# نفل — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%84/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%81%D9%84/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%84.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نفل

النَّفَل، بالتحريك: الغنيمةُ والهبةُ؛ قال لبيد:
إِنَّ تَقْوَى رَبِّنا خيرُ نَفَلْ،
وبإِذْنِ اللهِ رَيْثي والعَجَلْ
والجمع أَنْفال ونِفال؛ قالت جَنُوب أُخت عَمْرو دي الكَلْب: وقد عَلِمَتْ فَهْمُ عند اللِّقاء،
بأَنهمُ لك كانوا نِفالا
نَفَّله نَفَلاً وأَنْفَله إِيَّاه ونَفَله، بالتخفيف، ونفَّلْت فلاناً تنفيلاً: أَعطيته نَفَلاً وغُنْماً. وقال شمر: أَنفَلْت فلاناً ونَفَلْته أَي أَعطيته نافِلة من المعروف. ونَفَّلْته: سوَّغت له ما غَنِم؛ وأَنشد:لَمَّا رأَيت سنة جَمادَى،
أَخَذْتُ فَأْسي أَقْطَعُ القَتادا،
رَجَاءَ أَن أُنفِلَ أَو أَزْدادَا
قال: أَنشدَتْه العُقَيْليَّة فقيل لها ما الإِنْفال؟ فقالت: الإِنْفال أَخذُ الفأْس يقطع القَتادَ لإِبِله لأَن يَنْجُوَ من السَّنَة فيكون له فَضْل على مَنْ لم يقطع القَتاد لإِبله.
ونَفَّل الإِمامُ الجُنْدَ: جعل لهم ما غَنِمُوا. والنافِلةُ: الغنيمة؛ قال أَبو ذؤيب:
فإِنْ تَكُ أُنْثَى من مَعَدٍّ كريمةً
علينا، فقد أَعطيت نافِلة الفَضْل
وفي التنزيل العزيز: يَسأَلونك عن الأَنْفال؛ يقال الغَنائم، واحدُها نَفَل، وإِنما سأَلوا عنها لأَنها كانت حراماً على مَن كان قبلهم فأَحلَّها الله لهم، وقيل أَيضاً: إِنه، صلى الله عليه وسلم، نَفَّل في السَّرايا فكَرِهُوا ذلك؛ في تأْويله: كما أَخْرَجَك رَبُّك من بيتك بالحَقِّ وإِنَّ فريقاً من المؤمنين لَكارِهُون، كذلك تُنَفِّل مَنْ رأَيتَ وإِن كَرِهُوا، وكان سيدُنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، جعلَ لكلِّ مَنْ أَتَى بأَسِير شيئاً فقال بعضُ الصحابة: يبقى آخرُ الناس بغير شيء. قال أَبو منصور: وجِماعُ معنى النَّفَل والنافِلة ما كان زيادة على الأَصل، سمِّيت الغنائمُ أَنْفالاً لأَن المسلمين فُضِّلوا بها على سائر الأُمَمِ الذين لم تحلَّ لهم الغَنائم. وصلاةُ التطوُّع نافِلةٌ لأَنها زيادة أَجْرٍ لهم على ما كُتِبَ لهم من ثواب ما فرض عليهم. وفي الحديث: ونَفَّلَ النبيُّ، صلى الله عليه وسلم، السَّرَايا في البَدْأَةِ الرُّبُعَ وفي القَفْلة الثُّلُثَ، تفضيلاً لهم على غيرهم من أَهل العسكر بما عانَوْا من أَمر العَدُوِّ، وقاسَوْهُ من الدُّؤُوب والتَّعَبِ، وباشروه من