# نفس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نفس

النفس: الروح، وسيأتي الكلام عليها قريبا. وقال أبو إسحاق: النفس في كلام العرب يجري على ضربين: أحدهما قولك: خرجت نفسه، أي روحه، والضرب الثاني: معنى النفس فيه جملة الشيء وحقيقته، كما سيأتي في كلام المصنف، وعلى الأول قال أبو خراش:
  نجا سالم والنفس منه بشـدقـه                      ولم ينج إلا جفن سيف ومئزرا

  أي بجفن سيف ومئزر، كذا في الصحاح، قال الصاغاني: ولم أجده في شعر أبي خراش. قلت: قال ابن بري: إعتبرته في أشعار هذيل فوجدته لحذيفة بن أنس وليس لأبي خراش، والمعنى: لم ينج سالم إلا بجفن سيفه ومئزره، وانتصاب الجفن على الإستثناء المنقطع، أي لم ينج سالم إلا جفن سيف، وجفن السيف منقطع منه. ومن المجاز: النفس: الدم يقال: سالت نفسه، كما في الصحاح، وفي الأساس: دفق نفسه، أي دمه. وفي الحديث: ما لا نفس له، وقع في أصول الصحاح: ما له نفس سائلة فإنه لا ينجس الماء إذا مات فيه. قلت: وهذا الذي في الصحاح مخالف لما في كتب الحديث، وفي رواية أخرى: ما ليس له نفس سائلة، وروي عن النخعي أنه قال: كل شيء له نفس سائلة فمات في الإناء فإنه ينجسه، وفي النهاية عنه: كل شيء ليست له نفس سائلة فإنه لا ينجس الماء إذا سقط فيه، أي دم سائل، ولذا قال بعض من كتب على الصحاح: هذا الحديث لم يثبت، قال ابن بري: وإنما شاهده قول السموأل:
  تسيل على حد الظباة نفوسنـا                      وليست على غير الظباة تسيل قال وإنما سمي الدم نفسا، لأن النفس تخرج بخروجه. والنفس: الجسد، وهو مجاز، قال أوس بن حجر، يحرض عمرو بن هند على بني حنيفة، وهم قتلة أبيه المنذر بن ماء السماء، يوم عين أباغ، ويزعم أن عمرو بن شمر الحنفي قتله:
  نبئت أن بني سحيم أدخلوا                      أبياتهم تامور نفس المنذر

  فلبئس ما كسب ابن عمرو رهطه شمر وكان بمسمع وبمنظر والتامور: الدم، أي حملوا دمه إلى أبياتهم. والنفس: العين التي تصيب المعين، وهو مجاز. ويقال: نفسته بنفس، أي أصبته بعين، وأصابت فلانا نفس، أي عين، وفي الحديث، عن أنس رفعه: أنه نهى عن الرقية إلا في النملة والحمة والنفس، أي العين، والجمع، أنفس، ومنه الحديث: أنه مسح بطن رافع فألقى شحمة خضراء، فقال: إنه كان فيها سبعة أنفس، يريد عيونهم. ورجل نافس: عائن، وهو منفوس: معيون. والنفس: العند، وشاهده قوله تعالى، حكاية عن عيسى عليه وعلى نبينا محمد أفضل الصلاة والسلام  تعلم ما في نفسي ولا أعلم ما في نفسك  أي تعلم ما عندي، ولا أعلم ما عندك، ولكن يتعين أن تكون الظرفية حينئذ ظرفية مكانة لا مكان، أو حقيقتي وحقيقتك، قال ابن سيده: أي لا أعلم ما حقيقتك ولا ما عندك علمه، فالتأويل: تعلم ما أعلم، ولا أعلم ما تعلم، والأجود في ذلك قول ابن الأنباري: إن النفس هنا الغيب، أي تعلم غيبي، لأن النفس لما كانت غائبة أوقعت على الغيب، ويشهد بصحته قوله في آخر الآية  إنك أنت علام الغيوب  كأنه قال: تعلم غيبي يا علام الغيوب. وقال أبو إسحاق: وقد يطلق ويراد به جملة الشيء وحقيقته، يقال: قتل فلان نفسه، وأهلك نفسه: أي أوقع الهلاك بذاته كلها وحقيقته. قلت: ومنه أيضا ما حكاه سيبويه، من قولهم: نزلت بنفس الجبل، ونفس الجبل مقابلي. والنفس: عين الشيء وكنهه وجوهره، يؤكد به، يقال: جاءني الملك بنفسه، ورأيت فلانا نفسه. وقوله تعالى:  الله يتوفى الأنفس حين موتها  روي عن ابن عباس رضي الله تعالى عنهما أنه قال: لكل إنسان نفسان: إحداهما نفس العقل الذي يكون به التمييز، والأخرى نفس الروح الذي به الحياة. وقال ابن الأنباري: من اللغويين من سوى بين النفس والروح، وقال: هما شيء واحد، إلا أن النفس مؤنثة والروح مذكرة، وقال غيره: الروح الذي به الحياة، والنفس: التي بها العقل، فإذا نام النائم قبض الله نفسه، ولم يقبض روحه، ولا تقبض الروح إلا عند الموت، قال: وسميت النفس نفسا لتولد النفس منها وإتصاله بها، كما سموا الروح روحا، لأن الروح موجود به. وقال الزجاج: لكل إنسان نفسان: إحداهما نفس التمييز، وهي التي تفارقه إذا نام، فلا يعقل بها،

  يتوفاها الله تعالى، والأخرى: نفس الحياة، وإذا زالت زال معها النفس، والنائم يتنفس، قال: وهذا الفرق بين توفي نفس النائم في النوم، وتوفي نفس الحي. قال: ونفس الحياة هي الروح وحركة الإنسان ونموه يكون به. وقال السهيلي في الروض: كثرت الأقاويل في النفس والروح، هل هما واحد? أو النفس غير الروح? وتعلق قوم بظواهر من الأحاديث، تدل على أن الروح هي النفس، كقول بلال أخذ بنفسك، مع قوله صلى الله عليه وسلم:  إن الله قبض أرواحنا  وقوله تعالى::الله يتوفى الأنفس  والمقبوض هو الروح، ولم يفرقوا بين القبض والتوفي، وألفاظ الحديث محتملة التأويل، ومجازات العرب وإتساعاتها كثرة: والحق أن بينهما فرقا، ولو كانا اسمين بمعنى واحد، كالليث والأسد، لصح وقوع كل واحد منهما مكان صاحبه، كقوله تعالى:  ونفخت فيه من روحي  ، ولم يقل: من نفسي. وقوله:  تعلم ما في نفسي  ولم يقل: ما في روحي. ولا يحسن هذا القول أيضا من غير عيسى عليه السلام.  ويقولون في أنفسهم  ولا يحسن في الكلام: يقولون في أرواحهم. وقال:  أن تقول نفس  ولم يقل: أن تقول روح، ولا يقوله أيضا عربي، فأين الفرق إذا كان النفس والروح بمعنى واحد? وإنما الفرق بينهما بالإعتبارات، ويدل لذلك ما رواه ابن عبد البر في التمهد، الحديث: إن الله تعالى خلق آدم وجعل فيه نفسا وروحا، فمن الروح عفافه وفهمه وحلمه وسخاؤه ووفاؤه، ومن النفس شهوته وطيشه وسفهه وغضبه فلا يقال في النفس هي الروح على الإطلاق حتى يقيد، ولا يقال في الروح هي النفس إلا كما يقال في المني هو الإنسان، أو كما يقال للماء المغذي للكرمة هو الخمر، أو الخل، على معنى أنه سيضاف إليه أوصاف يسمى بها خلا أو خمرا، فتقيد الألفاظ هو معنى الكلام، وتنزيل كل لفظ في موضعه هو معنى البلاغة، إلى آخر ما ذكره. وهو نفيس جدا، وقد نقلته بالإختصار في هذا الموضع، لأن التطويل كلت منه الهمم، لاسيما في زماننا هذا. والنفس: قدر دبغة، وعليه اقتصر الجوهري، وزاد غيره: أو دبغتين. والدبغة، بكسر الدال وفتحها مما يدبغ به الأديم من قرظ وغيره، يقال: هب لي نفسا من دباغ، قال الشاعر:
  أتجعل النفس التي تدير
  في جلد شاة ثم لا تسير قال الجوهري: قال الأصمعي: بعثت امرأة من العرب بنتا لها إلى جارتها، فقالت لها: تقول لك أمي: أعطيني نفسا أو نفسين أمعس به منيئتي فإني أفدة. أي مستعجلة، لا أتفرغ لإتخاذ الدباغ من السرعة. انتهى. أرادت: قدر دبغة أو دبغتين من القرظ الذي يدبغ به. المنيئة: المدبغة، وهي الجلود التي تجعل في الدباغ. وقيل: النفس من الدباغ: ملء الكف، والجمع: أنفس، أنشد ثعلب:
  وذي أنفس شتى ثـلاث رمـت بـه                      على الماء إحدى اليعملات العرامس

