# نفض (ن-ف-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ف - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الضاد والنون والفاء معهما
ن ص ف، ض ف ن، ن ف ض مستعملات
نضف:
النَّضَفُ هو الصَّعْترُ، الواحدة نَضَفةٌ وأنشد:
ظَلاّ بأقريةِ التُّفّاح يَوْمَهمـا		يُنَبِّشان أصُول المَعْدِ والنَّضَفا
ضفن:
الضَّفْنُ: ضَرْبُكَ بظَهْرِ قَدَمِكَ اسْتَ الشّاةِ ونحوِها.
والاضْطِفان: أن تضرِبَ به اسْتَ نفسِكَ.
والضِّفَنُّ لغةٌ في الضَّفَنْدَد. وامرأة ضِفَنَّةٌ وضَفَنْدَدة أي رِخوة ضَخُمة.
وضَفَنْتُ الى القومِ أضْفِنُ ضَفْناً اذا أتَيْتُهم.
وضَفَنْتُ مع الضَّيُف اذا جئتَ معه، وهو الضَّيْفَنُ.
والضِّفَنُّ: الأحمقُ من الرِّجال مع عِظَمِ خَلْقٍ.
نفض:
النَّفَضُ: ما تساقَطَ من غير نَفضٍ في أُصول الشَّجَر من أنواع الثَّمَر.
ونُفُوضُ الأرضِ: راشانُها، بمعنى التُّراب، وهي فارسية، إِنَّما هي أشرافها، وقيل: تُفُوض الأرض التُّرابُ يُلقَى على شَطِّ النَّهْرِ من النَّهْر.
والنُّفاضةُ: ما انتَفَضَ من التَّمْر.
والنَّفَضَةُ: قومٌ يُبْعَثونَ الى عَدُوِّهم ينفُضُونَ الارضَ مُتَجّسسين لينظروا هل فيها عدوّ أو خوف.
واستَنْفَضَ القومُ: بَعَثُوا النَّفَضَةَ.
وفلان نَفيضةٌ اذا كانَ ينفُضُ الطريقَ وحدَه، قال الفرزدق:
تَرِد المِياهَ حَضيرةً ونَفيضةً		وِرْدَ القَطاةِ اذا اسْمَأَلَّ التُّبَّعُ
وقال آخر:
أقبَلَتْ تَنْفُضُ الخَلاءَ برِجْلَيْ		ها وتَمشي تَخَلُّجَ المَجْنونِ
والحَضيرةُ: الجماعةُ من القوم، والنَّفيضةُ الواحدة.
والنّافِضُ: الحُمَّى ورِعْدَتُها ونَفَضانُها، ونَفَضَتِ الحُمَّى، وأخَذَتْه الحُمَّى بنافِضٍ وصالبٍ.
والإنفاضُ: ذَهاب الزّادِ، وأنْفَضَ القَومُ.
وأنْفَضَت جُلّةُ التَّمْر اذا نَفَضْتَ ما فيها من التَّمْر.
والنَّفَضُ من قضبانِ الكَرْمِ بعدَما ينْضُر الوَرَق وقبلَ أن يَتَعَلَّقَ حَوالقُه وهو أَغَضُّ ما يكون وأرخَصُه، وقد انتفَضَ الكَرْمُ عند ذلك، والواحدة نَفْضة.
والنَّفْضُ: ما ماتَ من النَّحْل في المُعَسَّل.
والنَّفَضُ: ما كانَ من الأرَضَين ليس بمعمور.
ونَفَضَ الثَّوبُ: ذَهَبَ صِبْغُه.
وتَنَفَّض الرجلُ: قَضَى حاجتَه.
والنِّفاض: إِزارٌ من أزُرُ الصِّبيان، قال: جاريةٌ بيضاءُ في نِفاضِ ويقال: استَنْفَضَ ما عنده أي استَخرَجَه، وقال رؤبة: صَرّح مَدْحي لك واستِنفاضي

##### Türkçe

باب **الضاد** و**النون** و**الفاء** معهما
**ن ص ف**، **ض ف ن**، **ن ف ض** مستعملات

**نضف**:
**النَّضَفُ** **هو الصَّعْترُ**, (tekili) **نَضَفةٌ**; ve şu beyit okunmuştur:
ظَلاّ بأقريةِ التُّفّاح يَوْمَهمـا		يُنَبِّشان أصُول المَعْدِ و**النَّضَفا**

**ضفن**:
**الضَّفْنُ**: koyun ve benzerinin kıçını ayağının üstüyle vurmandır.
**والاضْطِفان**: onunla kendi kıçını vurmandır.
**والضِّفَنُّ**: **الضَّفَنْدَد** hakkında bir lehçedir. Ve (denir ki:) kadın **ضِفَنَّةٌ** ve **ضَفَنْدَدة**; yani gevşek, iri.
Ve **ضَفَنْتُ الى القومِ أضْفِنُ ضَفْناً**: onlara geldiğim zaman.
Ve **ضَفَنْتُ مع الضَّيُف**: onunla birlikte geldiğin zaman; o da **الضَّيْفَنُ**dur.
Ve **والضِّفَنُّ**: yaratılışı büyük olmakla birlikte erkeklerden ahmak olan.

**نفض**:
**النَّفَضُ**: ağaçların diplerinde, silkeleme olmaksızın düşen, meyve türlerinden olan şeydir.
Ve **نُفُوضُ الأرضِ**: onun **راشانُها**sıdır; toprak anlamında; o Farsçadır; ancak o, onun yüksek yerleridir. Ve denildi ki: **تُفُوض الأرض**: nehirden, nehir kıyısına atılan topraktır.
Ve **النُّفاضةُ**: hurmadan silkelenip düşen şeydir.
Ve **النَّفَضَةُ**: düşmanlarına gönderilen bir topluluktur; yeri, içinde düşman yahut korku var mı diye bakmak için gözetleyerek yoklarlar.
Ve **استَنْفَضَ القومُ**: **النَّفَضَةَ**yi gönderdiler.
Ve falan kimse **نَفيضةٌ**dur: yolu tek başına yokluyor ise. el-Ferazdak dedi ki:
تَرِد المِياهَ حَضيرةً و**نَفيضةً**		وِرْدَ القَطاةِ اذا اسْمَأَلَّ التُّبَّعُ
Ve bir başkası dedi ki:
أقبَلَتْ تَنْفُضُ الخَلاءَ برِجْلَيْ		ها وتَمشي تَخَلُّجَ المَجْنونِ
Ve **الحَضيرةُ**: kavimden topluluktur; **والنَّفيضةُ** ise tek olandır.
Ve **النّافِضُ**: humma ve onun titremesi ve onun sarsılmasıdır; ve **نَفَضَتِ الحُمَّى**; ve humma onu **بنافِضٍ** ve **صالبٍ** ile yakaladı.
Ve **الإنفاضُ**: azığın gitmesidir; ve **أنْفَضَ القَومُ**.
Ve **أنْفَضَت جُلّةُ التَّمْر**: içindeki hurmayı silkelediğin zaman.
Ve **النَّفَضُ**: asma çubuklarından, yaprak yeşerdikten sonra ve salkım sapları tutunmadan önce olan şeydir; o, olduğu hâlin en tazesi ve en ucuzudur. Ve o sırada **انتفَضَ الكَرْمُ**; tekili **نَفْضة**dir.
Ve **النَّفْضُ**: balda ölen arıdan olan şeydir.
Ve **النَّفَضُ**: iki araziden olup mamur olmayan şeydir.
Ve **نَفَضَ الثَّوبُ**: boyası gitti.
Ve **تَنَفَّض الرجلُ**: ihtiyacını giderdi.
Ve **النِّفاض**: çocukların izarlarından bir izardır. (Şöyle) dedi: **جاريةٌ بيضاءُ في نِفاضِ**. Ve denilir ki: **استَنْفَضَ ما عنده**; yani onu çıkardı. Ve Ru’be dedi ki: **صَرّح مَدْحي لك واستِنفاضي**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَفَضْتُ الثوبَ والشجر أنْفُضُهُ نَفْضاً، إذا حرَّكته ليَنْتَفِضَ. ونَفَّضْتُهُ شدِّد للمبالغة. والنَفَضُ، بالتحريك:ما تساقطَ من الورق والثمر. والنُفاضُ بالضم والنُفاضَةُ: ما سقطَ من النَفْضِ. والمِنْفَضُ: المِنْسَفُ. ونَفَضَتِ المرأةُ كَرِشَها فهي نَفوضٌ: كثيرةُ الولدِ. ونَفَضَتِ الإبلُ أيضاً وأَنْفَضَتْ: نُتِجَتْ. والنافِضُ من الحمَّى: ذات الرعدة. يقال: أخذته حُمَّى نافِضٌ. ونَفَضَتْهُ الحمَّى فهو مَنْفوضٌ. والنُفْضَةُ بالضم: النُفَضاءُ، وهي رِعْدةُ النافِضِ. والنُفْضَةُ أيضاً: المطَرة تصيب القطعة من الأرض وتخطئ القطعة. وأَنْفَضَ القومُ، أي هلكت أموالهم. وأَنْفَضوا أيضاً، مثل أرملوا، إذا فَني زادهم والاسمُ النُفاضُ. والنِفاضُ بالكسر: إزارٌ من أُزُر الصبيان. يقال: ما عليه نِفاضٌ. والنَفَضَةُ بالتحريك: الجماعةُ يُبْعَثونَ في الأرض لينظروا هل فيها عدوٌّ أو خوفٌ. وكذلك النَفيضةُ نحو الطليقة. قالت سعدى الجُهَنية ترثي أخاها أسعد:
يَرِدُ المياهَ حَضيرةً ونَفيضَةًوِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمَأَلَّ التُبَّعُ
تعني إذا قَصُرَ الظلُّ نصفَ النهار. والجمع النَفائِضُ. وقد نَفَضْتُ المكانَ نَفْضاً، واسْتَنْفَضْتُهُ وتَنَفَّضْتُهُ، إذا نظرت جميع ما فيه. قال زهير يصف البقرة:
وتَنْفُضُ عنها غَـيْبَ كُـلِّ خـمـيلةٍوتخشى رُماة الغَوْثِ من كلِّ مَرْصَدِ
واسْتَنْفَضَ القومُ، أي بعثوا النَفيضَةَ. ويقال: إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمتَ نهاراً فانْفُضْ، أي التفتْ هل ترى من تكره.

##### Türkçe

**نَفَضْتُ** elbiseyi ve ağacı **أَنْفُضُهُ نَفْضاً**, onu silkelersem ki silkelensin. Ve **نَفَّضْتُهُ** (şeddeli), mübalağa için. Ve **النَفَضُ**, harekeli olarak: yapraktan ve meyveden dökülen şey. Ve **النُفاضُ** (damme ile) ve **النُفاضَةُ**: **النَفْضِ**’den düşen şey. Ve **المِنْفَضُ**: **المِنْسَفُ**.

Ve kadın **نَفَضَتِ** karnını; o hâlde o **نَفوضٌ**’dur: çok çocuklu. Ve develer de **نَفَضَتِ** ve **أَنْفَضَتْ**: doğurdu. Ve hummadan **النافِضُ**: titremeli olan. Denir: onu **حُمَّى نافِضٌ** tuttu. Ve humma onu **نَفَضَتْهُ**; o hâlde o **مَنْفوضٌ**’dur. Ve **النُفْضَةُ** (damme ile): **النُفَضاءُ**; o, **النافِضِ**’in titremesidir. Ve **النُفْضَةُ** da: bir yer parçasına isabet edip bir yer parçasını ıskalayan yağmur.

Ve kavim **أَنْفَضَ** etti; yani malları helâk oldu. Ve **أَنْفَضوا** da, **أرملوا** gibi: azıkları tükendiği zaman; isim **النُفاضُ**dur. Ve **النِفاضُ** (kesre ile): çocukların izarlarından bir izar. Denir: onun üzerinde **نِفاضٌ** yoktur.

Ve **النَفَضَةُ** (harekeli olarak): yeryüzünde gönderilen topluluk; onda düşman yahut korku var mı diye baksınlar diye. Ve aynı şekilde **النَفيضةُ**, **الطليقة** gibi. Sa‘dâ el-Cüheniyye, kardeşi Es‘ad için mersiye söylerken dedi:
يَرِدُ المياهَ حَضيرةً ونَفيضَةًوِرْدَ القَطاةِ إذا اسْمَأَلَّ التُبَّعُ
Yani, gölge gün ortasının yarısında kısaldığı zaman. Çoğulu **النَفائِضُ**dur.

Ve ben mekânı **نَفَضْتُ** **نَفْضاً**, ve onu **اسْتَنْفَضْتُهُ** ve onu **تَنَفَّضْتُهُ**; içindeki her şeye baktığım zaman. Züheyr, ineği vasfederken dedi:
وتَنْفُضُ عنها غَـيْبَ كُـلِّ خـمـيلةٍوتخشى رُماة الغَوْثِ من كلِّ مَرْصَدِ
Ve kavim **اسْتَنْفَضَ** etti; yani **النَفيضَةَ**yı gönderdiler. Ve denir: gece konuştuğun zaman alçalt; gündüz konuştuğun zaman ise **انْفُضْ**; yani hoşlanmadığını gördün mü diye etrafına bak.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ض ن ف
ضفن ، نضف ، نفض : مستعملة .
نضف : أبو تراب عن الحُصَيْنِيّ قال : أنضفَت الناقة وأوضَفَت : إذا خَبَّتْ . وأَوْضَفْتُها فوضَفَت : إذا فعلت .
وقال الليث : النَّضَفُ : هو الصّعْتَر ، الواحدة نَضَفَة ، وأَنشَد :
ظَلاَّ بأَقْرِية التُّفّاحِ يَوْمَهُما
يُنبِّشان أصولَ المَغْدِ والنَّضَفَا
أبو العباس عن ابن الأعرابي : أنضفَ الرجلُ : إذا دام على أَكْل النَّضَف ، وهو الصَّعْتَر . قال : ومرّ بنا قومٌ نَضِفُون نَجِسُون ؛ بمعنى واحد .
أبو عُبَيد عن الفرّاء : نَضَف الفصيلُ ضَرْعَ أمّه يَنْضِفُه ويَنْضُفُه وانتَضَفَه : إذا شَرِب جميعَ ما فيه .
ثعلب عن ابن الأعرابي : النَّضَف : إبداءُ الحُصَاص .
وقال غيرُه : رجلٌ ناضفٌ ومِنْضف ، وخاضِفٌ ومِخْضَفٌ : إذا كان ضرّاطاً . وأنشد :
وأين موالينا الضّفافُ المنَاضِفُ
ضفن : أبو عُبيد عن أبي زيد : ضَفنت إلى القوم أضْفِن ضَفْناً : إذا أتيتهم حتى تجلس إليهم .
وضَفَن الرجلُ بغائطه يَضفِن ضفناً : إذا تغوط .
وقال ابن الأعرابي : الضَّفْن : إبداء العاذر .
وقال أبو زيد : ضَفَنْتُ مع الضَّيف أضفِن ضَفْناً : إذا جئتَ معه ، وهو الضَّيْفَن ، وأَنشَد :
إذا جاء ضيفٌ جاء للضَّيفِ ضَيْفَنٌ
فأوْدَى بما يُقْرَى الضُّيوف الضيَّافِنُ
وقال شَمِر : الضَّفْنُ : ضَمُّ الرجلِ ضرعَ الشاة حين يَحلُبها .
ثعلب عن ابن الأعرابي : ضَفَنوا عليه : مالُوا عليه واعتمدوه بالجوْرِ . وضَفَنْتُ إليه : إذا تَرَعْتَ إليه وأردتَه .
وقال أبو زيد : ضَفَن الرجلُ المرأةَ ضَفْناً : إذا نَكَحها . قال : وأصلُ الضَّفْن أن يضمّ بيَدِه ضَرْعَ الناقة حين تَحلُبها .
وقال الليث : الضَّفْنُ : ضَرْبُك بظَهْرِ قَدَمِك استَ الشَّاة ونحوِها . قال : والاضطِفانُ : أن تَضرِب به استَ نفسِك .
أبو عُبيد عن الفرّاء قال : إذا كان الرجل أحمقَ وكان مع ذلك كثيرَ اللَّحْم ثقيلاً قيل : هو ضِفْنٌ وضَفَنْدَد .
وقال ابن الأعرابي : هو الضِّفِنُّ والضَّفنّ .
وقال الليث : امرأة ضِفَنّةٌ : إذا كانت رِخوةً ضخمة .
نفض : أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي : النَّفْضُ : التحريكُ . والنَّفْضُ : تَبَصُّر الطّريق . والنَّفْضُ : القراءة ، ويقال : فلان
يَنفُض القرآنَ كلَّه ظاهراً ، أي : يقرؤه .
قال : والنَفَضَى : الحَرَكة . ويقال : أخذتْه حُمَّى نافِضٍ ، وحُمَّى بنافِض ، وحمَّى نافِضٌ .
أبو عُبيد عن الأصمعيّ : إذا كانت الحمّى نافِضاً قيل : نفضَتْه فهو منفوض .
وقال ابن الأعرابيّ : النِّفْضُ خُرْء النَّحْل . قال : والنُّفَاضُ : الجَدْبُ ، ومنه قولُهم النُّفاض يُقطِّر الجَلَب . يقول : إذا أجدَبُوا جَلَبوا الإبلَ قِطاراً قِطاراً .
والإنفاضُ : المجَاعةُ والحاجة . ويقال : نفَضْنا حَلاَئِبَنَا نَفْضاً ، واستنفَضْناها استِنْفاضاً ، وذلك إذا استقصَوْا عليها في حَلبها فلم يَدعُوا في ضُروعها شيئاً من اللَّبن ، وقال ذو الرُّمّة :
كِلاَ كَفْأَتَيْها تُنْفِضان ولم يَجِد
له ثِيلَ سَقْب في النِّتاجَيْن لامِسُ
ويروى تُنْفَضان ، ومعناه : تُسْتَبْرآن ، مِن قولِك : نفضْتُ المكانَ : إذا نظرتَ إلى جميع ما فيه حتى تعرفَه .
وقال زهيرٌ يصف بقرةً فقدتْ ولدَها :
وتَنفُض عنها غَيْبَ كلِّ خَميلَةٍ
وتَخشَى رُماةَ الغَوْث من كلِّ مَرْصَدِ
ومن رواه تَنْفَضان أو تُنْفِضان فمعناه : أَنّ كلّ واحدةً من الكَفْأَتين تُلقِي ما في بطونها من أجِنّتها فتوجَد إناثاً ليس فيها ذكر . أراد أنها كلَّها مآنِيثُ تُنْتِج الإناثَ وليست بمَذاكيرَ تلدِ الذُّكْران .
واستِنْفاضُ البائِلِ ذكَرَه وانتِفاضه : استبراؤه ممّا فيه من بقيّة البَوْل .
وقال الليث : يقال : استنفَضَ ما عندَه ، أي : استخرَجَه ؛ وقال رُؤبة :
صَرَّحَ مَدْحِي لك واستِنفاضِي
ابن السكّيت قال : النَّفِيضة : الذين يَنفُضون الطَريق . وقالت الجهنية فيه :
يَرِدُ المياهُ حَضيرةً ونَفِيضةً
وِرْدَ القَطاةِ إذا اسمألَّ التُّبَّعُ
سَلَمة عن الفرّاء قال : حضِيرة الناس هي الجماعةُ . قال : ونَفِيضتُهم هي الجماعة .
شَمِر عن ابن الأعرابيّ : حَضِيرَةٌ يَحضُرها الناس ، ونَفِيضَةٌ ليس عليها أحد .
وقال الليث : النَّفَضةُ : قوم يُبعَثون يَنفُضون الأرضَ ، هل بها عدوّ أَو خوف .
الحرّاني عن ابن السكّيت قال : النَّفْض : مصدرُ نَفضتَ الثوبَ نَفْضاً . والنَّفَض : ما وَقَع من الشيء إذا نفضْتَه . ونَفَضُ العِضاةِ : خَبْطُها ، وما طاحَ من حَمْل الشجرة فهو نَفَض .
وقال الليث : النَّفَض : من قُضْبان الكَرْم بعدما ينضُرُ الوَرَقُ وقبلَ أن يَتعلَّق حَوالِقُه وهو أغَضُّ ما يكون وأرخَصُه ؛ وقد انتَفَض الكَرْمُ عند ذلك ، والواحدةُ نَفْضَة جزم وتقول : أنفضَتْ جُلَّة التَّمْر : إذا أنفضت فيها من التمر .
والنَّفْض : أن تأخذَ بيَدِك شيئاً فتنفُضَه تزَعْزِعُه وتُتَرْتِرَه وتَنفض الترابَ عنه . قال : ونَفَض الشجرة حين تَنتَفِضُ ثَمرتُها .
والنفَض : ما تَساقَط من غير نَفْض في أُصول الشَّجَر مِن أنواع الثمر .
قال : ونُفُوضُ الأَمْر : راشانُها ، وهي فارسيَّة ، إنما هي أَشرافُها .
أبو عُبَيد عن أبي عمرو : النِّفاض : إزَارٌ منْ أُزُر الصِّبْيان ، وأنشد :
جارِيةٌ بيضاءُ في نِفَاضِ
قال شَمِر : قال ابن شُميل : إذا لُبس الثوبُ الأحمرُ أو الأصفرُ فذهب بعضُ لونِه قيل : قد نَفَضَ صِبْغُه نَفْضاً .
وقال ذو الرُّمَّة :
كسَاكَ الذي يَكْسُو المكَارِمَ حُلَّةً
من المجد لا تَبلَى بَطيئاً نُفُوضُها
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : النُّفَاضةُ : ضُوازَةُ السِّواك ونُفاثتُه .
وقال ابن شُميل : قومٌ نَفَضٌ ، أي : نَفَضُوا زادَهم . وأنفَضَ القومُ : إذا فَنِيَ زادُهم .

##### Türkçe

ض ن f
**ضفن** , **نضف** , **نفض** : kullanımdadır.

**نضف** : Ebû Turâb, el-Ḥuṣaynî’den dedi ki: **أنضفَت الناقة وأوضَفَت** : eğer **خَبَّتْ** ise. Ve **أَوْضَفْتُها فوضَفَت** : eğer yaptıysa.
Ve el-Leys dedi ki: **النَّضَفُ** : o, **الصّعْتَر**’dır; teki **نَضَفَة**’dir. Ve okudu:
ظَلاَّ بأَقْرِية التُّفّاحِ يَوْمَهُما
يُنبِّشان أصولَ المَغْدِ والنَّضَفَا
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **أنضفَ الرجلُ** : eğer **أَكْل النَّضَف** üzerinde devam ettiyse; o da **الصَّعْتَر**’dır. Dedi ki: Ve yanımızdan bir kavim geçti: **نَضِفُون نَجِسُون**; tek bir mânâ ile.
Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâ’dan: **نَضَف الفصيلُ ضَرْعَ أمّه يَنْضِفُه ويَنْضُفُه وانتَضَفَه** : eğer içindekinin tamamını içtiyse.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **النَّضَف** : **إبداءُ الحُصَاص**.
Ve başkası dedi ki: **رجلٌ ناضفٌ ومِنْضف ، وخاضِفٌ ومِخْضَفٌ** : eğer çok osuran ise. Ve okudu:
وأين موالينا الضّفافُ المنَاضِفُ

**ضفن** : Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **ضَفنت إلى القوم أضْفِن ضَفْناً** : eğer onlara geldin de onların yanına oturuncaya kadar (geldiysen).
Ve **ضَفَن الرجلُ بغائطه يَضفِن ضفناً** : eğer büyük abdestini yaptıysa.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **الضَّفْن** : **إبداء العاذر**.
Ve Ebû Zeyd dedi ki: **ضَفَنْتُ مع الضَّيف أضفِن ضَفْناً** : eğer onunla birlikte geldinse; o, **الضَّيْفَن**’dir. Ve okudu:
إذا جاء ضيفٌ جاء للضَّيفِ ضَيْفَنٌ
فأوْدَى بما يُقْرَى الضُّيوف الضيَّافِنُ
Ve Şemmir dedi ki: **الضَّفْنُ** : adamın koyunun memesini, onu sağarken, bir araya toplaması/sıkmasıdır.
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **ضَفَنوا عليه** : ona meylettiler ve zulümle ona dayandılar. Ve **ضَفَنْتُ إليه** : eğer ona yöneldinse ve onu istedinse.
Ve Ebû Zeyd dedi ki: **ضَفَن الرجلُ المرأةَ ضَفْناً** : eğer onunla cinsel ilişkiye girdiyse. Dedi ki: **الضَّفْن**’ün aslı, sağarken eliy­le devenin memesini bir araya toplamasıdır.
Ve el-Leys dedi ki: **الضَّفْنُ** : ayağının üstüyle koyunun ve benzerinin makatına vurmandır. Dedi ki: **الاضطِفانُ** : onunla kendi makatına vurmandır.
Ebû ʿUbeyd, el-Ferrâ’dan dedi ki: eğer adam ahmak olur ve bununla birlikte çok etli, ağır olursa şöyle denir: o, **ضِفْنٌ** ve **ضَفَنْدَد**’dir.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: o, **الضِّفِنُّ** ve **الضَّفنّ**’dür.
Ve el-Leys dedi ki: **امرأة ضِفَنّةٌ** : eğer gevşek, iri ise.

