# نفض — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D8%B6/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نفض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B6.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نفض

نفض الثوب ينفضه نفضا، وكذا الشجر: حركه لينتفض، قال ذو الرمة:
  كأنما نفض الأحـمـال ذاوية                      على جوانبه الفرصاد والعنب وقال ابن سيده: نفضه ينفضه نفضا، فانتفض. وفي الصحاح: نفضت الإبل: نتجت، وهذه عن ابن دريد، زاد في اللسان: كأنفضت، قال الصاغاني: ويروى على هذه اللغة قول ذي الرمة يصف فحلا:
  سبحلا أبا شرخين أحيا بنـاتـه                      مقاليتها فهي اللباب الحبـائس
  كلا كفأتيها تنفضان ولـم يجـد                      له ثيل سقب في النتاجين لامس له، أي للفحل، ورواه الجوهري لها وهو غلط، قال: ويروى تنفضان، أي من أنفضت. ومقتضى عبارة اللسان أنه يروى: تنفضان، أي من نفضت، وتنفضان، مبنيا للمجهول، من نفضت. ومن روى تنفضان، فمعناه تستبرآن، من قولك: نفضت المكان، إذا نظرت إلى جميع ما فيه حتى تعرفه. ومن روى تنفضان فمعناه: كل واحد من الكفأتين تلقي ما في بطنها من أجنتها. ثم ظاهر كلام الزمخشري في الأساس أنه من المجاز. ومن المجاز أيضا: نفضت المرأة كرشها، إذا كثر ولدها، وهي نفوض: كثيرة الولد نقله الجوهري. ومن المجاز: نفض القوم، إذا ذهب زادهم وفني، كأنفض. ونفض الزرع سبلا: خرج آخر سنبله. ونفض الكرم: تفتحت عناقيده. ومن المجاز: نفض المكان ينفضه نفضا، إذا نظر إلى جميع ما فيه حتى يعرفه، نقله الجوهري، وأنشد قول زهير يصف بقرة فقدت ولدها:
  وتنفض عنها غـيب كـل خـمـيلة                      وتخشى رماة الغوث من كل مرصد

  تنفض، أي تنظر هل ترى فيه ما تكره أم لا، والغوث: قبيلة من طيئ. وفي حديث أبي بكر والغار  أنا أنفض لك ما حولك  أي أحرسك وأطوف هل أرى طالبا. ورجل نفوض للمكان: متأمل له، كاستنفضه وتنفضه، نقله الجوهري. واستنفض القوم: تأملهم، وقول العجير السلولي:
  إلى ملك يستنفض القوم طرفه                      له فوق أعواد السـرير زئير يقول: ينظر إليهم فيعرف من بيده الحق منهم. وقيل: معناه أنه يبصر في أيهم الرأي، وأيهم بخلاف ذلك، واستنفض الطريق كذلك. ومن المجاز: نفض الصبغ نفوضا: ذهب بعض لونه، قال ابن شميل: إذا لبس الثوب الأحمر أو الأصفر فذهب بعض لونه قيل: قد نفض صبغه نفضا، قال ذو الرمة:
  كساك الذي يكسو المكارم حـلة                      من المجد لا تبلى بطيئا نفوضها