القِتال والخوف. وكلُّ عطيَّةٍ تَبَرَّع بها مُعطيها من صدقةٍ أَو عملِ خير فهي نافِلةٌ. ابن الأَعرابي: النَّفَل الغنائمُ، والنَّفَل الهبة، والنَّفَل التطوُّع. ابن السكيت: تنفَّل فلان على أَصحابه إِذا أَخذ أَكثر مما أَخذوا عند الغنيمة. وقال أَبو سعيد. نَفَّلْت فلاناً على فلان أَي فضَّلته. والنَّفَل، بالتحريك: الغنيمة، والنَّفْل، بالسكون وقد يحرّك: الزيادة. وفي الحديث: أَنه بَعَثَ بَعْثاً قِبَل نَجْد فبلغتْ سُهْمانُهم اثني عشر بعيراً ونَفَّلَهم بعيراً بعيراً أَي زادهم على سِهامهم، ويكون من خُمْس الخُمْسِ. وفي حديث ابن عباس: لا نَفَل في غَنيمةٍ حتى يُقسَم جَفَّةً كلها أَي لا ينفِّل منها الأَمير أَحداً من المُقاتِلة بعد إِحْرازها حتى يقسم كلها، ثم ينفِّله إِن شاء من الخمس، فأَما قبل القِسْمة فلا، وقد تكرر ذكر النَّفَل والأَنْفال في الحديث، وبه سمِّيت النَّوافِل في العِبادات لأَنها زائدة على الفَرائض. وفي الحديث: لا يزال العَبْد يتقرَّب إِليّ بالنوافِل. وفي حديث قِيامِ رمضان: لو نَفَّلْتنا بقيَّة ليلتِنا هذه أَي زِدْتنا من صلاة النافلة، وفي حديث آخر: إِنّ المَغانِمَ كانت محرَّمة على الأُمَمِ فنفَّلها الله تعالى هذه الأُمة أَي زادها. والنافِلةُ: العطيَّة عن يدٍ. والنَّفْل والنافِلةُ: ما يفعله الإِنسان مما لا يجب عليه. وفي التنزيل العزيز: فتهجَّدْ به نافِلةً لك؛ النَّفْل والنافلةُ: عطية التطوُّع من حيث لا يجب، ومنه نافِلةُ الصلاة. والتَّنَفُّل: التطوُّع. قال الفراء: ليست لأَحد نافلة إِلاَّ للنبي، صلى الله عليه وسلم، قد غفر له ما تقدم من ذنبه وما تأَخَّر فعمَلُه نافِلةٌ. وقال الزجاج: هذه نافِلةٌ زيادة للنبي، صلى الله عليه وسلم، خاصة ليست لأَحد لأَن الله تعالى أَمره أَن يزداد في عبادته على ما أَمرَ به الخلْق أَجمعين لأَنه فضَّله عليهم، ثم وعده أَن يبعَثَه مَقاماً محموداً وصحَّ أَنه الشفاعة. ورجل كثير النَّوافِل أَي كثيرُ العَطايا والفَواضِل؛ قال لبيد:
لله نافِلةُ الأَجَلِّ الأَفْضَلِ
قال شمر: يريد فَضْل ما ينفِّل من شيء. ونَفَّل غيرَه يُنَفِّل أَي فضَّله على غيره. والنافِلةُ: ولدُ الولدِ، وهو من ذلك لأَن الأَصلَ كان الولد فصار ولدُ الولدِ زيادةً على الأَصل؛ قال الله عز وجل في قصة إِبراهيم، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: ووهبنا له إِسحقَ ويعقوبَ نافلةً؛ كأَنه قال وهبنا لإِبراهيم إِسحقَ فكان كالفَرْضِ له، ثم قال: ويعقوب نافلةً، فالنافِلةُ ليعقوبَ خاصةً لأَنه ولدُ الولد أَي وهبنا له زيادةً على الفَرْض له، وذلك أَن إِسحقَ وُهِبَ له بدُعائه وزِيدَ يعقوب تفضُّلاً. والنَّوْفَلُ: العطية. والنَّوْفَل: السيِّدُ المِعْطاءُ يشبَّهان بالبحر؛ قال ابن سيده: فدل هذا على أَن النَّوْفَل البَحْرُ ولا نصَّ لهم على ذلك أَعني أَنهم لم يصرِّحوا بذلك بأَن يقولوا النَّوْفَل البحر. أَبو عمرو: هو اليَمُّ والقَلَمَّسُ والنَّوْفَلُ والمُهْرُقانُ والدَّأْمَاءُ وخُضَارَةُ والأَخْضَرُ والعُلَيْم
(* قوله «والعليم» هكذا في الأصل
مضبوطاً، والذي في القاموس: العليم أي كحيدر).
والخَسِيفُ. والنَّوْفَلُ: البحر
(* قوله «والنوفل البحر» كذا في الأصل
وهو مستغنى عنه).
التهذيب: ويقال للرجل الكثير النَّوافِل وهي العَطايا نَوْفَل؛ قال الكميت يمدح رجلاً:
غِياثُ المَضُوعِ رِئَابُ الصُّدُو
ع، لأْمَتُكَ الزُّفَرُ النَّوْفَلُ
يعني المذكور، ضاعَني أَي أَفْزَعَني. قال شمر: الزُّفَر القَويّ على الحَمالات، والنَّوْفل الكثير النَّوافِل، وقوم نَوْفَلون. والنَّوْفَلُ: العطية تشبَّه بالبحر. والنَّوْفَل: الرجل الكثيرُ العطاء؛ وأَنشد لأَعشى باهلة:
أَخُو رَغائبَ يُعْطِيها ويَسْأَلُها،
يأْبَى الظُّلامَةَ منه النَّوْفَلُ الزُّفَرُ
قال ابن الأَعرابي: قوله منه النَّوْفَل الزُّفَر؛ النَّوْفَل: مَنْ ينفي عنه الظلْمَ من قومه أَي يَدْفعه.
والنَّوْفَلة: المَمْحَلةُ، وفي التهذيب: المَمْلَحةُ؛ قال أَبو منصور: لا أَعرف النَّوْفلة بهذا المعنى.
وانْتَفَلَ من الشيء: انْتَفى وتبرَّأَ منه. أَبو عبيد: انْتَفلْت من الشيء وانْتَفَيْت منه بمعنى واحد كأَنه إِبدال منه؛ قال الأَعشى: لئن مُنِيتَ بنا عن جَدِّ مَعْرَكة،
لا تُلْفِنا عن دِماءِ القوم نَنْتَفِلُ
وفي حديث ابن عمر: أَنَّ فلاناً انْتَفَل من وَلَده أَي تبرَّأَ منه. قال الليث: قال لي فلان قولاً فانْتَفَلْت منه أَي أَنكرت أَن أَكون فَعَلْته؛ وأَنشد للمتَلَمِّس:
أَمُنْتَفِلاً من نصر بُهْثَةَ دائباً؟
وتَنْفُلُني من آلِ زيد فَبِئْسما
قال أَبو عمرو: تَنْفُلُني تَنْفِيني. والنافِلُ: النافي. ويقال: انْتَفَل فلان إِذا اعتذر. وانْتَفَل: صَلَّى النَّوافِل. ويقال: نفَّلْت عن فلان ما قيل فيه تَنْفِيلاً إِذا نَضَحْت عنه ودَفَعْتَه. وفي حديث القَسامة: قال لأَولِياء المَقْتول: أَتَرْضَوْن بِنَفْل خَمْسين من اليهود ما قَتَلُوه؟ يقال: نَفَّلْته فنَفَل أَي حلَّفته فحلَف. ونَفَل وانْتَفَل إِذا حلَف. وأَصل النَّفْل النَّفْي. يقال: نَفَلْت الرجلَ عن نسَبه. وانْفُلْ عن نفسك إِن كنت صادقاً أَي انْفِ ما قيل فيك، وسميت اليمين في القسامة نَفْلاً لأَنَّ القِصاص يُنْفَى بها؛ ومنه حديث عليّ، كرم الله وجهه: لَوَدِدْتُ أَنَّ بني أُمَيَّة رَضُوا ونَفَّلْناهم خمسين رجلاً من بني هاشم يَحْلِفُون ما قَتَلْنا عثمان ولا نعلم له قاتِلاً؛ يريد نَفَّلْنا لهم. وأَتَيْتُ أَتَنَفَّله أَي أَطلبه؛ عن ثعلب. وأَنْفَل له: حلَف. والنَّفَل: ضرْب من دِقِّ النبات، وهو من أَحْرار البُقول تنبُت مُتَسَطِّحةً ولها حَسَك يَرْعاه القَطا، وهي مثل القَثِّ لها نَوْرةٌ صفراءُ طيبةُ الريح، واحدته نَفَلةٌ، قال: وبالنَّفَل سمي الرجل نُفَيْلاً؛ الجوهري: النَّفَل نبت في قول الشاعر هو القطامي:
ثم استمرَّ بها الحادِي، وجَنَّبها
بَطْنَ التي نَبْتُها الحَوْذانُ والنَّفَلُ
والعرب تقول: في ليالي الشهر ثلاث غُرَر، وذلك أَول ما يَهِلُّ الهلال، سمِّين غُرَراً لأَن بياضَها قليل كغرَّة الفرس، وهي أَقل ما فيه من بياض وجهه، ويقال لثلاث ليال بعد الغُرَر: نُفَل، لأَن الغُرَر كانت الأَصل وصارت زيادة النُّفَل زيادة على الأَصل، والليالي النُّفَل هي الليلة الرابعة والخامسة والسادسة من الشهر.
والنَّوْفَليَّة: ضرْب من الامتِشاط؛ حكاه ابن جني عن الفارسي؛ وأَنشد لجِران العَوْد:
أَلا لا تَغُرَّنَّ امْرَأً نَوْفَلِيَّةٌ
على الرأْسِ بَعْدِي، والترائبُ وُضَّحُ
ولا فاحِمٌ يُسْقى الدِّهانَ، كأَنه
أَساوِدُ يَزْهاها مع الليل أَبْطَحُ
وكذلك روي: يَغُرَّنَّ، بلفظ التذكير، وهو أَعذر من قولهم حضر القاضيَ امرأَةٌ لأَن تأْنيث المِشْطة غير حقيقي. التهذيب: والنَّوْفلِيَّة شيء يتَّخذه نساءُ الأَعراب من صوف يكون في غلظ أَقل من الساعِد، ثم يُحْشى ويعطف فتضعه المرأَة على رأْسها ثم تختمر عليه، وأَنشد قول جِران العَوْد.وفي حديث أَبي الدَّرْداء: إِياكم والخَيْلَ المنَفِّلة التي إِن لَقِبَتْ فَرَّتْ وإِن غَنِمت غَلَّتْ؛ قال ابن الأَثير: كأَنه من النَّفَل الغنيمةِ أَي الذين قصدُهم من الغَزْو الغنيمةُ والمالُ دون غيره، أَو من النَّفْل وهم المُطَّوِّعة المتبرِّعون بالغَزْوِ الذين لا اسمَ لهم في الدِّيوان فلا يقاتِلون قِتالَ مَنْ له سَهْم، قال: هكذا جاء في كتاب أَبي موسى من حديث أَبي الدرداء، قال: والذي جاء في مسند أَحمد من رواية أَبي هريرة أَن رسول الله،
صلى الله عليه وسلم، قال: إِياكم والخيلَ المُنَفِّلة، فإِنها إِن تَلْقَ تَفِر، وإِن تَغْنَم تَغْلُلْ؛ قال: ولعلهما حديثان. ونَوْفَل ونُفَيْل: اسمان.