  يعني الوطب من اللبن الذي طبخ بهذا القدر من الدباغ. وقال ابن الأعرابي: النفس: العظمة والكبر، والنفس: العزة. والنفس: الأنفة. والنفس: العيب، هكذا في النسخ بالعين المهملة، وصوابه بالغين المعجمة، وبه فسر ابن الأنباري قوله تعالى:  تعلم ما في نفسي  الآية، وسبق الكلام عليه. والنفس: الإرادة. والنفس: العقوبة، قيل: ومنه قوله تعالى:  ويحذركم الله نفسه  أي عقوبته، وقال غيره: أي يحذركم إياه. وقد تحصل من كلام المصنف، رحمه الله تعالى، خمسة عشر معنى للنفس، وهي: الروح 1، والدم 2، والجسد 3، والعين 4، والعند 5، والحقيقة 6، وعين الشيء 7، وقدر دبغة 8، والعظمة 9، والعزة 10، والهمة 11، والأنفة 12، والغيب 13، والإرادة 14، والعقوبة 15، ذكر منها الجوهري: الأول، والثاني، والثالث، والرابع، والسابع، والثامن، وما زدناه على المصنف، رحمه الله، فسيأتي ذكره فيما استدرك عليه. وجمع الكل: أنفس ونفوس. والنفس، بالتحريك: واحد الأنفاس، وهو خروج الريح من الأنف والفم، ويراد به السعة، يقال: أنت في نفس من أمرك، أي سعة، قاله الجوهري، وهو مجاز، وقال اللحياني: إن في الماء نفسا لي ولك، وأي متسعا وفضلا. ويقال: بين الفريقين نفس، أي متسع. والنفس أيضا: الفسحة في الأمر، يقال: إعمل وأنت في نفس، أي فسحة وسعة، قبل الهرم والأمراض والحوادث والآفات. وفي الصحاح: النفس: الجرعة، يقال: اكرع في الإناء نفسا أو نفسين، أي جرعة أو جرعتين ولا تزد عليه. والجمع: أنفاس، كسبب وأسباب، قال جرير:
  تعلل وهي ساغبة بنيهـا                      بأنفاس من الشبم القراح

  إنتهى. قال محمد بن المكرم: وفي هذا القول نظر. وذلك لأن النفس الواحد يجرع فيه الإنسان عدة جرع، يزيد وينقص على مقدار طول نفس الشارب وقصره، حتى إنا نرى الإنسان يشرب الإناء الكبير في نفس واحد على عدة جرع. ويقال: فلان شرب الإناء كله على نفس واحد. والله تعالى أعلم. وعن ابن الأعرابي: النفس الري، وسيأتي أيضا قريبا. والنفس: الطويل من الكلام، وقد تنفس. ومنه حديث عمار: لقد أبلغت وأوجزت، فلو كنت تنفست، أي أطلت. وأصله: أن المتكلم إذا تنفس إستأنف القول وسهلت عليه الإطالة. وقال أبو زيد: كتبت كتابا نفسا، أي طويلا. وفي قوله صلى الله تعالى عليه وسلم: ولا تسبوا الريح، الواو زائدة، وليست في لفظ الحديث، فإنها من نفس الرحمن. وكذا قوله صلى الله عليه وسلم:  أجد نفس ربكم  ، وفي رواية: نفس الرحمن، وفي أخرى: إني لأجد من قبل اليمن، قال الأزهري: النفس في هذين الحديثين: اسم وضع موضع المصدر الحقيقي من نفس، ينفس تنفيسا ونفسا، أي فرج عنه الهم تفريجا، كأنه قال: تنفيس ربكم من قبل اليمن. وإن الريح من تنفيس الرحمن بها عن المكروبين، فالتفريج: مصدر حقيقيي، والفرج، اسم يوضع موضع المصدر، والمعنى: أنها، أي الريح تفرج الكرب، وتنشيء السحاب، وتنشر الغيث، وتذهب الجدب، قال القتيبي: هجمت على واد خصيب وأهله مصفرة ألوانهم، فسألتهم عن ذلك، فقال شيخ منهم: ليس لنا ريح. وقوله في الحديث: من قبل اليمن، المراد والله أعلم: ما تيسر له صلى الله عليه وسلم من أهل المدينة المشرفة وهم يمانون يعني الأنصار، وهم من الأزد، والأزد من اليمن، من النصرة والإيواء له، والتأييد له برجالهم وهو مستعار من نفس الهواء الذي يردده المتنفس إلى الجوف، فيبرد من حرارته ويعدلها، أو من نفس الريح الذي يتنسمه فيستروح إليه وينفس عنه أو من نفس الروضة، وهو طيب روائحها فينفرج به عنه. ويقال: شراب ذو نفس: فيه سعة وري، قاله ابن الأعرابي، وقد تقدم للمصنف ذكر معنى السعة والري، فلو ذكر هذا القول هناك كان أصاب، ولعله أعاده ليطابق مع الكلام الذي يذكره بعد، وهو قوله: ومن المجاز: يقال شراب غير ذي نفس، أي كريه الطعم آجن متغير، إذا ذاقه ذائق لم يتنفس فيه، وإنما هي الشربة الأولى قدر ما يمسك رمقه، ثم لا يعود له، قال الراعي ويروي لأبي وجزة السعدي:
  وشربة من شراب غير ذي نفـس                      في كوكب من نجوم القيظ وهـاج
  سقيتها صاديا تهوي مـسـامـعـه                      قد ظن أن ليس من أصحابه ناجي أي في وقت كوكب، ويروي: في صرة. والنافس: الخامس من سهام الميسر، قال اللحياني: وفيه خمسة فروض، وله غنم خمسة أنصباء إن فاز، وعليه غرم خمسة أنصباء إن لم يفز، ويقال: هو الرابع، وهذا القول مذكور في الصحاح، والعجب من المصنف في تركه. وشيء نفيس ومنفوس ومنفس كمخرج، إذا كان يتنافس فيه ويرغب إليه لخطره، قال جرير:
  لو لم ترد قتلنا جادت بمطرفمما يخالط حب القلب منفوس المطرف: المستطرف. وقال النمر بن تولب، رضي الله تعالى عنه:

  لا تجزعي إن منفسا أهلكتـه                      فإذا هلكت فعند ذلك فاجزعي

  وقد نفس، ككرم، نفاسة، بالفتح، ونفاسا، بالكسر، ونفسا، بالتحريك، ونفوسا، بالضم. والنفيس: المال الكثير الذي له قدر وخطر، كالمنفس، قاله اللحياني، وفي الصحاح: يقال: لفلان منفي ونفيس، أي مال كثير. وفي بعض النسخ: منفس نفيس، بغير واو. ونفس به، كفرح، عن فلان: ضن عليه وبه، ومنه قوله تعالى  ومن يبخل فإنما يبخل عن نفسه  والمصدر: النفاسة والنفاسية، الأخيرة نادرة. ونفس عليه بخير قليل: حسد، ومنه الحديث: لقد نلت صهر رسول الله صلى الله عليه وسلم فما نفسناه عليك. ونفس عليه الشيء نفاسة: ضن به، ولم يره يستأهله، أي أهلا له، ولم تطب نفسه أن يصل إليه. ومن المجاز: النفاس، بالكسر: ولادة المرأة وفي الصحاح ولاد المرأة، مأخوذ من النفس، بمعنى الدم، فإذا وضعت فيهي نفساء، كالثؤباء، ونفساء، بالفتح، مثال حسناء، ويحرك، وقال ثعلب: النفساء: الوالدة والحامل والحائض، و ج نفاس ونفس، كجياد ورخال نادرا، أي بالضم، ومثل كتب، بضمتين، ومثل كتب بضم فسكون. ويجمع أيضا على نفساء ونفساوات، وامرأتان نفساوان، أبدلوا من همزة التأنيث واوا، قال الجوهري: وليس في الكلام فعلاء يجمع على فعال، بالكسر، غير نفساء وعشراء، انتهى. وليس لهم فعلاء يجمع على فعال، أي بالضم غيرها، أي غير النفساء، ولذا حكم عليه بالندرة. وقد نفست المرأة كسمع وعني نفسا ونفاسة ونفاسا، أي ولدت، وقال أبو حاتم: ويقال: نفست، على لم يسم فاعله. وحكى ثعلب: نفست ولدا، على فعل المفعول، والوالد منفوس، ومنه الحديث: ما من نفس منفوسة، أي مولودة، وفي حديث ابن المسيب: لا يرث المنفوس حتى يستهل صارخا، أي حتى يسمع له صوت، ومنه قولهم: ورث فلان هذا قبل أن ينفس فلان، أي قبل أن يولد. ونفست المرأة إذا حاضت، روي بالوجهين، ولكن الكسر فيه أكثر، وأما قول الأزهري: فأما الحيض فلا يقال فيه إلا نفست، بالفتح: فالمراد به فتح النون لا فتح العين في لماضي. ونفيس بن محمد، من موالي الأنصار، وقصره على ميلين من المدينة المشرفة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، وقد قدمنا ذكره في القصور. ويقال: لك في هذا الأمر نفسة بالضم، أي مهلة ومتسع. ونفوسة، بالفتح: جبال بالمغرب بعد إفريقية، عالية نحو ثلاثة أميال في اقل من ذلك، أهلها إباضية، وطول هذا الجبل مسيرة ستة أيام من الشرق إلى الغرب، وبينه وبين طرابلس ثلاثة أيام، وإلى القيروان ستة أيام، وفي هذا الجبل نخل وزيتون وفواكه، وإفتتح عمرو ابن العاص، رضي الله تعالى عنه، نفوسة، وكانوا نصارى. نقله ياقوت. وأنفسه الشيء: أعجبه بنفسه، ورغبه فيها، وقال ابن القطاع: صار نفيسا عنده، ومنه حديث إسماعيل عليه السلام: أنه تعلم العربية وأنفسهم. وأنفسه في الأمر: رغبه فيه. ويقال منه: مال منفس ومنفس، كمحسن ومكرم، الأخير عن الفراء: أي نفيس، وقيل: كثير، وقيل: خطير، وعمه اللحياني فقال: كل شيء له خطر فهو نفيس ومنفس. ومن المجاز: تنفس الصبح أي تبلج وامتد حتى يصير نهارا بينا، وقال الفراء في قوله تعالى  والصبح إذا تنفس  قال:

  إذا ارتفع النهار حتى يصير نهارا بينا. وقال مجاهد: إذا تنفس إذا اطلع وقال الأخفش إذا أضاء، وقال غيره: إذا انشق الفجر وانفلق حتى يتبين منه. ومن المجاز: تنفست القوس: تصدعت، ونفسها هو: صدعها، عن كراع، وإنما يتنفس منها العيدان التي لم تغلق، وهو خير القسي، وأما الفلقة فلا تتنفس ويقال للنهار إذا زاد: تنفس وكذلك الموج إذا نضح الماء وهو مجاز. وتنفس في الإناء: شرب من غير أن يبينه عن فيه، وهو مكروه. وتنفس أيضا: شرب من الإناء بثلاثة أنفاس، فأبانه عن فيه في كل نفس، فهو ضد، وفي الحديث: أنه صلى الله عليه وسلم كان يتنفس في الإناء ثلاثا، وفي حديث آخر: أنه نهى عن التنفس في الإناء، قال الأزهري: قال بعضهم: الحديثان صحيحان، والتنفس له معنيان، فذكرهما مثل ما ذكر المصنف. ونافس فيه منافسة ونفاسا، إذا رغب فيه على وجه المباراة في الكرم، كتنافس، والمنافسة والتنافس: الرغبة في الشيء الإنفراد به، وهو من الشيء النفيس الجيد في نوعه، وقوله عز وجل  وفي ذلك فليتنافس المتنافسون  أي فليتراغب المتراغبون ومما يستدرك عليه: قال ابن خالويه: النفس: الأخ، قال ابن بري: وشاهده قوله تعالى:  فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم  قلت: ويقرب من ذلك ما فسر به ابن عرفة قوله تعالى:  ظن المؤمنون والمؤمنات بأنفسهم خيرا  أي بأهل الإيمان وأهل شريعتهم. والنفس: الإنسان جميعه، روحه وجسده، كقولهم: عندي ثلاثة أنفس، وكقوله تعالى:  أن تقول نفس يا حسرتا على ما فرطت في جنب الله  قال السهيلي في الروض: وإنما اتسع في النفس وعبر بها عن الجملة، لغلبة أوصاف الجسد على الروح حتى صار يسمى نفسا، وطرأ عليه هذا الإسم بسبب الجسد، كما يطرأ على الماء في الشجر أسماء على حسب إختلاف أنواع الشجر، من حلو وحامض ومر وحريف، وغير ذلك. إنتهى. وقال اللحياني: العرب تقول: رأيت نفسا واحدة، فتؤنث، وكذلك رأيت نفسين، فإذا قالوا: رأيت ثلاثة أنفس وأربعة أنفس، ذكروا، وكذلك جميع العدد، قال: وقد يكون التذكير في الواحد والإثنين، والتأنيث في الجمع، قال: وحكي جميع ذلك عن الكسائي، وقال سيبويه: وقالوا ثلاثة أنفس،يذكرونه، لأن النفس عندهم يريدون به الإنسان ألا ترى أنهم يقولون:نفس واحد، فلا يدخلون الهاء، قال:وزعم يونس عن رؤبة أنه قال: ثلاث أنفس، على تأنيث النفس، كما تقول: ثلاث أعين، للعين من الناس، وكما قالوا ثلاث أشخص في النساء، وقال الحطيئة:إذا ارتفع النهار حتى يصير نهارا بينا. وقال مجاهد: إذا تنفس إذا اطلع وقال الأخفش إذا أضاء، وقال غيره: إذا انشق الفجر وانفلق حتى يتبين منه. ومن المجاز: تنفست القوس: تصدعت، ونفسها هو: صدعها، عن كراع، وإنما يتنفس منها العيدان التي لم تغلق، وهو خير القسي، وأما الفلقة فلا تتنفس ويقال للنهار إذا زاد: تنفس وكذلك الموج إذا نضح الماء وهو مجاز. وتنفس في الإناء: شرب من غير أن يبينه عن فيه، وهو مكروه. وتنفس أيضا: شرب من الإناء بثلاثة أنفاس، فأبانه عن فيه في كل نفس، فهو ضد، وفي الحديث: أنه صلى الله عليه وسلم كان يتنفس في الإناء ثلاثا، وفي حديث آخر: أنه نهى عن التنفس في الإناء، قال الأزهري: قال بعضهم: الحديثان صحيحان، والتنفس له معنيان، فذكرهما مثل ما ذكر المصنف. ونافس فيه منافسة ونفاسا، إذا رغب فيه على وجه المباراة في الكرم، كتنافس، والمنافسة والتنافس: الرغبة في الشيء الإنفراد به، وهو من الشيء النفيس الجيد في نوعه، وقوله عز وجل  وفي ذلك فليتنافس المتنافسون  أي فليتراغب المتراغبون ومما يستدرك عليه: قال ابن خالويه: النفس: الأخ، قال ابن بري: وشاهده قوله تعالى:  فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم  قلت: ويقرب من ذلك ما فسر به ابن عرفة قوله تعالى:  ظن المؤمنون والمؤمنات بأنفسهم خيرا  أي بأهل الإيمان وأهل شريعتهم. والنفس: الإنسان جميعه، روحه وجسده، كقولهم: عندي ثلاثة أنفس، وكقوله تعالى:  أن تقول نفس يا حسرتا على ما فرطت في جنب الله  قال السهيلي في الروض: وإنما اتسع في النفس وعبر بها عن الجملة، لغلبة أوصاف الجسد على الروح حتى صار يسمى نفسا، وطرأ عليه هذا الإسم بسبب الجسد، كما يطرأ على الماء في الشجر أسماء على حسب إختلاف أنواع الشجر، من حلو وحامض ومر وحريف، وغير ذلك. إنتهى. وقال اللحياني: العرب تقول: رأيت نفسا واحدة، فتؤنث، وكذلك رأيت نفسين، فإذا قالوا: رأيت ثلاثة أنفس وأربعة أنفس، ذكروا، وكذلك جميع العدد، قال: وقد يكون التذكير في الواحد والإثنين، والتأنيث في الجمع، قال: وحكي جميع ذلك عن الكسائي، وقال سيبويه: وقالوا ثلاثة أنفس،يذكرونه، لأن النفس عندهم يريدون به الإنسان ألا ترى أنهم يقولون:نفس واحد، فلا يدخلون الهاء، قال:وزعم يونس عن رؤبة أنه قال: ثلاث أنفس، على تأنيث النفس، كما تقول: ثلاث أعين، للعين من الناس، وكما قالوا ثلاث أشخص في النساء، وقال الحطيئة:

  ثلاثة أنـفـس وثـلاث ذود                      لقد جار الزمان على عيالي وقوله تعالى:  الذي خلقكم من نفس واحدة  يعني آدم، وزوجها يعني حواء، عليهما السلام. ويقال: ما رأيت ثم نفسا، أي أحدا. ونفس الساعة، بالتحريك: آخر الزمان، عن كراع. والمتنفس: ذو النفس، ورجل ذو نفس، أي خلق. وثوب ذو نفس، أي جلد وقوة. والنفوس، كصبور، والنفساني: العيون الحسود المتعين لأموال الناس ليصيبها، وهو مجاز، وما أنفسه، أي ما أشد عينه، هذه عن اللحياني، وما هذا النفس? أي الحسد، وهو مجاز. والنفس: الفرج من الكرب، ونفس عنه: فرج عنه، ووسع عليه، ورفه له، وكل تروح بين شربتين: نفس. والتنفس: إستمداد النفس، وقد تنفس الرجل، وتنفس الصعداء. وكل ذي رئة متنفس، ودواب الماء لا رئات لها. ودارك أنفس من داري أي أوسع، وهذا الثوب أنفس من هذا، أي أعرض وأطول وأمثل. وهذا المكان أنفس من هذا، أي أبعد وأوسع. وتنفس في الكلام: أطال وتنفست دجلة: زاد ماؤها. وزدني نفسا في أجلي أي طول الأجل. عن اللحياني، وعنه أيضا: تنفس النهار: إنتصف، وتنفس أيضا: بعد. وتنفس العمر، منه، إما تراخى وتباعد، وإما إتسع. وجادت عينه عبرة أنفاسا، أي ساعة بعد ساعة. وشيء نافس: رفع وصار مرغوبا فيه وكذلك رجل نافس ونفيس، والجمع: نفاس. وأنفس الشيء: صار نفيسا. وهذا أنفس مالي، أي أحبه وأكرمه عندي، وقد أنفس المال إنفاسا. ونفسني فيه: رغبني، عن ابن الأعرابي وأنشد:
  بأحسن منه يوم أصبح غاديا                      ونفسني فيه الحمام المعجل قلت: هو لأحيحة بن الجلاح، يرثي ابنا له، أو أخا له، وقد مر ذكره في هبرز. ومال نفيس: مضنون به. وبلغك الله أنفس الأعمار. وفي عمره تنفس ومتنفس. وغائط متنفس: بعيد، وهو مجاز. ويجمع النفساء أيضا على نفاس ونفس، كرمان وسكر، الأخيرة عن اللحياني. وتنفس الرجل: خرج من تحته ريح، وهو على الكناية. وقال ابن شميل: نفس قوسه، إذا حط وترها، وتنفس القدح، كالقوس، وهو مجاز. وأنف متنفس: أفطس، وهو مجاز. وفلان يؤامر نفسيه: إذا اتجه له رأيان، وهو مجاز، قاله الزمخشري. قلت: وبيانه أن العرب قد تجعل النفس التي يكون بها التمييز نفسين، وذلك أن النفس قد تأمره بالشيء أو تنهاه عنه، وذلك عند الإقدام على أمر مكروه، فجعلوا التي تأمره نفسا، والتي تنهاه كأنها نفس أخرى، وعلى ذلك قول الشاعر:
  يؤامر نفسيه وفي العيش فسحة                      أيسترجع الذؤبان أم لا يطورها وأبو زرعة محمد بن نفيس المصيصي، كزبير، كتب عنه أبو بكر الأبهري بحلب. وأم القاسم نفيسة الحسنية، صاحبة المشهد بمصر، معروفة، وإليها نسبت الخطة. وبنو النفيس، كأمير: بطن من العلويين بالمشهد. ومحمد بن عبد الرزاق بن نفيس الدمشقي، سمع على الزين العراقي ومما يستدرك عليه: نفياس، بالضم: قرية بشرقية مصر ونفيوس: أخرى من السمنودية.

### Türkçe

**النفس**: ruh; onun hakkında söz yakında gelecektir. Ebû İshâk dedi: **النفس** Arapların كلامında iki tarz üzere cereyan eder: bunlardan biri senin sözündür: **خرجت نفسه**; yani onun ruhu; ikinci tarz: **النفس**’in manası onda şeyin bütünü ve hakikatidir; musannifin كلامında geleceği üzere. Birincisine göre Ebû Harâş dedi:
  Sâlim kurtuldu; ve **النفس** ondan yanağında (idi)                      Ve kurtulmadı; ancak bir kılıcın kını ve bir **مئزر**

  Yani bir kılıcın kını ve bir **مئزر** ile; **الصحاح**’ta böyle. **الصاغاني** dedi: Onu Ebû Harâş’ın şiirinde bulmadım. Dedim: İbn Berrî dedi: Onu Huzeyl’in şiirlerinde araştırdım da onu Huzeyfe b. Enes’e ait buldum; Ebû Harâş’a değil. Manası: Sâlim ancak kılıcının kını ve **مئزر**’i ile kurtuldu; ve **الجفن**’in nasbı, kopuk istisna üzerinedir; yani: Sâlim kurtulmadı; ancak bir kılıcın kını; ve kılıcın kını ondan kopuktur. Mecazdan: **النفس**: kan; denir: **سالت نفسه**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **الأساس**’ta: **دفق نفسه**; yani onun kanı. Hadiste: **ما لا نفس له**; **الصحاح**’ın asıllarında vaki oldu: **ما له نفس سائلة** ise, onda ölürse suyu necis etmez. Dedim: Bu, **الصحاح**’ta olan, hadis kitaplarında olana muhaliftir; başka bir rivayette: **ما ليس له نفس سائلة**. Nehaî’den rivayet olundu ki o dedi: Her şey ki onun **نفس سائلة**’si vardır da kapta ölürse, onu necis eder. **النهاية**’de ondan: Her şey ki onun **نفس سائلة**’si yoktur, içine düşerse suyu necis etmez; yani akan kan. Bu sebeple **الصحاح** üzerine yazanlardan bazıları dedi: Bu hadis sabit olmadı. İbn Berrî dedi: Onun şahidi ancak **السموأل**’ün sözüdür:
  Kılıçların keskinliği üzerinde kanlarımız akar                      Ve kılıçların keskinliği dışında akmaz