  وفي حديث قيلة:  ملاءتان كانتا مصبوغتين وقد نفضتا  ، أي نصل لون صبغهما، ولم يبق إلا الأثر. ومن المجاز: نفض السور: قرأها، قال ابن الأعرابي: النفض: القراءة، وفلان ينفض القرآن كله ظاهرا، أي يقرؤه. والنفاضة، بالضم: نفاثة السواك وضوازته، عن ابن الأعرابي. وقال غيره: النفاضة: ما سقط من المنفوض إذا نفض، كالنفاض، بالضم، ويكسر. وقال ابن دريد: نفاضة كل شيء: ما نفضته فسقط منه، وكذلك هو من الورق، قالوا: نفاض من ورق، وأكثر ذلك في ورق السمر خاصة، يجمع ويخبط في ثوب. والنفض، بالكسر: خرء النحل في العسالة، عن ابن الأعرابي وأبي حنيفة. أو: ما مات منه فيها، نقله الصاغاني. أو النفض: عسل يسوس فيؤخذ فيدق فيلطخ به موضع النحل مع الآس فيأتيه النحل فيعسل فيه، أو هو بالقاف، وهذا هو الصواب، وهكذا رواه الهجري، وأما الفاء فتصحيف. والنفض، بالتحريك: المنفوض، وهو ما سقط من الورق والثمر، وهو فعل بمعنى مفعول، كالقبض بمعنى المقبوض، والهدم بمعنى المهدوم. والنفض أيضا: ما تساقط من حب العنب حين يوجد بعضه في بعض، وفي اللسان: حين يأخذ بعضه ببعض. والمنفض، كمنبر: المنسف، وهو وعاء ينفض فيه التمر. والمنفاض: المرأة الكثيرة الضحك، نقله ابن عباد هكذا، أو هي بالصاد المهملة، وهو الصواب، وقد ذكر في موضعه. ومن المجاز: النافض: حمى الرعدة، وفي الصحاح: النافض من الحمى: ذات الرعدة، قال ابن سيده: مذكر. ويقال: نفضته، وأخذته حمى بنافض، بزيادة الحرف، وهو الأعلى، وحمى نافض، بالإضافة، وقد يقال: حمى نافض، فيوصف به، وفي حديث الإفك  فأخذتها حمى بنافض  أي برعدة شديدة، كأنها نفضتها، أي حركتها. وقال الأصمعي: إذا كانت الحمى نافضا قيل: نفضته الحمى فهو منفوض. والنفضة، كبسرة، ورطبة، والنفضاء، كالعرواء: رعدة النافض. وقال البراء بن مالك، رضي الله عنه، يوم اليمامة لخالد ابن الوليد، رضي الله عنه:  طدني إليك  وكان تصيبه عرواء مثل النفضة حتى يقطر. ذكر الجوهري الأولى والثالثة، ونقل الصاغاني الثانية، وبها روي الحديث، والاسم: النفاض، كسحاب. وقال ابن الأعرابي: النفائض: الإبل التي تنفض، أي تقطع الأرض. ومن المجاز: أنفضوا: أرملوا، أو أنفضوا: هلكت أموالهم، وأنفضوا: فني زادهم، وهو بعينه معنى أرملوا، وعبارة الصحاح: أنفض القوم: هلكت أموالهم، وأنفضوا أيضا، مثل أرملوا: فني زادهم. وفي المحكم: أنفض القوم نفد طعامهم وزادهم، مثل أرملوا، قال أبو المثلم:
  له ظـبـية ولـه عـكة                      إذا أنفض الزاد لم تنفض

