفين بينهما من التقارب ما بين الحرفين الحادثين عنهما، أَلا ترى أَن استعمالهم «ن ف ذ» بحيث الإِفراط والمبالغة؟ وأَنْفَذَ الأَمر: قضاه. والنَّفَذُ: اسم الأُنْفَاذِ. وأَمر بِنَفَذِهِ أَي بإِنْفاذِهِ. التهذيب: وأَما النَّفَذُ فقد يستعمل في موضع إِنْفاذِ الأَمر؛ تقول: قام المسلمون بِنَفَذِ الكتاب أَي بإِنفاذ ما فيه. وطعنة لهها نَفَذٌ أَي نافذة؛ وقال قيس بن الخطيم:
طَعَنْتُ ابنَ عَبْدِ القيس طَعْنَةَ ثائرٍ،
لها نَفَذٌ، لولا الشُّعاعُ أَضاءها
والشعاع: ما تطاير من الدم؛ أَراد بالنفذ المَنْفَذ. يقول: نفذت الطعنة أَي جاوزت الجانب الآخر حتى يُضيءَ نَفَذُها خرقَها، ولولا انتشار الدم الفائر لأَبصر طاعنها ما وراءها. أَراد لها نفذ أَضاءها لولا شعاع دمها؛ ونَفَذُها: نفوذها إِلى الجانب الآخر. وقال أَبو عبيدة: من دوائر الفرس دائرة نافذة وذلك إِذا كانت الهَقْعَة في الشِّقَّين جميعاً، فإِن كانت في شق واحد فهي هَقْعَةٌ.
وأَتى بِنَفَذ ما قال أَي بالمخرج منه. والنفذ، بالتحريك: المَخْرج والمَخْلص؛ ويقال لمنفذ الجراحة: نفَذٌ. وفي الحديث: أَيما رجل أَشادَ على مسلم بما هو بريءٌ منه، كان حقاً على الله أَن يعذبه أَو يأْتي بِنَفَذِ ما قال أَي بالمَخْرَج منه. وفي حديث ابن مسعود: إِنكم مجموعون في صعيد واحد يَنْفُذُكم البصرُ؛ يقال منه: أَنفذت القوم إِذا خرقتهم ومشيت في وسطهم، فإِن جزتهم حتى تُخَلِّفَهم قلت: نفَذْتُهم بلا أَلف أَنْفُذُهم، قال: ويقال فيها بالأَلف؛ قال أَبو عبيد: المعنى أَنه ينفذهم بصر الرحمن حتى يأْتي عليهم كلهم. قال الكسائي: يقال نفَذَني بصرُه يَنْفُذُني إِذا بلغني وجاوزني؛ وقيل: أَراد يَنْفُذُهم بصر الناظر لاستواء الصعيد؛ قال أَبو حاتم: أَصحاب الحديث يروونه بالذال المعجمة، وإِنما هو بالدال المهملة، أَي يبلغ أَولهم وآخرهم حتى يراهم كلهم ويستوعبهم، من نَفَدَ الشيءَ وأَنفَدْته؛ وحملُ الحديث على بصر المبصر أَولى من حمله على بصر الرحمن، لأَن الله يجمع الناس يوم القيامة في أَرض يشهد جميعُ الخلائق فيها محاسبة العبد الواحد على انفراده ويرون ما يصير إِليه؛ ومنه حديث أَنس: جُمعوا في صَرْدَحٍ يَنْفُذُهم البصر ويسمعهم الصوت. وأَمرٌ نَفِيذٌ: مُوَطَّأٌ. والمُنْتَفَذُ: السَّعَةُ. ونَفَذَهم البصر وأَنْفَذَهْم: جاوزهم. وأَنْفَذَ القومَ: صار بينهم. ونَفَذَهم: جازهم وتخلَّفهم لا يُخَص به قوم دون قوم. وطريق نافذ: سالك؛ وقد نَفَذَ إِلى موضع كذا يَنْفُذُ. والطريق النافذ: الذي يُسلك وليس بمسدود بين خاصة دون عامة يسلكونه. ويقال: هذا الطريق يَنْفُذُ إِلى مكان كذا وكذا وفيه مَنْفَذٌ للقوم أَي مَجَازٌ. وفي حديث عمر: أَنه طاف بالبيت مع فلان فلما انتهى إِلى الركن الغربي الذي يلي الأَسود قال له: أَلا تَسْتَلِم؟ فقال له: انْفُذ عنك فإِن النبي، صلى الله عليه وسلم، لم يَسْتَلِمْه أَي دعه وتجاوزه. يقال: سِرْ عنك وانْفُذْ عنك أَي امض عن مكانك وجزه. أَبو سعيد: يقال للخصوم إِذا ارتفعوا إِلى الحاكم: قد تنافذوا اليه، بالذال، أَي خَلَصوا اليه، فإِذا أَدلى كل واحد منهم بحجته قيل: قد تنافذوا، بالذال، أَي أَنفذوا حجتهم، وفي حديث أَبي الدرداء: إِنْ نافَذْتهم نافذوك؛ نافَذْت الرجل إِذا حاكمته، أَي إِن قلت لهم قالوا لك، ويروى بالقاف والدال المهملة. وفي حديث عبد الرحمن بن الأَزرق: أَلا رجل يُنْفذُ بيننا؟ أَي يحكم ويُمْضي أَمرَه فينا. يقال: أَمره نافذ أَي ماض مطاع. ابن الأَعرابي: أَبو المكارم: النوافذ كلُّ سَمٍّ يوصل إِلى النَّفْسِ فَرَحاً أَو تَرَحاً، قلت له: سَمِّها، فقال: الأَصْرَانِ والخِنّابَتَانِ والفمُ والطِّبِّيجَة؛ قال: والأَصْران ثقبا الأُذنين، والخِنّابتان سَمّا الأَنْفِ، والعرب تقول: سِرْ عنك أَي جُزْ وامض، ولا معنى لعنك.

### Türkçe

**النَّفاذ**: geçiş; ve **المحكم**’de: bir şeyin geçişi ve ondan sıyrılıp çıkması. Dersin ki:
**نَفَذْت** yani geçtim; ve gerçekten **نَفَذَ يَنْفُذُ نَفَاذاً ونُفُوذاً**.

Ve bir adam, işinde **نافِذٌ**, ve **نَفُوذٌ** ve **نَفَّاذٌ**: bütün işinde yürüyüp giden; ve onun işi
**نافذ** yani itaat olunan. Ve bir hadiste: anne-babaya iyilik, onlar için bağışlanma dilemek ve
**إِنْفاذُ** ahitlerini; yani vasiyetlerini ve ölümlerinden önce ahdettikleri şeyi yürürlüğe koymak; ve ondan, ihramlıya dair hadis:
Eğer ehline isabet ederse, ikisi de yüzleri üzere **يَنْفُذان**; yani hâlleri üzere yürürler ve
haclarını iptal etmezler. Denir: işinde **نافذ** bir adam, yani yürüyüp giden.

Ve **نَفَذَ السَّهْمُ الرَّمِيَّةَ** ve onda **نَفَذَ فيها يَنْفُذُها نَفْذاً ونَفَاذاً**: onun iç boşluğuna karıştı, sonra ucu öbür yarıktan çıktı, geri kalanı onun içindedir. Denir: ok, atılan şeyden **نَفَذَ**; **يَنْفُذُ نَفَاذاً**; ve yazı falana **نَفَذَ**: **نَفَاذاً ونُفُوذاً**; ve ben onu **أَنْفَذْتُه**; ve **التَّنْفِيذُ** onun gibidir. Ve **طعنة نافذة**: iki yarığı düzenli olan. İbn Sîde dedi: ve **النَّفاذ**, **الأَخْفش**’e göre, zamir için olan ve başka hiçbir وصل harfinden hareketlenmemiş olan **هاء الوصل**’ün harekete geçirilmesidir; şu gibi: şu sözündeki **الهاء**’nın fethası:
رَحَلَتْ سُمَيَّةُ غُدْوَةً أَحمالَها
ve **هاء**’nın kesrası:
تجرَّدَ المجنون من كسائه
ve **هاء**’nın damması:
وبلَدٍ عاميةٍ أَعماؤه
Buna bu ad verildi; çünkü **هاء الوصل**’ün harekesini çıkış harfine doğru geçirdi; ve delâlet, **هاء الوصل**’ün harekesinin kıyasta bir kuvveti olmadığını göstermiştir; çünkü kıyasta yerleşik olan وصل harfleri ki onlar
(* «التي هي» sözü: zamir, وصل harflerine döner; ve «الهاء» sözü: ikinci mübteda.) **الهاء** onlara وصل’da taşınmıştır; ve onlar **الأَلف** ve **الياء** ve **الواو**’dur; وصل’da ancak sâkin olurlar. **هاء الوصل** hareketlenince, bununla kafiye harflerine benzedi; ve **هاء الوصل**’den önceki çıkış harfleri, ondan önceki kafiye harfinden önceki وصل harflerinin konumuna indirildi. Nasıl ki **هاء الوصل**’ün harekete geçirilmesine
(* «فكما سميت حركة هاء الوصل إلخ» sözü: asılda böyle ve onda açık bir tahrif vardır; ve daha uygun olan şudur: “فكما سميت حركة الروي مجرى لأن الصوت جرى إلخ”. Ve “وتمكن بها اللين كما سميت إلخ” sözü: “كما” lafzının ilkinin hazfi daha uygundur; çünkü onun bir anlamı yoktur; ve **شرح القاموس** sahibi bu nüshaya aldanmış, bu ibareyi düşünmeden nakletmiş, böylece musannifin düştüğü şeye düşmüştür.) **نَفَاذاً** denildi; çünkü ses onda aktı, ta ki وصل harfleriyle uzadı ve onunla yumuşaklık yerleşti; yine **هاء الوصل**’ün harekete geçirilmesine **نَفَاذاً** denildi; çünkü ses onda çıkışa doğru nüfuz etti, ta ki onunla uzadı ve onda med yerleşti. Ve bir şeyin bir şeye **نُفُوذ**’u: anlam bakımından ona doğru akmasına yakındır. Eğer dersin ki: öyleyse bunun için niçin **نُفُوذاً** değil de **نَفَاذاً** adlandırıldı? Denildi: aslı “**ن ف ذ**”dir; ve onun tasarrufunun manası hem **النفاذ**’da hem **النفوذ**’da mevcuttur. Görmez misin ki **النفاذ** keskinlik ve yürürlüklü oluş; **النفوذ** ise kesip geçme ve yol alma demektir? İki manayı yakın görürsün; ancak burada kullanım bakımından **النفاذ** daha evlâ oldu. Görmez misin ki **أَبا الحسن الأَخفش**, bu harekete benzer olan şeyi “taaddî” diye adlandırdı; o da şu gibi sözündeki **الهاء**’nın harekesidir:
قَرِيبَةٌ نُدْوَتُه من مَحْمَضهى
Ve **النَّفَاذُ** ve **الحِدَّةُ** ve **المَضَاءُ** hepsi, akış ve yol almadan, taaddî ve aşırılığa daha yakındır; çünkü her taaddî eden, aşan ve yol alan kimsedir; o, bir sınıra doğru akandır; fakat her bir sınıra doğru akan taaddî eden değildir. **هاء الوصل**’ü hareketlendirmek kıyasta olmadığından, harekete geçirilmesi, ifrat ve keskinlik manasına yakınlığından dolayı **نفاذاً** diye adlandırıldı. Kafiye harfinde kıyas, onun hareketli olması olduğundan, onun harekete geçirilmesine **المجرى** denildi; çünkü bu, açıkladığımız üzere, içinde keskinlik ve yürürlük manası bulunan ve taaddî ve ifrata yakın olan **النفاذ**’dan daha düşük bir mertebededir. Bu yüzden kafiye harekesi için **المجرى**, **هاء الوصل** harekesi için **النفاذ** seçildi. Nasıl ki **الوصل**, manada **الخروج**’dan aşağıdır; çünkü **الوصل**’ün manası yakınlık ve iktisattır; **الخروج**’da ise aşma ve ifrat manası vardır; aynı şekilde bu iki harfe götüren iki hareke arasında da, onlardan meydana gelen iki harf arasındaki yakınlık kadar bir yakınlık vardır. Görmez misin ki onların “**ن ف ذ**”yi ifrat ve mübalağa yerinde kullanmaları? Ve **أَنْفَذَ الأَمر**: onu yerine getirdi. Ve **النَّفَذُ**: **الأُنْفَاذِ**’ın ismidir. Ve **أَمر بِنَفَذِهِ** yani onun **بإِنْفاذِهِ** ile. **التهذيب**: **النَّفَذُ** ise bazen emrin **إِنْفاذِ**’ı yerinde kullanılır; dersin: Müslümanlar yazının **بِنَفَذِ**’i ile kalktılar; yani içindekini yürürlüğe koymakla. Ve bir darbe: onun için **نَفَذٌ** vardır; yani **نافذة**; ve Kays b. el-Hatîm dedi:
طَعَنْتُ ابنَ عَبْدِ القيس طَعْنَةَ ثائرٍ،
لها نَفَذٌ، لولا الشُّعاعُ أَضاءها
Ve **الشعاع**: kandan sıçrayan şeydir; **النفذ** ile **المَنْفَذ**’i kastetti. Der ki: darbe **نفذت**; yani öbür yanı aşmıştı; ta ki onun **نَفَذُ**’u, onun yırtığını aydınlatacak (kadar) oldu; ve fışkıran kanın yayılması olmasaydı, vuran kimse onun ötesini görürdü. “Onun için **نفذ** vardır; onu aydınlatırdı; kanının **شعاع**’ı olmasaydı” demek istedi; ve onun **نَفَذُها**’sı: onun öbür yana **نفوذ**’udur. Ve Ebû Ubeyde dedi: atın dairelerinden, **دائرة نافذة** olan bir daire vardır; bu, **الهَقْعَة** iki yarığın ikisinde birden olunca olur; eğer bir yarıkta olursa o **هَقْعَةٌ**’dır.