**نفض** : Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **النَّفْضُ** : hareket ettirmedir. Ve **النَّفْضُ** : yolun iyice görülüp anlaşılmasıdır. Ve **النَّفْضُ** : okumadır; ve denir: falan kimse
**يَنفُض القرآنَ كلَّه ظاهراً** , yani: onu okur.
Dedi ki: ve **النَفَضَى** : harekettir. Ve denir: onu **حُمَّى نافِضٍ** tuttu; ve **حُمَّى بنافِض**; ve **حمَّى نافِضٌ**.
Ebû ʿUbeyd, el-Aṣmaʿî’den: eğer humma **نافِضاً** olursa şöyle denir: **نفضَتْه فهو منفوض**.
Ve İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **النِّفْضُ** arının dışkısıdır. Dedi ki: ve **النُّفَاضُ** : kıtlıktır; ondan onların sözü: **النُّفاض يُقطِّر الجَلَب**. Diyor ki: eğer kıtlığa düşerlerse develeri katar katar getirirler.
Ve **الإنفاضُ** : açlık ve ihtiyaçtır. Ve denir: **نفَضْنا حَلاَئِبَنَا نَفْضاً** ve **استنفَضْناها استِنْفاضاً**; bu, sağımında onların üzerine sonuna kadar gidip memelerinde sütten hiçbir şey bırakmadıkları zamandır. Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
كِلاَ كَفْأَتَيْها تُنْفِضان ولم يَجِد
له ثِيلَ سَقْب في النِّتاجَيْن لامِسُ
Ve **تُنْفَضان** diye de rivayet edilir; mânâsı: **تُسْتَبْرآن**; senin sözünden: **نفضْتُ المكانَ** : eğer içindeki her şeye baktın da onu tanıdıysan.
Ve Züheyr, yavrusunu kaybetmiş bir ineği vasfederken dedi ki:
وتَنفُض عنها غَيْبَ كلِّ خَميلَةٍ
وتَخشَى رُماةَ الغَوْث من كلِّ مَرْصَدِ
Ve onu **تَنْفَضان** yahut **تُنْفِضان** diye rivayet edenin mânâsı: iki **الكَفْأَتين**’den her birinin karnındaki ceninlerini atmasıdır; böylece içinde erkek olmayan dişiler bulunur. Onun muradı: onların hepsinin dişi oluşudur; dişileri doğururlar ve erkekler değildirler; erkekleri doğurmazlar.
Ve **استِنْفاضُ البائِلِ ذكَرَه وانتِفاضه** : içinde idrardan kalan artıktan onu arındırmasıdır.
Ve el-Leys dedi ki: denir: **استنفَضَ ما عندَه** , yani: onu çıkardı. Ve Ruʾbe dedi ki:
صَرَّحَ مَدْحِي لك واستِنفاضِي
İbnü’s-Sikkît dedi ki: **النَّفِيضة** : yolu **يَنفُضون** olan kimselerdir. Ve el-Cüheniyye onun hakkında dedi ki:
يَرِدُ المياهُ حَضيرةً ونَفِيضةً
وِرْدَ القَطاةِ إذا اسمألَّ التُّبَّعُ
Seleme, el-Ferrâ’dan dedi ki: **حضِيرة الناس** insanların topluluğudur. Dedi ki: ve **نَفِيضتُهم** onların topluluğudur.
Şemmir, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **حَضِيرَةٌ** insanlar onu hazır bulunarak doldururlar; ve **نَفِيضَةٌ** üzerinde hiç kimse olmayan (yerdir).
Ve el-Leys dedi ki: **النَّفَضةُ** : yere gönderilen bir kavimdir; yeri yoklarlar: onda düşman mı var yahut korku mu.
el-Ḥarrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: **النَّفْض** , **نَفضتَ الثوبَ نَفْضاً**’ın mastarıdır. Ve **النَّفَض** : onu silkelediğinde şeyden düşen şeydir. Ve **نَفَضُ العِضاةِ** : onu çırpmaktır; ağaç yükünden düşen şey **نَفَض**’dır.
Ve el-Leys dedi ki: **النَّفَض** : asma çubuklarından, yaprak yeşerip tazelendikten sonra ve salkım sapları tutunmadan önce olan (kısımdır); o, olduğu hâlin en tazesi ve en ucuzudur. O sırada asma **انتَفَض** etmiştir; teki **نَفْضَة**’dir (cezm ile). Ve dersin ki: **أنفضَتْ جُلَّة التَّمْر** : eğer onda hurmadan (bir şeyler) döküldüyse.
Ve **النَّفْض** : elinle bir şey almandır; sonra onu silkelersin; onu sarsarsın, onu titretirsin ve toprağı ondan silkelersin. Dedi ki: ve ağaç, meyvesi silkelenip döküldüğü zaman **نَفَض** eder.
Ve **النفَض** : ağaçların diplerinde, silkeleme olmaksızın, meyve çeşitlerinden düşen şeydir.
Dedi ki: **نُفُوضُ الأَمْر** : onun **راشانُها**’sıdır; o Farsçadır; ancak o, onun **أَشرافُها**’sıdır.
Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: **النِّفاض** : çocukların izarlarından bir izardır. Ve okudu:
جارِيةٌ بيضاءُ في نِفَاضِ
Şemmir dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: eğer kırmızı yahut sarı elbise giyilirse de renginin bir kısmı giderse şöyle denir: **قد نَفَضَ صِبْغُه نَفْضاً**.
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
كسَاكَ الذي يَكْسُو المكَارِمَ حُلَّةً
من المجد لا تَبلَى بَطيئاً نُفُوضُها
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den dedi ki: **النُّفَاضةُ** : misvakın **ضُوازَةُ**’si ve **نُفاثتُه**’dur.
Ve İbn Şümeyl dedi ki: **قومٌ نَفَضٌ** , yani: azıklarını **نَفَضُوا**. Ve **أنفَضَ القومُ** : eğer azıkları tükendiyse.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والفاء وما يثلثهما)
(نفق)  النون والفاء والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على انقطاعِ شيءٍ وذَهابه، والآخر على إخفاءِ شيءٍ وإغماضِه. ومَتَى حُصِّل الكلامُ فيهما تقارَبا.
فالأوَّل: نَفَقَت الدّابةُ نُفوقاً: ماتت، ونَفَق السِّعر نَفَاقاً، وذلك أنَّه يمضي فلا يَكْسُد ولا يَقِف. وأنْفَقوا: نَفَقت سُوقُهم. والنَّفَقة لأنَّها تمضي لوجهها. ونفَق الشيءُ: فني يقال قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم. وأنْفَق الرّجُل: افتَقَر، أي ذهب ما عِندَه. قال ابنُ الأعرابي: ومنه قوله تعالى: ﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾ [الإسراء 100].وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ، أي سريعُ انقطاع الجري.
والأصل الآخر النَّفَق: سَرَبٌ في الأرض لـه مَخْلَصٌ إلى مكان. والنَّافقاء: موضِعٌ يرقِّقه اليَربوعُ من جُحْرِه فإذا أُتِيَ من قِبَل القاصعاء ضَرَب النَّافقاءَ برأسه فانتفَقَ، أي خرج. ومنه اشتقاق النِّفاق، لأن صاحبَه يكتُم خلافَ ما يُظهِر، فكأن الإيمان يَخرُج منه، أو يخرج هو من الإيمانِ في خفاء. ويمكن أنَّ الأصلَ في الباب واحد، وهو الخُرُوجُ. والنَّفَق: المَسلك النَّافذ الذي يُمكن الخروجُ منه.
أمَّا نَيْفَق السَّراويل فقد قال أبو بكر([1]): هو فارسيٌّ معرَّب.
(نفل)  النون والفاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على عَطاء وإعطاء. منه النَّافلة: عَطِيَّة الطَّوْعِ من حيثُ لا تَجِب. ومنه نافلة الصَّلاة. والنَّوْفل: الرّجُل الكثيرُ العطاء. قال:
* يأبَى الظُّلامةَ منه النَّوفلُ الزُّفَر([2]) *
ومن الباب النفَل: الغُنْم. والجمع أنفال، وذلك أن الإمام ينفِّل المحارِبينَ، أي يُعطِيهم ماغَنِموه. يقال: نفَّلتُك: أعطيتُك نَفَلا. وقولهم: انتَفَلَ من الشَّيء انتفى منه، فمن الإبدال، واللام بدل من الياء. قال المتلمِّس:
أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3]) (نفه)  النون والفاء والهاء أصلٌ واحد يدلُّ على إعياءٍ وضعف. منه نَفِهت النَّفسُ: أعْيَتْ وكَلَّت. وهو نافِهٌ ونُفَّهٌ. قال:
* بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي النُّفَّهِ([4]) *
وهو مُنَفَّهٌ ومَنْفُوهٌ: ضعيفٌ جَبان.
(نفي)  النون والفاء والحرف المعتلّ أُصَيلٌ يدلُّ على تعْرِية([5]) شيء من شيءٍ وإبعاده منه. ونَفَيتُ الشّيءَ أنفيه نفياً، وانتفى هو انتفاء. والنُّفَاية: الرَّدِيُّ يُنفَى. ونَفِيُّ الرِّيحِ: ما تَنفيه من التُّرابِ حتى يصيرَ في أصولِ الحِيطان. ونَفِيُّ المطر: ما تنفيه الرِّيحُ أو ترُشُّه. ونَفِيُّ الماء: ما تطاير من الرِّشاءِ على ظهر المائح. قال:
* على تِلك الجِفَارِ من النّفيِّ *
والمهموز منه كلمةٌ واحدة، هي النُّفأُ: قطعٌ من الكلأ متفرّقة من([6]) عُظْم الكلأ، الواحدة نُفَأة. قال:
جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** نُفَأٌ من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])(نفت)  النون والفاء والتاء. يقولون: نَفَتَت القِدرُ: غَلَتْ ويَبِسَ مَرَقُها عليها. قال:
وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ النَّفُوتِ
ونفت صَدْرُه بالعَداوة: غَلاَ.
(نفث)  النون والفاء والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خروج شيء من فمٍ أو غيره بأدنَى جَرْس. منه نَفَثَ الرّاقِي رِيقَه، وهو أقلُّ من التَّفْل. والساحرة* تَنْفُِثُ السمّ. و "لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث([8])" مثَل. و "لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته"، وهو ما بقي في أسنانه فنفَثَه. ودمٌ نفيثٌ: نَفَثَهُ الجُرحُ، أي أظهَرَه.
(نفج)  النون والفاء والجيم: أصلٌ يدلُّ على ثُؤُورِ شيءٍ وارتفاعِه. ونفجَ اليَربوعُ: ثار. وأنْفَجَه صائدُه. ونَفَجَت الفَرُّوجة من بَيضها: خرجَتْ. وانتَفَجَ جَنْبَا البعيرِ: ارتفعا. والنَّوَافج: مؤخَّرات الضُّلوع، واحدتها نافجة([9]). والنَّفّاج: المفتخر بما ليس عنده. ونَفَجَتِ الرِّيح: جاءت بقُوَّة. والنَّفِيجة: الشّطبية من النَّبْع تُتَّخذ قوساً، كأنَّها تنتفج على الشّجرة.
(نفح)  النون والفاء والحاء: أصلٌ يدلُّ على اندفاعِ الشَّيء أو رَفْعِه. ونَفَحتْ رائحةُ الطِّيب نَفحاً: انتشرَتْ واندفعت. ولهذا الطِّيب نَفحةٌ طيِّبة. ثم قيس عليه فقيل: نَفَح بالمال نَفحاً، كأنَّه أرسله من يده إرسالاً. ولا تزالُ لفلانٍ نَفَحاتٌ من معروف. ونَفَحت الرِّيح. هبَّت. وقوسٌ نَفُوحٌ: بعيدة الدَّفع للسَّهم. ونَفَحت الدّابّةُ: رمَتْ بحافرها فضربَتْ به. وكذلك نَفَحَه بالسَّيف: تناوَله به. والنَّفوح من ا لنُّوق: ما يخرُج لبنُها من أحاليلها من غير حَلْب.
(نفخ)  النون والفاء والخاء: أصلٌ صحيح يدلُّ على انتفاخٍ وعلوّ. منه انتفَخَ الشّيءُ انتفاخاً. ويقال انتَفَخَ النَّهار: علا. ونَفْخَة الرَّبيع: إعْشابه([10])؛ لأنَّ الأرضَ تربو فيه وتنتفِخ. والمْنفُوخُ: الرَّجل السَّمين. والنَّفْخاء من الأرض مثلُ النَّبْخاء؛ وقد مَضَى.
(نفد)  النون والفاء والدال: أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انقطاعِ شيء وفَنائِه. ونفِدَ الشّيءُ يَنفَد نَفاداً. وأنفَدُوا: فَنِيَ زادُهم. ويقال للخَصْم مُنافِدٌ، وذلك أن يَتخاصمَ الرَّجُلانِ يريد كلٌّ منهما إنفادَ حجَّةِ صاحِبه. وفي الحديث: "إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك"، أي إنْ قلتَ لهم قالوا لك.
(نفذ)  النون والفاء والذال: أصلٌ صحيح يدلُّ على مَضاءٍ في أمْرٍ وغيرِه. ونَفذ السَّهمُ الرمية نَفاذاً([11]). وأنْفذْتُه أنا. وهو نافذٌ: ماضٍ في أمره.
(نفر)  النون والفاء والراء: أصلٌ صحيح يدلُّ على تجافٍ وتباعد. منه نَفَر الدّابّةُ وغيرُه نِفاراً، وذلك تَجافِيهِ وتباعُدُه عن مكانِه ومَقرِّه. ونَفَر جلدُه: وَرِمَ. وفي الحديث: "أنَّ رجلاً تخلَّلَ بالقَصَب فنَفَرَ فَمُه"، أي وَرِم. قال أبو عبيد: وإنَّما هو من نِفَار الشَّيءِ عن الشَّيءِ وتَجافِيهِ عنه؛ لأنَّ الجلد يَنفِر عن اللَّحم للدَّاء الحادثِ بينهما. ويوم النَّفْر: يومَ يَنفِر النّاسُ عن مِنىً. ويقولون: لقيته قبل صَيحٍ ونَفْر، أي قبلَ كلِّ صائح ونافر. والمنافرة: المحاكمة إلى القاضي بين اثنَين، قالوا: معناه أنَّ المُبتغَى تفضيلُ نَفَر على نفر([12]). وأنفرت أحدَهما على الآخر. والنَّفَر أيضاً من قياس الباب لأنَّهم يَنفِرون للنُّصْرة. والنَّفير: النَّفَر، وكذا النَّفْر والنَّفْرة: كلُّ ذلك قياسُه واحد. وأنشَدَ الفرّاء في النَّفْرة:
حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ نَفْرَتَنا *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])وتقول العرب: نَفَّرْتُ عن الصَّبيِّ، أي لقَّبتُه لَقَباً، كأنَّه عِندهم تنفيرٌ للجِنّ عنه وللعَيْن. قال أعرابيّ: قيل لأبي لما وُلِدْت: نَفِّرْ عن ابنك! فسمَّاني قُنفُذاً، وكَنَّاني أبا العَدّاء.
(نفز)  النون والفاء والزاء أُصَيْلٌ يدلُّ على الوُثوب وشِبْه الوُثوب. ونَفَزَ الظَّبي: وَثَبَ في عَدْوِه. والمرأة تنفِّز ولدها: ترقِّصه. وأنْفَزتُ السَّهمَ على ظهر يدي: أدَرْتُه. قال:
يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])(نفس)  النون والفاء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خُروج النَّسيم كيف كان، من ريح أو غيرها، وإليه يرجعُ فروعه. منه التَّنَفُّس: خُروج النَّسِيم من الجوف. ونَفَّسَ الله كُربَته، وذلك أنَّ في خُروج النَّسيم رَوْحاً وراحةً*. والنَّفَس: كلُّ شيءٍ يفرَّجُ به عن مكروب. وفي الحديث: "لا تَسُبُّوا الرِّيح فإنَّها من نَفَس الرَّحمن" يعني أنَّها رَوحٌ يتنفَّس به عن المكروبين. وجاء في ذكر الأنصار: "أجِدُ نَفَس رَبِّكم من قِبَلِ اليَمَن"، يراد أن بالأنصار نُفِّسَ عن الذين كانوا يؤذَوْن من المؤمنين بمكَّة([15]). ويقال للعَيْن نَفَسٌ. وأصابت فلاناً نَفْسٌ. والنَّفْس: الدَّم، وهو صحيح، وذلك أنَّه إذا فُقِد الدّمُ من بَدَنِ الإنسان فَقَدَ نَفْسَه. والحائض تسمَّى النُّفَساءَ([16]) لخرُوج دَمِها. والنِّفاس: وِلادُ المرأة، فإذا وَضَعت فهي نُفَساء. ويقال: ورِثْتُ هذا قبل أن يُنْفَسَ فلانٌ، أي يولَد. والولدُ منفوس. والنِّفاس أيضاً: جمع نُفَساء. ويقال: كرَعَ في الإناء نَفَساً أو نَفَسَيْن. ويقال: للماء نَفَسٌ، وهذا على تسميته الشَّيء باسم غيرِه، ولأنَّ قِوام النَّفس به. والنَّفسُ قِوامُها بالنَّفَس. قال:
تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على نَفَسٍ من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])ومن الاستعارة: تَنفّسَت القَوسُ: انشقَّت. وشيءٌ نفيس، أي ذو نفس وخَطَر يُتنافَسُ به. والتّنافُس: أن يُبرِزَ كلُّ واحد من المتبارزَين قوَّةَ نَفْسه. وقولُهم في الدِّباغ نَفس([18])، هذا هو القياس، أي يَسير منه، قَدرُ ما يُدبَغ به الإهاب مَرَّة، شبّهه في قلَّته بنَفَسٍ يُتَنفَّس. وقياس الباب في هذا وفيما معناه واحد([19]).
(نفش)  النون والفاء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على انتشار. من ذلك نَفْش الصُّوف، وهو أن يُطْرَق حَتَّى يتنفّش. ونَفَش الطّائرُ جناحَيه. ونَفَشَت الإبلُ: تردَّدَتْ وانتشرَتْ بلا راع. وفِعلُها النَّفْش؛ وإبلٌ نُفّاشٌ ونَوافش.
(نفص)  النون والفاء والصاد كلماتٌ يتقارب قِياسُها، وهي تدلُّ على إخْراج شيءٍ من البدن أو إلقائِهِ بقُوّة. منه أنفَصَ فلانٌ في ضَحِكه: استغْربَ.
وأنفصَ ببَولِه مثل أوْزَعَ. ويقال إنَّ النُّفَص: أنضاحُ الدّم، الواحدة نُفْصَة. قال:
* تَرَى الدِّماءَ على أكتافها نُفَصا([20]) *
قال ابن دريد([21]): والنُّفَاص: داءٌ يصيب الغَنَم فيبول حتى يموت.
(نفض)  النون والفاء والضاد أصلٌ صحيح يدلُ على تحريكِ شيءٍ لتنظيفه من غبارٍ أو نحوه، ثم يُستَعار. ونَفَضت الثّوبَ وغيرَه نَفْضاً. والنَّفَض: ما نفضَتْه الشَّجرةُ من ثَمَرِها. وامرأةٌ نَفوضٌ: نَفَضَتْ بطنَها عن وَلدها. والنَّافض: الحُمَّى ذات الرِّعْدة، لأنَّها تَنفُض البَدن نَفْضاً. وأنْفَضوا: فَنِيَ زادُهم، أي لمَّا نفِدَ زادُهم وَفَنِيَ نَفَضُوا أوعيتَهم. وتقول العربُ مثلاً: "النُّفاض([22]) يُقطِّرُ الجَلَب"، إذا أنْفَضُوا وقلَّ ما عِندهم جَلَبوا إبلَهم للبيْع.
ويُستعار من الباب قولهم: نَفَضْتُ الأرضَ، إذا بَعَثْتَ مَن ينظر أبِها عدوٌّ أم لا. ونَفَضْتُ اللَّيلَ، إذا عَسَسْتَ لتنفُض عن أهل الرِّيبة. والنَّفِيضة والنَّفَضَة: القومُ يفعلون ذلك. قال:
يَرِدُ المياهَ حضيرَةً ونَفِيضةً *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])وتقول العرب: "إذا تكلَّمتَ ليلاً فاخفِضْ، وإذا تكلَّمت النّهارَ فانْفُض". تقول: انظر حَوالَيْك، فلعلَّ ثَمَّ مَنْ لا يَصلُح أن يَسمَع كلامَك. والنِّفاض: إزار الصِّبْيان. ويمكن أن يكون من الباب. قال:
* جارية بيضاء في نِفَاضِ([24]) *
(نفط)  النون والفاء والطاء: ثلاثُ كلماتٍ: النِّفط معروف، مكسور النون. والنَّفَط: قَرْحٌ يخرج في اليَدِ من العمل. ونَفَطَ الصَّبِيُّ نَفِيطاً: صَوّت. وماله عافطَةٌ ولا نافطة. فالنَّافطة: الشاة تَنْفِط من أنْفها.
(نفع)  النون والفاء والعين: كلمة تدلُّ على خلاف الضَّرّ. ونَفَعَه ينفَعُه نَفْعاً ومَنفَعة. وانتفَعَ بكذا. والله أعلَمُ بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3، 155)، ونصها: "ونئفق القميص مهموز مكسور الفاء فارسي معرب".
([2]) لأعشى باهلة في اللسان (زفر) من قصيدة يرثي بها المنتشر بن وهب الباهلي. انظر الأصمعيات 89 طبع المعارف وجمهرة أشعار العرب 135 ومختارات ابن الشجري 10 وأمالي المرتضى
(3: 105-113) والخزانة (1: 79-97). وقد سبق في (زفر). وصدره:
* أخو رغائب يعطيها ويسألها *
([3])  ديوان المتلمس الورقة 1 ومخطوطة الشنقيطي، واللسان (نفل).
([4])  لرؤبة في ديوانه 167 واللسان (نفه). وقبله:
* به تمطت غول كل ميله *
([5])  في الأصل: "تغرية".
([6])  في الأصل: "عن"، صوابه في المجمل واللسان.
([7])  للأسود بن يعفر في المفضليات (2: 19) واللسان (نفأ).
([8])  انظر البيان (2: 97/ 4: 46). وأنشد في المختار من شعر بشار وحواشيه 146:
لا بد للمصدور أن ينفثا *** وللذي في الصدر أن يبعثا
 ([9])  ونافج أيضاً.
([10])  بدله في المجمل واللسان: "حين أعشب".
([11])  يقال: نفذ السهم الرمية، ونفذ فيها أيضاً.
([12])  في الأصل: "عن نفر". وفي المجمل: "كأن معناها تفضيل أحد الرجلين على الآخر".
([13])  في الأصل: "ياعز"، صوابه في اللسان (نفر).
([14]) لأوس بن حجر في ديوانه 22 والمجمل (نفز) واللسان (نفز، خور). وفي الأصل: "وإن كان ما بوذا أهاديب"، صوابه في المراجع السابقة. وبعده:
خوار المطافيل الملمعة الشوى *** وأطلائها صادفن عرنان مبقلا
 ([15]) والأنصار يمانون، لأنهم من الأزد. اللسان (نفس).
([16]) في اللسان: "ثعلب: النفساء: الوالدة، والحامل، والحائض".
([17]) أنشده في المجمل، وكذا أنشده ياقوت في معجم البلدان (رسم ماوية).
([18]) كذا ضبط في الأصل والمجمل، وهو ما يقتضيه التعليل بعده. لكن ضبط في اللسان والقاموس بسكون الفاء. وأنشد في اللسان:
أتجعل النفس التي تدير *** في جلد شاة ثم لا تسير
 ([19]) كذا وردت هذه العبارة.
([20]) أنشده في المجمل واللسان (نفص).
([21])  في الجمهرة (3: 83).
([22])  يقال بضم النون وفتحها.
([23])  لسعدى بنت الشمردل الجهنية، من قصيدة في الأصمعيات 41-43. وسبق إنشاده في (تبع).
([24])  بعده في اللسان (نفض): * تنهض فيه أيما انتهاض *

ـ

##### Türkçe

(نûn, فâ ve bunların üçüncüsü olanlar bâbı)

(**نفق**)  **النون** ve **الفاء** ve **القاف** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyin kopmasına ve gidip yok olmasına delâlet eder, diğeri ise bir şeyin gizlenmesine ve üstünün örtülmesine delâlet eder. Ve ne zaman bu ikisi hakkında söz derlenip toparlansa birbirine yaklaşırlar.