  والذي قرأته في الديوان: إذا أنفض الحي. ويروى: لم ينفض. وفي الحديث:  كنا في سفر فأنفضنا  ، أي فني زادنا، كأنهم نفضوا مزاودهم لخلوها، وهو مثل أرمل وأفقر. أو أنفضوا زادهم: أفنوه وأنفدوه، قاله ابن دريد، وجعله متعديا، والاسم: النفاض، كسحاب وغراب، الفتح عن ثعلب، وكان يقول: هو الجدب، ومنه المثل:  النفاض يقطر الجلب  ، فعلى قول من قال: النفاض: فناء الزاد، يقول في معنى المثل: إذا ذهب طعام القوم أو ميرتهم قطروا إبلهم التي كانوا يضنون بها، فجلبوها للبيع، فباعوها واشتروا بثمنها ميرة. وعلى قول ثعلب: أي إذا جاء الجدب جلبت الإبل قطارا قطارا للبيع، ومآلهما واحد. وأنفضت الجلة: نفض جميع ما فيها من التمر. وانتفض الكرم: نضر ورقه، قال أبو النجم:
  وانشق عن فطح سواء عنصله
  وانتفض البروق سودا فلفله وانتفض الذكر: استبرأه مما فيه من بقية البول، ومنه حديث ابن عمر:  أنه كان يمر بالشعب من مزدلفة فينتفض ويتوضأ  ، كاستنفضه. والنفاض، ككتاب: إزار للصبيان، قاله الجوهري، وأنشد للراجز:
  جارية بيضاء في نفاض
  تنهض فيه أيما انتهاض
  كنهضان البرق ذي الإيماض وقال ابن عباد: يقال: أتانا وما عليه من نفاض، أي شيء من الثياب، وجمعه النفض. والنفاض: بساط ينحت عليه ورق السمر ونحوه، وذلك أن يبسط له ثوب، ثم يخبط بالعصا، فذلك الثوب نفاض. والجمع: نفض، بضمتين. والنفاض أيضا: ما انتفض عليه من الورق، كالأنافيض، نقله الصاغاني، وواحدة الأنافيض أنفوضة. وقال الزمخشري: الأنافيض: ما تساقط من الثمر في أصول الشجر. ومن المجاز: النفوض: البرء من المرض، وقد نفض من مرضه. والنفيضة، كسفينة: نحو الطليعة، نقله الجوهري. قال: والنفضة، محركة: الجماعة يبعثون في الأرض متجسسين؛ لينظروا هل فيها عدو أم لا، زاد الليث: أو خوف، وأنشد الجوهري لسلمى الجهنية ترثي أخاها أسعد، قال ابن بري: صوابه سعدى الجهنية، قلت: وهي سعدى بنت الشمردل:
  يرد المياه حضيرة ونفيضة                      ورد القطاة إذا اسمأل التبع تعني إذا قصر الظل نصف النهار. والجمع: النفائض. قلت: وحضيرة ونفيضة منصوبان على الحال، والمعنى: أنه يغزو وحده في موضع الحضيرة والنفيضة، وقد تقدم أيضا في ح ض ر. واستنفضه، واستنفض ما عنده، أي: استخرجه، قال رؤبة:
  صرح مدحي لك واستنفاضي
  سيب أخ كالغيث ذي الرياض واستنفض: بعث النفيضة أي الطليعة، كما في الصحاح. وفي الأساس واللسان: استنفض القوم: بعثوا النفضة الذين ينفضون الطرق. واستنفض بالحجر: استنجى، ومنه الحديث:  ابغني أحجارا أستنفض بها  أي أستنجي بها، وهو من نفض الثوب؛ لأن المستنجي ينفض عن نفسه الأذى بالحجر، أي يزيله ويدفعه. وقال أبو ذؤيب يصف المفاوز:
  على طرق كنحور الـركـا                      ب تحسب آرامهن الصروحا
  بهن نعـام بـنـاه الـرجـا                      ل تلقي النفائض فيه السريحا

  قال الجوهري: هذا قول الأصمعي، وهكذا رواه أبو عمرو النفائض، بالفاء، إلا أنه قال في تفسيرها: إنها الإبل الهزلى، أو هي الإبل التي تقطع الأرض، وهو قول ابن الأعرابي، وقد تقدم ذلك بعينه قريبا، فذكره ثانيا تكرار. أو النفائض: الذين يضربون بالحصى هل وراءهم مكروه أو عدو. وأراد بالسريح نعال النفائض، أي أنها قد تقطعت، وقال الأخفش: تقطعت تلك السيور حتى يرمى بها، من بعد هذه الطرق، ويروى: فيها السريحا، أي: في الطرق، وفيه ذهب إلى معنى الطريق. ومن المجاز: يقولون: إذا تكلمت نهارا فانفض، أي التفت هل ترى من تكره، وإذا تكلمت ليلا فاخفض، أي اخفض الصوت. والنفيضى، كالخليفى،وكالزمكى وكجمزى: الحركة والرعدة، كما في العباب. ومما يستدرك عليه: نفضه تنفيضا: نفضه، شدد للمبالغة. والنفض، بالفتح: أن تأخذ بيدك شيئا فتنفضه وتزعزعه وتترتره وتنفض التراب عنه. ونفض العضاه: خبطها. وما طاح من حمل الشجر فهو نفض، وفي المحكم: النفض: ما طاح من حمل النخل وتساقط في أصوله من الثمر. والنفض: بالفتح: من قضبان الكرم بعد ما ينضر الورق، وقبل ن تتعلق حوالقه، وهو أغض ما يكون وأرخصه، والواحدة نفضة. والإنفاض: المجاعة والحاجة. ويقال: نفضنا حلائبنا نفضا واستنفضناها، وذلك إذا استقصوا عليها في حلبها، فلم يدعوا في ضروعها من اللبن. وقال ابن شميل: قوم نفض، محركة، أي نفضوا زادهم. ونفوض الأرض: نبائثها. والنفيضة: الجماعة، وقيل: الربيئة، وقيل: المياه ليس عليها أحد، عن ابن الأعرابي. والنفضة، بالضم: المطرة تصيب القطعة من الأرض وتخطئ القطعة، نقله الجوهري. وقال ابن عباد: النفاض، كرمان: شجرة إذا أكلها الغنم ماتت منه. والمنفض والمنفاض: كساء يقع عليه النفض، نقله الجوهري. وانتفض فلان من الرعدة، وانتفض الفرس. وفلان يستنفض طرفه القوم، أي يرعدهم بهيبته. ودجاجة منفض: نفضت بيضها وكلت. وانتفض الفصيل ما في الضرع: امتكه. ونفض الطريق نفضا: طهره من اللصوص والدعار.وقام ينفض الكرى. ويقال: نفض الأسقام عنه واستصح، أي استحكمت صحته. وخرج فلان نفيضة: أي نافضا للطريق حافظا له، وكل ذلك مجاز.