### Türkçe

**النَّفَل**، harekeli olarak: ganimet ve bağış; Lebîd dedi ki:
“Şüphesiz Rabbimizin takvâsı en hayırlı **نَفَل**’dir,
Allah’ın izniyle, benim yavaşım da acelem de.”
Çoğulu **أَنْفال** ve **نِفال**’dir; ‘Amr Zî’l-Kelb’in kız kardeşi Cenûb dedi ki:
“Ve karşılaşma anında Fehm bildi ki,
onlar senin için **نِفالا** idiler.”

Onu **نَفَلاً** ile **نَفَّله** ve onu ona **أَنْفَله** ve onu (hafifletmeyle) **نَفَله**; ve falancayı **تنفيلاً** olarak **نفَّلْت**: ona **نَفَلاً** ve ganimet verdim. Şemmer dedi ki: Falancayı **أَنفَلْت** ve onu **نَفَلْته**; yani ona iyilikten bir **نافِلة** verdim. Ve onu **نَفَّلْته**: ona ganimet aldığı şeyi helâl kıldım;
ve şu beyiti okudu:
“Cemâdâ yılını görünce,
Baltamı aldım, **القَتاد**’ı kesiyorum,
Umut ederim ki **أُنفِلَ** yahut artayım.”
Dedi ki: Onu el-‘Ukayliyye okudu; ona “**الإِنْفال** nedir?” denildi; o da dedi ki: **الإِنْفال**,
develeri için **القَتاد**’ı kesen baltayı almak; yılın (kıtlığın) içinden kurtulsunlar diye; böylece develeri için **القَتاد**’ı kesmeyen kimseye karşı onun bir fazlalığı olur.

İmam askere **نَفَّل** etti: ganimet aldıklarını onlar için kıldı. **النافِلة**: ganimet;
Ebû Züeyb dedi ki:
“Eğer Ma‘add’dan bir dişi, bize karşı, değerli olursa,
artık bana faziletin **نافِلة**’sini vermiş oldun.”
Aziz tenzilde: “Sana **الأَنْفال** hakkında soruyorlar”; denir ki: ganimetler; onun teki **نَفَل**’dir. Onu ancak, kendilerinden önce olanlara haram olduğu için sordular; Allah onu onlara helâl kıldı. Yine denildi ki: O, sallallahu aleyhi ve sellem, seriyyelerde **نَفَّل** etti de bunu hoş görmediler; onun te’vilinde: “Rabbin seni evinden hak ile çıkardığı gibi; ve müminlerden bir grup elbette hoşlanmayanlardır”; işte böyle, gördüğün kimseyi **تُنَفِّل** edersin, hoşlanmasalar da. Efendimiz Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, her esir getiren kimseye bir şey kılmıştı; sahabeden bazıları dedi ki: insanların sonuncusu bir şeysiz kalır. Ebû Mansûr dedi ki: **النَّفَل** ve **النافِلة** mânâsının toplamı, aslın üzerine ziyade olan şeydir; ganimetler **أَنْفال** diye adlandırıldı; çünkü Müslümanlar onunla, ganimetlerin kendilerine helâl kılınmadığı diğer ümmetlerin tamamına karşı üstün kılındılar. Nâfile namazı **نافِلة**’dir; çünkü onlara, üzerlerine farz kılınan sevabın üzerine bir ecir ziyadesidir. Hadiste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, seriyyeleri başlangıçta dörtte birle, dönüşte üçte birle **نَفَّل** etti; onları, düşman işinden çektikleri, süreklilik ve yorgunluktan katlandıkları, savaş ve korkudan bizzat temas ettikleri şey sebebiyle, ordunun diğer ehlinden üstün kılmak için. Ve her bağış ki veren onu sadakadan yahut hayır işinden gönüllü olarak verir, o **نافِلة**’dir.

İbnü’l-A‘râbî: **النَّفَل** ganimetlerdir; **النَّفَل** bağıştır; **النَّفَل** gönüllü ibadettir. İbnü’s-Sikkît: Falanca, ganimet sırasında onların aldığından daha çoğunu aldığında, arkadaşları üzerine **تنفَّل** eder. Ebû Saîd dedi: Falancayı falancaya karşı **نَفَّلْت**; yani onu üstün kıldım. **النَّفَل** (harekeli): ganimet; **النَّفْل** (sâkin, bazen harekelenir): ziyade. Hadiste: O, Necd tarafına bir birlik gönderdi; onların payları on iki deveye ulaştı; ve onları deve deve **نَفَّل** etti; yani paylarının üzerine onlara ziyade verdi; ve bu, humusun humusundan olur.