Birincisi: **نَفَقَت** **الدّابةُ** **نُفوقاً**: öldü. Ve **نَفَق** **السِّعر** **نَفَاقاً**; bu, onun geçip gitmesidir; ne kesada uğrar ne durur. Ve **أنْفَقوا**: **نَفَقت** **سُوقُهم**. Ve **النَّفَقة**; çünkü o kendi yönüne doğru geçip gider. Ve **نفَق** şey: tükendi; “kavmin nafakası tükendi” denir: **قد نَفِقَتْ نفقةُ القوم**. Ve **أنْفَق** adam: fakirleşti; yani yanında olan gitti. İbnü’l-A‘râbî dedi: Bundan, Yüce Allah’ın sözü: **﴿إذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإنْفَاقِ﴾** [الإسراء 100]. Ve koşusu çabuk kesilen at: **وفرسٌ نَفِقُ الجرْيِ**; yani koşunun çabuk kesileni.

Diğer asıl: **النَّفَق**: yerde bir tünel; onun bir yere çıkış yolu vardır. Ve **النَّافقاء**: yerboğanın yuvasından incelttiği yer; **القاصعاء** tarafından gelinince başıyla **النَّافقاء**’ya vurur da **فانتفَقَ**; yani çıktı. Bundan **النِّفاق**’ın اشتقاقı; çünkü onun sahibi, gösterdiğinin tersini gizler; sanki iman ondan çıkar, yahut o imandan gizlice çıkar. Ve bâbın aslının bir olması mümkündür; o da çıkıştır. Ve **النَّفَق**: içinden çıkmanın mümkün olduğu nüfuz eden geçit.

**نَيْفَق** **السَّراويل**’e gelince, Ebû Bekir([1]) dedi: O, Arapçalaştırılmış Farsçadır.

(**نفل**)  **النون** ve **الفاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; عطا ve إعطاء’ya delâlet eder. Ondan **النَّافلة**: vacip olmadığı hâlde gönüllü عطية. Ondan namazın nafilesi: **نافلة الصَّلاة**. Ve **النَّوْفل**: çok عطا sahibi adam. Dedi ki:
* يأبَى الظُّلامةَ منه **النَّوفلُ** الزُّفَر([2]) *

Ve bâbdan **النفَل**: ganimet. Çoğulu **أنفال**; bu, imamın savaşanlara **ينفِّل** etmesidir; yani onlara ganimet aldıklarını verir. Denir: **نفَّلتُك**: sana **نَفَلا** verdim. Ve onların “**انتَفَلَ** şeyden” sözü “ondan uzaklaştı” demektir: **انتفى**; bu, ibdâldendir; **اللام** **الياء**’ın bedelidir. Mütelemmis dedi:
أَمنْتفِلاً من نَصْر بُهْثة خِلْتَني *** ألاَ إنَّني منهم وإن كنتُ أيْنَما([3])

(**نفه**)  **النون** ve **الفاء** ve **الهاء** tek bir asıldır; yorgunluk ve zayıflığa delâlet eder. Ondan: **نَفِهت** **النَّفسُ**: yoruldu ve bitkin düştü. O, **نافِهٌ** ve **نُفَّهٌ**’dir. Dedi ki:
* بنا حَرَاجِيجُ المَهَارِي **النُّفَّهِ**([4]) *
Ve o, **مُنَفَّهٌ** ve **مَنْفُوهٌ**’dur: zayıf, korkak.

(**نفي**)  **النون** ve **الفاء** ve illetli harf, köklü bir asıldır; bir şeyi bir şeyden soyup ayırmaya ve ondan uzaklaştırmaya delâlet eder. **نَفَيتُ** şeyi: onu sürüp uzaklaştırdım; **أنفيه** **نفياً**; ve o da **انتفى**: **انتفاء** ile uzaklaştı. Ve **النُّفَاية**: sürülüp atılan kötü şey. Ve **نَفِيُّ** rüzgâr: duvarların diplerinde kalıncaya kadar rüzgârın topraktan sürüp attığı şey. Ve **نَفِيُّ** yağmur: rüzgârın sürüp attığı yahut serpiştirdiği şey. Ve **نَفِيُّ** su: su çekenin sırtı üzerinde ipten sıçrayan şey. Dedi ki:
* على تِلك الجِفَارِ من **النّفيِّ** *

Hemzeli olanından tek bir kelime vardır; o da **النُّفأُ**: otun büyük kısmından ayrı ayrı parçalar; bir tanesi **نُفَأة**. Dedi ki:
جَادَتْ سوارِيه وآزَرَ نَبتَهُ *** **نُفَأٌ** من الصَّفراءِِ والزُّبَّادِ([7])

(**نفت**)  **النون** ve **الفاء** ve **التاء**. Derler ki: **نَفَتَت** **القِدرُ**: kaynadı ve suyu üzerinde kurudu. Dedi ki:
وصاحبٍ لِصدرِهِ كَتِيتُ *** عليَّ مثلَ المِرْجَلِ **النَّفُوتِ**
Ve “göğsü düşmanlıkla **نفت** etti”: kaynadı.

(**نفث**)  **النون** ve **الفاء** ve **الثاء** sahih bir asıldır; ağızdan yahut başkasından en hafif sesle bir şeyin çıkmasına delâlet eder. Ondan: **نَفَثَ** okuyucu tükürüğünü; o, **التَّفْل**’den daha azdır. Ve büyücü kadın zehri **تَنْفُِثُ** eder. Ve “**لابدَّ للمصدور أن يَنْفُث**” bir meseldir. Ve “**لو سألني نُفَاثَةَ سِوَاكٍ ما أعطيته**”; o, dişlerinde kalıp da onu **نفَثَه** ettiği şeydir. Ve **دمٌ نفيثٌ**: yara onu **نَفَثَهُ** etti; yani onu ortaya çıkardı.

(**نفج**)  **النون** ve **الفاء** ve **الجيم**: bir asıl; bir şeyin kabarmasına ve yükselmesine delâlet eder. **نفجَ** yerboğası: kabardı. Ve avcısı onu **أنْفَجَه** etti. Ve **نَفَجَت** tavuk yavrusu yumurtasından: çıktı. Ve devenin iki yanı **انتَفَجَ**: yükseldi. Ve **النَّوَافج**: kaburgaların arka tarafları; bir tanesi **نافجة**([9]). Ve **النَّفّاج**: kendisinde olmayanla övünen. Ve **نَفَجَتِ** rüzgâr: kuvvetle geldi. Ve **النَّفِيجة**: **النَّبْع**dan olan şatbiyye; yay yapılır; sanki ağaç üzerinde kabarıp yükselir.

(**نفح**)  **النون** ve **الفاء** ve **الحاء**: bir asıl; şeyin itilişine yahut kaldırılışına delâlet eder. **نَفَحتْ** güzel koku kokusu **نَفحاً**: yayıldı ve itildi. Bu yüzden bu güzel kokunun hoş bir **نَفحةٌ**’sı vardır. Sonra buna kıyas edildi de denildi: **نَفَح** mal ile **نَفحاً**; sanki onu elinden salıvererek göndermiş gibi. Ve falanın iyilikten **نَفَحاتٌ**’ı hâlâ vardır. Ve **نَفَحت** rüzgâr: esti. Ve **قوسٌ نَفُوحٌ**: oka uzak itişlidir. Ve **نَفَحت** binek: toynağıyla attı da onunla vurdu. Aynı şekilde: onu kılıçla **نَفَحَه**: onunla ona uzandı. Ve develerden **النَّفوح**: sütü, sağım olmaksızın meme deliklerinden çıkan.

(**نفخ**)  **النون** ve **الفاء** ve **الخاء**: sahih bir asıl; şişmeye ve yükselmeye delâlet eder. Ondan: şey **انتفَخَ**: **انتفاخاً** ile şişti. Ve denir: gündüz **انتَفَخَ**: yükseldi. Ve **نَفْخَة** bahar: otlanması([10]); çünkü yer onda kabarır ve şişer. Ve **المْنفُوخُ**: şişman adam. Ve yerden **النَّفْخاء**: **النَّبْخاء** gibidir; geçmişti.

(**نفد**)  **النون** ve **الفاء** ve **الدال**: sahih bir asıl; bir şeyin kesilmesine ve tükenmesine delâlet eder. Şey **نفِدَ**: **يَنفَد** **نَفاداً**. Ve **أنفَدُوا**: azıkları tükendi. Ve hasma **مُنافِدٌ** denir; bu, iki adamın çekişmesidir; her biri arkadaşının delilini tüketmek ister. Hadiste: “**إنْ نافَدْتَهم نافَدُوك**”; yani onlara söylersen sana söylerler.

(**نفذ**)  **النون** ve **الفاء** ve **الذال**: sahih bir asıl; işte ve başkasında ilerleyip geçmeye delâlet eder. Ok hedefi **نَفذ** etti: **نَفاذاً**([11]). Ve ben onu **أنْفذْتُه** ettim. Ve o **نافذٌ**’dir: işinde yürüyüp giden.

(**نفر**)  **النون** ve **الفاء** ve **الراء**: sahih bir asıl; uzak durmaya ve uzaklaşmaya delâlet eder. Ondan: binek ve başkası **نَفَر** etti: **نِفاراً**; bu, onun yerinden ve karar ettiği yerden uzak durması ve uzaklaşmasıdır. Ve derisi **نَفَر** etti: şişti. Hadiste: “Bir adam kamışla diş aralarını temizledi de ağzı **نَفَر** etti”; yani şişti. Ebû Ubeyd dedi: Bu ancak bir şeyin bir şeyden **نِفَار** etmesi ve ondan uzak durmasıdır; çünkü deri, aralarında meydana gelen hastalıktan dolayı etten uzaklaşır. Ve **يوم النَّفْر**: insanların Minâ’dan ayrılıp gittiği gün. Ve derler: “Onu **صَيحٍ** ve **نَفْر**’den önce gördüm”; yani her bağırandan ve ürküp kaçandan önce. Ve **المنافرة**: iki kişi arasında kadıya muhakeme; dediler ki: manası, bir **نَفَر**’in bir **نَفَر** üzerine üstün kılınmasının istenmesidir([12]). Ve birini diğerine karşı **أنفرت** ettim. Ve **النَّفَر** da bâbın kıyasındandır; çünkü onlar yardıma koşmak için **ينفِرون**. Ve **النَّفير**: **النَّفَر**; aynı şekilde **النَّفْر** ve **النَّفْرة**: bunların hepsi kıyası birdir. Ferrâ **النَّفْرة** hakkında inşâd etti:
حَيَّتْكَ ثُمَّتَ قالتْ إنَّ **نَفْرَتَنا** *** اليومَ كلّهُمُ يا عُرْوَ مشتَغِلُ([13])

Ve Araplar der: **نَفَّرْتُ** çocuktan; yani ona bir lakap taktım; sanki onların yanında bu, cinleri ondan ve gözü ondan uzaklaştırmadır. Bir bedevî dedi: Doğduğumda babama denildi: “Oğlundan **نَفِّرْ** et!”; beni **قُنفُذاً** diye adlandırdı ve künyemi **أبا العَدّاء** yaptı.

(**نفز**)  **النون** ve **الفاء** ve **الزاء** köklüdür; sıçramaya ve sıçramaya benzer şeye delâlet eder. **نَفَزَ** ceylan: koşusunda sıçradı. Ve kadın çocuğunu **تَنفِّز** eder: onu sallayıp oynatır. Ve oku elimin üstünde **أنْفَزتُ** ettim: onu çevirdim. Dedi ki:
يَخُرْنَ إذا أُنْفزْن في ساقِط النَّدَى *** وإن كانَ يوماً ذا أهاضيبَ مُخْضِلا([14])

(**نفس**)  **النون** ve **الفاء** ve **السين** tek bir asıldır; rüzgâr yahut başkası olarak her ne ise esintinin çıkışına delâlet eder; dalları ona döner. Ondan **التَّنَفُّس**: içten esintinin çıkması. Ve Allah onun sıkıntısını **نَفَّسَ** etti; çünkü esintinin çıkışında ferahlık ve rahatlık vardır. Ve **النَّفَس**: sıkıntılıdan onunla ferahlık verilen her şey. Hadiste: “Rüzgâra sövmeyin; çünkü o **نَفَس** **الرَّحمن**’dandır”; yani o, sıkıntılılardan onunla nefes alınan bir ferahlıktır. Ensar zikrinde geldi: “Sizin Rabbinizin **نَفَس**’ini Yemen tarafından buluyorum”; bununla, Mekke’de müminlerden eziyet görenlerden ensar ile ferahlık verildiği kastedilir([15]). Ve göze **نَفَسٌ** denir. “Falana bir **نَفْسٌ** isabet etti.” Ve **النَّفْس**: kandır; bu sahihtir; çünkü insan bedeninden kan kaybolduğunda **نَفْس**’ini kaybeder. Hayızlı kadına **النُّفَساءَ**([16]) denir; kanının çıkmasından dolayı. Ve **النِّفاس**: kadının doğurmasıdır; doğurduğunda o **نُفَساء**’dır. Ve denir: “Falan **يُنْفَسَ** edilmeden önce bunu miras aldım”; yani doğmadan önce. Ve çocuk **منفوس**’tur. Ve **النِّفاس** ayrıca **نُفَساء**’ın çoğuludur. Ve denir: Kapta bir **نَفَساً** yahut iki **نَفَسَيْن** içti. Ve suya da **نَفَسٌ** denir; bu, bir şeyi başkasının adıyla adlandırmadandır; ve çünkü nefsin kıvamı onunladır. Nefsin kıvamı **النَّفَس** iledir. Dedi ki:
تَبِيت الثَّلاثُ السُّودُ وهي مناخةٌ ***على **نَفَسٍ** من [ماءِ] ماوِيّةَ العَذْبِ([17])

Ve استعارة’dandır: Yay **تَنفّسَت**: yarıldı. Ve **شيءٌ نفيس**: yani nefsi ve değeri olan, onunla yarışılan. Ve **التّنافُس**: iki karşılaşanın her birinin nefsinin kuvvetini ortaya koymasıdır. Ve onların tabaklamada “**نَفس**” sözü([18]): bu kıyastır; yani ondan az bir miktar; deriyi bir defa tabaklamaya yetecek kadar; azlığında onu, nefes alınan bir **نَفَسٍ**’e benzetti. Bu ve manası onunla olan şeylerde bâbın kıyası birdir([19]).

(**نفش**)  **النون** ve **الفاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; yayılmaya delâlet eder. Bundan: **نَفْش** yün; o, dövülmesidir; ta ki kabarıp yayılsın. Ve kuş kanatlarını **نَفَش** etti. Ve develer **نَفَشَت**: çobansız dönüp dolaştı ve yayıldı. Fiili **النَّفْش**’tir; ve **إبلٌ نُفّاشٌ** ve **نَوافش**.

(**نفص**)  **النون** ve **الفاء** ve **الصاد** kıyasları birbirine yaklaşan kelimelerdir; bedenden bir şey çıkarmaya yahut onu kuvvetle atmaya delâlet eder. Ondan: falan gülmesinde **أنفَصَ** etti: aşırıya vardı.

Ve idrarında **أنفصَ** etti: **أوْزَعَ** gibi. Ve denir ki **النُّفَص**: kan sıçramalarıdır; bir tanesi **نُفْصَة**. Dedi ki:
* تَرَى الدِّماءَ على أكتافها **نُفَصا**([20]) *

İbn Düreyd([21]) dedi: **النُّفَاص**: koyuna isabet eden bir hastalıktır; idrar yapar da ölür.

(**نفض**)  **النون** ve **الفاء** ve **الضاد** sahih bir asıldır; bir şeyi, tozdan yahut benzerinden temizlemek için hareket ettirmeye delâlet eder; sonra استعارة edilir. Elbiseyi ve başkasını **نَفَضتُ**: **نَفْضاً**. Ve **النَّفَض**: ağacın meyvesinden silkip düşürdüğü şey. Ve **امرأةٌ نَفوضٌ**: karnını çocuğundan silkip attı. Ve **النَّافض**: titremeli humma; çünkü bedeni **نَفْضاً** ile sallar. Ve **أنْفَضوا**: azıkları tükendi; yani azıkları tükendiğinde ve yok olduğunda kaplarını silkip boşalttılar. Ve Araplar mesel olarak der: “**النُّفاض**([22]) **يُقطِّرُ الجَلَب**”; yani **أنْفَضوا** ettiklerinde ve yanlarındaki azaldığında develerini satış için getirdiler.

Ve bâbdan استعارة edilir: “Yeri **نَفَضْتُ**” sözleri; birini gönderip orada düşman var mı yok mu baktırdığında. Ve “geceyi **نَفَضْتُ**”; şüphe ehlinin üzerinden silkip atmak için gece bekçiliği yaptığında. Ve **النَّفِيضة** ve **النَّفَضَة**: bunu yapan kavim. Dedi ki:
يَرِدُ المياهَ حضيرَةً و**نَفِيضةً** *** وِرْدَ القطاةِ إذا اسْمَألَّ التُّبَّعُ([23])

Ve Araplar der: “Gece konuştuğunda alçalt; gündüz konuştuğunda **فانْفُض**.” Der ki: Etrafına bak; belki orada sözünü işitmesi uygun olmayan biri vardır. Ve **النِّفاض**: çocukların izarı. Ve bâbdan olması mümkündür. Dedi ki:
* جارية بيضاء في **نِفَاضِ**([24]) *

(**نفط**)  **النون** ve **الفاء** ve **الطاء**: üç kelime: **النِّفط** bilinen şeydir; **النون**’u kesralıdır. Ve **النَّفَط**: işten elde çıkan yara. Ve çocuk **نَفَطَ**: **نَفِيطاً**; ses çıkardı. Ve onun ne **عافطَةٌ**’si vardır ne **نافطة**’sı. **النَّافطة**: burnundan **تَنْفِط** eden koyundur.

(**نفع**)  **النون** ve **الفاء** ve **العين**: zarar’ın zıddına delâlet eden bir kelime. Ona fayda verdi: **نَفَعَه**; **ينفَعُه** **نَفْعاً** ve **مَنفَعة**. Ve “şundan faydalandı”: **انتفَعَ** بكذا. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ف ض
نَفَضَ الثوبَ والشجرةَ‏.‏
ونفض عنه الغبار والتراب‏.‏
ونفّض الثياب والشجر‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ تنفّض مهده وتذود عنه وما تغنى التمائم والعكوف وأصابوا اليوم نفضاً كثيراً وأنافيض وهو ما تساقط من الثمر في أصول الشجر‏.‏
وبسطوا المنفض والمنفاض وهو ثوب أو كساء يقع عليه النفض‏.‏
وأنفضت الجلّة‏:‏ نفض ما فيها‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نفضته الحمّى وبه نافض وأخذته الحمّى بنافض وانتفض من الرّعدة‏.‏
وانتفض الفرس‏.‏
وفلان يستنفض طرفه القوم أي يرعدهم لهيبته‏.‏
ودجاجة منفض‏:‏ نفضت بيضها وكفّت‏.‏
وأنفض القوم‏:‏ فني زادهم وأصله‏:‏ أن ينفضوا مزاودهم‏.‏
وقريء ‏"‏ حتى ينفضوا ‏"‏‏.‏
واستنفضت ما عنده‏:‏ استخرجته‏.‏
قال رؤبة‏:‏ لا تنس مدحي لك واستنفاضي سيب فتى كالغيث ذي الرياض وانتفض الفصيل ما في الضرع‏:‏ امتكّه‏.‏
وحلبت الناقة حتى انتفضت لبنها‏.‏
وامرأة نفوض‏:‏ نفضت ولدها عن بطنها‏.‏
وعليه ثوب ينفض‏.‏
يقال‏:‏ نفض الثوب نفوضاً‏.‏
وثوب نافض‏:‏ قد ذهب صبغه‏.‏
ونفض من مرضه نفوضاً‏:‏ برئ منه‏.‏
وذكر نصيب بناته فقال‏:‏ ونفض الطريق‏:‏ طهّره من اللصوص والدّعار‏.‏
وقال زهير‏:‏ وتنفض عنها غيب كل خميلة وتخشى رماة الغوث في كل مرصد ويقال‏:‏ إذا كنت في نهار فانفض وإذا كنت في ليلٍ فاخفض‏.‏
وقام ينفض الكرى‏.‏
قال الطرمّاح‏:‏ فقاموا ينفضون كرى ليالٍ تمكّن في الطّلى بعد العيون وقال بشر‏:‏ وأضحى ينفض الغمرات عنه كوقف العاج ليس به كدوح يريد الثور الناجي من الكلاب‏.‏
ويقال نفض الأسقام عنه واستصحّ أي استحكمت صحته‏.‏
واستنفض القوم‏:‏ بعثوا النّفضة الذين ينفضون الطّرق‏.‏
وخرج فلان نفيضة‏:‏ نافضاً للطريق حافظاً له‏.‏