  Dedi: Kan ancak **نفس** diye adlandırıldı; çünkü **النفس** onun çıkışıyla çıkar. **النفس**: beden; ve o mecazdır. Evs b. Hacer dedi; Amr b. Hind’i Benî Hanîfe’ye karşı kışkırtıyor; onlar, babası Münzir b. Mâʾi’s-Semâ’yı öldürenlerdir; Ayn Ebâğ günü; ve Amr b. Şemr el-Hanefî’nin onu öldürdüğünü iddia eder:
  Haber aldım ki Benî Suhaym soktular                      Evlerine Münzir’in **نفس**’inin **تامور**’unu

  Ne kötü kazandı İbn Amr’ın oymakları; Şemr; ve o işitilecek ve görülecek yerdeydi. **التامور**: kan; yani onun kanını evlerine taşıdılar. **النفس**: gözü değen göz; ve o mecazdır. Denir: **نفسته بنفس**; yani onu gözle vurdum. Ve falana **نفس** isabet etti; yani göz. Hadiste, Enes’ten onu merfû olarak: O, **الرقية**’yi ancak **النملة** ve **الحمة** ve **النفس**’te yasakladı; yani göz. Çoğulu: **أنفس**. Ondandır hadis: O, Râfiʿ’in karnını meshetti de yeşil bir yağ parçası çıkardı; sonra dedi: “Şüphesiz onda yedi **أنفس** vardı”; onların gözlerini kasteder. Ve **رجل نافس**: göz değdiren; ve o **منفوس**: gözü değmiş. **النفس**: yan/kat (عند); ve onun şahidi, Allah Teâlâ’nın sözüdür; Îsâ aleyhisselâm’dan—ona ve nebîmiz Muhammed’e, en faziletli salât ve selâm olsun—hikâye olarak: **تعلم ما في نفسي ولا أعلم ما في نفسك**; yani: bende olanı bilirsin; sende olanı bilmem. Lâkin o hâlde zarfiyetin, mekân zarfiyeti değil, makam zarfiyeti olması gerekir; yahut: benim hakikatim ve senin hakikatin. İbn Sîde dedi: Yani senin hakikatinin ne olduğunu ve sende olan ilmi bilmem. O hâlde te’vil: Sen benim bildiğimi bilirsin; ben senin bildiğini bilmem. Bunun hakkında en iyi olan, İbnü’l-Enbârî’nin sözüdür: **النفس** burada gaybdır; yani gaybımı bilirsin; çünkü **النفس** gaib olunca gayb üzerine vaki kılındı. Onun sıhhatine şahit, âyetin sonunda olan sözdür: **إنك أنت علام الغيوب**; sanki dedi: Gaybımı bilirsin, ey gaybları bilen. Ebû İshâk dedi: Bazen itlak olunur ve onunla şeyin bütünü ve hakikati murad edilir; denir: **قتل فلان نفسه** ve **أهلك نفسه**; yani bütün zatıyla ve hakikatiyle helâki vaki kıldı. Dedim: Ondandır ayrıca Sîbeveyh’in hikâye ettiği: onların sözünden: **نزلت بنفس الجبل** ve **نفس الجبل** karşımdadır. **النفس**: şeyin aynısı ve künhü ve cevheri; onunla te’kid edilir; denir: **جاءني الملك بنفسه** ve **رأيت فلانا نفسه**. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **الله يتوفى الأنفس حين موتها**. İbn Abbâs’tan—Allah Teâlâ onlardan razı olsun—rivayet olundu ki o dedi: Her insan için iki **نفس** vardır: biri, onunla temyiz olan akıl **نفس**’i; diğeri, onunla hayat olan ruh **نفس**’i. İbnü’l-Enbârî dedi: Lugavîlerden kimi **النفس** ile **الروح**’u eşitledi ve dedi: İkisi bir tek şeydir; ancak **النفس** müennestir, **الروح** müzekkerdir. Başkası dedi: **الروح** hayatın kendisiyle olduğu şeydir; **النفس** ise aklın kendisiyle olduğu şeydir; uyuyan uyuduğunda Allah onun **نفس**’ini kabzeder, **روح**’unu kabzetmez; **الروح** ancak ölüm anında kabzedilir. Dedi: **النفس** ancak **نفس** diye adlandırıldı; ondan nefesin تولد etmesi ve ona اتصال etmesi sebebiyle; tıpkı **الروح**’u **روح** diye adlandırmaları gibi; çünkü ruh onunla موجودdur. Zeccâc dedi: Her insan için iki **نفس** vardır: biri **نفس التمييز**; o, uyuduğunda ondan ayrılır; onunla akletmez;

  Allah Teâlâ onu **يتوفاها** eder. Diğeri: **نفس الحياة**; o zail olursa onunla birlikte nefes de zail olur; uyuyan nefes alır. Dedi: Bu, uyuyanın uykuda **نفس**’inin **توفي** edilmesi ile dirinin **نفس**’inin **توفي** edilmesi arasındaki farktır. Dedi: **نفس الحياة** ruhdur; ve insanın hareketi ve نمو’u onunla olur. Süheylî **الروض**’da dedi: **النفس** ve **الروح** hakkında sözler çoğaldı: ikisi bir midir? yoksa **النفس** **الروح**’tan başka mıdır? Bir kavim, hadislerden bazı zahirlere tutundu; **الروح**’un **النفس** olduğuna delalet eder; Bilâl’in sözü gibi: **أخذ بنفسك**; ve onunla birlikte Peygamber’in—sallallahu aleyhi ve sellem—sözü: **إن الله قبض أرواحنا**; ve Allah Teâlâ’nın sözü: **الله يتوفى الأنفس**; ve kabzedilen **الروح**’tur. Ve onlar kabz ile **التوفي** arasında فرق yapmadılar. Hadisin lafızları te’vile muhtemeldir; Arapların mecazları ve genişlikleri çoktur. Hak şudur ki ikisi arasında fark vardır. Eğer ikisi, **الليث** ve **الأسد** gibi, bir manada iki isim olsaydı, her birinin diğerinin yerine vaki olması sahih olurdu; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **ونفخت فيه من روحي**; ve “**من نفسي**” demedi. Ve sözü: **تعلم ما في نفسي**; ve “**ما في روحي**” demedi. Bu söz, Îsâ aleyhisselâm’dan başkası için de güzel olmaz. Ve derler: **ويقولون في أنفسهم**; ve sözde güzel olmaz: “**يقولون في أرواحهم**”. Ve dedi: **أن تقول نفس**; ve “**أن تقول روح**” demedi; ve onu da bir Arap söylemez. Öyleyse fark nerede, eğer **النفس** ve **الروح** bir manada ise? Ancak fark, itibarlar iledir. Buna delalet eder, İbn Abdilberr’in **التمهيد**’de rivayet ettiği: Hadis: Allah Teâlâ Âdem’i yarattı ve onda bir **نفس** ve bir **روح** kıldı; **الروح**’tan onun iffeti ve anlayışı ve hilmi ve cömertliği ve vefasıdır; **النفس**’ten onun şehveti ve hafifliği ve sefihliği ve öfkesi. O hâlde mutlak olarak “**النفس** **الروح**’tur” denmez; ta ki kayıtlanıncaya kadar. Ve “**الروح** **النفس**’tir” denmez; ancak “meni insandır” denildiği gibi; yahut “asma için besleyici su şaraptır veya sirkedir” denildiği gibi; şu manada ki ona, onunla adlandırılacağı vasıflar eklenecektir; sirke veya şarap diye adlandırılır. Öyleyse lafızları kayıtlamak, sözün manasıdır; her lafzı yerine indirmek, belâgatın manasıdır; onun zikrettiğinin sonuna kadar. Ve o çok nefistir. Bu yerde onu ihtisar ile naklettim; çünkü uzatma, himmetler ondan yorulur; özellikle bu zamanımızda. **النفس**: bir tabaklama miktarıdır; Cevherî bununla yetindi. Başkası ekledi: yahut iki tabaklama. **الدبغة**—**الدال**’ın kesri ve fethi ile—deriyi tabaklayan şeylerdendir; **قرظ** ve başkası gibi. Denir: Bana tabaklamadan bir **نفس** ver. Şair dedi:
  Döndürdüğün **النفس**’i mi kılarsın
  Bir koyun derisinde; sonra da yürümez?