İbn Abbâs hadisi: “Bir ganimette, tamamı yığın hâlinde bölüştürülünceye kadar **نَفَل** yoktur”; yani emir, onu (ganimeti) elde edip güvenceye aldıktan sonra, tamamını bölüştürünceye kadar, savaşçılardan birine ondan **ينفِّل** etmez; sonra dilerse humustan onu **ينفِّله** eder; ama bölüşümden önce olmaz. Hadiste **النَّفَل** ve **الأَنْفال** zikri tekrar tekrar gelmiştir; ibadetlerdeki **النَّوافِل** de bununla adlandırılmıştır; çünkü onlar farzların üzerine ziyadedir. Hadiste: “Kul, **بالنوافِل** ile bana yaklaşmayı sürdürür.” Ramazan kıyamı hadisi: “Bize bu gecemizin kalanını **نَفَّلْتنا** etseydin”; yani bize nâfile namazdan ziyade etseydin. Başka bir hadiste: “Ganimetler ümmetlere haram kılınmıştı; Allah Teâlâ bu ümmete onu **نفَّلها** etti”; yani ona ziyade etti. **النافِلة**: elden (bizzat) verilen bağış. **النَّفْل** ve **النافِلة**: insanın, kendisine vacip olmayan şeylerden yaptığı şey. Aziz tenzilde: “Onunla gece namazı kıl; senin için **نافِلةً** olarak”; **النَّفْل** ve **النافِلة**: vacip olmadığı hâlde gönüllü bağış; bundan da namazın **نافِلة**’si. **التَّنَفُّل**: gönüllü ibadet. Ferrâ dedi ki: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dışında hiç kimse için **نافلة** yoktur; onun geçmiş ve gelecek günahı bağışlanmıştır; onun ameli **نافِلة**’dir. Zeccâc dedi ki: Bu **نافِلة** bir ziyadedir; Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, için özel olarak; hiç kimse için değildir; çünkü Allah Teâlâ ona, bütün yaratılmışlara emrettiğinin üzerine ibadetinde artmasını emretti; zira onu onların üzerine üstün kıldı; sonra ona “makâm-ı mahmûd”a göndereceğini vaad etti; ve sahih oldu ki o şefaattir.

Ve çok **النَّوافِل** sahibi bir adam: yani çok bağışlar ve faziletler sahibi; Lebîd dedi ki:
“Allah içindir en yüce, en faziletli ecelin **نافِلة**’si.”
Şemmer dedi ki: Onun muradı, bir şeyden **ينفِّل** edilen fazlalıktır. Başkasını **نَفَّل** eder, **يُنَفِّل**: yani onu başkasına üstün kılar. **النافِلة**: çocuğun çocuğu; bu da ondandır; çünkü asıl çocuk idi; çocuğun çocuğu aslın üzerine bir ziyade oldu. Allah عز وجل, İbrahim kıssasında, nebimiz ve onun üzerine salât ve selâm: “Ona İshak’ı ve Yakub’u **نافلةً** olarak bağışladık”; sanki dedi ki: İbrahim’e İshak’ı bağışladık; o ona bir farz gibi oldu; sonra dedi: ve Yakub’u **نافلةً**; böylece **النافِلة** Yakub’a mahsustur; çünkü o çocuğun çocuğudur; yani ona, ona farz olanın üzerine bir ziyade bağışladık. Bu da şudur: İshak ona duasıyla bağışlandı; Yakub ise fazl olarak ziyade edildi.

**النَّوْفَلُ**: bağış. **النَّوْفَل**: cömert efendi; ikisi de denize benzetilir; İbn Sîde dedi ki: Bu, **النَّوْفَل**’in deniz olduğuna delâlet etti; fakat onların buna dair açık bir nassı yoktur; yani “**النَّوْفَل** denizdir” diye açıkça söyleyerek bunu tasrih etmediler. Ebû Amr: O, **اليَمُّ** ve **القَلَمَّسُ** ve **النَّوْفَلُ** ve **المُهْرُقانُ** ve **الدَّأْمَاءُ** ve **خُضَارَةُ** ve **الأَخْضَرُ** ve **العُلَيْم**’dir
(* “**والعليم**” sözü: asılda böyle harekelenmiş olarak; Kâmûs’ta olan: **العليم** yani “**كحيدر**”).
ve **الخَسِيفُ**. **النَّوْفَلُ**: deniz
(* “**والنوفل البحر**” sözü: asılda böyle; ve ondan müstağnâdır).