##### Türkçe

ن ف ض
**نَفَضَ** elbiseyi ve ağacı.
Ve ondan tozu ve toprağı **نَفَضَ**.
Ve elbiseleri ve ağaçları **نَفَّضَ**.
Ebû Züeyb dedi ki:
Beşiğini **تَنَفَّضُ** eder ve ondan uzaklaştırır; ve muska(lar) ve kapanıp kalma(lar) ne fayda verir?
Ve bugün çokça **نَفْضاً** ve **أَنَافِيضَ** elde ettiler; o, meyveden ağaçların diplerinde dökülen şeydir.
Ve **الْمِنْفَضَ** ve **الْمِنْفَاضَ**ı yaydılar; o, üzerine **النَّفْض** düşen bir elbise yahut örtüdür.
Ve **أَنْفَضَتِ الْجِلَّةُ**: içindekini **نَفَضَ** etti.
Ve mecazdan: hummâ onu **نَفَضَ** etti; ve onda **نَافِضٌ** vardır; ve hummâ onu **بِنَافِضٍ** ile yakaladı; ve titremeden **انْتَفَضَ** etti.
Ve at **انْتَفَضَ** etti.
Ve falan, kavme karşı bakışını **يَسْتَنْفِضُ** eder; yani heybetinden onları titretiyor.
Ve **دَجَاجَةٌ مُنْفِضٌ**: yumurtalarını **نَفَضَتْ** etti ve kesti.
Ve kavim **أَنْفَضُوا**: azıkları tükendi; ve aslı: azık torbalarını **يَنْفُضُوا** etmeleridir.
Ve “**حَتَّى يَنْفَضُوا**” diye okundu.
Ve onda olanı **اسْتَنْفَضْتُ**: onu çıkardım.
Rü’be dedi ki:
Senin için övgümü ve **اسْتِنْفَاضِي**mi unutma; bahşiş, çayırlar sahibi yağmur gibi bir delikanlının bahşişidir.
Ve yavru deve, memede olanı **انْتَفَضَ** etti: onu emip bitirdi.
Ve dişi deveyi, sütü **انْتَفَضَتْ** edinceye kadar sağdım.
Ve **امْرَأَةٌ نَفُوضٌ**: çocuğunu karnından **نَفَضَتْ** etti.
Ve onun üzerinde **يَنْفُضُ** eden bir elbise vardır.
Denir ki: elbiseyi **نَفَضَ** etti, **نُفُوضاً**.
Ve **ثَوْبٌ نَافِضٌ**: boyası gitmiştir.
Ve hastalığından **نَفَضَ** etti, **نُفُوضاً**: ondan iyileşti.
Ve Nasîb kızlarını andı da dedi ki:
Ve **نَفَضَ الطَّرِيقَ**: onu hırsızlardan ve serserilerden temizledi.
Züheyr dedi ki:
Ve her sık ağaçlıktan her gizliyi ondan **تَنْفُضُ** eder; ve her gözetleme yerinde Gavs’un okçularından korkar.
Ve denir ki: eğer gündüzde isen **فَانْفِضْ** et; ve eğer gecede isen **فَاخْفِضْ** et.
Ve uyuklamayı **يَنْفُضُ** ederek kalktı.
Tırimmâh dedi ki:
Ve gözlerden sonra alınlarda yer etmiş gecelerin uyuklamasını **يَنْفُضُونَ** ederek kalktılar.
Ve Bişr dedi ki:
Ve ondan boğulmaları **يَنْفُضُ** ederek sabahladı; üzerinde budak olmayan fildişi gibi.
Köpeklerden kurtulan boğayı kastediyor.
Ve denir: hastalıkları ondan **نَفَضَ** etti ve **اسْتَصَحَّ** etti; yani sağlığı sağlamlaştı.
Ve kavim **اسْتَنْفَضُوا**: yolları **يَنْفُضُونَ** eden **النَّفْضَةَ**yi gönderdiler.
Ve falan **نَفِيضَةً** çıktı: yolu **نَافِضاً** olarak, onu koruyarak.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّفْضُ: مصدر نفَضْتُ الثوبَ والشجَرَ وغيره أَنْفُضُه نَفْضاً إِذا حرَّكْتَه ليَنْتَفِضَ، ونَفَّضْتُه شُدِّد للمبالغة. والنَّفَضُ، بالتحريك: ما تَساقَط من الورق والثَّمَر وهو فَعَلٌ بمعنى مفْعُول كالقَبَضِ بمعنى المَقْبُوضِ. والنَّفَضُ: ما وقَع من الشيء إِذا نَفَضْتَه.
والنَّفْضُ: أَن تأْخذ بيدك شيئاً فتَنْفُضَه تُزَعْزِعُه وتُتَرْتِرُه وتَنْفُضُ التراب عنه. ابن سيده: نَفَضَه يَنْفُضُه نَفضاً فانْتَفَضَ. والنُّفاضةُ والنُّفاضُ، بالضم: ما سقط من الشيء إِذا نُفِضَ وكذلك هو من الورق، وقالوا نُفاضٌ من ورق كما قالوا حالٌ من ورَق، وأَكثر ذلك في ورق السَّمُرِ خاصة يُجْمَعُ ويُخْبَط في ثوب.
والنَّفَضُ: ما انْتَفَضَ من الشيء. ونَفَضُ العِضاهِ: خَبَطُها. وما طاحَ من حَمْلِ الشجرةِ، فهو نَفَضٌ. قال ابن سيده: والنَفَضُ ما طاحَ من حَمْلِ النخل وتساقَط في أُصُولِه من الثمَر.
والمِنْفَضُ: وعاء يُنْفَضُ فيه التمْر. والمِنْفَضُ: المِنْسَفُ. ونَفَضَتِ المرأَةُ كَرِشَها، فهي نَفُوضٌ: كثيرة الولدِ. والنَّفْضُ: من قُضْبانِ الكَرْمِ بعدما يَنْضُرُ الورَق وقبل أَن تَتَعَلَّقَ حَوالِقُه، وهو أَغَضُّ ما يكون وأَرْخَصُه، وقد انْتَفَضَ الكَرْمُ عند ذلك، والواحدة نَفْضةٌ، جزم. وتقول: انْتَفَضَتْ جُلَّةُ التَّمْرِ إِذا نفضْتَ ما فيها من التَّمر. ونفَضُ الشجرةِ: حين تَنْتَفِضُ ثمرَتُها. والنَّفَضُ: ما تساقَط من غير نَفْضٍ في أُصُول الشجر من أَنْواع الثمَر. وأَنْفَضَتْ جلةُ التمر: نُفِضَ جميعُ ما فيها. والنَّفَضَى: الحركةُ. وفي حديث قَيْلةَ: مُلاءَتانِ كانتا مَصْبُوغَتَينِ وقد نفَضَتا أَي نصَلَ لونُ صِبْغِهما ولم يَبْقَ إِلا الأَثَرُ.
والنّافِضُ: حُمَّى الرِّعْدَةِ، مذكر، وقد نَفَضَتْه وأَخذته حُمَّى نافِضٍ وحُمَّى نافِضٌ وحُمَّى بنافِضٍ، هذا الأَعْلى، وقد يقال حُمَّى نافِضٌ فيوصف به. الأَصمعي: إِذا كانت الحُمّى نافِضاً قيل نفَضَتْهُ فهو مَنْفُوضٌ. والنُّفْضةُ، بالضم: النُّفَضاء وهي رِعْدةُ النّافِضِ. وفي حديث الإِفك: فأَخذتها حُمَّى بِنافِضٍ أَي برِعْدةٍ شديدةٍ كأَنها نفَضَتْها أَي حرَّكَتْها. والنُّفَضةُ: الرِّعدةُ.
وأَنْفَضَ القومُ: نَفِدَ طعامُهم وزادُهم مثل أَرْمَلوا؛ قال أَبو المُثَلَّم:
له ظَبْيَةٌ وله عُكَّةٌ،
إِذا أَنْفَضَّ القومُ لم يُنْفِضِ
وفي الحديث: كنا في سَفَرٍ فأَنْفَضْنا أَي فَنِيَ زادُنا كأَنهم نفَضُوا مَزاوِدَهم لِخُلُوِّها، وهو مثْلُ أَرملَ وأَقْفَرَ. وأَنْفَضُوا زادَهم: أَنْفَدُوه، والاسم النُّفاضُ، بالضم. وفي المثل: النُّفاضُ يُقَطِّرُ الجَلَبَ؛ يقول: إِذا ذهب طعامُ القومِ أَو مِيرتُهم قَطَّرُوا إِبلَهم التي كانوا يَضِنُّون بها فَجَلَبُوها للبيع فباعُوها واشْتَرَوا بثمنها مِيرةً. والنُّفاضُ: الجَدْبُ، ومنه قولهم: النُّفاضُ يُقَطِّرُ الجَلَبَ، وكان ثعلب يفتحه ويقول: هو الجَدْبُ، يقول: إِذا أَجْدَبُوا جَلَبُوا الإِبل قِطاراً قِطاراً للبيع.
والإِنْفاضُ: المَجاعةُ والحاجة.
ويقال: نَفَضْنا حَلائبَنا نَفْضاً واسْتَنْفَضْناها استِنْفاضاً، وذلك إِذا اسْتَقْصَوْا عليها في حَلبها فلم يَدَعُوا في ضُروعها شيئاً من اللبن. ونفَضَ القومُ نَفْضاً: ذهب زادُهم. ابن شميل: وقوم نَفَضٌ أَي نفَضُوا زادَهم. وأَنْفَضَ القومُ أَي هَلَكَتْ أَموالُهم. ونفَضَ الزّرْعُ سبَلاً: خرج آخِر سُنْبُله. ونفَض الكَرْمُ: تَفَتَّحتْ عَناقِيدُه. والنَّفَضُ: حَبُّ العِنب حين يأْخذ بعضُه ببعض. والنَّفَضُ: أَغَضُّ ما يكون من قضبان الكرم. ونُفُوضُ الأَرض: نَبائِثُها. ونفَض المكانَ يَنْفُضُه نَفْضاً واسْتَنْفَضَه إِذا نظر جميع ما فيه حتى يعرفه؛ قال زهير يصف بقرة فقدت ولدها:
وتَنْفُضُ عنها غَيْبَ كلِّ خَمِيلةٍ،
وتخشَى رُماةَ الغَوْث من كلِّ مَرْصَدِ
وتنفُض أَي تنظر هل ترى فيه ما تكره أَم لا. والغَوْث: قبيلة من طيِّءٍ. وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه، والغار: أَنا أَنْفُضُ لك ما حوْلَك أَي أَحْرُسُكَ وأَطُوفُ هل أَرى طَلباً. ورجل نَفُوضٌ للمكان: مُتَأَمِّلٌ له. واسْتَنْفَضَ القومَ: تأَمّلهم؛ وقول العُجَيْر السَّلُولي:إِلى مَلِك يَسْتَنْفِضُ القومَ طَرْفُه،
له فَوْقَ أَعْوادِ السَّرِيرِ زَئيرُ
يقول: ينظر إِليهم فيعرف من بيده الحق منهم، وقيل: معناه أَنه يُبْصِرُ في أَيّهم الرأْيُ وأَيّهم بخلاف ذلك.
واسْتَنْفَضَ الطريقَ: كذلك. واسْتِنْفاضُ الذكَر وإِنْفاضُه: اسْتِبْراؤه مما فيه من بقية البول. وفي الحديث: ابْغنِي أَحْجاراً أَسْتَنْفِضُ بها أَي أَسْتَنْجي بها، وهو من نَفْضِ الثوبِ لأَن المُسْتَنْجي يَنْفُضُ عن نفْسِه الأَذى بالحجر أَي يُزِيلُه ويَدْفَعُه؛ ومنه حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهما: أَنه كان يَمُرُّ بالشِّعْبِ من مُزْدَلِفةَ فيَنْتَفِضُ ويَتوضأ. الليث: يقال اسْتَنْفَضَ ما عنده أَي اسْتخرجه؛ وقال رؤبة: صَرَّحَ مَدْحي لكَ واسْتِنْفاضِي
والنَّفِيضةُ: الذي يَنْفُضُ الطريقَ. والنَّفَضةُ: الذين يَنْفُضون الطريقَ. الليث: النفَضة، بالتحريك، الجماعة يُبْعثون في الأَرض مُتَجَسِّسين لينظروا هل فيها عدوّ أَو خوف، وكذلك النفيضةُ نحو الطَّلِيعة؛ وقالت سَلْمى الجُهَنِيّةُ ترثي أَخاها أَسْعد، وقال ابن بري صوابه سُعْدى الجهنية:
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرةَّ ونَفِيضةً،
وِرْدَ القَطاةِ، إِذا اسْمَأَلَّ التُّبَّعُ
يعني إِذا قصُر الظل نصف النهار، وحَضِيرةً ونَفِيضةً منصوبان على الحال، والمعنى أَنه يغزو وحده في موضع الحضِيرةِ والنفِيضةِ؛ كما قال الآخر:يا خالداً أَلْفاً ويُدْعى واحدا
وكقول أَبي نُخَيْلةَ:
أَمُسْلِمُ إِنِّي يا ابْنَ كلِّ خَلِيفةٍ،
ويا واحِدَ الدُّنيا، ويا جَبَلَ الأَرْضِ
أَي أَبوك وحده يقوم مَقام كل خليفة، والجمع النَّفائضُ؛ قال أَبو ذؤَيب يصف المَفاوِزَ:
بِهنَّ نَعامٌ بَناه الرِّجا
لُ، تُلْقي النَّفائضُ فيه السَّرِيحا
قال الجوهري: هذا قول الأَصمعي وهكذا رواه أَبو عمرو بالفاء إِلا أَنه قال في تفسيره: إِنها الهَزْلى من الإِبل. قال ابن برّي: النعامُ خشبات يُسْتَظَلّ تحتها، والرِّجالُ الرَّجّالة، والسَّرِيحُ سُيورٌ تُشدّ بها النِّعال، يريد أَنّ نِعالَ النَّفائضِ تقطَّعت. الفراء: حَضيِرةُ الناسِ وهي الجماعة، ونفِيضَتُهم وهي الجماعة. ابن الأَعرابي: حَضِيرةٌ يحضُرها الناسُ، ونفِيضةٌ ليس عليه أَحَد. ويقال: إِذا تكلَّمت ليلاً فاخْفِضْ، وإِذا تكلمت نهاراً فانْفُضْ أَي التَفِت هل ترى من تكره. واسْتَنْفَض القومُ: أَرْسلوا النِّفَضةَ، وفي الصحاح: النَّفِيضةَ. ونفَضَتِ الإِبلُ وأَنْفَضَتْ: نُتِجَتْ كلُّها؛ قال ذو الرُّمّة:
ترى كَفْأَتَيْها تَنْفُضانِ ولم يَجِد،
لها ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتاجَيْنِ، لامِسُ
روي بالوجهين: تَنْفُضانِ وتُنْفِضانِ، وروي كِلا كَفْأَتَيْها تُنْفَضانِ، ومن روى تُنْفَضانِ فمعناه تُسْتَبْرآن من قولك نفَضْتُ المكانَ إِذا نظرت إِلى جميع ما فيه حتى تَعْرِفَه، ومن روى تَنْفُضانِ أَو تُنْفِضانِ فمعناه أَن كلّ واحد من الكَفْأَتين تُلقي ما في بطنها من أَجنَّتها فتوجد إِناثاً ليس فيها ذكر، أَراد أَنها كلَّها مآنيثُ تُنْتَجُ الإِناثَ وليست بمذاكير. ابن شميل: إِذا لُبس الثوبُ الأَحمر أَو الأَصفر فذهب بعض لونه قيل: قد نفَضَ صِبْغُه نَفْضاً؛ قال ذو الرمة:
كَساكَ الذي يَكْسُو المَكارِم حُلَّةً
من المَجْد لا تَبْلى، بَطِيئاً نُفوضُها
ابن الأَعرابي: النُّفاضةُ ضُوازةُ السِّواك ونُفاثَتُه. والنُّفْضةُ: المَطْرةُ تُصِيبُ القِطْعةَ من الأَرض وتُخْطِئُ القِطعة. التهذيب: ونُفوضُ الأَمْرِ راشانها، وهي فارسية، إِنما هي أَشْرافُها. والنِّفاضُ، بالكسر: إِزارٌ من أُزُر الصِّبيان؛ قال:
جارِية بَيْضاء في نِفاضِ،
تَنْهَضُ فيه أَيَّما انْتِهاضِ
وما عليه نِفاضٌ أَي ثوب. والنِّفْضُ: خُرْء النَّحْل؛ عن أَبي حنيفة. ابن الأَعرابي: النَّفْضُ التحْريكُ، والنَّفْضُ تَبَصُّرُ الطريق، والنَّفْضُ القراءةُ؛ يقال: فلان يَنْفُضُ القرآنَ كلَّه ظاهراً أَي يقرؤه.

##### Türkçe

**النَّفْضُ**: **نفَضْتُ** elbiseyi, ağacı ve başkasını **أَنْفُضُه** **نَفْضاً** (diye) mastardır; onu, titreşsin diye hareket ettirdiğin zaman. Ve **نَفَّضْتُه**: mübalağa için şeddeli kılındı.

Ve **النَّفَضُ**, harekeli olarak: yapraktan ve meyveden dökülen şeydir; o, **فَعَلٌ**dır, **مفْعُول** manasında; **القَبَضِ** gibi, **المَقْبُوضِ** manasında. Ve **النَّفَضُ**: onu **نَفَضْتَه** zaman şeyden düşen şeydir.

Ve **النَّفْضُ**: elinle bir şeyi alman da onu **تَنْفُضَه**; onu sarsarsın, onu silkelersin ve ondan toprağı silkelersin. İbn Sîde: **نَفَضَه يَنْفُضُه نَفضاً فانْتَفَضَ**.

Ve **النُّفاضةُ** ve **النُّفاضُ**, ötre ile: şey **نُفِضَ** edildiği zaman ondan düşen şeydir; yapraktan da böyledir. Ve “**نُفاضٌ من ورق**” dediler; “**حالٌ من ورَق**” dedikleri gibi. Bunun çoğu, özellikle **السَّمُرِ** yaprağındadır; toplanır ve bir elbise içinde silkelenir.

Ve **النَّفَضُ**: şeyden silkelenip çıkan şeydir. Ve **نَفَضُ العِضاهِ**: onun çırpılmasıdır. Ve ağacın yükünden düşen şey, o **نَفَضٌ**dur. İbn Sîde dedi: **النَفَضُ** hurmanın yükünden düşen ve meyveden, köklerinin dibine dökülen şeydir.

Ve **المِنْفَضُ**: içinde hurmanın silkelenip döküldüğü kaptır. Ve **المِنْفَضُ**: **المِنْسَفُ**tur.

Ve kadın karnını **نَفَضَتْ**, o hâlde o **نَفُوضٌ**dur: çok çocuklu. Ve **النَّفْضُ**: asmanın çubuklarındandır; yaprak yeşerip tazelendikten sonra ve sülükleri tutunmadan önce; o, olduğu hâlin en tazesi ve en ucuzudur. Ve o sırada asma **انْتَفَضَ** etmiştir. Tekili **نَفْضةٌ**dur; kesin (kullanım). Ve dersin: hurma sepeti **انْتَفَضَتْ**; içindeki hurmadan olanı silkelediğin zaman. Ve **نفَضُ الشجرةِ**: meyvesinin silkelenip döküldüğü zamandır. Ve **النَّفَضُ**: silkeleme olmaksızın, ağaçların diplerine, meyve türlerinden dökülen şeydir. Ve hurma sepeti **أَنْفَضَتْ**: içindeki her şeyin tamamı silkelenip döküldü. Ve **النَّفَضَى**: harekettir. Ve **قَيْلةَ** hadîsinde: “İki örtü; ikisi de boyanmış idi ve **نفَضَتا**”; yani ikisinin boyasının rengi sökülüp gitti ve izden başka bir şey kalmadı.

Ve **النّافِضُ**: titreme hummasıdır; müzekkerdir. Ve onu **نَفَضَتْه** ve onu aldı: **حُمَّى نافِضٍ** ve **حُمَّى نافِضٌ** ve **حُمَّى بنافِضٍ**; bu daha üstündür. Ve bazen **حُمَّى نافِضٌ** denir de onunla vasıflandırılır. el-Asma‘î: humma **نافِضاً** olduğu zaman “onu **نفَضَتْهُ**” denir; o hâlde o **مَنْفُوضٌ**dur. Ve **النُّفْضةُ**, ötre ile: **النُّفَضاء**dır; o, **النّافِضِ**in titremesidir. Ve **الإِفك** hadîsinde: “Onu **حُمَّى بِنافِضٍ** aldı”; yani şiddetli bir titreme ile; sanki onu **نفَضَتْها**; yani onu hareket ettirdi. Ve **النُّفَضةُ**: titremedir.

Ve kavim **أَنْفَضَ** etti: yiyecekleri ve azıkları tükendi; **أَرْمَلوا** gibi. Ebû’l-Müselّem dedi:
له ظَبْيَةٌ وله عُكَّةٌ،
إِذا أَنْفَضَّ القومُ لم يُنْفِضِ

Ve hadîste: “Bir seferde idik, sonra **فأَنْفَضْنا**”; yani azığımız tükendi; sanki torbalarını boş oldukları için silkeleyip boşalttılar. Ve o, **أَرملَ** ve **أَقْفَرَ** gibidir. Ve “azıklarını **أَنْفَضُوا**”: onu tükettirdiler; isim **النُّفاضُ**dur, ötre ile. Ve meselde: “**النُّفاضُ يُقَطِّرُ الجَلَبَ**”; der ki: kavmin yiyeceği yahut erzağı gidince, sakındıkları develerini damla damla (katar katar) sevk ederler de satış için getirirler; onları satarlar ve bedeliyle erzak satın alırlar. Ve **النُّفاضُ**: kıtlıktır; ondan onların sözü: “**النُّفاضُ يُقَطِّرُ الجَلَبَ**”. Sa‘leb onu fetha ile okur ve derdi: o kıtlıktır; der ki: kıtlığa düştükleri zaman develeri katar katar satış için getirirler.

Ve **الإِنْفاضُ**: açlık ve ihtiyaçtır.

Ve denir: “Sağmal hayvanlarımızı **نَفَضْنا** **نَفْضاً** ve onları **اسْتَنْفَضْناها** **استِنْفاضاً**”; bu, sağımda onların üzerine sonuna kadar gidip memelerinde sütten hiçbir şey bırakmadıkları zamandır. Ve kavim **نفَضَ** etti **نَفْضاً**: azıkları gitti. İbn Şümeyl: “**وقوم نَفَضٌ**”; yani azıklarını silkeleyip tükettiler. Ve kavim **أَنْفَضَ** etti: malları helâk oldu. Ve ekin başak verdi: başağının sonu çıktı. Ve asma **نفَضَ** etti: salkımları açıldı. Ve **النَّفَضُ**: üzüm tanesi; bir kısmı bir kısmına tutunmaya başladığı zaman. Ve **النَّفَضُ**: asma çubuklarının en tazesi olan şeydir. Ve **نُفُوضُ الأَرض**: onun bitkileridir. Ve yeri **نفَض** eder, **يَنْفُضُه نَفْضاً**; ve onu **اسْتَنْفَضَه**: içindeki her şeye bakıp onu tanıyıncaya kadar (baktığı zaman). Züheyr, yavrusunu kaybetmiş bir ineği vasfederek dedi:
وتَنْفُضُ عنها غَيْبَ كلِّ خَمِيلةٍ،
وتخشَى رُماةَ الغَوْث من كلِّ مَرْصَدِ

Ve “**وتنفُض**”: yani, onda hoşlanmadığı bir şey görüyor mu görmüyor mu diye bakar. Ve **الغَوْث**: Tayy kabilesinden bir kabiledir. Ve Ebû Bekir’in, Allah ondan razı olsun, mağara hadîsinde: “Ben senin çevrende olanı **أَنْفُضُ** ederim”; yani seni korurum ve dolaşırım; bir arayıcı görüyor muyum (diye). Ve mekân için **نَفُوضٌ** adam: ona dikkatle bakan kimsedir. Ve kavmi **اسْتَنْفَضَ**: onları dikkatle inceledi. Ve el-‘Uceyr es-Selûlî’nin sözü:
إِلى مَلِك يَسْتَنْفِضُ القومَ طَرْفُه،
له فَوْقَ أَعْوادِ السَّرِيرِ زَئيرُ

Der ki: onlara bakar da, hak kimin elinde ise onları tanır. Ve denildi: manası, onların hangisinde görüş (isabetli kanaat) var, hangisinde bunun hilâfı var, onu görmesidir.

