# نقب (ن-ق-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Geçit, yarık, delik demektir

- Harfler: ن - ق - ب
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَنَقَّبُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/siga/%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%82%D9%8E%D9%91%D8%A8%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَفَعَّلُوا | Hemen delik aradılar | 1 | 1 | [50:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/ayet/50:36.md) |
| [نَقِيبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/siga/%D9%86%D9%8E%D9%82%D9%90%D9%8A%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِيلًا | Gözcü | 1 | 1 | [5:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/ayet/5:12.md) |
| [نَقْبًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/siga/%D9%86%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%A8%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Delmek | 1 | 1 | [18:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/ayet/18:97.md) |

## Mücavir kökler — 39 mücavir (51 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
2. [حيص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Havş altı çalılık sık orman demektir
3. [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kırpıntı demektir
4. [بطش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Betee elle kavrayarak vurup yakalamak, çarpmak anlamlarına…
5. [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Beled mezarlık demektir
6. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sena yaka demektir
7. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “On” demektir
8. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Anlaşma
9. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
10. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Akan deredir
11. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ayağın alt tarafı demektir
12. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
13. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Arka demektir
14. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
15. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
16. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cariye yelkenli sandal demektir
17. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
18. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Namaz
19. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sicim bağıdır
20. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
21. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dahl: Kuytu yer demektir
22. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
23. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Oğullar
24. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
25. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Beraber
26. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Biribirini kesen yoldur
27. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
28. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
29. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bahçe demektir
30. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Baid uzak demektir
31. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
32. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Önce
33. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Saçak demektir
34. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
35. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
36. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
37. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
38. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
39. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نقب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ثقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D8%A8.md), [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md), [خرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%85.md), [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir engeli, duvarı, deriyi veya sert yüzeyi delerek diğer tarafa geçit açmak |
| Çekirdek Özet 2 | Engelleri yararak yol aramak, gizli ve derin durumları araştırıp teftiş etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Topluluğun iç yapısına nüfuz eden ve güvenliğini üstlenen teftiş ve kefalet sistemi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir fiziki delik açma eylemine indirgeyip, Kur'an'daki derin araştırma, koruyucu teftiş ve temsil/kefalet boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نق | Sert bir yüzeye vurarak ses çıkarma, yüzeyi delme, oyma ve iç kısımdaki öze ulaşma hareketidir. Bu ikili taban [نقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md) kökünde gagalamak ve delik deşifre etmek, [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) kökünde sıkı örülmüş bağı çözüp yarmak, [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) kökünde bütünden eksiltmek ve [نقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%85.md) kökünde derin sorgulama ve hınçla delip geçmek anlamlarında görülür. | ب | ب harfinin getirdiği içe girme, barınma ve kuşatma imgesiyle birleşen kök, bir engelin kalınlığını baştan başa delerek içinden geçilecek bir yol, menfez veya korunaklı iç alana ulaşan kapı açma anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hareketin ve arayışın canlı bir hat boyunca sürmesini, hedefe doğru ilerleyen dinamik bir yönelişi temsil eder. |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Odaklanmış dar bir noktayı, aşılması gereken çetin bir sınırı veya yoğunlaşmış sert engeli simgeler. |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir yapının iç hacmini, korunaklı alanı veya iki bölgeyi ayıran duvar ve mekan sınırını gösterir. |