Tehzîb: Çok **النَّوافِل** sahibi, yani bağışları çok olan adama **نَوْفَل** denir; Kumeyt bir adamı överken dedi ki:
“**غِياثُ المَضُوعِ رِئَابُ الصُّدُو
ع، لأْمَتُكَ الزُّفَرُ النَّوْفَلُ**”
Yani: zikredilen; “**ضاعَني**” yani beni korkuttu. Şemmer dedi ki: **الزُّفَر** yüklenmelere karşı güçlü olandır; **النَّوْفل** çok **النَّوافِل** sahibidir; ve bir kavim **نَوْفَلون**. **النَّوْفَلُ**: bağış; denize benzetilir. **النَّوْفَل**: bağışı çok olan adam; ve A‘şâ Bâhile’ye ait şu beyit okundu:
“**أَخُو رَغائبَ يُعْطِيها ويَسْأَلُها،
يأْبَى الظُّلامَةَ منه النَّوْفَلُ الزُّفَرُ**”
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: “**منه النَّوْفَل الزُّفَر**” sözü: **النَّوْفَل**: kavminden zulmü kendisinden uzaklaştıran; yani onu defeden kimsedir.

**النَّوْفَلة**: kıtlık; Tehzîb’de: tuzluluk; Ebû Mansûr dedi ki: Bu mânâ ile **النَّوْفلة**’yi bilmiyorum.

Bir şeyden **انْتَفَلَ** etti: ondan uzaklaştı ve ondan beri oldu. Ebû Ubeyd: Bir şeyden **انْتَفلْت** ve ondan **انْتَفَيْت** bir mânâdadır; sanki ondan bir ibdâldir; A‘şâ dedi ki:
“Eğer bize, ciddi bir savaşta uğratılırsan,
kavmin kanlarından bizi uzaklaşır (**نَنْتَفِلُ**) bulmayasın.”
İbn Ömer hadisi: Falanca, çocuğundan **انْتَفَل** etti; yani ondan beri oldu. Leys dedi ki: Falanca bana bir söz söyledi de ondan **انْتَفَلْت** ettim; yani onu yaptığımı inkâr ettim; ve el-Mutalammis’ten şu beyit okundu:
“**أَمُنْتَفِلاً من نصر بُهْثَةَ دائباً؟
وتَنْفُلُني من آلِ زيد فَبِئْسما**”
Ebû Amr dedi ki: **تَنْفُلُني**: beni **تَنْفِيني** eder. **النافِلُ**: nefyeden. Ve denir ki: Falanca **انْتَفَل** etti; yani özür beyan etti. Ve **انْتَفَل**: **النَّوافِل** namazlarını kıldı. Ve denir ki: Falanca hakkında söyleneni ondan **تنفيلاً** ile **نفَّلْت** ettim; yani onu ondan sıçrattım ve defettim.

**القَسامة** hadisi: Öldürülenin velîlerine dedi ki: “Yahudilerden elli kişinin **بِنَفْل**’ine razı olur musunuz: onu öldürmediler?” Denir ki: Onu **نَفَّلْته** de o **نَفَل** etti; yani onu yemin ettirdim de yemin etti. Ve **نَفَل** ve **انْتَفَل**: yemin ettiğinde. **النَّفْل**’ün aslı **النَّفْي**’dir. Denir ki: Adamı nesebinden **نَفَلْت** ettim. “Kendinden **انْفُلْ** et, eğer doğruysan”; yani hakkında söyleneni nefyet. **القسامة**’daki yemin **نَفْلاً** diye adlandırıldı; çünkü kısas onunla nefyedilir. Bundan, Ali hadisi, Allah yüzünü keremli kılsın: “İsterdim ki Benî Ümeyye razı olsaydı ve Benî Hâşim’den elli adamı onlara **نَفَّلْناهم** etseydik; ‘Osman’ı öldürmedik ve onun bir katilini bilmiyoruz’ diye yemin ederlerdi”; yani onlara **نَفَّلْنا** ettik. Ve onu **أَتَنَفَّله** ederek geldim; yani onu talep ederim; Sa‘leb’den. Ve onun için **أَنْفَل** etti: yemin etti.