Ve yolu **اسْتَنْفَضَ**: böyledir. Ve erkeğin **اسْتِنْفاضُه** ve **إِنْفاضُه**: içinde olan idrar kalıntısından beri kılınmasıdır. Ve hadîste: “Bana taşlar ara; onlarla **أَسْتَنْفِضُ** edeyim”; yani onlarla istincâ edeyim. Ve o, elbiseyi silkelemekten (**نَفْضِ الثوبِ**)dir; çünkü istincâ eden, taşla kendinden eziyeti silkeleyip atar; yani onu giderir ve uzaklaştırır. Ve ondan İbn Ömer’in, Allah ikisinden de razı olsun, hadîsi: onun Müzdelife’den olan geçitten geçerdi de **فَيْنْتَفِضُ** eder ve abdest alırdı. el-Leys: “Yanında olanı **اسْتَنْفَضَ** etti”; yani onu çıkardı. Rü’be dedi:
صَرَّحَ مَدْحي لكَ واسْتِنْفاضِي

Ve **النَّفِيضةُ**: yolu yoklayan kimsedir. Ve **النَّفَضةُ**: yolu yoklayan kimselerdir. el-Leys: **النفَضة** (harekeli), yeryüzünde gözetleyerek gönderilen topluluktur; içinde düşman yahut korku var mı diye baksınlar diye. Ve **النفيضةُ** da böyledir; **الطَّلِيعة** gibi. Selmâ el-Cüheniyye, kardeşi Es‘ad için mersiye söyledi; İbn Berî dedi: doğrusu Su‘dâ el-Cüheniyye’dir:
يَرِدُ المِياهَ حَضِيرةَّ ونَفِيضةً،
وِرْدَ القَطاةِ، إِذا اسْمَأَلَّ التُّبَّعُ

Yani: gölge yarım gün vakti kısaldığı zaman. Ve **حَضِيرةً** ile **نَفِيضةً** hâl üzere mansupturlar. Mana: o, **الحضِيرة** ve **النفِيضة** yerinde tek başına akın eder; nitekim başkası dediği gibi: “يا خالداً أَلْفاً ويُدْعى واحدا”. Ve Ebû Nuhayle’nin sözü gibi:
أَمُسْلِمُ إِنِّي يا ابْنَ كلِّ خَلِيفةٍ،
ويا واحِدَ الدُّنيا، ويا جَبَلَ الأَرْضِ

Yani: baban tek başına her halifenin makamını tutar. Çoğulu **النَّفائضُ**dur. Ebû Züeyb, çölleri vasfederek dedi:
بِهنَّ نَعامٌ بَناه الرِّجا
لُ، تُلْقي النَّفائضُ فيه السَّرِيحا

el-Cevherî dedi: bu, el-Asma‘î’nin sözüdür; Ebû ‘Amr onu **الفاء** ile böyle rivayet etti; ancak tefsirinde dedi ki: o, develerden zayıf olanlardır. İbn Berî dedi: **النعامُ** gölgelik yapılan tahtalardır; **الرِّجالُ** yaya olanlardır; **السَّرِيحُ** nalınların bağlandığı kayışlardır; ister ki: **النَّفائضِ**in nalınları parçalandı. el-Ferrâ’: **حَضيِرةُ الناسِ**: o topluluktur; ve **نفِيضَتُهم**: o topluluktur. İbnü’l-A‘râbî: **حَضِيرةٌ**; insanların hazır bulunduğu (yer), ve **نفِيضةٌ**; üzerinde hiç kimse olmayan (yer). Ve denir: gece konuştuğun zaman alçalt; gündüz konuştuğun zaman **فانْفُضْ**; yani dön bak, hoşlanmadığın birini görüyor musun. Ve kavim **اسْتَنْفَض** etti: **النِّفَضةَ**yı gönderdi; **الصحاح**’ta: **النَّفِيضةَ**. Ve develer **نفَضَتْ** ve **أَنْفَضَتْ**: hepsi doğurdu. Zü’r-Rumme dedi:
ترى كَفْأَتَيْها تَنْفُضانِ ولم يَجِد،
لها ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتاجَيْنِ، لامِسُ

İki vecihle rivayet edildi: **تَنْفُضانِ** ve **تُنْفِضانِ**. Ve “**كِلا كَفْأَتَيْها تُنْفَضانِ**” diye de rivayet edildi. Kim **تُنْفَضانِ** diye rivayet ettiyse, manası: “yeri **نفَضْتُ**” sözünden, yani içindeki her şeye bakıp onu tanıyıncaya kadar baktım (manasından) “berî kılınırlar”dır. Kim **تَنْفُضانِ** yahut **تُنْفِضانِ** diye rivayet ettiyse, manası: iki yanın her birinin karnındaki ceninlerini atmasıdır; sonra dişiler bulunur, içinde erkek yoktur. İster ki: hepsi dişidir; dişileri doğurur, erkekler değildir. İbn Şümeyl: kırmızı yahut sarı elbise giyildiği zaman, renginin bir kısmı gidince “boyası **نفَضَ** etti **نَفْضاً**” denir. Zü’r-Rumme dedi:
كَساكَ الذي يَكْسُو المَكارِم حُلَّةً
من المَجْد لا تَبْلى، بَطِيئاً نُفوضُها

İbnü’l-A‘râbî: **النُّفاضةُ** misvakın talaşı ve döküntüsüdür; ve onun saçıntısıdır. Ve **النُّفْضةُ**: bir parça araziye isabet edip bir parçayı ıskalayan yağmurdur. **التهذيب**: ve **نُفوضُ الأَمْرِ** onun “raşan”larıdır; o Farsçadır; ancak o, onun “eşrâf”ıdır.

Ve **النِّفاضُ**, kesre ile: çocukların izarlarından bir izardır. Şu (şiirde) dedi:
جارِية بَيْضاء في نِفاضِ،
تَنْهَضُ فيه أَيَّما انْتِهاضِ

Ve “üzerinde **نِفاضٌ** yok”; yani elbise yok. Ve **النِّفْضُ**: arı dışkısıdır; Ebû Hanîfe’den. İbnü’l-A‘râbî: **النَّفْضُ** hareket ettirmedir; ve **النَّفْضُ** yolu dikkatle yoklamadır; ve **النَّفْضُ** okumadır; denir: “Falan, Kur’ân’ın tamamını açıktan **يَنْفُضُ** eder”; yani onu okur.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ف ض * * نَفَضَ * الثوب والشجر من باب نصر أي حركه لينتقض و * نَقَّضَهُ * مشدا للمبالغة و * النَّقَضُ * بفتحتين ما تساقط من الورق والثمر وهو فَعَل بمعنى مفعول كالقبض بمعنى المقبوض و * النُّفَاضُ * بالضم و * النُّفَاضَةُ * ما سقط عن النَّفض و * النَّافِضُ * من الحمى ذات الرعدة يقال أخذته حمى نَافِضٌ و * نَفَضَتْهُ * الحمى فهو * مَنْفُوضٌ

##### Türkçe

* ن ف ض * **نَفَضَ** elbiseyi ve ağacı, باب نصر’dan; yani onu, silkelenip dökülsün diye hareket ettirdi; ve **نَقَّضَهُ** şeddeli olarak, mübalağa için; ve **النَّقَضُ** iki fetha ile, yapraktan ve meyveden dökülen şeydir; ve o, **فَعَل** veznindedir, **مفعول** mânâsında; **القبض**’ın **المقبوض** mânâsında olması gibi; ve **النُّفَاضُ** damme ile ve **النُّفَاضَةُ**: **النَّفض**’dan düşen şeydir; ve **النَّافِضُ**: titremeli hummadan (olan); “Onu **نَافِضٌ** bir humma tuttu” denir; ve “Humma onu **نَفَضَتْهُ**”; o hâlde o, **مَنْفُوضٌ**dur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نفض الثوب ينفضه نفضا، وكذا الشجر: حركه لينتفض، قال ذو الرمة:
  كأنما نفض الأحـمـال ذاوية                      على جوانبه الفرصاد والعنب وقال ابن سيده: نفضه ينفضه نفضا، فانتفض. وفي الصحاح: نفضت الإبل: نتجت، وهذه عن ابن دريد، زاد في اللسان: كأنفضت، قال الصاغاني: ويروى على هذه اللغة قول ذي الرمة يصف فحلا:
  سبحلا أبا شرخين أحيا بنـاتـه                      مقاليتها فهي اللباب الحبـائس
  كلا كفأتيها تنفضان ولـم يجـد                      له ثيل سقب في النتاجين لامس له، أي للفحل، ورواه الجوهري لها وهو غلط، قال: ويروى تنفضان، أي من أنفضت. ومقتضى عبارة اللسان أنه يروى: تنفضان، أي من نفضت، وتنفضان، مبنيا للمجهول، من نفضت. ومن روى تنفضان، فمعناه تستبرآن، من قولك: نفضت المكان، إذا نظرت إلى جميع ما فيه حتى تعرفه. ومن روى تنفضان فمعناه: كل واحد من الكفأتين تلقي ما في بطنها من أجنتها. ثم ظاهر كلام الزمخشري في الأساس أنه من المجاز. ومن المجاز أيضا: نفضت المرأة كرشها، إذا كثر ولدها، وهي نفوض: كثيرة الولد نقله الجوهري. ومن المجاز: نفض القوم، إذا ذهب زادهم وفني، كأنفض. ونفض الزرع سبلا: خرج آخر سنبله. ونفض الكرم: تفتحت عناقيده. ومن المجاز: نفض المكان ينفضه نفضا، إذا نظر إلى جميع ما فيه حتى يعرفه، نقله الجوهري، وأنشد قول زهير يصف بقرة فقدت ولدها:
  وتنفض عنها غـيب كـل خـمـيلة                      وتخشى رماة الغوث من كل مرصد

  تنفض، أي تنظر هل ترى فيه ما تكره أم لا، والغوث: قبيلة من طيئ. وفي حديث أبي بكر والغار  أنا أنفض لك ما حولك  أي أحرسك وأطوف هل أرى طالبا. ورجل نفوض للمكان: متأمل له، كاستنفضه وتنفضه، نقله الجوهري. واستنفض القوم: تأملهم، وقول العجير السلولي:
  إلى ملك يستنفض القوم طرفه                      له فوق أعواد السـرير زئير يقول: ينظر إليهم فيعرف من بيده الحق منهم. وقيل: معناه أنه يبصر في أيهم الرأي، وأيهم بخلاف ذلك، واستنفض الطريق كذلك. ومن المجاز: نفض الصبغ نفوضا: ذهب بعض لونه، قال ابن شميل: إذا لبس الثوب الأحمر أو الأصفر فذهب بعض لونه قيل: قد نفض صبغه نفضا، قال ذو الرمة:
  كساك الذي يكسو المكارم حـلة                      من المجد لا تبلى بطيئا نفوضها

  وفي حديث قيلة:  ملاءتان كانتا مصبوغتين وقد نفضتا  ، أي نصل لون صبغهما، ولم يبق إلا الأثر. ومن المجاز: نفض السور: قرأها، قال ابن الأعرابي: النفض: القراءة، وفلان ينفض القرآن كله ظاهرا، أي يقرؤه. والنفاضة، بالضم: نفاثة السواك وضوازته، عن ابن الأعرابي. وقال غيره: النفاضة: ما سقط من المنفوض إذا نفض، كالنفاض، بالضم، ويكسر. وقال ابن دريد: نفاضة كل شيء: ما نفضته فسقط منه، وكذلك هو من الورق، قالوا: نفاض من ورق، وأكثر ذلك في ورق السمر خاصة، يجمع ويخبط في ثوب. والنفض، بالكسر: خرء النحل في العسالة، عن ابن الأعرابي وأبي حنيفة. أو: ما مات منه فيها، نقله الصاغاني. أو النفض: عسل يسوس فيؤخذ فيدق فيلطخ به موضع النحل مع الآس فيأتيه النحل فيعسل فيه، أو هو بالقاف، وهذا هو الصواب، وهكذا رواه الهجري، وأما الفاء فتصحيف. والنفض، بالتحريك: المنفوض، وهو ما سقط من الورق والثمر، وهو فعل بمعنى مفعول، كالقبض بمعنى المقبوض، والهدم بمعنى المهدوم. والنفض أيضا: ما تساقط من حب العنب حين يوجد بعضه في بعض، وفي اللسان: حين يأخذ بعضه ببعض. والمنفض، كمنبر: المنسف، وهو وعاء ينفض فيه التمر. والمنفاض: المرأة الكثيرة الضحك، نقله ابن عباد هكذا، أو هي بالصاد المهملة، وهو الصواب، وقد ذكر في موضعه. ومن المجاز: النافض: حمى الرعدة، وفي الصحاح: النافض من الحمى: ذات الرعدة، قال ابن سيده: مذكر. ويقال: نفضته، وأخذته حمى بنافض، بزيادة الحرف، وهو الأعلى، وحمى نافض، بالإضافة، وقد يقال: حمى نافض، فيوصف به، وفي حديث الإفك  فأخذتها حمى بنافض  أي برعدة شديدة، كأنها نفضتها، أي حركتها. وقال الأصمعي: إذا كانت الحمى نافضا قيل: نفضته الحمى فهو منفوض. والنفضة، كبسرة، ورطبة، والنفضاء، كالعرواء: رعدة النافض. وقال البراء بن مالك، رضي الله عنه، يوم اليمامة لخالد ابن الوليد، رضي الله عنه:  طدني إليك  وكان تصيبه عرواء مثل النفضة حتى يقطر. ذكر الجوهري الأولى والثالثة، ونقل الصاغاني الثانية، وبها روي الحديث، والاسم: النفاض، كسحاب. وقال ابن الأعرابي: النفائض: الإبل التي تنفض، أي تقطع الأرض. ومن المجاز: أنفضوا: أرملوا، أو أنفضوا: هلكت أموالهم، وأنفضوا: فني زادهم، وهو بعينه معنى أرملوا، وعبارة الصحاح: أنفض القوم: هلكت أموالهم، وأنفضوا أيضا، مثل أرملوا: فني زادهم. وفي المحكم: أنفض القوم نفد طعامهم وزادهم، مثل أرملوا، قال أبو المثلم:
  له ظـبـية ولـه عـكة                      إذا أنفض الزاد لم تنفض

  والذي قرأته في الديوان: إذا أنفض الحي. ويروى: لم ينفض. وفي الحديث:  كنا في سفر فأنفضنا  ، أي فني زادنا، كأنهم نفضوا مزاودهم لخلوها، وهو مثل أرمل وأفقر. أو أنفضوا زادهم: أفنوه وأنفدوه، قاله ابن دريد، وجعله متعديا، والاسم: النفاض، كسحاب وغراب، الفتح عن ثعلب، وكان يقول: هو الجدب، ومنه المثل:  النفاض يقطر الجلب  ، فعلى قول من قال: النفاض: فناء الزاد، يقول في معنى المثل: إذا ذهب طعام القوم أو ميرتهم قطروا إبلهم التي كانوا يضنون بها، فجلبوها للبيع، فباعوها واشتروا بثمنها ميرة. وعلى قول ثعلب: أي إذا جاء الجدب جلبت الإبل قطارا قطارا للبيع، ومآلهما واحد. وأنفضت الجلة: نفض جميع ما فيها من التمر. وانتفض الكرم: نضر ورقه، قال أبو النجم:
  وانشق عن فطح سواء عنصله
  وانتفض البروق سودا فلفله وانتفض الذكر: استبرأه مما فيه من بقية البول، ومنه حديث ابن عمر:  أنه كان يمر بالشعب من مزدلفة فينتفض ويتوضأ  ، كاستنفضه. والنفاض، ككتاب: إزار للصبيان، قاله الجوهري، وأنشد للراجز:
  جارية بيضاء في نفاض
  تنهض فيه أيما انتهاض
  كنهضان البرق ذي الإيماض وقال ابن عباد: يقال: أتانا وما عليه من نفاض، أي شيء من الثياب، وجمعه النفض. والنفاض: بساط ينحت عليه ورق السمر ونحوه، وذلك أن يبسط له ثوب، ثم يخبط بالعصا، فذلك الثوب نفاض. والجمع: نفض، بضمتين. والنفاض أيضا: ما انتفض عليه من الورق، كالأنافيض، نقله الصاغاني، وواحدة الأنافيض أنفوضة. وقال الزمخشري: الأنافيض: ما تساقط من الثمر في أصول الشجر. ومن المجاز: النفوض: البرء من المرض، وقد نفض من مرضه. والنفيضة، كسفينة: نحو الطليعة، نقله الجوهري. قال: والنفضة، محركة: الجماعة يبعثون في الأرض متجسسين؛ لينظروا هل فيها عدو أم لا، زاد الليث: أو خوف، وأنشد الجوهري لسلمى الجهنية ترثي أخاها أسعد، قال ابن بري: صوابه سعدى الجهنية، قلت: وهي سعدى بنت الشمردل:
  يرد المياه حضيرة ونفيضة                      ورد القطاة إذا اسمأل التبع تعني إذا قصر الظل نصف النهار. والجمع: النفائض. قلت: وحضيرة ونفيضة منصوبان على الحال، والمعنى: أنه يغزو وحده في موضع الحضيرة والنفيضة، وقد تقدم أيضا في ح ض ر. واستنفضه، واستنفض ما عنده، أي: استخرجه، قال رؤبة:
  صرح مدحي لك واستنفاضي
  سيب أخ كالغيث ذي الرياض واستنفض: بعث النفيضة أي الطليعة، كما في الصحاح. وفي الأساس واللسان: استنفض القوم: بعثوا النفضة الذين ينفضون الطرق. واستنفض بالحجر: استنجى، ومنه الحديث:  ابغني أحجارا أستنفض بها  أي أستنجي بها، وهو من نفض الثوب؛ لأن المستنجي ينفض عن نفسه الأذى بالحجر، أي يزيله ويدفعه. وقال أبو ذؤيب يصف المفاوز:
  على طرق كنحور الـركـا                      ب تحسب آرامهن الصروحا
  بهن نعـام بـنـاه الـرجـا                      ل تلقي النفائض فيه السريحا

  قال الجوهري: هذا قول الأصمعي، وهكذا رواه أبو عمرو النفائض، بالفاء، إلا أنه قال في تفسيرها: إنها الإبل الهزلى، أو هي الإبل التي تقطع الأرض، وهو قول ابن الأعرابي، وقد تقدم ذلك بعينه قريبا، فذكره ثانيا تكرار. أو النفائض: الذين يضربون بالحصى هل وراءهم مكروه أو عدو. وأراد بالسريح نعال النفائض، أي أنها قد تقطعت، وقال الأخفش: تقطعت تلك السيور حتى يرمى بها، من بعد هذه الطرق، ويروى: فيها السريحا، أي: في الطرق، وفيه ذهب إلى معنى الطريق. ومن المجاز: يقولون: إذا تكلمت نهارا فانفض، أي التفت هل ترى من تكره، وإذا تكلمت ليلا فاخفض، أي اخفض الصوت. والنفيضى، كالخليفى،وكالزمكى وكجمزى: الحركة والرعدة، كما في العباب. ومما يستدرك عليه: نفضه تنفيضا: نفضه، شدد للمبالغة. والنفض، بالفتح: أن تأخذ بيدك شيئا فتنفضه وتزعزعه وتترتره وتنفض التراب عنه. ونفض العضاه: خبطها. وما طاح من حمل الشجر فهو نفض، وفي المحكم: النفض: ما طاح من حمل النخل وتساقط في أصوله من الثمر. والنفض: بالفتح: من قضبان الكرم بعد ما ينضر الورق، وقبل ن تتعلق حوالقه، وهو أغض ما يكون وأرخصه، والواحدة نفضة. والإنفاض: المجاعة والحاجة. ويقال: نفضنا حلائبنا نفضا واستنفضناها، وذلك إذا استقصوا عليها في حلبها، فلم يدعوا في ضروعها من اللبن. وقال ابن شميل: قوم نفض، محركة، أي نفضوا زادهم. ونفوض الأرض: نبائثها. والنفيضة: الجماعة، وقيل: الربيئة، وقيل: المياه ليس عليها أحد، عن ابن الأعرابي. والنفضة، بالضم: المطرة تصيب القطعة من الأرض وتخطئ القطعة، نقله الجوهري. وقال ابن عباد: النفاض، كرمان: شجرة إذا أكلها الغنم ماتت منه. والمنفض والمنفاض: كساء يقع عليه النفض، نقله الجوهري. وانتفض فلان من الرعدة، وانتفض الفرس. وفلان يستنفض طرفه القوم، أي يرعدهم بهيبته. ودجاجة منفض: نفضت بيضها وكلت. وانتفض الفصيل ما في الضرع: امتكه. ونفض الطريق نفضا: طهره من اللصوص والدعار.وقام ينفض الكرى. ويقال: نفض الأسقام عنه واستصح، أي استحكمت صحته. وخرج فلان نفيضة: أي نافضا للطريق حافظا له، وكل ذلك مجاز.

##### Türkçe

**نفض** **الثوب**: **ينفضه** **نفضا**، ve aynı şekilde **الشجر**: onu hareket ettirdi ki silkelenip dökülsün. **ذو الرمة** dedi ki:
  Sanki yükleri silkeleyip dökmüş; kurumuş (bir şey)                      onun yanlarında **الفرصاد** ve üzüm.

**ابن سيده** dedi: **نفضه** **ينفضه** **نفضا**; böylece **فانتفض**. **الصحاح**’ta: **نفضت الإبل**: doğurdu; bu, **ابن دريد**’dendir. **اللسان**’da artırdı: **كأنفضت**. **الصاغاني** dedi: Ve bu lehçe üzere **ذي الرمة**’nin bir sözü, bir aygırı vasfederken, rivayet olunur:
  Uzun boylu, **أبا شرخين**; kızlarını diriltti                      süt verenleri; işte onlar öz, hapsedilmişlerdir.
  İki **كفأة**’sinin her biri **تنفضان**; ve bulmadı                      onun için iki doğumda bir **ثيل سقب** dokunan.

Onun için, yani aygır için; **الجوهري** onu “onun için” diye rivayet etti; bu yanlıştır. Dedi: Ve **تنفضان** diye rivayet olunur; yani **أنفضت**’ten. **اللسان**’ın ibaresinin gereği şudur ki: **تنفضان** diye rivayet olunur; yani **نفضت**’ten; ve **تنفضان**, meçhul bina edilmiş olarak, **نفضت**’ten.

Kim **تنفضان** diye rivayet ettiyse, manası: temizlenip boşalırlar; senin “**نفضت المكان**” demenden, yani içindekilerin hepsine baktın da onu tanıdın. Kim **تنفضان** diye rivayet ettiyse, manası: iki **كفأة**’den her biri karnındaki ceninleri atar. Sonra **الزمخشري**’nin **الأساس**’taki sözünün zahiri, bunun mecazdan olduğudur.

Ve mecazdan ayrıca: **نفضت المرأة كرشها**; çocukları çok olduğunda; ve o **نفوض**’dur: çok çocuklu; bunu **الجوهري** nakletti. Ve mecazdan: **نفض القوم**; azıkları gidip tükendiğinde; **كأنفض** gibi. Ve **نفض الزرع سبلا**: başağının sonu çıktı. Ve **نفض الكرم**: salkımları açıldı.

Ve mecazdan: **نفض المكان ينفضه نفضا**; içindekilerin hepsine baktığında, ta ki onu bilesin; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **زهير**’in, yavrusunu kaybetmiş bir ineği vasfederken, sözünü inşad etti:
  Ve ondan, her sık çalılığın gizlisini **تنفض**                      ve her gözetleme yerinden **الغوث** okçularından korkar.