### Türkçe

**نفض** **الثوب**: **ينفضه** **نفضا**، ve aynı şekilde **الشجر**: onu hareket ettirdi ki silkelenip dökülsün. **ذو الرمة** dedi ki:
  Sanki yükleri silkeleyip dökmüş; kurumuş (bir şey)                      onun yanlarında **الفرصاد** ve üzüm.

**ابن سيده** dedi: **نفضه** **ينفضه** **نفضا**; böylece **فانتفض**. **الصحاح**’ta: **نفضت الإبل**: doğurdu; bu, **ابن دريد**’dendir. **اللسان**’da artırdı: **كأنفضت**. **الصاغاني** dedi: Ve bu lehçe üzere **ذي الرمة**’nin bir sözü, bir aygırı vasfederken, rivayet olunur:
  Uzun boylu, **أبا شرخين**; kızlarını diriltti                      süt verenleri; işte onlar öz, hapsedilmişlerdir.
  İki **كفأة**’sinin her biri **تنفضان**; ve bulmadı                      onun için iki doğumda bir **ثيل سقب** dokunan.

Onun için, yani aygır için; **الجوهري** onu “onun için” diye rivayet etti; bu yanlıştır. Dedi: Ve **تنفضان** diye rivayet olunur; yani **أنفضت**’ten. **اللسان**’ın ibaresinin gereği şudur ki: **تنفضان** diye rivayet olunur; yani **نفضت**’ten; ve **تنفضان**, meçhul bina edilmiş olarak, **نفضت**’ten.

Kim **تنفضان** diye rivayet ettiyse, manası: temizlenip boşalırlar; senin “**نفضت المكان**” demenden, yani içindekilerin hepsine baktın da onu tanıdın. Kim **تنفضان** diye rivayet ettiyse, manası: iki **كفأة**’den her biri karnındaki ceninleri atar. Sonra **الزمخشري**’nin **الأساس**’taki sözünün zahiri, bunun mecazdan olduğudur.

Ve mecazdan ayrıca: **نفضت المرأة كرشها**; çocukları çok olduğunda; ve o **نفوض**’dur: çok çocuklu; bunu **الجوهري** nakletti. Ve mecazdan: **نفض القوم**; azıkları gidip tükendiğinde; **كأنفض** gibi. Ve **نفض الزرع سبلا**: başağının sonu çıktı. Ve **نفض الكرم**: salkımları açıldı.

Ve mecazdan: **نفض المكان ينفضه نفضا**; içindekilerin hepsine baktığında, ta ki onu bilesin; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **زهير**’in, yavrusunu kaybetmiş bir ineği vasfederken, sözünü inşad etti:
  Ve ondan, her sık çalılığın gizlisini **تنفض**                      ve her gözetleme yerinden **الغوث** okçularından korkar.