**النَّفَل**: bitkinin ince kısmından bir türdür; o, baklagillerin serbest olanlarındandır; yayvan olarak biter; ve onun **حَسَك**’ı vardır; **القَطا** onu otlar. O, **القَثِّ** gibidir; onun güzel kokulu sarı bir çiçeği vardır. Onun teki **نَفَلةٌ**’dir. Dedi ki: Adam **نُفَيْلاً** diye **بالنَّفَل** ile adlandırıldı. Cevherî: Şairin sözüne göre **النَّفَل** bir bitkidir; o, el-Kutâmî’dir:
“Sonra kılavuz onunla yürüdü; ve onu yanına aldı,
içi **الحَوْذانُ** ve **النَّفَلُ** bitkisi olan vadinin karnını.”

Araplar der ki: Ayın gecelerinde üç **غُرَر** vardır; bu, hilâlin ilk göründüğü zamandır; beyazlıkları az olduğu için **غُرَراً** diye adlandırıldılar; atın alnındaki **غرَّة** gibi; o, yüzündeki beyazlığın en azıdır. Ve **الغُرَر**’den sonra üç geceye **نُفَل** denir; çünkü **الغُرَر** asıl idi; **نُفَل** ziyadesi aslın üzerine bir ziyade oldu. Ve **النُّفَل** geceleri, ayın dördüncü, beşinci ve altıncı gecesidir.

**النَّوْفَليَّة**: saç taramanın bir türüdür; İbn Cinnî, Fârisî’den nakletti; ve Cirân el-‘Avd’a ait şu beyit okundu:
“Dikkat edin, benden sonra baş üzerinde bir **نَوْفَلِيَّة**,
ve köprücük kemikleri parıldarken, bir kimseyi aldatmasın;
Ve ne de siyah bir (saç), yağ ile sulanır; sanki
geceyle birlikte onu süsleyen kara şeyler, düz bir yer.”
Böyle de rivayet edildi: **يَغُرَّنَّ** (müzekker lafzıyla); bu, “**حضر القاضيَ امرأَةٌ**” demelerinden daha mazurdur; çünkü tarak (mânâsındaki) **المِشْطة**’nın dişilliği hakiki değildir. Tehzîb: **النَّوْفلِيَّة**, bedevî kadınlarının yünden yaptığı bir şeydir; kalınlıkta pazudan daha az olur; sonra doldurulur ve bükülür; kadın onu başına koyar, sonra onun üzerine örtünür; ve Cirân el-‘Avd’un sözünü okudu.

Ebû’d-Derdâ hadisi: “Sizi, **الخَيْلَ المنَفِّلة**’den sakındırırım: eğer (bir şey) kaparlarsa kaçarlar; eğer ganimet alırlarsa hıyanet ederler.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Sanki **النَّفَل** (ganimet)ten; yani gazveden maksatları ganimet ve mal olanlar, başkası değil; yahut **النَّفْل**’den; onlar, gazveye gönüllü olarak katılan, bağışta bulunan kimselerdir; divanda adları yoktur; bu yüzden pay sahibi kimsenin savaşı gibi savaşmazlar. Dedi ki: Ebû Mûsâ’nın kitabında Ebû’d-Derdâ hadisi böyle geldi. Dedi ki: Ahmed’in Müsned’inde Ebû Hureyre rivayetiyle gelen ise: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki: “Sizi **الخيلَ المُنَفِّلة**’den sakındırırım; çünkü o, karşılaşırsa kaçar; ganimet alırsa hıyanet eder.” Dedi ki: Belki de ikisi iki hadistir.

**نَوْفَل** ve **نُفَيْل**: iki isimdir.