Ve söylediği şeyden **بِنَفَذ** getirdi; yani ondan çıkış yeriyle. Ve **النفذ** (harekeli): çıkış yeri ve kurtuluş yeri; ve yaranın geçit yerine **نفَذٌ** denir. Ve hadiste: Herhangi bir adam, bir Müslüman hakkında, kendisinin ondan beri olduğu bir şeyle övünürse, Allah üzerine hak olur ki onu azap etsin yahut söylediği şeyden **بِنَفَذِ** getirsin; yani ondan çıkış yeriyle. İbn Mes‘ûd hadîsinde: Siz bir tek düzlükte toplanacaksınız; sizi göz **يَنْفُذُكم**; bundan denir: kavmi **أَنفذت**; onları delip ortalarında yürüdüğün zaman; eğer onları geçip arkanda bırakırsan, **نفَذْتُهم** dersin, ألف’sız; **أَنْفُذُهم**. Dedi: onda ألف ile de denir. Ebû Ubeyd dedi: mana şudur: Rahmân’ın bakışı onları delip geçer, ta ki hepsinin üzerinden gelir. el-Kisâî dedi: **نفَذَني بصرُه يَنْفُذُني** denir; bana ulaşıp beni aştığı zaman; ve denildi: düzlük eşit olduğundan, bakanın gözü onları **يَنْفُذُهم** demek istedi. Ebû Hâtim dedi: hadis ehli onu **الذال** mu‘ceme ile rivayet eder; hâlbuki o **الدال** muhmela iledir; yani onların ilkine ve sonuna ulaşır, ta ki hepsini görsün ve onları kuşatsın; **نَفَدَ الشيءَ** ve **أَنفَدْته**’den. Hadisi, görenin gözüne hamletmek, Rahmân’ın bakışına hamletmekten daha evlâdır; çünkü Allah, kıyamet günü insanları bir yerde toplar; orada bütün yaratılmışlar, tek bir kulun tek başına muhasebesine şahit olur ve onun varacağı şeyi görürler. Ve ondan Enes hadisi: Onlar bir **صَرْدَحٍ**’ta toplandılar; göz onları **يَنْفُذُهم** ve ses onları işitir. Ve **أَمرٌ نَفِيذٌ**: çiğnenmiş. Ve **المُنْتَفَذُ**: genişlik. Ve göz onları **نَفَذَهم** ve onları **أَنْفَذَهْم**: onları aştı. Ve **أَنْفَذَ القومَ**: aralarına girdi. Ve onları **نَفَذَهم**: onları geçti ve arkalarında bıraktı; bir kavme mahsus kılınmaz. Ve **طريق نافذ**: geçilen; ve gerçekten şu yere **نَفَذَ إِلى**; **يَنْفُذُ**. Ve **الطريق النافذ**: geçilen ve tıkalı olmayan; özel bir zümre ile genel halk arasında değil; onu yürürler. Ve denir: bu yol şu ve şu yere **يَنْفُذُ**; ve onda kavim için bir **مَنْفَذٌ** vardır; yani bir geçit. Ömer hadîsinde: O, falanla birlikte Beyt’i tavaf etti; **الركن الغربي**’ye, **الأَسود**’a bitişik olana varınca ona dedi: “Dokunup selamlamaz mısın?” O da ona dedi: “**انْفُذ عنك**”; çünkü Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, onu selamlamadı; yani onu bırak ve geç. Denir: **سِرْ عنك** ve **انْفُذْ عنك**; yani bulunduğun yerden geçip git ve onu aş. Ebû Saîd: hasımlar hâkime yükseldiklerinde onlara denir: ona doğru **تَنافَذوا** ettiler, **الذال** ile; yani ona ulaşıp sıyrıldılar; her biri delilini ortaya koyunca denir: **تَنافَذوا**, **الذال** ile; yani delillerini yürürlüğe koydular. Ebû’d-Derdâ hadîsinde: Eğer onlarla **نافَذْتهم** edersen, onlar da seni **نافذوك** eder; bir adamla **نافَذْت**: onunla muhakeme oldun; yani onlara söylersen sana söylerler; ve **القاف** ile ve **الدال** muhmela ile de rivayet edilir. Abdurrahman b. el-Ezrak hadîsinde: “Aramızda hükmü **يُنْفذُ** edecek bir adam yok mu?”; yani hükmedip işini aramızda yürürlüğe koyacak. Denir: onun işi **نافذ**; yani yürüyen, itaat olunan. İbnü’l-A‘râbî: Ebû’l-Mekârim: **النوافذ**: nefse sevinç yahut keder olarak ulaşan her bir deliktir. Ona dedim: onları adlandır. Dedi: **الأَصْرَانِ** ve **الخِنّابَتَانِ** ve ağız ve **الطِّبِّيجَة**. Dedi: **الأَصْران** iki kulak deliğidir; **الخِنّابتان** burnun iki deliğidir; ve Araplar der ki: **سِرْ عنك**; yani geç ve yürü; ve “senden”in bir manası yoktur.