**تنفض**: yani, onda hoşlanmadığı bir şey görür mü görmez mi diye bakar. **الغوث**: **طيئ**’den bir kabiledir.

**أبي بكر** ve mağara hadîsinde: “**أنا أنفض لك ما حولك**” yani seni korurum ve dolaşırım; bir arayıcı görüyor muyum diye. Ve mekân için **رجل نفوض**: ona dikkatle bakan; **كاستنفضه** ve **تنفضه** gibi; bunu **الجوهري** nakletti.

**استنفض القوم**: onları dikkatle inceledi. Ve **العجير السلولي**’nin sözü:
  Bir melike (giderim) ki, kavmi bakışıyla **يستنفض**                      onun için sedirin direkleri üstünde bir kükreme vardır.

Der ki: Onlara bakar da, hakkın kimin elinde olduğunu onlardan bilir. Ve denildi ki: Manası, hangisinde görüş olduğunu ve hangisinde bunun hilafı olduğunu görmesidir; ve yol hakkında da **استنفض الطريق** böyledir.

Ve mecazdan: **نفض الصبغ نفوضا**: renginin bir kısmı gitti. **ابن شميل** dedi: Kırmızı veya sarı elbiseyi giydiğinde de renginin bir kısmı giderse “**قد نفض صبغه نفضا**” denir. **ذو الرمة** dedi:
  Sana, faziletleri giydiren, bir elbise giydirdi                      şereften; yavaşça **نفوضها** (olmasıyla) eskimez.

**قيلة** hadîsinde: “**ملاءتان كانتا مصبوغتين وقد نفضتا**”; yani boyalarının rengi eksildi; izden başka bir şey kalmadı.

Ve mecazdan: **نفض السور**: onu okudu. **ابن الأعرابي** dedi: **النفض**: okumadır; ve falan kimse Kur’ân’ın hepsini açıkça **ينفض** eder; yani onu okur.

**النفاضة** (ötre ile): misvakın ufalanıp döküleni ve onun kırıntısı; **ابن الأعرابي**’den. Başkası dedi: **النفاضة**: silkelenenden, silkelendiğinde düşen şey; **كالنفاض** (ötre ile); ve kesre ile de gelir.

**ابن دريد** dedi: Her şeyin **نفاضة**’sı: onu silkelediğin de ondan düşen şeydir; yapraktan da böyledir. Dediler ki: yapraktan **نفاض**; bunun çoğu özellikle **السمر** yaprağındadır; toplanır ve bir bez içinde çırpılır.

**النفض** (kesre ile): **العسالة**’daki arının dışkısı; **ابن الأعرابي** ve **أبي حنيفة**’den. Veya: onda ondan ölen şey; bunu **الصاغاني** nakletti. Veya **النفض**: kurtlanan bir baldır; alınır, dövülür; arının yeri **الآس** ile onunla sıvanır; arı gelir de onda bal yapar. Veya o, **بالقاف** iledir; doğru olan budur; **الهجري** onu böyle rivayet etti; **الفاء** ise tashiftir.

**النفض** (hareke ile): silkilmiş olan; o da yapraktan ve meyveden düşen şeydir; mef‘ûl manasında bir fiildir; **كالقبض** (yakalanmış) manasında, ve **الهدم** (yıkılmış) manasında.

Ve **النفض** ayrıca: üzüm tanesinden, bir kısmı bir kısmının içinde bulunduğunda dökülen şeydir; **اللسان**’da: bir kısmı bir kısmını tuttuğu zaman.

**المنفض** (minber gibi): **المنسف**; hurmanın içinde silkelenip döküldüğü kaptır.

**المنفاض**: çok gülen kadın; bunu **ابن عباد** böyle nakletti. Veya o, **بالصاد المهملة** iledir; doğru olan budur; ve yerinde zikredilmiştir.

Ve mecazdan: **النافض**: titreme humması. **الصحاح**’ta: hummadan **النافض**: titremeli olan. **ابن سيده** dedi: müzekkerdir.

Ve denir: **نفضته**; ve onu, harfin artırılmasıyla, **حمى بنافض** tuttu; bu daha üstündür. Ve izafetle **حمى نافض**. Ve bazen denir: **حمى نافض**; onunla vasfedilir. **الإفك** hadîsinde: “**فأخذتها حمى بنافض**”; yani şiddetli bir titremeyle; sanki onu **نفضتها**; yani onu hareket ettirdi.