| نقب | filiz, sınır ve ev imgelerinin birleşimi | Odaklanmış ve canlı bir baskıyla sert bir engeli (duvarı veya sınırı) delip içindeki korunaklı alana yol ve menfez açma eylemini resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir duvarı, deriyi veya sert bir engeli delerek arka tarafına geçit açmak. Baytarın devenin şişmiş göbeğini cerrahi bir aletle (el-minkab) delip içindeki sarı suyu boşaltması; yürümekten devenin tırnağının delinip incelmesi (nakabü'l-huff); dağların arasındaki dar ve aşılması zor geçit (el-menkabe). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye hekimi ve şairi İbn Hımâr el-Hıllî veya eski bedevi şairlerin beyitlerinde saf kan at ve devenin kusursuzluğunu anlatırken cerrahın göbeğini delmediği, ayağında yarık bulunmayan hayvan tasviri: كالسيد لم ينقب البيطار سرته / ولم يسعه ولم يلمس له عصبا |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ömer dönemine ait rivayetlerde devenin yürümekten ayağının yarılıp incelmesi anlamında nakab tabiri geçer: أقسم بالله أبو حفص عمر / ما مسها من نقب ولا دبر ifadesinde nakab, ayak tabanının delinip aşınması anlamındadır. Ayrıca gizli işleri ve derin meseleleri deşip çözen kişiye en-nikâb denmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök نقب, Proto-Sami dilinde delme, yarma, oyma ve geçit açma anlamı taşıyan *n-q-b kökünden tevarüs etmiştir. İbranice נָקַב (naqav) kökü bir şeyi delmek, oymak, işaretlemek, delip geçerek adını belirlemek veya lanetlemek (derin yara açmak) anlamlarına gelir; Siloam tüneli yazıtında tünelin delinip suyun akıtılması همینقبه (ham-niqqabah) kelimesiyle karşılanır. Süryanice ܢܩܒ (nqab) biçimi delik açmak, delmek ve zayıflatmak manalarındadır. Akadca naqābu kökü ise zorla yarmak, vurup delmek ve bekareti bozmak anlamlarında geçer. Ge'ez (Eski Etiyopya) dilinde de benzer fonetik taban nüfuz etme ve oyma fikrini korur. Sami dilleri ailesindeki bu düzenli ses ve anlam denklikleri, kökün ilksel olarak fiziksel bir katılığı delip karşı tarafa geçiş sağlama matrisine dayandığını, buradan toplumsal teşhis, adlandırma, derin araştırma ve iç sorumluluk üstlenme manalarına genişlediğini ortaya koymaktadır.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Duvarı ve deriyi delmek, dağ geçidi açmak, derinlemesine araştırmak | Fiziksel bir yüzeyi aletle delme eyleminden dağdaki doğal/yapay geçitlere, oradan gizli şeyleri teftiş edip ortaya çıkaran kişiye (nakîb) aktarılmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice naqav, Süryanice nqab, Akadca naqābu | Tüm merkezi Sami kollarında delmek, oyma geçit yapmak ve belirginleştirmek ortak semantik çekirdektir; Siloam yazıtındaki tünel terimiyle birebir örtüşür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Mısır hiyerogliflerinde nqb / nqb.t (delik, açıklık, boyun bağı) | Afro-Asyatik katmanda sert nesnelerin ortasından veya kenarından açılan açıklık ve geçitlerle fonetik ve anlamsal yakınlık görülür. | Muhtemel |

Kaynak: Gesenius, BDB, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نقب | Anlamlı | Delmek, yarmak, geçit açmak, teftiş etmek | Bir engeli aşmak için delik açmak; topluluğun iç ahvalini teftiş eden gözetici olmak. | Hedef kök; Kur'an'da 3 kez geçer. |
| [نبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%82.md) | Anlamlı | Arabistan kirazı (sidr meyvesi) | Yuvarlak, sert çekirdekli ve besleyici çöl meyvesi; şekilsel yoğunlaşma bildirir. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle ses ve yoğunluk akrabalığı vardır. |
| [قنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%A8.md) | Anlamlı | Gizlemek, kılıfına sokmak; kenevir | Hayvanın tenasül uzvunu kılıfına çekmesi; lifli sert bitki örgüsü. | Kur'an'da geçmez; نقب kökündeki açığa çıkarmanın tersine örtme hareketidir. |
| [قبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%86.md) | Anlamlı | Hızlıca başını öne eğip içeri dalmak, kantar | Bir yere hızla nüfuz etmek; ağır çekmek, kantarla ölçmek. | Kur'an'da geçmez; ağırlık ve derinliğe ani giriş yönüyle çekirdeğe yakındır. |
| [بنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%82.md) | Anlamlı | Elbisenin koluna veya yakasına eklenen parça | Giysiyi genişletmek veya daraltmak amacıyla araya dikilen kumaş parçası (benîka). | Kur'an'da geçmez; iki parçayı birleştirme işlevidir. |
| [بقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%82%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız bir anlam kaydı oluşmamıştır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نقب | Merkez | Delmek, geçit açmak, teftiş etmek | Bir engeli baştan başa delerek içinden geçilecek bir menfez veya yol oluşturmak; iç yapıyı araştırıp kefil olmak. | Duvar, dağ veya beden gibi kalın bir seti yararak diğer tarafa veya iç kısma ulaşma hareketidir. |