**تنفض**: yani, onda hoşlanmadığı bir şey görür mü görmez mi diye bakar. **الغوث**: **طيئ**’den bir kabiledir.

**أبي بكر** ve mağara hadîsinde: “**أنا أنفض لك ما حولك**” yani seni korurum ve dolaşırım; bir arayıcı görüyor muyum diye. Ve mekân için **رجل نفوض**: ona dikkatle bakan; **كاستنفضه** ve **تنفضه** gibi; bunu **الجوهري** nakletti.

**استنفض القوم**: onları dikkatle inceledi. Ve **العجير السلولي**’nin sözü:
  Bir melike (giderim) ki, kavmi bakışıyla **يستنفض**                      onun için sedirin direkleri üstünde bir kükreme vardır.

Der ki: Onlara bakar da, hakkın kimin elinde olduğunu onlardan bilir. Ve denildi ki: Manası, hangisinde görüş olduğunu ve hangisinde bunun hilafı olduğunu görmesidir; ve yol hakkında da **استنفض الطريق** böyledir.

Ve mecazdan: **نفض الصبغ نفوضا**: renginin bir kısmı gitti. **ابن شميل** dedi: Kırmızı veya sarı elbiseyi giydiğinde de renginin bir kısmı giderse “**قد نفض صبغه نفضا**” denir. **ذو الرمة** dedi:
  Sana, faziletleri giydiren, bir elbise giydirdi                      şereften; yavaşça **نفوضها** (olmasıyla) eskimez.

**قيلة** hadîsinde: “**ملاءتان كانتا مصبوغتين وقد نفضتا**”; yani boyalarının rengi eksildi; izden başka bir şey kalmadı.

Ve mecazdan: **نفض السور**: onu okudu. **ابن الأعرابي** dedi: **النفض**: okumadır; ve falan kimse Kur’ân’ın hepsini açıkça **ينفض** eder; yani onu okur.

**النفاضة** (ötre ile): misvakın ufalanıp döküleni ve onun kırıntısı; **ابن الأعرابي**’den. Başkası dedi: **النفاضة**: silkelenenden, silkelendiğinde düşen şey; **كالنفاض** (ötre ile); ve kesre ile de gelir.

**ابن دريد** dedi: Her şeyin **نفاضة**’sı: onu silkelediğin de ondan düşen şeydir; yapraktan da böyledir. Dediler ki: yapraktan **نفاض**; bunun çoğu özellikle **السمر** yaprağındadır; toplanır ve bir bez içinde çırpılır.

**النفض** (kesre ile): **العسالة**’daki arının dışkısı; **ابن الأعرابي** ve **أبي حنيفة**’den. Veya: onda ondan ölen şey; bunu **الصاغاني** nakletti. Veya **النفض**: kurtlanan bir baldır; alınır, dövülür; arının yeri **الآس** ile onunla sıvanır; arı gelir de onda bal yapar. Veya o, **بالقاف** iledir; doğru olan budur; **الهجري** onu böyle rivayet etti; **الفاء** ise tashiftir.

**النفض** (hareke ile): silkilmiş olan; o da yapraktan ve meyveden düşen şeydir; mef‘ûl manasında bir fiildir; **كالقبض** (yakalanmış) manasında, ve **الهدم** (yıkılmış) manasında.

Ve **النفض** ayrıca: üzüm tanesinden, bir kısmı bir kısmının içinde bulunduğunda dökülen şeydir; **اللسان**’da: bir kısmı bir kısmını tuttuğu zaman.

**المنفض** (minber gibi): **المنسف**; hurmanın içinde silkelenip döküldüğü kaptır.

**المنفاض**: çok gülen kadın; bunu **ابن عباد** böyle nakletti. Veya o, **بالصاد المهملة** iledir; doğru olan budur; ve yerinde zikredilmiştir.

Ve mecazdan: **النافض**: titreme humması. **الصحاح**’ta: hummadan **النافض**: titremeli olan. **ابن سيده** dedi: müzekkerdir.

Ve denir: **نفضته**; ve onu, harfin artırılmasıyla, **حمى بنافض** tuttu; bu daha üstündür. Ve izafetle **حمى نافض**. Ve bazen denir: **حمى نافض**; onunla vasfedilir. **الإفك** hadîsinde: “**فأخذتها حمى بنافض**”; yani şiddetli bir titremeyle; sanki onu **نفضتها**; yani onu hareket ettirdi.

**الأصمعي** dedi: Hummanın **نافضا** olduğu zaman “**نفضته الحمى فهو منفوض**” denir.

**النفضة** (بسرة gibi) ve (رطبة gibi) ve **النفضاء** (العرواء gibi): **النافض**’in titremesidir.

**البراء بن مالك** (Allah ondan razı olsun), Yemâme günü **خالد ابن الوليد**’e (Allah ondan razı olsun) dedi: “**طدني إليك**”; ve ona, **النفضة** gibi bir **عرواء** isabet ederdi, ta ki damlar. **الجوهري** birincisini ve üçüncüsünü zikretti; **الصاغاني** ikincisini nakletti; ve hadîs onunla rivayet edildi. İsim: **النفاض** (سحاب gibi).

**ابن الأعرابي** dedi: **النفائض**: **تنفض** eden develerdir; yani yeri kesip geçerler.

Ve mecazdan: **أنفضوا**: **أرملوا** oldular. Veya **أنفضوا**: malları helâk oldu. Ve **أنفضوا**: azıkları tükendi; ve bu, bizzat **أرملوا**’nun manasıdır. **الصحاح**’ın ibaresi: **أنفض القوم**: malları helâk oldu; ve **أنفضوا** da: **أرملوا** gibi; azıkları tükendi.

**المحكم**’de: **أنفض القوم**: yiyecekleri ve azıkları tükendi; **أرملوا** gibi. **أبو المثلم** dedi:
  Onun bir ceylanı var ve onun bir tulumu var                      azık **أنفض** olunca o **تنفض** etmez.

Ve divanda okuduğum: “Eğer **أَنْفَضَ** mahalle (kabile) …”dır. Ve rivayet olunur: “**لَمْ يَنْفُضْ**.” Ve hadiste: “Bir seferde idik de **فَأَنْفَضْنَا**”; yani azığımız tükendi; sanki boş olmalarından dolayı azık torbalarını silkip dökmüşlerdir; ve bu, “**أَرْمَلَ**” ve “**أَفْقَرَ**” gibidir. Yahut “**أَنْفَضُوا زَادَهُمْ**”: onu tükettiler ve bitirdiler; bunu İbn Düreyd söylemiştir ve onu geçişli kılmıştır. İsim: **النِّفَاض**; **سَحَاب** ve **غُرَاب** gibi; fetha ile (okunuşu) Sa‘leb’den (naklen). Ve o derdi ki: o, kıtlıktır; ve ondan darbımesel: “**النِّفَاضُ يَقْطُرُ الجَلَبَ**”; artık **النِّفَاض**’ın azığın tükenmesi olduğunu söyleyenin sözüne göre, darbımeselin manası hakkında der ki: kavmin yemeği yahut erzağı gidince, kıskandıkları develerini damlattılar (yani ardı ardına sevk ettiler), böylece onları satış için getirdiler; sonra onları sattılar ve bedeliyle erzak satın aldılar. Sa‘leb’in sözüne göre ise: yani kıtlık gelince develer satış için katar katar getirildi; ikisinin varacağı yer birdir.

Ve **أَنْفَضَتِ الجُلَّةُ**: içindeki hurmanın tamamını silkip döktü. Ve **انْتَفَضَ الكَرْمُ**: yaprağı tazelendi. Ebû’n-Necm dedi ki:

  Ve yarığı açıldı; düz bir **فَطْح** (üzerinden), onun sapı eşit (olarak).
  Ve şimşekler silkindi; siyah (olarak), biberi (saçar gibi).

Ve **انْتَفَضَ الذَّكَرُ**: onda bulunan idrar kalıntısından onu temizledi. Ve ondan İbn Ömer hadisi: “Müzdelife’den olan geçitten geçerdi de **فَيَنْتَفِضُ** ve abdest alırdı”; **اسْتَنْفَضَهُ** gibi. Ve **النِّفَاض** — **كِتَاب** gibi — çocuklar için bir izardır; bunu Cevherî söyledi. Ve recez söyleyenin şu beytini okuttu:

  Beyaz bir cariye **نِفَاض** içinde,
  Orada ne güzel kalkışla kalkar,
  Parıltılı şimşeğin kalkışı gibi.

İbn Abbâd dedi ki: “Bize geldi ve üzerinde **نِفَاض**’dan (yani) elbiseden bir şey yoktu.” Onun çoğulu: **النَّفَض**. Ve **النِّفَاض**: üzerinde semer yaprağı ve benzeri yontulan bir yaygıdır; bu da şudur: ona bir bez serilir, sonra sopayla vurulur; işte o bez **نِفَاض**tır. Çoğulu: **نُفُض**; iki damme ile. Ve **النِّفَاض** ayrıca: üzerinde silkelenen yapraktan olan şeydir; **الأَنَافِيض** gibi; bunu Sâgânî nakletti; **الأَنَافِيض**’in teki **أَنْفُوضَة**dir. Zemahşerî dedi ki: **الأَنَافِيض**: ağaçların diplerinde meyveden dökülen şeydir.

Ve mecazdan: **النُّفُوض**: hastalıktan iyileşmedir; “hastalığından **نَفَضَ**” (iyileşti). Ve **النَّفِيضَة** — **سَفِينَة** gibi — **الطَّلِيعَة** gibidir; bunu Cevherî nakletti. Dedi ki: ve **النَّفْضَة** — harekeli — yeryüzünde casusluk ederek gönderilen topluluktur; baksınlar diye: onda düşman var mı yok mu. Leys artırdı: yahut korku. Cevherî, Selmâ el-Cüheniyye’nin kardeşi Es‘ad için mersiye söylediği şu beyti okuttu. İbn Berrî dedi ki: doğrusu Sa‘dâ el-Cüheniyye’dir. Dedim ki: o, Şemerdel’in kızı Sa‘dâ’dır:

  Suyu, **حَضِيرَة** ve **نَفِيضَة** (hâlinde) getirir;
  **القَطَاة**’nın gelişi gibi, **التَّبَع** küçülüp kısaldığında.

Yani: gölge, gün ortasının yarısına kısalınca. Çoğulu: **النَّفَائِض**. Dedim ki: **حَضِيرَة** ve **نَفِيضَة** hâl üzere mansuptur; mana: **الحَضِيرَة** ve **النَّفِيضَة** yerinde tek başına gazaya çıkar; bu, **ح ض ر**’de de daha önce geçti.

Ve **اسْتَنْفَضَهُ** ve “yanındaki şeyi **اسْتَنْفَضَ**”: yani onu çıkardı. Ru’be dedi ki:

  Sana övgümün açıklığı ve benim **اسْتِنْفَاضِي** (çıkarışım),
  Bahçeli yağmur gibi bir kardeşin bağışı.

Ve **اسْتَنْفَضَ**: **النَّفِيضَة**’yi, yani **الطَّلِيعَة**’yi gönderdi; **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi. Ve **الأَسَاس** ve **اللِّسَان**’da: “Kavim **اسْتَنْفَضُوا**”: yolları yoklayan **النَّفْضَة**’yi gönderdiler. Ve “taş ile **اسْتَنْفَضَ**”: istinca etti. Ve ondan hadis: “Bana taşlar ara; onlarla **أَسْتَنْفِضُ**”; yani onlarla istinca ederim. Ve bu, elbiseyi silkip dökmekten (gelir); çünkü istinca eden, taşla kendinden eziyeti silkip atar; yani onu giderir ve uzaklaştırır.

Ebû Züeyb, çölleri vasfederek dedi ki:

  Devekuşlarının boyunları gibi yollarda,
  Onların ceylanlarını, sarp kayalar sanırsın.
  Onlarda, adamların bina ettiği devekuşları vardır;
  **النَّفَائِض** orada **السَّرِيح**’i atar.

Cevherî dedi ki: bu, Asma‘î’nin sözüdür; Ebû Amr bunu böyle rivayet etti: **النَّفَائِض**; **ف** ile. Ancak onu tefsirinde dedi ki: o, zayıf develerdir; yahut o, yeri kat eden develerdir; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Ve bu, aynen az önce geçti; onu ikinci defa zikretmesi tekrar olarak (oldu). Yahut **النَّفَائِض**: arkalarında hoşlanılmayan bir şey mi yahut düşman mı var diye çakıl taşıyla vuran kimselerdir. Ve **السَّرِيح** ile **النَّفَائِض**’in nal kayışlarını kastetti; yani onlar kopmuştur. Ahfeş dedi ki: o kayışlar kopmuştur; ta ki onlarla atılır; bu yollardan sonra. Ve rivayet olunur: “**فِيهَا السَّرِيحَا**”; yani yollarda. Ve onda, yol manasına gitti.

Ve mecazdan: derler ki: “Gündüz konuştuğunda **فَانْفَضْ**”; yani hoşlanmadığın birini görüyor musun diye dön bak. Ve gece konuştuğunda “**فَاخْفِضْ**”; yani sesi alçalt.

Ve **النَّفِيضَى** — **الخَلِيفَى** gibi, ve **الزَّمَكَى** gibi ve **جُمْزَى** gibi — hareket ve titremedir; **العُبَاب**’da olduğu gibi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Onu **نَفَّضَهُ تَنْفِيضًا**”: onu silkip döktü; mübalağa için şeddelendi. Ve **النَّفْض** — fetha ile — elinle bir şeyi alıp onu silkip dökmen, sarsman, titretmen ve toprağı ondan silkip atmandır. Ve “**نَفَضَ العِضَاهَ**”: onu sopayla dövdü. Ve ağaç yükünden düşen şey **نَفْض**tur. Ve **المُحْكَم**’de: **النَّفْض**: hurma yükünden düşen ve dibinde meyveden dökülen şeydir.

Ve **النَّفْض** — fetha ile — asmanın çubuklarındandır; yaprak tazelendiğinden sonra ve sülükleri (tutunucu kolları) bağlanmadan önce; o, en taze olduğu ve en ucuz olduğu zamandır. Teki: **نَفْضَة**. Ve **الإِنْفَاض**: açlık ve ihtiyaçtır.

Ve denir ki: “Sağmal develerimizi **نَفَضْنَا**; **نَفْضًا** ve onları **اسْتَنْفَضْنَاهَا**”; bu, sağımda onların üzerinde sonuna kadar gittikleri zaman olur; memelerinde sütten bir şey bırakmazlar. İbn Şümeyl dedi ki: “Kavim **نَفْض**” — harekeli — yani azıklarını silkip tükettiler. Ve **نُفُوضُ الأَرْضِ**: onun bitkicikleridir. Ve **النَّفِيضَة**: topluluktur; ve denildi: gözcüdür; ve denildi: üzerinde kimse olmayan sulardır; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **النَّفْضَة** — damme ile — yerin bir parçasına isabet edip bir parçasını ıskalayan yağmurdur; bunu Cevherî nakletti. İbn Abbâd dedi ki: **النِّفَاض** — **رُمَّان** gibi — bir ağaçtır; koyun onu yerse ondan ölür. Ve **المِنْفَض** ve **المِنْفَاض**: üzerine **النَّفْض** düşen bir örtüdür; bunu Cevherî nakletti.

Ve “Falan titremeden **انْتَفَضَ**”; ve at **انْتَفَضَ**. Ve “Falan, kavme karşı ucunu **يَسْتَنْفِضُ**”: yani heybetiyle onları titretiyor. Ve “**دَجَاجَةٌ مُنْفَض**”: yumurtasını silkip döktü ve yedi. Ve “Sütten kesilmemiş deve yavrusu, memedeki şeyi **انْتَفَضَ**”: onu emip bitirdi. Ve “Yolu **نَفَضَ**; **نَفْضًا**”: onu hırsızlardan ve haydutlardan temizledi. Ve kalktı, uyku ağırlığını silkip attı.

Ve denir ki: “Hastalıkları ondan **نَفَضَ** ve **اسْتَصَحَّ**”; yani sağlığı sağlamlaştı. Ve “Falan **نَفِيضَة** olarak çıktı”: yani yolu silkip temizleyen, onu koruyan (olarak). Ve bunların hepsi mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَفَضَ
1 نَفَضَ ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. نَفُضَ , (S, Msb,) inf. n. نَفْضٌ, (S, Mgh, Msb,) He shook (S, A, Mgh, Msb, K) a thing, (Mgh, Msb,) or a garment, or piece of cloth, (S, A, K,) in order that what was upon it, of dust &c., might fall off (S, * A, * Mgh, K, *) or to remove from it dust and the like; (Msb:) he took a thing with his hand, and shook it, or shook it violently, to remove the dust from it: (TA:) and in like manner a tree, in order that what was upon it [of face or of leaves] might fall of; (S, A;) ?? instance,] a tree of the kind called عِضاه, to shake off its leaves. (TA) You say also, نَفَضَ عَنَهُ الغُبَارَ and التُّرَابَ [He shook off from it the dust (A.) And نَفَضَتُ الوَرَقَ مِنْ الشَّجَرَة. inf. n. ?? above, [He shook off the leaves from the tree;] be made the leaves to fall from the tree. (Msb,) And نَفْضٌ also signifies The sprinkling or ?? tering in drops, (syn. رَشٌّ,) water and blood. ?? K, in art. رش,) and tears, (K, ??: &c. ?? bid.) ― -b2- [Hence,] ?? (S, A, K) (tropical:) The fever made him to shiver, or tremble (As, TA ― -b3- And نَفَضَتِ المَرْأَةُ, (K,) or نَفضَتٌ كَرشَهَا (??) or نَفَضَتْ وَلَدَهَا مِنْ بَطْنها, (A,) The woman have many children; was prolific (S, K. TA) And نَفَضَت الاِبِلُ (assumed tropical:) The she-camels brought forth, (S, L, K,) all of them: (L;) and ↓ انعضت signifies the same. (IDrd, S, K.) And ?? بَيْضَها (tropical:) [The ?? la?? hen eggs. or all ?? A. TA.) ― -b4- Hence also,] فَامَ يَنَفُضُ الكرَى, He arose, shaking off drowsiness]. (A. TA.) And نَفَضَ الأَسْفَامَ عَنْهُ وَاسْتَصَحّ; [He shook off water-dust from him, and ?? ?? from his ?? i. e. his health became in a ?? state (A. TA.) And نَفَضَ مِنْ مَرَضِهِ (A,) inf. n. نُفُوضٌ, (TA, K,) (tropical:) He recovered, or became free, from his ?? (A, K, * TA.) ― -b5- And ?? ?? shored him what was in my heart (?? R ?? TA, in art. شكو and شكى ― -b6- And ?? (tropical:) He cleared the road of robbers, and ?? of travellers: (tropical:) he guarded the road ?A. TA [The latter signification is shown by an explanation or the act. part. n.] It is said in the trad. of Aboo-Bekr and the cave [in which Mohammad was hiding himself], أَنَا أَنَفُضُ مَا حَوْلَكَ ?? guard what is around thee, and go round ?? to try if I can see a pursuer. (TA.) You say also, نَفَضَ المَكَان, (S, K,) aor. as above, (TA.) inf. n. نَفَضٌ (S, TA.) and ↓ ??, and ↓ تنفّضهُ; (S, K;) (tropical:) He looked trying to see all that was in the place: (S;) or he looked at all that was in the place so as to know it. (K) And hence نَفَضَ signifies (tropical:) He searched to the at most. (L.) And اِذَا تَكَلَّمُت نَهَارًا فَانْفُضْ وَاِذَا تَكَلَّمْتَ لَيْلًا فَاخْفِضْ (S, K, * TA) (tropical:) When thou speakest by day, look aside, or about, to try if thou see any one whom thou dislikest; (S, K, TA;) and when thou speakest by night, lower thy voice. (TA.) And القَوْمَ ↓ استنفض (tropical:) He looked at the people, or company of men, endeavouring to obtain a clear knowledge of them; or considered, or examined, them repeatedly, in order to know them. (TA.) The saying of El-'Ojeyr Es-Saloolee,
القَوْمَ طَرْفُهُ ↓ اِلَى مَلِكٍ يَسْتَنْفِضُ
means (tropical:) [To a king whose eye] looks at the people, or company of men, and knows who among them has the right on his side: or looks to see in whom among them is mental perception, sagacity, intelligence, forecast, or skill in affairs, and which of them is of the contrary description: (TA:) [or] طَرْفُهُ القَوْمَ ↓ فُلَانٌ يَسْتَنْفِضُ means (tropical:) [The eye of] such a one makes the people, or company of men, to tremble, by reason of his awfulness. (A, TA.) ― -b7- You also say, الاِبِلُ تَنْفُضُ الأَرْضَ (assumed tropical:) The camels traverse the land. (IAar.) ― -b8- And نَفَضَ القُرْآنَ, (IAar,) or السُّوَرَ, (K,) aor. نَفُضَ , inf. n. نَفْضٌ, (IAar,) (tropical:) He read, or recited, (IAar, K,) the Kur-لn, (IAar,) or the chapters thereof. (K.) ― -b9- And نَفَضْنَا حَلَائِبَنَا, inf. n. نَفْضٌ; and ↓ اِسْتَنْفَضْنَاهَا; (tropical:) We milked our milch beasts to the uttermost, not leaving any milk in their udders: (TA:) and الفَصِيلُ مَا فِى الضَّرْعِ ↓ انتفض (tropical:) the young camel sucked out all that was in the udder. (A, TA.) -A2- [It is also used intransitively in the following exs., as well as in some instances given above. Thus نَفَضَ الشَّجَرُ app. signifies The trees shook off, or dropped, their leaves or fruit. (See an ex. voce عَتِيقٌ, last sentence but one.) ― -b2- And hence] one says, نَفَضَ مَا فِى الجُلَّةِ [app. meaning What was in the palm-leaf basket became exhausted; like نَفِدَ; or it may be syn. with انتفض]; (A, K;) or جَمِيعُ مَا فِيهَا [all that was in it; which shows that ما in the former instance is virtually in the nom. case]. (TA.) See also 4, in two places. ― -b3- And نَفَضَ الصِّبْغُ, (ISh, Mgh, K,) inf. n. نَفْضٌ, (ISh, TA,) or نُفُوضٌ, (TA,) (tropical:) The dye (ISh, K, TA,) of a red or yellow garment, or piece of cloth, (ISh, TA,) lost somewhat of its colour. (ISh, K, TA.) And hence, (Mgh,) نَفَضَ الثَّوْبُ, (A, Mgh,) aor. نَفُضَ , (A,) inf. n. نُفُوضٌ, (A, Mgh,) (tropical:) The garment, or piece of cloth, lost its dye: (A:) or lost somewhat of its colour, of redness, or yellowness: (Mgh:) or the colour of its dye faded away so that there remained nothing but the trace. (TA.) نَفْضٌ, accord. to the lawyers, signifies (assumed tropical:) The being scattered, strewn, strewed, or dispersed: and accord. to [the Hanafee Imلm] Mohammad, the non-transition of the trace of the dye to another thing: or its exhaling a sweet odour. (Mgh [but it seems that the particle لا, which I have rendered “ non, ” is inserted by mistake in my copy of the Mgh.]) ― -b4- نَفَضَ الزَّرْعُ, (K,) or نَفَضَ الزَّرْعُ سَبَلًا, (TA,) (assumed tropical:) The seed-produce put forth the last of its ears. (K, TA.) And نَفَضَ الكَرْمُ (assumed tropical:) The grape-vine opened its bunches, or racemes. (K.) [See also 8.]