**الأصمعي** dedi: Hummanın **نافضا** olduğu zaman “**نفضته الحمى فهو منفوض**” denir.

**النفضة** (بسرة gibi) ve (رطبة gibi) ve **النفضاء** (العرواء gibi): **النافض**’in titremesidir.

**البراء بن مالك** (Allah ondan razı olsun), Yemâme günü **خالد ابن الوليد**’e (Allah ondan razı olsun) dedi: “**طدني إليك**”; ve ona, **النفضة** gibi bir **عرواء** isabet ederdi, ta ki damlar. **الجوهري** birincisini ve üçüncüsünü zikretti; **الصاغاني** ikincisini nakletti; ve hadîs onunla rivayet edildi. İsim: **النفاض** (سحاب gibi).

**ابن الأعرابي** dedi: **النفائض**: **تنفض** eden develerdir; yani yeri kesip geçerler.

Ve mecazdan: **أنفضوا**: **أرملوا** oldular. Veya **أنفضوا**: malları helâk oldu. Ve **أنفضوا**: azıkları tükendi; ve bu, bizzat **أرملوا**’nun manasıdır. **الصحاح**’ın ibaresi: **أنفض القوم**: malları helâk oldu; ve **أنفضوا** da: **أرملوا** gibi; azıkları tükendi.

**المحكم**’de: **أنفض القوم**: yiyecekleri ve azıkları tükendi; **أرملوا** gibi. **أبو المثلم** dedi:
  Onun bir ceylanı var ve onun bir tulumu var                      azık **أنفض** olunca o **تنفض** etmez.

Ve divanda okuduğum: “Eğer **أَنْفَضَ** mahalle (kabile) …”dır. Ve rivayet olunur: “**لَمْ يَنْفُضْ**.” Ve hadiste: “Bir seferde idik de **فَأَنْفَضْنَا**”; yani azığımız tükendi; sanki boş olmalarından dolayı azık torbalarını silkip dökmüşlerdir; ve bu, “**أَرْمَلَ**” ve “**أَفْقَرَ**” gibidir. Yahut “**أَنْفَضُوا زَادَهُمْ**”: onu tükettiler ve bitirdiler; bunu İbn Düreyd söylemiştir ve onu geçişli kılmıştır. İsim: **النِّفَاض**; **سَحَاب** ve **غُرَاب** gibi; fetha ile (okunuşu) Sa‘leb’den (naklen). Ve o derdi ki: o, kıtlıktır; ve ondan darbımesel: “**النِّفَاضُ يَقْطُرُ الجَلَبَ**”; artık **النِّفَاض**’ın azığın tükenmesi olduğunu söyleyenin sözüne göre, darbımeselin manası hakkında der ki: kavmin yemeği yahut erzağı gidince, kıskandıkları develerini damlattılar (yani ardı ardına sevk ettiler), böylece onları satış için getirdiler; sonra onları sattılar ve bedeliyle erzak satın aldılar. Sa‘leb’in sözüne göre ise: yani kıtlık gelince develer satış için katar katar getirildi; ikisinin varacağı yer birdir.

Ve **أَنْفَضَتِ الجُلَّةُ**: içindeki hurmanın tamamını silkip döktü. Ve **انْتَفَضَ الكَرْمُ**: yaprağı tazelendi. Ebû’n-Necm dedi ki:

  Ve yarığı açıldı; düz bir **فَطْح** (üzerinden), onun sapı eşit (olarak).
  Ve şimşekler silkindi; siyah (olarak), biberi (saçar gibi).

Ve **انْتَفَضَ الذَّكَرُ**: onda bulunan idrar kalıntısından onu temizledi. Ve ondan İbn Ömer hadisi: “Müzdelife’den olan geçitten geçerdi de **فَيَنْتَفِضُ** ve abdest alırdı”; **اسْتَنْفَضَهُ** gibi. Ve **النِّفَاض** — **كِتَاب** gibi — çocuklar için bir izardır; bunu Cevherî söyledi. Ve recez söyleyenin şu beytini okuttu:

  Beyaz bir cariye **نِفَاض** içinde,
  Orada ne güzel kalkışla kalkar,
  Parıltılı şimşeğin kalkışı gibi.