  Cevherî dedi: Asmaʿî dedi: Araplardan bir kadın, kızını komşusuna gönderdi; ona dedi ki: Annen sana diyor: Bana bir **نفس** yahut iki **نفس** ver; onunla **منيئتي**’mi **أمعس** edeyim; çünkü ben **أفدة**’yim. Yani aceleciyim; süratten dolayı tabaklama yapmaya vakit bulamam. Bitti. İstediği: deriyi tabaklayan **قرظ**’dan bir tabaklama yahut iki tabaklama miktarı. **المنيئة**: tabaklama yeri/aletidir; ve o, tabaklamada yapılan derilerdir. Ve denildi: tabaklamadan **النفس**: avuç dolusudur. Çoğulu: **أنفس**. Saʿleb inşad etti:
  Ve türlü türlü üç **أنفس** sahibi (bir şey) ki onunla atıldı                      Su üzerine; o sert dişi develerden biri

  Yani bu tabaklama miktarıyla pişirilmiş sütten olan tulum. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **النفس**: azamet ve kibirdir. Ve **النفس**: izzettir. **النفس**: enefedir. **النفس**: ayıp; nüshalarda böyle, **العين** المهملة ile; doğrusu **الغين** المعجمة iledir. Ve İbnü’l-Enbârî, Allah Teâlâ’nın sözü **تعلم ما في نفسي** âyetini bununla tefsir etti; ve onun hakkında söz geçti. **النفس**: iradedir. **النفس**: cezadır. Denildi: Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: **ويحذركم الله نفسه**; yani onun cezası. Başkası dedi: yani sizi ondan sakındırır. Musannifin—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—sözünden, **النفس** için on beş mana hasıl oldu; onlar: ruh 1, kan 2, beden 3, göz 4, **العند** 5, hakikat 6, şeyin aynısı 7, tabaklama miktarı 8, azamet 9, izzet 10, himmet 11, enefe 12, gayb 13, irade 14, ceza 15. Bunlardan Cevherî zikretti: birinciyi, ikinciyi, üçüncüyü, dördüncüyü, yedinciyi, sekizinciyi. Musannife—Allah ona rahmet etsin—eklediğimiz ise, ona yapılan istidrâkte zikri gelecektir. Hepsinin cemi: **أنفس** ve **نفوس**. **النفس**—hareke ile—**الأنفاس**’tan bir tanedir; o, burun ve ağızdan rüzgârın çıkışıdır. Ve onunla genişlik murad edilir; denir: Sen işinde bir **نفس** içindesin; yani genişlik. Cevherî söyledi; ve o mecazdır. Lihyânî dedi: Şüphesiz suda benim ve senin için bir **نفس** vardır; yani bir genişlik ve fazlalık. Ve denir: İki takım arasında bir **نفس** vardır; yani bir genişlik. **النفس** ayrıca: işte bir ferahlıktır; denir: Çalış; sen bir **نفس** içindeyken; yani ihtiyarlık, hastalıklar, olaylar ve afetlerden önce bir ferahlık ve genişlik. **الصحاح**’ta: **النفس**: yudumdur; denir: Kapta bir **نفس** yahut iki **نفس** iç; yani bir yudum yahut iki yudum; ve onu aşma. Çoğulu: **أنفاس**; **سبب** ve **أسباب** gibi. Cerîr dedi:
  O, çocukları aç iken oyalanır                      Saf soğuk sudan **أنفاس** ile

Bitti. Muhammed b. el-Mükerrem dedi: Bu sözde bir bakış (itiraz) vardır. Bu, şundan dolayıdır ki tek bir **النفس** içinde insan birkaç yudum yudumlar; içenin nefesinin uzunluğu ve kısalığı miktarınca artar ve eksilir; hatta biz insanın büyük kabı tek bir **النفس** içinde birkaç yudumla içtiğini görürüz. Ve denilir: Falan, kabın tamamını tek bir **النفس** üzerine içti. Allah Teâlâ daha iyi bilir. İbnü’l-A‘râbî’den: **النفس** **الري**’dir; yakında yine de gelecektir. Ve **النفس**: sözün uzunu; ve (kişi) **تنفس** etmiştir. Ondan, Ammâr hadisi: “Gerçekten ulaştırdın ve veciz kıldın; keşke **تنفست** olsaydın”, yani uzatsaydın. Aslı: konuşan, nefes aldığında sözü yeniden başlatır ve uzatma ona kolaylaşır. Ebû Zeyd dedi: “Uzun bir kitap yazdım” yani **نفسا** (uzun). Ve onun (Peygamber’in) sözü, Allah Teâlâ ona salât etsin: “Rüzgâra sövmeyin”; **الواو** ziyadedir, hadisin lafzında değildir; çünkü o, **نفس الرحمن**’dandır. Yine onun sözü, Allah ona salât etsin: “Rabbinizin **نفس**’ini buluyorum”; bir rivayette: **نفس الرحمن**; bir diğerinde: “Ben Yemen tarafından buluyorum.” el-Ezherî dedi: Bu iki hadiste **النفس**: **نفس**’ten, **ينفس** **تنفيسا** ve **نفسا** (diye) hakiki masdarın yerine konulmuş bir isimdir; yani gamı ondan bir ferahlama ile giderdi; sanki şöyle dedi: “Yemen tarafından Rabbinizin **تنفيس**’i.” Ve rüzgâr, onunla sıkıntıya düşenlerden **الرحمن**’ın **تنفيس**’indendir; öyleyse **التفريج**: hakiki masdardır; **الفرج** ise masdarın yerine konulan bir isimdir; mana: o, yani rüzgâr, kederi giderir, bulutu meydana getirir, yağmuru yayar, kıtlığı giderir. el-Kuteybî dedi: Bereketli bir vadiye ve halkına daldım; renkleri sararmıştı; onlara bunun sebebini sordum; içlerinden bir ihtiyar dedi: “Bizim için rüzgâr yok.” Hadisteki “Yemen tarafından” sözü: murad—Allah daha iyi bilir—onun, Allah ona salât etsin, Medîne-i müşerrefe halkından kendisine kolaylaştırılan (kimseler)dir; onlar Yemenlilerdir, yani Ensâr; onlar Ezd’dendir; Ezd de Yemen’dendir; ona nusret ve barındırma ve adamlarıyla ona destek (hususunda). Ve bu, nefes alanın onu içe tekrar tekrar döndürdüğü havanın **نفس**’inden ödünçtür; böylece onun hararetinden serinler ve onu dengeler; yahut rüzgârın **نفس**’inden ki onu koklar; onunla ferahlar ve onunla ondan (sıkıntıdan) **ينفس** eder; yahut bahçenin **نفس**’inden; o da kokularının hoşluğudur; onunla ondan ferahlar. Ve denilir: **شراب ذو نفس**: onda genişlik ve **ري** vardır; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Musannifin genişlik ve **ري** manasını zikri geçti; şu sözü orada zikretseydi isabet ederdi; belki onu, sonra zikredeceği sözle uygun düşsün diye iade etti; o da şu sözüdür: “Mecazdan: **شراب غير ذي نفس** denilir; yani tadı kötü, bayat, değişmiş; onu tadan bir tadıcı onda **يتنفس** etmez; ancak o, ilk yudumdur; canını tutacak kadar; sonra ona dönmez.” er-Râ‘î dedi—Ebû Vecze es-Sa‘dî’ye de rivayet olunur:

  Ve **شراب غير ذي نفـس**’ten bir yudum,                      kızgın yazın yıldızlarından bir yıldızda
  Onu susamışa içirdim; kulakları düşüp gidiyor;                      arkadaşlarından kurtulan yok sanmıştı

Yani bir yıldız vaktinde; ve “**في صرة**” diye de rivayet olunur. Ve **النافس**: meysir oklarından beşincisidir. el-Lihyânî dedi: Onda beş farz vardır; kazanırsa beş pay ganimet onundur; kazanmazsa beş pay borç onun üzerinedir. Ve denilir: o dördüncüdür; bu söz **الصحاح**’ta zikredilmiştir; musannifin onu terk etmesine şaşılır. Ve **شيء نفيس** ve **منفوس** ve **منفس**—**كمخرج** (vezninde)—eğer onda yarışılır ve kıymeti sebebiyle ona rağbet edilirse. Cerîr dedi:

  Eğer bizi öldürmeyi istemeseydin, **مطرف** ile cömertlik ederdin;                      kalbin sevgisiyle karışan (şey) **منفوس**’tur

**المطرف**: **المستطرف**. Ve en-Nemir b. Tevleb—Allah Teâlâ ondan razı olsun—dedi:

  Üzülme; eğer bir **منفس** onu helâk ettiyse,                      helâk olursan işte o vakit üzül

Ve **قد نفس**—**ككرم**—**نفاسة** (fetha ile), ve **نفاسا** (kesra ile), ve **نفسا** (hareke ile), ve **نفوسا** (damme ile). Ve **النفيس**: değeri ve tehlikesi olan çok maldır; **كالمنفس**; bunu el-Lihyânî söyledi. **الصحاح**’ta: “Falanın **منفي** ve **نفيس**’i vardır” denilir; yani çok mal. Bazı nüshalarda: **منفس نفيس**—**واو**suz. Ve **نفس به**—**كفرح**—falandan: ona ve onunla cimrilik etti. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: **ومن يبخل فإنما يبخل عن نفسه**. Masdar: **النفاسة** ve **النفاسية**; sonuncusu nadirdir. Ve **نفس عليه بخير قليل**: haset etti. Ondan hadis: “Resûlullah’ın, Allah ona salât etsin, damadı oldun; biz onu sana karşı **نفسناه** etmedik.” Ve **نفس عليه الشيء نفاسة**: onu kıskandı; onu layık görmedi; yani ona ehil (görmedi); ve onun ona ulaşmasına nefsi hoş olmadı. Mecazdan: **النفاس**—kesra ile—kadının doğurmasıdır; **الصحاح**’ta: kadının doğurması; **النفس**’ten alınmıştır, kan manasında. Doğurduğunda o **نفساء**’dır—**كالثؤباء**—ve **نفساء** (fetha ile), **حسناء** misali; ve harekelenir. Sa‘leb dedi: **النفساء**: doğuran, hamile ve hayızlıdır. Çoğulu: **نفاس** ve **نفس**—**كجياد ورخال**—nadir olarak; yani damme ile; ve **مثل كتب** (iki damme ile); ve **مثل كتب** (damme sonra sükûn ile). Ayrıca **نفساء** ve **نفساوات** üzerine de cem‘ olunur. “İki kadın **نفساوان**”; dişilik hemzesinden **واو** bedel ettiler. el-Cevherî dedi: “Sözde, **فعلاء**’nın **فعال** (kesra ile) üzerine cem‘i yoktur; **نفساء** ve **عشراء** hariç.” Bitti. Ve onların **فعلاء**’sı **فعال** (yani damme ile) üzerine cem‘ olunmaz; ondan başka, yani **النفساء**’dan başka; bu yüzden ona nadirlik hükmü verildi. Kadın **نفست**—**كسمع** ve **عني**—**نفسا** ve **نفاسة** ve **نفاسا**; yani doğurdu. Ebû Hâtim dedi: “**نفست**” denilir; meçhul üzere. Sa‘leb nakletti: “**نفست ولدا**”; mef‘ûl fiili üzere. Doğuran **منفوس**’tur. Ondan hadis: “Hiçbir **نفس منفوسة** yoktur”; yani doğmuş. İbnü’l-Müseyyeb hadisi: “**المنفوس** miras almaz; ta ki çığlık atarak **يستهل** edinceye kadar”; yani ona bir ses işitilinceye kadar. Ondan onların sözü: “Falan, falan **ينفس** etmeden önce bunu miras aldı”; yani doğmadan önce. Kadın **نفست** ederse hayız oldu; iki vecihle rivayet olundu; fakat kesra onda daha çoktur. el-Ezherî’nin sözüne gelince: “Hayızda ancak **نفست** (fetha ile) denilir”; murad, mâzîde aynın fethası değil, **النون**’un fethasıdır. Ve **نفيس بن محمد**: Ensâr’ın mevlâlarından; Medîne-i müşerrefeden iki mil mesafede kasrı vardır—sâkinine en faziletli salât ve selâm olsun—kasırlar bahsinde onun zikrini daha önce sunduk. Ve denilir: Bu işte senin için **نفسة** (damme ile) vardır; yani mühlet ve genişlik. Ve **نفوسة** (fetha ile): İfrîkıyye’den sonra Mağrib’de dağlardır; yüksekliği yaklaşık üç mil, bundan azında; halkı İbâdî’dir. Bu dağın uzunluğu doğudan batıya altı günlük yürüyüştür; onunla Trablus arasında üç gün; Kayrevan’a altı gün. Bu dağda hurma, zeytin ve meyveler vardır. Amr b. el-Âs—Allah Teâlâ ondan razı olsun—**نفوسة**’yi fethetti; onlar Hristiyandılar. Bunu Yâkût nakletti. Ve **أنفسه الشيء**: onu nefsiyle beğendirdi ve onda ona rağbet ettirdi. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: Onun yanında **نفيسا** oldu. Ondan, İsmâil aleyhisselâm hadisi: Arapçayı öğrendi ve onları **أنفسهم** etti. Ve **أنفسه في الأمر**: onda ona rağbet ettirdi. Ve ondan denilir: **مال منفس ومنفس**—**كمحسن ومكرم**—sonuncusu Ferrâ’dan: yani **نفيس**; ve denildi: çok; ve denildi: tehlikeli (kıymetli). el-Lihyânî onu genelledi ve dedi: Tehlikesi olan her şey **نفيس** ve **منفس**’tir. Mecazdan: **تنفس الصبح**: aydınlandı ve uzadı; ta ki açık bir gündüz oluncaya kadar. Ferrâ, Yüce Allah’ın sözü hakkında: **والصبح إذا تنفس** dedi ki:

  Gündüz yükselip açık bir gündüz oluncaya kadar.