نفّض
2 نفّض ذ , (S, TA,) inf. n. تَنْفِيضٌ, (TA,) He shook a garment, or piece of cloth, and a tree, much, or vehemently, in order that what was upon it might fall off. (S, TA. *) ― -b2- Said of a horse, i. q. رَفَّضَ, q. v. (TA in art. رفض.)

أَنْفَضَتِ الجُلَّةُ
4 أَنْفَضَتِ الجُلَّةُ ذ i. q. مَا فِى الجُلَّةِ ↓ نَفَضَ, (A, K,) or جَمِيعُ مَا فِيهَا: (TA:) see 1. ― -b2- انفضوا originally signifies They shook their provision-bags, in order that the dust or the like might fall from them. (A.) And hence, (A,) (tropical:) Their travellingprovisions became consumed, (S, M, A, K, TA,) and their wheat, or food; (M, TA;) like أَرْمَلُوا; (S, M, K, * TA;) as though they shook their provision-bags in order that the dust or the like might fall from them, because of their being empty; (TA;) as also ↓ نَفَضُوا: (K:) or انفضوا, (K,) or, as IDrd says, انفضوا زَادَهُمْ, making the verb trans., (TA,) They consumed their travellingprovisions. (IDrd, K.) And (tropical:) Their camels, or the like, (أَمْوَالُهُمْ,) died, or perished. (S, K.) اِنْفَاضٌ [the inf. n.] also signifies (assumed tropical:) The suffering hunger, or famine: and want. (TA.) ― -b3- انفضت الاِبِلُ: see نفضت.

تنفّض المَكَانَ
5 تنفّض المَكَانَ ذ : see 1.

انتفض
8 انتفض ذ It (a thing, Mgh, Msb, or a garment, or piece of cloth, S, A, K, and a tree, S, A) shook, or became shaken, (S, A, Mgh, Msb, K,) so that what was upon it, of dust &c., fell off, (Mgh,) or so that the dust and the like became removed from it. (Msb.) Hence the saying in a trad., يَنْتَفِضُ بِهِ الصِّرَاطُ, i. e. [The bridge extending over hell will shake with him so that he will fall from it: or] will shake him, or shake him violently, or [app. a mistake for and] make him to fall. (Mgh.) ― -b2- (tropical:) He trembled, quaked, or shivered: said of a man, and of a horse. (A, TA.) ― -b3- (assumed tropical:) It (a grapevine) became beautiful and bright in its leaves: (K:) [as though its dust became shaken off.] -A2- It is also used transitively: see 1, latter half: and see 10, in three places.

استنفض القَوْمُ
10 استنفض القَوْمُ ذ (tropical:) The people, or company of men, sent forth a نَفِيضَة, (S, K, * TA,) or party of scouts: (TA:) or sent forth نَفَضَة, or persons to clear the roads of robbers and of intercepters of travellers, or to guard the roads. (A, L, TA.) ― -b2- استنفض المَكَانَ: and القَوْمَ: see 1, in four places. ― -b3- استنفضهُ also signifies (tropical:) He extracted, educed, or elicited, it. (A, Mgh, * K.) You say, اِسْتَنْفَضْتُ مَا عِنْدَهُ (tropical:) I extracted, educed, or elicited, what he had. (A, TA. *) ― -b4- And hence, (Mgh,) استنفض (tropical:) He performed the act of cleansing termed اِسْتِنْجَآء, (Mgh, K,) with three stones, (Mgh,) or with the stone: (K:) or this is from نَفَضَ الثَّوْبَ; because the person who performs this act shakes off from himself what is annoying, with the stone; i. e., removes it. (TA.) You say also, استنفض الذَّكَرَ (tropical:) He took extraordinary pains in cleansing, or he cleansed entirely, (اِسْتَبْرَأَ,) the penis from the remains of the urine; as also ↓ انتفضهُ; (K;) and ↓ انتفض [alone]: (TA:) and ↓ this last, he sprinkled some water upon his pudendum after the ablution termed وُضُوْء. (TA in art. نصح.) ― -b5- [Hence also,] استفضنا حَلَائِبَنَا: see 1.

نَفَضٌ
نَفَضٌ ذ What has fallen, of the produce of a tree; (TA;) what has fallen, of leaves, and of fruit: (S, Msb, K:) or a thing that one shakes [or has shaken] off: (T in art. ذرى:) of the measure فَعَلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, (S, Msb, TA,) like قَبَضٌ in the sense of مَقْبُوضٌ, (S, TA,) and هَدَمٌ in the sense of مَهْدُومٌ: (TA:) and (K, TA) what has fallen, (TA,) of grapes, [in the CK we find حَبُّ العِنَبِ for حَبِّ العِنَبِ, the reading in other copies of the K,] when they are found (يُوجَدُ [in the CK يُؤْخَدُ, thus, with خ, and with the unpointed د,]) one with another, (K. TA,) or cleaving one to another: (L, TA:) or what has fallen, of dates, at the feet of the palm-trees: (M, TA:) or what has fallen, of fruit, at the feet of trees; as also ↓ أَنَافِيضُ: (A:) or ↓ this last signifies leaves that are shaken off upon the نِفَاض, q. v.; as also ↓ نِفَاضٌ [which is app. pl. of نَفَضٌ, like as جِبَالٌ is pl. of جَبَلٌ]: (Sgh, K:) the sing. of انافيض is ↓ أُنْفُوضَةٌ. (TA.) [See also نُفَاضَةٌ.] -A2- قوْمٌ نَفَضٌ [app. quasi-pl. of ↓ نَافِضٌ, like as خَدَمٌ is of خَادِمٌ,] (tropical:) A people, or company of men, whose travelling-provisions have become consumed. (ISh.)

نُفْضَةٌ
نُفْضَةٌ ذ (tropical:) The shivering, or trembling, attending a fever termed النَّافِض; (S, K;) as also ↓ نُفَضَهٌ (Sgh, K) and ↓ نُفَضَآءُ. (S, K.) [See also نِفِّضَى.] The subst. [from these words, which seems to indicate that they are inf. ns. or from نَفَضَتْهُ الحُمَّى, which precedes them in the K,] is ↓ نَفَاضٌ [app. signifying (tropical:) A shivering, or tremour, attending that fever]. (K.) -A2- (assumed tropical:) A rain which falls upon a piece of land and misses another piece. (S.) [In the O and K in art. عهد, written نَفْضَة.]

نَفَضَةٌ
نَفَضَةٌ ذ : see نَفِيضَةٌ, in two places.

نُفَضَةٌ
نُفَضَةٌ ذ : see نُفْضَةٌ.

نَفَضَى
نَفَضَى ذ : see نِفِّيضَى.

نُفَضَآءُ
نُفَضَآءُ ذ : see نُفْضَةٌ.

نَفَاضٌ
نَفَاضٌ ذ : see نُفْضَةٌ: -A2- and see نُفَاضٌ.

نُفَاضٌ
نُفَاضٌ ذ : see نُفَاضَةٌ. -A2- Also, and ↓ نَفَاضٌ, (tropical:) The failure of travelling-provisions; i. e. their being consumed: or dearth, or drought: (S, K:) the latter of the words, and of the explanations, on the authority of Th. (S.) Hence, النفاضُ يُقَطِّرُ الجَلَبَ, (S, K,) a proverb, meaning, (tropical:) The failure of provisions, (TA,) or dearth, or drought, (S, K, TA,) causes the camels, driven or brought from one place to another, to be disposed in files for sale, (S, K, TA,) in order that their owners may buy provisions with their price. (TA.)

نِفَاضٌ
نِفَاضٌ ذ : see نُفَاضَةٌ: and نَفَضٌ. -A2- A piece of cloth upon which the leaves of the سَمُرُ and the like fall, it being spread, (K, TA.) and the tree being beaten with a staff, or stick: (TA:) pl. نُفُضٌ: (K:) and [in like manner] ↓ مِنْفَضٌ and ↓ مِنْفَاضٌ signify a garment of the kind called كِسَآء, upon which the نَفَض [or leaves or fruit of a tree] fall: (A, TA:) or ↓ مِنْفَضٌ signifies i. q. مِنْسَفٌ, (S, K,) i. e. a vessel (وِعَآء) in which dates [and grain] are shaken to remove the dust &c. (TA.) ― -b2- A garment of the kind called اِزَار worn by boys: (S, K:) pl. as above. (TA.) You say also, مَا عَلَيْهِ نِفَاضٌ, (S, K,) meaning He has not upon him any clothing. (Ibn-'Abbلd, K.)

نَفُوضٌ
نَفُوضٌ ذ (tropical:) A woman having many children: prolific. (S, A, K.) -A2- رَجُلٌ نَفُوضٌ لِلْكَلَامِ (tropical:) A man who considers, examines, or studies, speech, or language, or does so repeatedly, in order to obtain a clear knowledge of it. (TA.)

نُفَاضَةٌ
نُفَاضَةٌ ذ What has fallen in consequence of shaking to cause something upon it to fall; (S;) what has fallen from a thing so shaken; (IDrd, K;) whatever it be; as, for instance, of leaves; and mostly, of leaves of the سَمُر in particular, when collected and beaten off [or rather beaten off and collected] in a garment, or piece of cloth; (IDrd, L, TA;) [like نَفَضٌ, q. v.;] and ↓ نُفَاضٌ signifies the same; (S, K;) and ↓ نِفَاضٌ also. (K.) And What remains in one's mouth, of a سِوَاك [or tooth-stick], and is spit out; or a particle broken off therefrom, remaining in the mouth, and spit out; i. q. نُفَاثَةُ سِوَاكٍ, (IAar, K,) and ضُوَازَتُهُ. (IAar.)

نَفِيضَةٌ
نَفِيضَةٌ ذ (tropical:) A company sent forth into the land to see whether there be in it an enemy, (S, K,) or not, (K,) or any [cause of] fear; (S;) like طَلِيعَةٌ; (S, TA;) as also ↓ نَفَضَةٌ; [pl. of ↓ نَافِضٌ, like as طَلَبَةٌ is of طَالِبٌ:] (S, K:) or the former signifies men going before an army as scouts, or explorers: (As, in TA, voce حَضِيرَةٌ:) or men who explore a place thoroughly: and also, a single person: (A 'Obeyd, in TA, ibid.:) or a scout, or scouts, stationed on a mountain or other elevated place: (TA:) or one who guards the road: (A, TA:) or a company [of men]: (TA:) and ↓ the latter, persons who clear the roads of robbers and of intercepters of travellers; or who guard the roads; (A, TA:) the pl. of the former is نَفَائِضُ; (S;) which also signifies persons who throw pebbles in order to know if there be behind them anything that they dislike, or an enemy. (K.) ― -b2- Also, the pl., (assumed tropical:) Lean, or emaciated, camels; (S, K:) accord to AA, as occurring in a verse of Aboo-Dhu-eyb, in which he says,
تُلْقِى النَّفَائِضُ فِيهِ السَّرِيحَا
(S, TA,) In which the lean, or emaciated, camels cast the shoes; meaning that these have become dissundered; or, as Akh says, the thongs so called [by which their shoes are fastened], these being dissundered; فيه referring to the road; but some read, فِيهَا, referring to the roads, mentioned before: (TA:) As reads نفائض, as well as AA: (S, TA:) but others read the word with ق, as pl. of نِقْضٌ, and signifying “ jaded ” camels: (so in a copy of the S:) or نفائض signifies camels which traverse the land. (IAar, K.) ― -b3- The sing. is also said to signify Waters where there is not any one. (IAar, Sh; both in the TA. voce حَضِيرَةٌ, q. v., and the former also in this art.)

نِفِّضَى
نِفِّضَى ذ Motion: and tremour; or shivering; as also ↓ نِفِضَّى and ↓ نَفَضَى. (O, K.) [See also نُفْضَةٌ.]

نَافِضٌ
نَافِضٌ ذ (assumed tropical:) A fever attended with shivering, or trembling: (S, A. * K:) of the masc. gender: (ISd, K:) but applied as an epithet to حُمَّى [which is fem.] (TA.) Contr. of صَالِبٌ. (S, in art. صلب.) You say, أَخَذَتْهُ حُمَّى نَافِضٍ, (S, K,) and حُمَّى بِنَافِضٍ, (K,) which is the more approved form, (TA,) and حُمَّى نَافِضٌ, (K,) the latter word being sometimes thus used as an epithet; the second meaning (tropical:) Fever took him, or affected him, with [a shivering, or trembling, or] violent shivering or trembling; (TA;) [and the first and third, fever attended with shivering, or trembling, took him, or affected him.] -A2- See also نَفِيضَةٌ -A3- and نَفَضٌ -A4- ثَوْبٌ نَافِضٌ (tropical:) A garment, or piece of cloth, which has lost its dye: (A:) or which has lost somewhat of its colour, of redness, or yellowness. (Mgh.)

أُنْفُوضَةٌ
أُنْفُوضَةٌ ذ : pl. أَنَافِيضُ: see نَفَضٌ, in three places.

دَجَاجَةٌ مُنْفِضٌ
دَجَاجَةٌ مُنْفِضٌ ذ , (A,) or منفضة [i. e. مُنْفِضَةٌ], (TA,) (tropical:) A hen that has laid her eggs, or all her eggs, (نَفَضَتْ بَيْضَهَا, A, TA,) and desisted, (A,) or become weary. (TA.)

مِنْفَضٌ
مِنْفَضٌ ذ : see نِفَاضٌ; for the former, in two places.

مِنْفَاضٌ
مِنْفَاضٌ ذ : see نِفَاضٌ; for the former, in two places.

مَنْفُوضٌ
مَنْفُوضٌ ذ (tropical:) Made to shiver, or tremble, by fever (S, K.)

##### Türkçe

**نَفَضَ**
1 **نَفَضَ** ذ , (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **نَفُضَ** , (S, Msb,) mastar ismi **نَفْضٌ**, (S, Mgh, Msb,) O, (S, A, Mgh, Msb, K) bir şeyi, (Mgh, Msb,) yahut bir elbiseyi, yahut bir kumaş parçasını, (S, A, K,) üzerinde bulunanın, toz vb.nin, düşmesi için (S, * A, * Mgh, K, *) yahut ondan tozu ve benzerini gidermek için; (Msb:) bir şeyi eliyle aldı ve onu salladı, yahut onu şiddetle salladı, ondan tozu gidermek için: (TA:) ve aynı şekilde bir ağacı, üzerinde bulunanın [meyveden veya yapraktan] düşmesi için; (S, A;) [örnek olarak,] **عِضاه** denilen türden bir ağacı, yapraklarını dökmek için sallamak. (TA) Şunu da dersin: **نَفَضَ عَنَهُ الغُبَارَ** ve **التُّرَابَ** [O, ondan tozu (A.) ve toprağı silkip attı]. Ve **نَفَضَتُ الوَرَقَ مِنْ الشَّجَرَة**. mastar ismi yukarıdaki gibidir, [O, yaprakları ağaçtan silkip attı;] yaprakları ağaçtan düşürdü. (Msb,) Ve **نَفْضٌ** ayrıca, su ve kanın damlalar hâlinde serpilmesi veya saçılması (eş anlamlısı **رَشٌّ**), (K, madde **رش**’te,) ve gözyaşları, (K, aynı yerde,) vb. anlamına gelir. ― -b2- [Bundan dolayı,] (S, A, K) (mecaz:) Ateş onu titretip ürpertti. (As, TA) ― -b3- Ve **نَفَضَتِ المَرْأَةُ**, (K,) yahut **نَفَضَتْ كَرْشَهَا** (??) yahut **نَفَضَتْ وَلَدَهَا مِنْ بَطْنِهَا**, (A,) Kadın çok çocuk doğurdu; doğurgan oldu. (S, K. TA) Ve **نَفَضَتِ الاِبِلُ** (varsayılan mecaz:) Dişi develer doğurdu, (S, L, K,) hepsi: (L;) ve ↓ **انعضت** aynı anlama gelir. (IDrd, S, K.) Ve ?? **بَيْضَها** (mecaz:) [Tavuk yumurtladı; yahut bütün yumurtalarını (A, TA).] ― -b4- [Bundan dolayı da,] **فَامَ يَنَفُضُ الكرَى**, [O, uyku sersemliğini silkip atarak kalktı]. (A. TA.) Ve **نَفَضَ الأَسْفَامَ عَنْهُ وَاسْتَصَحّ**; [O, üzerinden su-tozunu silkip attı ve sıhhatini düzeltti; yani sağlığı iyi bir hâle geldi]. (A. TA.) Ve **نَفَضَ مِنْ مَرَضِهِ** (A,) mastar ismi **نُفُوضٌ**, (TA, K,) (mecaz:) O, hastalığından iyileşti, yahut ondan kurtuldu. (A, K, * TA.) ― -b5- Ve ?? ?? bana kalbimde olanı gösterdi (?? R ?? TA, madde **شكو** ve **شكى**’de). ― -b6- Ve ?? (mecaz:) O, yolu eşkıyalardan temizledi ve yol kesicilerden (yolcuları) [kurtardı]: (mecaz:) o, yolu korudu. (A. TA.) [İkincisi, ism-i fâilin bir açıklamasıyla gösterilmiştir.] Ebû Bekir ile mağara [Muhammed’in gizlendiği mağara] rivayetinde şöyle denmiştir: **أَنَا أَنَفُضُ مَا حَوْلَكَ**; yani “Senin çevrende olanı korurum ve bir takipçi görebilir miyim diye etrafında dolaşırım.” (TA.) Şunu da dersin: **نَفَضَ المَكَانَ**, (S, K,) muzâri‘ı yukarıdaki gibidir, (TA.) mastar ismi **نَفَضٌ** (S, TA.) ve ↓ ??, ve ↓ **تنفّضهُ**; (S, K;) (mecaz:) O, mekânda olanın hepsini görmeye çalışarak baktı: (S;) yahut mekânda olanın hepsine onu bilmek için baktı. (K) Ve bundan dolayı **نَفَضَ** (mecaz:) O, sonuna kadar araştırdı, anlamına gelir. (L.) Ve **اِذَا تَكَلَّمُت نَهَارًا فَانْفُضْ وَاِذَا تَكَلَّمْتَ لَيْلًا فَاخْفِضْ** (S, K, * TA) (mecaz:) Gündüz konuştuğunda, hoşlanmadığın birini görür müsün diye yana yahut etrafa bak; (S, K, TA;) gece konuştuğunda ise sesini alçalt. (TA.) Ve **استنفض** ↓ **القَوْمَ** (mecaz:) O, insanlara yahut topluluğa, onları açıkça tanımaya çalışarak baktı; yahut onları bilmek için tekrar tekrar düşündü veya inceledi. (TA.) El-‘Uceyr es-Salûlî’nin sözü:

**القَوْمَ طَرْفُهُ ↓ اِلَى مَلِكٍ يَسْتَنْفِضُ**

(mecaz:) [İnsanlara bakan] ve içlerinden kimin hakkın yanında olduğunu bilen bir kralın gözü, demektir: yahut içlerinden hangisinde anlayış, feraset, zekâ, ileri görüş veya işlerde maharet bulunduğunu ve hangisinin bunun zıddı vasıfta olduğunu görmek için bakar: (TA:) [yahut] **طَرْفُهُ القَوْمَ ↓ فُلَانٌ يَسْتَنْفِضُ** (mecaz:) “Falancanın gözü, heybeti sebebiyle insanları titretir” demektir. (A, TA.) ― -b7- Şunu da dersin: **الاِبِلُ تَنْفُضُ الأَرْضَ** (varsayılan mecaz:) Develer yeri kat eder. (IAar.) ― -b8- Ve **نَفَضَ القُرْآنَ**, (IAar,) yahut **السُّوَرَ**, (K,) muzâri‘ı **نَفُضَ** , mastar ismi **نَفْضٌ**, (IAar,) (mecaz:) O, Kur’ân’ı (IAar,) yahut onun sûrelerini (K) okudu veya tilâvet etti. (IAar, K.) ― -b9- Ve **نَفَضْنَا حَلَائِبَنَا**, mastar ismi **نَفْضٌ**; ve ↓ **اِسْتَنْفَضْنَاهَا**; (mecaz:) Biz, sağmal hayvanlarımızı sonuna kadar sağdık; memelerinde hiç süt bırakmadık: (TA:) ve **الفَصِيلُ مَا فِى الضَّرْعِ ↓ انتفض** (mecaz:) yavru deve, memede olanın hepsini emip çıkardı. (A, TA.) -A2- [Bazı yukarıdaki örneklerde olduğu gibi, aşağıdaki örneklerde de geçişsiz olarak kullanılır.] Böylece **نَفَضَ الشَّجَرُ** görünüşe göre “Ağaçlar yapraklarını veya meyvelerini silkip attı yahut döktü” demektir. (Bir örnek için **عَتِيقٌ** maddesine, sondan bir önceki cümleye bak.) ― -b2- Ve bundan dolayı kişi, **نَفَضَ مَا فِى الجُلَّةِ** der [görünüşe göre anlamı: Hurma yaprağı sepetinde olan tükendi; **نَفِدَ** gibi; yahut **انتفض** ile eş anlamlı olabilir]; (A, K;) yahut **جَمِيعُ مَا فِيهَا** [içinde olanın hepsi; bu da önceki örnekteki **ما**’nın hükmen merfû olduğunu gösterir]. (TA.) Ayrıca 4’e, iki yerde bak. ― -b3- Ve **نَفَضَ الصِّبْغُ**, (ISh, Mgh, K,) mastar ismi **نَفْضٌ**, (ISh, TA,) yahut **نُفُوضٌ**, (TA,) (mecaz:) Kırmızı veya sarı bir elbisenin yahut kumaş parçasının boyası, (ISh, TA,) renginden bir miktar kaybetti. (ISh, K, TA.) Ve bundan dolayı, (Mgh,) **نَفَضَ الثَّوْبُ**, (A, Mgh,) muzâri‘ı **نَفُضَ** , (A,) mastar ismi **نُفُوضٌ**, (A, Mgh,) (mecaz:) Elbise yahut kumaş parçası boyasını kaybetti: (A:) yahut kızıllık veya sarılıktan renginin bir kısmını kaybetti: (Mgh:) yahut boyasının rengi soldu; öyle ki izden başka bir şey kalmadı. (TA.) **نَفْضٌ**, fakihlere göre (varsayılan mecaz:) Saçılma, serpilme, dağılıp yayılma demektir: ve [Hanefî imamı] Muhammed’e göre, boyanın izinin başka bir şeye geçmemesi: yahut onun hoş bir koku salması. (Mgh [fakat “geçmemesi” diye çevirdiğim **لا** edatının, Mgh nüshamda yanlışlıkla sokulmuş olduğu anlaşılıyor.]) ― -b4- **نَفَضَ الزَّرْعُ**, (K,) yahut **نَفَضَ الزَّرْعُ سَبَلًا**, (TA,) (varsayılan mecaz:) Ekin, başaklarının sonuncusunu çıkardı. (K, TA.) Ve **نَفَضَ الكَرْمُ** (varsayılan mecaz:) Asma salkımlarını açtı. (K.) [Ayrıca 8’e bak.]

**نفّض**
2 **نفّض** ذ , (S, TA,) mastar ismi **تَنْفِيضٌ**, (TA,) O, bir elbiseyi yahut kumaş parçasını ve bir ağacı, üzerinde olanın düşmesi için çokça yahut şiddetle salladı. (S, TA. *) ― -b2- Ata nispetle, **رَفَّضَ** ile aynı (bkz.). (TA, madde **رفض**’te.)