İbn Abbâd dedi ki: “Bize geldi ve üzerinde **نِفَاض**’dan (yani) elbiseden bir şey yoktu.” Onun çoğulu: **النَّفَض**. Ve **النِّفَاض**: üzerinde semer yaprağı ve benzeri yontulan bir yaygıdır; bu da şudur: ona bir bez serilir, sonra sopayla vurulur; işte o bez **نِفَاض**tır. Çoğulu: **نُفُض**; iki damme ile. Ve **النِّفَاض** ayrıca: üzerinde silkelenen yapraktan olan şeydir; **الأَنَافِيض** gibi; bunu Sâgânî nakletti; **الأَنَافِيض**’in teki **أَنْفُوضَة**dir. Zemahşerî dedi ki: **الأَنَافِيض**: ağaçların diplerinde meyveden dökülen şeydir.

Ve mecazdan: **النُّفُوض**: hastalıktan iyileşmedir; “hastalığından **نَفَضَ**” (iyileşti). Ve **النَّفِيضَة** — **سَفِينَة** gibi — **الطَّلِيعَة** gibidir; bunu Cevherî nakletti. Dedi ki: ve **النَّفْضَة** — harekeli — yeryüzünde casusluk ederek gönderilen topluluktur; baksınlar diye: onda düşman var mı yok mu. Leys artırdı: yahut korku. Cevherî, Selmâ el-Cüheniyye’nin kardeşi Es‘ad için mersiye söylediği şu beyti okuttu. İbn Berrî dedi ki: doğrusu Sa‘dâ el-Cüheniyye’dir. Dedim ki: o, Şemerdel’in kızı Sa‘dâ’dır:

  Suyu, **حَضِيرَة** ve **نَفِيضَة** (hâlinde) getirir;
  **القَطَاة**’nın gelişi gibi, **التَّبَع** küçülüp kısaldığında.

Yani: gölge, gün ortasının yarısına kısalınca. Çoğulu: **النَّفَائِض**. Dedim ki: **حَضِيرَة** ve **نَفِيضَة** hâl üzere mansuptur; mana: **الحَضِيرَة** ve **النَّفِيضَة** yerinde tek başına gazaya çıkar; bu, **ح ض ر**’de de daha önce geçti.

Ve **اسْتَنْفَضَهُ** ve “yanındaki şeyi **اسْتَنْفَضَ**”: yani onu çıkardı. Ru’be dedi ki:

  Sana övgümün açıklığı ve benim **اسْتِنْفَاضِي** (çıkarışım),
  Bahçeli yağmur gibi bir kardeşin bağışı.

Ve **اسْتَنْفَضَ**: **النَّفِيضَة**’yi, yani **الطَّلِيعَة**’yi gönderdi; **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi. Ve **الأَسَاس** ve **اللِّسَان**’da: “Kavim **اسْتَنْفَضُوا**”: yolları yoklayan **النَّفْضَة**’yi gönderdiler. Ve “taş ile **اسْتَنْفَضَ**”: istinca etti. Ve ondan hadis: “Bana taşlar ara; onlarla **أَسْتَنْفِضُ**”; yani onlarla istinca ederim. Ve bu, elbiseyi silkip dökmekten (gelir); çünkü istinca eden, taşla kendinden eziyeti silkip atar; yani onu giderir ve uzaklaştırır.

Ebû Züeyb, çölleri vasfederek dedi ki:

  Devekuşlarının boyunları gibi yollarda,
  Onların ceylanlarını, sarp kayalar sanırsın.
  Onlarda, adamların bina ettiği devekuşları vardır;
  **النَّفَائِض** orada **السَّرِيح**’i atar.