Mücâhid dedi: **إذا تنفس**: doğduğunda. el-Ahfeş dedi: aydınlandığında. Başkası dedi: fecr yarılıp çatlayınca; ta ki ondan belirginleşinceye kadar. Mecazdan: **تنفست القوس**: çatladı. Ve onu **نفسها**: onu çatlattı; Kurâ‘dan. Ondan ancak kapanmamış iki ağaç parçası **يتنفس** eder; o, yayların en hayırlısıdır. Ama **الفلقة** **تتنفس** etmez. Ve gündüz arttığında ona denilir: **تنفس**; yine dalga suyu sıçrattığında da (böyledir); o mecazdır. Ve **تنفس في الإناء**: ağzından ayırmadan içti; bu mekruhtur. Ve **تنفس** ayrıca: kaptan üç **أنفاس** ile içti; her **نفس**’te onu ağzından ayırdı; o, zıddıdır. Hadiste: onun, Allah ona salât etsin, kapta üç kere **يتنفس** ettiği (vardır). Başka bir hadiste: kapta **التنفس**’i yasakladı. el-Ezherî dedi: Bazıları dedi ki: iki hadis de sahihtir; **التنفس**’in iki manası vardır; onları, musannifin zikrettiği gibi zikretti. Ve **نافس فيه منافسة ونفاسا**: onda, keremde müsabaka yüzüyle ona rağbet etti; **كتنافس**. Ve **المنافسة** ve **التنافس**: bir şeyde onunla tek başına kalma arzusu; o, türünde iyi ve nefis olan şeydendir. Yüce Allah’ın sözü: **وفي ذلك فليتنافس المتنافسون**; yani rağbet edenler rağbet etsinler. Ve ona ilâve edilip telâfi edileceklerden: İbn Hâlaveyh dedi: **النفس**: kardeştir. İbn Berî dedi: onun şahidi Yüce Allah’ın sözü: **فإذا دخلتم بيوتا فسلموا على أنفسكم**. Dedim: Buna yakın olan, İbn ‘Arefe’nin Yüce Allah’ın sözü hakkında tefsir ettiği şeydir: **ظن المؤمنون والمؤمنات بأنفسهم خيرا**; yani iman ehli ve şeriatlarının ehli hakkında. Ve **النفس**: insanın tamamıdır; ruhu ve bedeni; onların sözü gibi: “Bende üç **أنفس** vardır”; ve Yüce Allah’ın sözü gibi: **أن تقول نفس يا حسرتا على ما فرطت في جنب الله**. es-Süheylî **الروض**’da dedi: Ancak **النفس**’te genişletildi ve onunla bütün ifade edildi; bedenin vasıflarının ruha galebesi sebebiyle; ta ki **نفسا** diye adlandırıldı; bu isim ona beden sebebiyle arız oldu; tıpkı ağaçtaki suya, ağaç türlerinin farklılığına göre isimlerin arız olması gibi: tatlı, ekşi, acı, yakıcı ve başka. Bitti. el-Lihyânî dedi: Araplar der ki: “Bir **نفسا** gördüm”; onu müennes yaparlar. Yine: “İki **نفسين** gördüm.” Fakat “Üç **أنفس** ve dört **أنفس** gördüm” dediklerinde müzekker yaparlar; ve sayıların tamamı böyledir. Dedi: Bir ve ikide müzekkerlik, cem‘de müenneslik de olabilir. Dedi: Bütün bunlar Kisâî’den nakledildi. Sîbeveyh dedi: “Üç **أنفس** dediler; onu müzekker yaparlar; çünkü **النفس** ile onların yanında insanı kastederler; görmez misin ki ‘**نفس واحد**’ derler; **الهاء**’yı sokmazlar.” Dedi: Yûnus, Ru’be’den nakletti: “**ثلاث أنفس**” dedi; **النفس**’in müennesliği üzere; tıpkı “insandan göz” için “üç **أعين**” dediğin gibi; ve kadınlarda “üç **أشخص**” dedikleri gibi. el-Hutay’e dedi:

  Üç **أنـفـس** ve üç deve sürüsü;                      zaman, ailemin üzerine gerçekten zulmetti

Yüce Allah’ın sözü: **الذي خلقكم من نفس واحدة**; yani Âdem; ve “eşi” yani Havvâ—ikisine selâm olsun. Ve denilir: “Orada bir **نفسا** görmedim”; yani hiç kimseyi. Ve **نفس الساعة**—hareke ile—zamanın sonudur; Kurâ‘dan. Ve **المتنفس**: nefes sahibi. Ve “nefes sahibi adam”: yani huy (yaratılış). Ve “nefes sahibi elbise”: yani dayanıklılık ve kuvvet. Ve **النفوس**—**كصبور**—ve **النفساني**: insanların mallarına isabet etmek için onlara göz diken hasetçi gözler; o mecazdır. Ve “Onu ne kadar **أنفسه**!” yani gözü ne kadar şiddetlidir; bu, el-Lihyânî’dendir. Ve “Bu **النفس** nedir?” yani haset; o mecazdır. Ve **النفس**: kederden ferahlamadır. Ve **نفس عنه**: ondan ferahlattı; ona genişlik verdi; ona refah verdi. Ve iki içiş arasındaki her soluklanma: **نفس**’tir. Ve **التنفس**: nefesin istenmesidir; adam **تنفس** etti; ve **تنفس الصعداء** etti. Ve her akciğer sahibi **متنفس**’tir; su hayvanlarının akciğerleri yoktur. Ve “Evin, evimden daha **أنفس**” yani daha geniş. Ve “Bu elbise bundan daha **أنفس**” yani daha geniş, daha uzun ve daha uygun. Ve “Bu yer bundan daha **أنفس**” yani daha uzak ve daha geniş. Ve **تنفس في الكلام**: uzattı. Ve “Dicle **تنفست**”: suyu arttı. Ve “Ecelimde bana bir **نفسا** artır” yani ömrün uzunluğu. el-Lihyânî’den; ondan da: “Gündüz **تنفس** etti”: ortalandı. Ve **تنفس** ayrıca: uzaklaştı. Ve ömrün **تنفس**’i: ondan; ya gevşedi ve uzaklaştı, ya da genişledi. Ve “Gözü bir gözyaşı **أنفاسا** ile cömertlik etti”: yani saat saat. Ve **شيء نافس**: yükseldi ve rağbet edilir oldu; yine “adam **نافس** ve **نفيس**”; cem‘i: **نفاس**. Ve **أنفس الشيء**: **نفيس** oldu. Ve “Bu, malımın en **أنفس**’idir”: yani yanımda en sevdiğim ve en değer verdiğimdir. Ve mal **أنفس** etti: **إنفاسا**. Ve “Beni onda **نفسني** etti”: beni ona rağbet ettirdi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:

  Ondan daha güzeliyle, sabahleyin giden olarak;                      ve onda beni **نفسني** etti aceleci ölüm

Dedim: O, Uhaybe b. el-Celâh’ındır; bir oğlünü yahut bir kardeşini mersiye eder; onun zikri **هبرز**’de geçti. Ve **مال نفيس**: ona cimrilik edilen. Ve Allah sana ömürlerin en **أنفس**’ini ulaştırsın. Ve onun ömründe **تنفس** ve **متنفس** vardır. Ve **غائط متنفس**: uzak; o mecazdır. Ve **النفساء** da **نفاس** ve **نفس** üzerine cem‘ olunur—**كرمان وسكر**—sonuncusu el-Lihyânî’dendir. Ve adam **تنفس** etti: altından yel çıktı; kinaye üzeredir. İbn Şümeyl dedi: “Yayının kirişini indirdiğinde **نفس قوسه**.” Ve **تنفس القدح**—yay gibi—o mecazdır. Ve **أنف متنفس**: basık burun; o mecazdır. Ve “Falan, iki **نفسيه**’siyle müşavere eder”: ona iki görüş yöneldiğinde; o mecazdır; Zemahşerî söyledi. Dedim: Onun açıklaması: Araplar, temyizin olduğu nefsi iki nefis yapabilirler; çünkü nefis ona bir şeyi emredebilir yahut onu ondan nehyedebilir; bu, hoş olmayan bir işe girişirken olur; emreden (nefsi) bir nefis kıldılar; nehyeden sanki başka bir nefis. Bunun üzerine şairin sözü:

  İki **نفسيه**’siyle müşavere eder; hâlbuki yaşayışta genişlik vardır;                      iki kurt geri döner mi, yoksa onu bırakır mı?

Ve Ebû Zur‘a Muhammed b. Nefîs el-Masîsî—**كزبير**—Halep’te Ebû Bekir el-Ebherî ondan yazdı. Ve Ümmü’l-Kâsım **نفيسة** el-Haseniyye: Mısır’daki meşhedin sahibi; bilinir; plana ona nisbet edildi. Ve Benû’n-Nefîs—**كأمير**—meşhedde Alevîlerden bir batındır. Ve Muhammed b. Abdürrezzâk b. Nefîs ed-Dımaşkî: Zeyn el-‘Irâkî’den semâ‘ etti. Ve ona ilâve edilip telâfi edileceklerden: **نفياس**—damme ile—Mısır’ın doğusunda bir köy; ve **نفيوس**: Sümennûdiyye’den bir diğeri.