**أَنْفَضَتِ الجُلَّةُ**
4 **أَنْفَضَتِ الجُلَّةُ** ذ, **مَا فِى الجُلَّةِ ↓ نَفَضَ** ile aynı, (A, K,) yahut **جَمِيعُ مَا فِيهَا**: (TA:) 1’e bak. ― -b2- **انفضوا** aslında, azık torbalarını, üzerlerindeki toz vb. düşsün diye silkelediler, demektir. (A.) Ve bundan dolayı, (A,) (mecaz:) Yol azıkları tükendi, (S, M, A, K, TA,) ve buğdayları yahut yiyecekleri; (M, TA;) **أَرْمَلُوا** gibi; (S, M, K, * TA;) sanki azık torbalarını, boş oldukları için, üzerlerindeki toz vb. düşsün diye silkelemişler gibi; (TA;) bunun gibi ↓ **نَفَضُوا** da: (K:) yahut **انفضوا**, (K,) yahut IDrd’nin dediğine göre fiili geçişli yaparak **انفضوا زَادَهُمْ**, (TA,) Yol azıklarını tükettikleri demektir. (IDrd, K.) Ve (mecaz:) Develeri yahut benzeri ( **أَمْوَالُهُمْ** ) öldü yahut helâk oldu. (S, K.) **اِنْفَاضٌ** [mastar] ayrıca (varsayılan mecaz:) Açlık yahut kıtlık çekmek: ve ihtiyaç, anlamına gelir. (TA.) ― -b3- **انفضت الاِبِلُ**: **نفضت**’e bak.

**تنفّض المَكَانَ**
5 **تنفّض المَكَانَ** ذ : 1’e bak.

**انتفض**
8 **انتفض** ذ O (bir şey, Mgh, Msb, yahut bir elbise yahut kumaş parçası, S, A, K, ve bir ağaç, S, A) sallandı yahut sallanır oldu, (S, A, Mgh, Msb, K,) öyle ki üzerinde olan, toz vb., düştü, (Mgh,) yahut öyle ki toz ve benzeri ondan giderildi. (Msb.) Bundan dolayı bir rivayetteki söz: **يَنْتَفِضُ بِهِ الصِّرَاطُ**, yani [cehennemin üzerindeki köprü onunla sallanacak; öyle ki o ondan düşecek: yahut] onu sallayacak, yahut onu şiddetle sallayacak, yahut [görünüşe göre bir hata olarak “ve”] onu düşürecek. (Mgh.) ― -b2- (mecaz:) O titredi, sarsıldı, ürperdi: insana ve ata söylenir. (A, TA.) ― -b3- (varsayılan mecaz:) O (asma) yapraklarında güzel ve parlak oldu: (K:) [sanki tozu silkelenip atılmış gibi.] -A2- Geçişli olarak da kullanılır: 1’in ikinci yarısına bak; ve 10’a, üç yerde bak.

**استنفض القَوْمُ**
10 **استنفض القَوْمُ** ذ (mecaz:) İnsanlar yahut topluluk, bir **نَفِيضَة** çıkardı, (S, K, * TA,) yahut keşifçi bir birlik gönderdi: (TA:) yahut **نَفَضَة** çıkardı; yani yolları eşkıyalardan ve yol kesicilerden temizleyecek yahut yolları koruyacak kimseler gönderdi. (A, L, TA.) ― -b2- **استنفض المَكَانَ**: ve **القَوْمَ**: 1’e, dört yerde bak. ― -b3- **استنفضهُ** ayrıca (mecaz:) Onu çıkardı, elde etti, ortaya çıkardı. (A, Mgh, * K.) Şunu dersin: **اِسْتَنْفَضْتُ مَا عِنْدَهُ** (mecaz:) Onun yanında olanı çıkardım, elde ettim, ortaya çıkardım. (A, TA. *) ― -b4- Ve bundan dolayı, (Mgh,) **استنفض** (mecaz:) Üç taşla (Mgh,) yahut taşla (K:) **اِسْتِنْجَآء** denilen temizlenme işini yaptı. (Mgh, K,) Yahut bu, **نَفَضَ الثَّوْبَ**’dandır; çünkü bu işi yapan kimse, taşla kendisinden rahatsız edeni silkip atar; yani onu giderir. (TA.) Şunu da dersin: **استنفض الذَّكَرَ** (mecaz:) O, idrar kalıntısından penisi temizlemede olağanüstü gayret gösterdi yahut tamamen temizledi ( **اِسْتَبْرَأَ** ); bunun gibi ↓ **انتفضهُ**; (K;) ve ↓ **انتفض** [tek başına]: (TA:) ve ↓ bu sonuncusu: **وُضُوْء** denilen abdestten sonra avret yerine biraz su serpti. (TA, madde **نصح**’ta.) ― -b5- [Bundan dolayı da,] **استفضنا حَلَائِبَنَا**: 1’e bak.

**نَفَضٌ**
**نَفَضٌ** ذ Bir ağacın ürününden düşmüş olan; (TA;) yapraklardan ve meyveden düşmüş olan: (S, Msb, K:) yahut kişinin silkip attığı [yahut silkip atmış olduğu] bir şey: (T, madde **ذرى**’de:) vezni **فَعَلٌ** olup **مَفْعُولٌ** vezni anlamındadır, (S, Msb, TA,) **قَبَضٌ**’ın **مَقْبُوضٌ** anlamında olması gibi, (S, TA,) ve **هَدَمٌ**’ın **مَهْدُومٌ** anlamında olması gibi: (TA:) ve (K, TA) üzüm tanelerinden düşmüş olan, (TA,) birbirine bitişik hâlde bulunduklarında: (K. TA,) yahut birbirine yapışık: (L, TA:) yahut hurma ağaçlarının diplerinde düşmüş hurmalar: (M, TA:) yahut ağaçların diplerinde düşmüş meyve; bunun gibi ↓ **أَنَافِيضُ** da: (A:) yahut ↓ bu sonuncusu, **نِفَاض** üzerine silkelenip düşen yapraklar demektir (bkz.): bunun gibi ↓ **نِفَاضٌ** da [ki bu, **نَفَضٌ**’un çoğulu gibidir; **جِبَالٌ**’ın **جَبَلٌ**’in çoğulu olması gibi]: (Sgh, K:) **انافيض**’in tekili ↓ **أُنْفُوضَةٌ**’dur. (TA.) [Ayrıca **نُفَاضَةٌ**’ya bak.] -A2- **قَوْمٌ نَفَضٌ** [görünüşe göre ↓ **نَافِضٌ**’in quasi-çoğulu; **خَدَمٌ**’ın **خَادِمٌ**’den olması gibi,] (mecaz:) Yol azıkları tükenmiş bir kavim yahut topluluk. (ISh.)

**نُفْضَةٌ**
**نُفْضَةٌ** ذ (mecaz:) **النَّافِض** denilen ateşin beraberindeki titreme yahut ürperme; (S, K;) bunun gibi ↓ **نُفَضَهٌ** (Sgh, K) ve ↓ **نُفَضَآءُ**. (S, K.) [Ayrıca **نِفِّضَى**’ya bak.] [Bu kelimelerden türeyen isim, ki bunların mastar isimleri olduğunu yahut K’da bunlardan önce gelen **نَفَضَتْهُ الحُمَّى**’dan olduğunu gösterir,] ↓ **نَفَاضٌ**’dır [görünüşe göre (mecaz:) o ateşin beraberindeki titreme yahut sarsıntı anlamında]. (K.) -A2- (varsayılan mecaz:) Bir arazi parçasına düşüp başka bir parçayı ıskalayan yağmur. (S.) [O ve K’da, madde **عهد**’de, **نَفْضَة** diye yazılmıştır.]

**نَفَضَةٌ**
**نَفَضَةٌ** ذ : **نَفِيضَةٌ**’ya bak, iki yerde.

**نُفَضَةٌ**
**نُفَضَةٌ** ذ : **نُفْضَةٌ**’ya bak.

**نَفَضَى**
**نَفَضَى** ذ : **نِفِّيضَى**’ya bak.

**نُفَضَآءُ**
**نُفَضَآءُ** ذ : **نُفْضَةٌ**’ya bak.

**نَفَاضٌ**
**نَفَاضٌ** ذ : **نُفْضَةٌ**’ya bak: -A2- ve **نُفَاضٌ**’a bak.

**نُفَاضٌ**
**نُفَاضٌ** ذ : **نُفَاضَةٌ**’ya bak. -A2- Ayrıca, ve ↓ **نَفَاضٌ**, (mecaz:) Yol azıklarının kesilmesi; yani tükenmesi: yahut kıtlık, yahut kuraklık: (S, K:) bu iki kelimeden ikincisi ve açıklamalardan ikincisi, Sa‘leb’in rivayetine göredir. (S.) Bundan dolayı, **النفاضُ يُقَطِّرُ الجَلَبَ**, (S, K,) bir darbımeseldir; anlamı, (mecaz:) Azıkların kesilmesi, (TA,) yahut kıtlık yahut kuraklık, (S, K, TA,) bir yerden başka bir yere sürülen yahut getirilen develerin, satılmak üzere sıra sıra dizilmesine sebep olur, (S, K, TA,) ta ki sahipleri bedelleriyle azık satın alsınlar. (TA.)

**نِفَاضٌ**
**نِفَاضٌ** ذ : **نُفَاضَةٌ**’ya bak: ve **نَفَضٌ**’a. -A2- Üzerine **سَمُرُ** ve benzerinin yapraklarının düştüğü bir kumaş parçası; serilir, (K, TA.) ve ağaç bir değnek yahut sopayla dövülür: (TA:) çoğulu **نُفُضٌ**: (K:) ve [aynı şekilde] ↓ **مِنْفَضٌ** ve ↓ **مِنْفَاضٌ**, üzerine **نَفَض** [yahut bir ağacın yaprakları veya meyvesi] düşen, **كِسَآء** denilen türden bir elbise demektir: (A, TA:) yahut ↓ **مِنْفَضٌ**, **مِنْسَفٌ** ile aynı demektir, (S, K,) yani hurmaların [ve tahılın] toz vb. giderilsin diye içinde silkelenip sallandığı bir kap ( **وِعَآء** ). (TA.) ― -b2- Erkek çocukların giydiği **اِزَار** türünden bir elbise: (S, K:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (TA.) Şunu da dersin: **مَا عَلَيْهِ نِفَاضٌ**, (S, K,) anlamı: Onun üzerinde hiçbir giysi yoktur. (Ibn-‘Abbâd, K.)

**نَفُوضٌ**
**نَفُوضٌ** ذ (mecaz:) Çok çocuklu bir kadın: doğurgan. (S, A, K.) -A2- **رَجُلٌ نَفُوضٌ لِلْكَلَامِ** (mecaz:) Sözü yahut dili, onu açıkça bilmek için düşünen, inceleyen, araştıran yahut bunu tekrar tekrar yapan bir adam. (TA.)

**نُفَاضَةٌ**
**نُفَاضَةٌ** ذ Üzerinde olan bir şey düşsün diye sallama sebebiyle düşmüş olan; (S;) böyle sallanmış bir şeyden düşmüş olan; (IDrd, K;) her ne olursa olsun; meselâ yapraklardan; ve çoğunlukla özellikle **سَمُر** yapraklarından, bir elbise yahut kumaş parçası içinde toplanıp dövülerek [daha doğrusu dövülüp toplanarak] elde edilen: (IDrd, L, TA;) [**نَفَضٌ** gibi (bkz.);] ve ↓ **نُفَاضٌ** aynı anlama gelir; (S, K;) ve ↓ **نِفَاضٌ** da. (K.) Ve bir **سِوَاك**tan [diş çubuğundan] ağızda kalan ve tükürülen şey; yahut ondan kopup ağızda kalan ve tükürülen bir parça; **نُفَاثَةُ سِوَاكٍ** ile aynı, (IAar, K,) ve **ضُوَازَتُهُ**. (IAar.)

**نَفِيضَةٌ**
**نَفِيضَةٌ** ذ (mecaz:) Arazide, içinde düşman var mı (S, K) yok mu, (K,) yahut herhangi bir korku [sebebi] var mı diye bakmak üzere gönderilen bir topluluk; (S;) **طَلِيعَةٌ** gibi; (S, TA;) bunun gibi ↓ **نَفَضَةٌ** de; [↓ **نَافِضٌ**’in çoğulu; **طَلَبَةٌ**’nin **طَالِبٌ**’den olması gibi:] (S, K:) yahut birincisi, bir ordunun önünde keşifçi yahut araştırıcı olarak giden adamlar demektir: (As, TA’da, madde **حَضِيرَةٌ**’de:) yahut bir yeri bütünüyle araştıran adamlar: ve ayrıca tek bir kişi: (A ‘Obeyd, TA’da, aynı yerde:) yahut bir dağda yahut başka yüksek bir yerde konuşlanmış bir gözcü yahut gözcüler: (TA:) yahut yolu koruyan kimse: (A, TA:) yahut bir topluluk [erkeklerden]: (TA:) ve ↓ ikincisi, yolları eşkıyalardan ve yol kesicilerden temizleyen yahut yolları koruyan kimseler: (A, TA:) birincinin çoğulu **نَفَائِضُ**’dur; (S;) bu da ayrıca, arkalarında hoşlanmadıkları bir şey yahut bir düşman var mı diye bilmek için çakıl taşları atan kimseler demektir. (K.) ― -b2- Ayrıca çoğulu, (varsayılan mecaz:) Zayıf yahut cılız develer; (S, K:) AA’ya göre, Ebû Züeyb’in bir beytinde geçtiği üzere; o şöyle der:

**تُلْقِى النَّفَائِضُ فِيهِ السَّرِيحَا**

(S, TA,) Bu beyitte zayıf yahut cılız develer nal(larını) atar; yani bunlar ayrılmıştır; yahut Ahf’e göre, “ayakkabılarının bağları” denilen kayışları (bunlar ayrılmıştır); **فيه** yola râcidir; fakat bazıları, daha önce zikredilen yollara râci olarak **فِيهَا** okur: (TA:) As, **نفائض** okur; AA gibi: (S, TA:) fakat başkaları kelimeyi **ق** ile okur; **نِقْضٌ**’un çoğulu olarak ve “yorgun düşmüş” develer anlamında: (S’nin bir nüshasında böyle:) yahut **نفائض**, yeri kat eden develer demektir. (IAar, K.) ― -b3- Tekilinin ayrıca, içinde hiç kimse bulunmayan sular anlamına geldiği de söylenmiştir. (IAar, Sh; ikisi de TA’da, madde **حَضِيرَةٌ**’de; birincisi ayrıca bu maddede de.)

**نِفِّضَى**
**نِفِّضَى** ذ Hareket: ve titreme; yahut ürperme; bunun gibi ↓ **نِفِضَّى** ve ↓ **نَفَضَى**. (O, K.) [Ayrıca **نُفْضَةٌ**’ya bak.]

**نَافِضٌ**
**نَافِضٌ** ذ (varsayılan mecaz:) Titreme yahut ürperme ile birlikte olan bir ateş: (S, A. * K:) müzekker cinstendir: (ISd, K:) fakat **حُمَّى** [müennes] için sıfat olarak kullanılır. (TA.) **صَالِبٌ**’in zıddıdır. (S, madde **صلب**’te.) Şunu dersin: **أَخَذَتْهُ حُمَّى نَافِضٍ**, (S, K,) ve **حُمَّى بِنَافِضٍ**, (K,) ki bu daha makbul şekildir, (TA,) ve **حُمَّى نَافِضٌ**, (K,) son kelime bazen böyle sıfat olarak kullanılır; ikincisi (mecaz:) Ateş onu [titreme yahut ürperme ile] şiddetli titreme yahut ürperme ile tuttu yahut etkiledi, demektir; (TA;) [birinci ve üçüncüsü ise: titremeli yahut ürpermeli ateş onu tuttu yahut etkiledi.] -A2- Ayrıca **نَفِيضَةٌ**’ya bak -A3- ve **نَفَضٌ**’a -A4- **ثَوْبٌ نَافِضٌ** (mecaz:) Boyasını kaybetmiş bir elbise yahut kumaş parçası: (A:) yahut kızıllık veya sarılıktan renginin bir kısmını kaybetmiş olan. (Mgh.)

**أُنْفُوضَةٌ**
**أُنْفُوضَةٌ** ذ : çoğulu **أَنَافِيضُ**: **نَفَضٌ**’a bak, üç yerde.

**دَجَاجَةٌ مُنْفِضٌ**
**دَجَاجَةٌ مُنْفِضٌ** ذ , (A,) yahut **منفضة** [yani **مُنْفِضَةٌ**], (TA,) (mecaz:) Yumurtlamış yahut bütün yumurtalarını yumurtlamış ( **نَفَضَتْ بَيْضَهَا**, A, TA) ve bırakmış, (A,) yahut yorulmuş bir tavuk. (TA.)

**مِنْفَضٌ**
**مِنْفَضٌ** ذ : **نِفَاضٌ**’a bak; birincisi için, iki yerde.

**مِنْفَاضٌ**
**مِنْفَاضٌ** ذ : **نِفَاضٌ**’a bak; birincisi için, iki yerde.

**مَنْفُوضٌ**
**مَنْفُوضٌ** ذ (mecaz:) Ateş sebebiyle titretip ürpertmiş. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَفَضَ
نَفَضَ U ( n. ac. نَفْض 1 ),
a.  Shook ( tree ).

b.  Made to shake, shiver; exhausted ( fever ).

c.  Exhausted provisions.

d.  Was prolific; brought forth.

e.  Explored, reconnoitred, surveyed.

f.  Put forth ears ( corn ), its grapes ( vine ).

g.  Lost colour ( garment ).

h.  ( n. ac. نُفُوْض 27 ) [ Min ], Recovered from ( illness ).

i.  ( n. ac. نَفْض 1 ) Read.

j.  see IV (b) .

نَفَّضَ
نَفَّضَ II ,
a.  Shook ( tree ); dusted ( garment ).

أَنْفَضَ
أَنْفَضَ IV ,
a.  see I (d) .

b.  Exhausted their provisions; lost their cattle &c.

c.  [ acc. &  An ], Shook off ( person ).

تَنَفَّضَ
تَنَفَّضَ V ,
a.  see I (e) .

اِنْتَفَضَ
اِنْتَفَضَ VIII ,
a.  Was shaken; was dusted.

b.  Shook, trembled, shivered; was agitated.

c.  Became fresh & green ( vine ).

اِسْتَنْفَضَ
اِسْتَنْفَضَ X ,
a.  see I (e) .

b.  Sent out scouts.

c.  Extracted, educed, elicited.

d.  [ Bi ], Cleansed himself with.

نُفْضَة
نُفْضَة 3t ,
a.  Shivering-fit.

b.  Light, partial rain.

نَفَض
نَفَض 4 ,
a.  Fallen fruit &c.

نَفَضَة
نَفَضَة 4t ,
a.  see 25t .

نَفَضَى
نَفَضَى 4ya ,
a.  Trembling.

b.  Agitation, excitement, emotion.

نُفَضَة
نُفَضَة 9t ,
a.  see 3t (a) .

مِنْفَض
مِنْفَض 20 ,
a.  Winnowing-fan.

b.  Fan.

c.  Duster.

مِنْفَضَة
مِنْفَضَة 20t , ( pl. مَنَاْفِضُ 44 )
a.  [ coll. ], Ashpan.

نَاْفِض
نَاْفِض 21 ,
a.  Shivering, trembling.

b.  Shivering-fit; ague.

c.  Faded ( cloth ).

نَفَاْض
نَفَاْض 22 ,
a.  see 3t (a) &  24 ( b ).

نِفَاْض
نِفَاْض 23 ,
a.  see 4 .

b.  ( pl. نُفُض 10 ), Child's tunic.

c.  A kind of mat.

نُفَاْض
نُفَاْض 24 ,
a.  see 4 .

b.  Scarcity, penury.

نُفَاْضَة
نُفَاْضَة 24t ,
a.  see 4 .

b.  Particles.

نَفِيْضَة
نَفِيْضَة 25t , ( pl. نَفَاْئِضُ 46 ),
a.  Scouts, explorers.

نَفُوْض
نَفُوْض 26 ,
a.  Prolific ( woman ).

نُفَضَآءُ
نُفَضَآءُ 43 ,
a.  see 3t (a) .

نَفڤضَ
N. P. نَفڤضَ I ,
a.  Shaken; dusted.

b.  Fever-stricken, aguish.

##### Türkçe

**نَفَضَ**
**نَفَضَ** U ( mastar-ı aslî: **نَفْض** 1 ),
a. (ağacı) salladı.

b. Sallattı, titrettirdi; (ateşten) bitkin düşürdü.

c. Azığı tükendi.

d. Çok ürün verdi; doğurdu.

e. Araştırdı, keşif yaptı, yokladı.

f. (ekin) başak çıkardı; (asma) üzüm verdi.

g. (elbise) rengini kaybetti.

h. ( mastar-ı aslî: **نُفُوْض** 27 ) [ Min ], (hastalıktan) iyileşti.

i. ( mastar-ı aslî: **نَفْض** 1 ) okudu.

j. IV (b)’ye bak.

**نَفَّضَ**
**نَفَّضَ** II ,
a. (ağacı) salladı; (elbiseyi) silkeledi.

**أَنْفَضَ**
**أَنْفَضَ** IV ,
a. I (d)’ye bak.

b. Azıklarını tüketti; davarlarını vb. kaybetti.

c. [ acc. &  An ], (kişiyi) üzerinden silkip attı.

**تَنَفَّضَ**
**تَنَفَّضَ** V ,
a. I (e)’ye bak.

**اِنْتَفَضَ**
**اِنْتَفَضَ** VIII ,
a. Sallandı; silkelendi.

b. Sallandı, titredi, ürperdi; çalkalandı.

c. (asma) taze ve yeşil oldu.

**اِسْتَنْفَضَ**
**اِسْتَنْفَضَ** X ,
a. I (e)’ye bak.

b. Keşif kolları gönderdi.

c. Çıkardı, elde etti, istihraç etti.

d. [ Bi ], onunla kendini temizledi.

**نُفْضَة**
**نُفْضَة** 3t ,
a. Titreme nöbeti.

b. Hafif, kısmi yağmur.

**نَفَض**
**نَفَض** 4 ,
a. Düşmüş meyve vb.

**نَفَضَة**
**نَفَضَة** 4t ,
a. 25t’ye bak.

**نَفَضَى**
**نَفَضَى** 4ya ,
a. Titreme.

b. Çalkantı, heyecan, duygulanım.

**نُفَضَة**
**نُفَضَة** 9t ,
a. 3t (a)’ya bak.

**مِنْفَض**
**مِنْفَض** 20 ,
a. Savurma yelpazesi.

b. Yelpaze.

c. Toz alıcı.

**مِنْفَضَة**
**مِنْفَضَة** 20t , ( çoğulu: **مَنَاْفِضُ** 44 )
a. [ topluluk ismi ], Kül tavası.

**نَاْفِض**
**نَاْفِض** 21 ,
a. Titreyen, ürperen.

b. Titreme nöbeti; sıtma.

c. Solmuş (kumaş).

**نَفَاْض**
**نَفَاْض** 22 ,
a. 3t (a) ve 24 (b)’ye bak.

**نِفَاْض**
**نِفَاْض** 23 ,
a. 4’e bak.

b. ( çoğulu: **نُفُض** 10 ), Çocuk entarisi.

c. Bir çeşit hasır.

**نُفَاْض**
**نُفَاْض** 24 ,
a. 4’e bak.

b. Kıtlık, yoksulluk.

**نُفَاْضَة**
**نُفَاْضَة** 24t ,
a. 4’e bak.

b. Parçacıklar.

**نَفِيْضَة**
**نَفِيْضَة** 25t , ( çoğulu: **نَفَاْئِضُ** 46 ),
a. Keşifçiler, araştırıcılar.

**نَفُوْض**
**نَفُوْض** 26 ,
a. Çok doğuran (kadın).

**نُفَضَآءُ**
**نُفَضَآءُ** 43 ,
a. 3t (a)’ya bak.

**نَفڤضَ**
İsm-i mef‘ûl: **نَفڤضَ** I ,
a. Sallanmış; silkel enmiş.

b. Ateşli, sıtmalı.