Cevherî dedi ki: bu, Asma‘î’nin sözüdür; Ebû Amr bunu böyle rivayet etti: **النَّفَائِض**; **ف** ile. Ancak onu tefsirinde dedi ki: o, zayıf develerdir; yahut o, yeri kat eden develerdir; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür. Ve bu, aynen az önce geçti; onu ikinci defa zikretmesi tekrar olarak (oldu). Yahut **النَّفَائِض**: arkalarında hoşlanılmayan bir şey mi yahut düşman mı var diye çakıl taşıyla vuran kimselerdir. Ve **السَّرِيح** ile **النَّفَائِض**’in nal kayışlarını kastetti; yani onlar kopmuştur. Ahfeş dedi ki: o kayışlar kopmuştur; ta ki onlarla atılır; bu yollardan sonra. Ve rivayet olunur: “**فِيهَا السَّرِيحَا**”; yani yollarda. Ve onda, yol manasına gitti.

Ve mecazdan: derler ki: “Gündüz konuştuğunda **فَانْفَضْ**”; yani hoşlanmadığın birini görüyor musun diye dön bak. Ve gece konuştuğunda “**فَاخْفِضْ**”; yani sesi alçalt.

Ve **النَّفِيضَى** — **الخَلِيفَى** gibi, ve **الزَّمَكَى** gibi ve **جُمْزَى** gibi — hareket ve titremedir; **العُبَاب**’da olduğu gibi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “Onu **نَفَّضَهُ تَنْفِيضًا**”: onu silkip döktü; mübalağa için şeddelendi. Ve **النَّفْض** — fetha ile — elinle bir şeyi alıp onu silkip dökmen, sarsman, titretmen ve toprağı ondan silkip atmandır. Ve “**نَفَضَ العِضَاهَ**”: onu sopayla dövdü. Ve ağaç yükünden düşen şey **نَفْض**tur. Ve **المُحْكَم**’de: **النَّفْض**: hurma yükünden düşen ve dibinde meyveden dökülen şeydir.

Ve **النَّفْض** — fetha ile — asmanın çubuklarındandır; yaprak tazelendiğinden sonra ve sülükleri (tutunucu kolları) bağlanmadan önce; o, en taze olduğu ve en ucuz olduğu zamandır. Teki: **نَفْضَة**. Ve **الإِنْفَاض**: açlık ve ihtiyaçtır.

Ve denir ki: “Sağmal develerimizi **نَفَضْنَا**; **نَفْضًا** ve onları **اسْتَنْفَضْنَاهَا**”; bu, sağımda onların üzerinde sonuna kadar gittikleri zaman olur; memelerinde sütten bir şey bırakmazlar. İbn Şümeyl dedi ki: “Kavim **نَفْض**” — harekeli — yani azıklarını silkip tükettiler. Ve **نُفُوضُ الأَرْضِ**: onun bitkicikleridir. Ve **النَّفِيضَة**: topluluktur; ve denildi: gözcüdür; ve denildi: üzerinde kimse olmayan sulardır; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **النَّفْضَة** — damme ile — yerin bir parçasına isabet edip bir parçasını ıskalayan yağmurdur; bunu Cevherî nakletti. İbn Abbâd dedi ki: **النِّفَاض** — **رُمَّان** gibi — bir ağaçtır; koyun onu yerse ondan ölür. Ve **المِنْفَض** ve **المِنْفَاض**: üzerine **النَّفْض** düşen bir örtüdür; bunu Cevherî nakletti.

Ve “Falan titremeden **انْتَفَضَ**”; ve at **انْتَفَضَ**. Ve “Falan, kavme karşı ucunu **يَسْتَنْفِضُ**”: yani heybetiyle onları titretiyor. Ve “**دَجَاجَةٌ مُنْفَض**”: yumurtasını silkip döktü ve yedi. Ve “Sütten kesilmemiş deve yavrusu, memedeki şeyi **انْتَفَضَ**”: onu emip bitirdi. Ve “Yolu **نَفَضَ**; **نَفْضًا**”: onu hırsızlardan ve haydutlardan temizledi. Ve kalktı, uyku ağırlığını silkip attı.

Ve denir ki: “Hastalıkları ondan **نَفَضَ** ve **اسْتَصَحَّ**”; yani sağlığı sağlamlaştı. Ve “Falan **نَفِيضَة** olarak çıktı”: yani yolu silkip temizleyen, onu koruyan (olarak). Ve bunların hepsi mecazdır.