| [ثقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D8%A8.md) | Komşu | İğne, çivi gibi sivri bir şeyle delik açmak | [ثقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D8%A8.md) dar, ışıltılı veya yuvarlak küçük bir delik açmaktır; içinden bir insanın geçeceği yol veya menfez anlamı içermez. | Yıldızın karanlığı delip parlaması gibi noktasal delme durumlarında kullanılır. |
| [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yırtmak, usulsüzce parçalamak | [خرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%82.md) kumaş, gemi veya düzende hesap dışı, yırtıcı ve tahrip edici bir gedik açmaktır; geçit veya menfez amacı taşımaz. | Geminin tabanını yarmada olduğu gibi düzensiz ve parçalayıcı bir yarıktır. |
| [خرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%85.md) | Komşu | Kenardan veya burundan delik/çentik açmak | [خرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D9%85.md) bir şeyin bütünlüğünü kenarından eksiltmek, burun delmek veya zincir halkasını koparmaktır. | Cismin merkezinden yol açmak değil, kenarını veya ucunu delip bozmaktır. |
| [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | Genişçe yarmak, su fışkırtmak | [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) bir basıncın etkisiyle engelin büyük bir yarıkla açılıp içindekinin taşmasıdır; aletle geçit açmaktan farklıdır. | Sabah aydınlığının karanlığı veya kayadan suyun yarılıp çıkmasını ifade eder. |
| [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) | Zıt | Gedikleri doldurmak, aşılmaz set yapmak | [ردم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%85.md) açılmış delikleri, yarıkları üst üste yığma malzeme ile tamamen tıkamak, geçişi mutlak surette engellemektir. | Kehf suresinde seddin delinmesi tehdidine karşı aşılmaz set çekme fiilidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نقب | دل ve فتش | Bir engeli baştan başa delip geçit açmak; gizli halleri derinlemesine inceleyip teftiş etmek. | Kesin |
| Latince | perforare, terebrare, investigare | Delip geçmek, tünel açmak, araştırmak | Perforare tam delip geçmeyi karşılar; investigare kökün teftiş ve nakîb anlam boyutunu yansıtır. | Güçlü |
| İngilizce | to pierce, to bore, to burrow, to inspect / scout | Delmek, deşmek, yol açmak, teftiş etmek | To bore tünel ve geçit açmayı, burrow sığınak aramayı, inspect ise denetleme ve kefalet yönünü verir. | Kesin |
| Almanca | durchbohren, durchdringen, durchforschen | Delip geçmek, nüfuz etmek, didik didik araştırmak | Durchbohren fiziksel delmeyi, durchforschen ise teftiş ve arayış boyutunu eksiksiz taşır. | Güçlü |
| Fransızca | percer, forer, fouiller | Delmek, delip geçmek, deşifre etmek/aramak | Percer engeli aşmayı, fouiller ise memleketi didik didik edip sığınak aramayı tam olarak karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَنَقَّبُوا ([50:36](https://lisan.digital/tr/ayet/50:36.md)) | Diyar diyar kaçacak delik aramak, delik deşik edercesine dolaşmak | Helak edilen eski kavimlerin ölümden veya azaptan kurtulmak için yeryüzünün her tarafında sığınak, geçit ve kaçış yolu aramaları bağlamı (Kâf [50:36](https://lisan.digital/tr/ayet/50:36.md)). |
| نَقْبًا ([18:97](https://lisan.digital/tr/ayet/18:97.md)) | Sert bir seti fiziksel olarak delip aşmak, gedik açmak | Ye'cûc ve Me'cûc'ün Zülkarneyn tarafından yapılan demir ve erimiş bakır karışımı muhkem seddi aşmaya veya delmeye güç yetirememeleri bağlamı (Kehf [18:97](https://lisan.digital/tr/ayet/18:97.md)). |
| نَقِيبًا ([5:12](https://lisan.digital/tr/ayet/5:12.md)) | Denetçi, kefil, kavminin iç durumunu teftiş eden lider | İsrailoğullarından ahdin korunması, nizamın denetlenmesi ve topluluğun hallerinin gözetilmesi için seçilen on iki sorumlu temsilci bağlamı (Mâide [5:12](https://lisan.digital/tr/ayet/5:12.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi kader, kaçışın imkansızlığı ve ahit sorumluluğu | Kâf suresindeki kullanım üzerinden, ecel ve ilahi cezadan yeryüzü yarılsa veya delik deşik edilip geçit aransa dahi kaçılamayacağı ilkesi tartışılır. | Kaçış menfezlerinin ilahi kudret karşısında mutlak tükenişi. |
| Fıkıh | Hırsızlık (hırzın delinmesi), siyerde temsil ve kefalet | Evin duvarının delinerek (nakbu'l-hâit) hırza girilmesinin had cezasını gerektirmesi; ordu ve kabile yönetiminde nakîblerin hukuki kefaleti. | Korunaklı mekanın sınırının delinmesi ve topluluk adına sorumluluk üstlenilmesi. |
| Tefsir | Zülkarneyn seddi ve Akabe biatındaki temsilciler | Kehf suresindeki lafzın seddin yıkılamazlığını; Mâide suresindeki nakîb lafzının ise Hz. Musa'nın ve Akabe'deki Medinelilerin temsilcilerini açıklamakta kullanımı. | Maddi setlerin delinmezliği ile manevi/toplumsal yapının iç denetimi. |
| Hadis | Akabe biatı nakîbleri, devenin ayak yaraları ve cerrahi delme | Resulullah'ın Akabe'de 'Bana içinizden on iki nakîb çıkarın' buyurması; ayrıca devenin aşınmış ayakları (nakab) veya baytar müdahalesiyle ilgili fıkhi rivayetler. | Topluluğun iç ahvaline vakıf, güvenilir gözetici ve temsilci otorite. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi ahdin muhafazası | Ahit gözetmeni / Nakîb | Topluluğun dini sözleşmeye sadakatini içten denetlemek | Bireylerin ilahi kurallara bağlılığını içeriden teftiş eden ve ahdin arkasında duran manevi murakabe mekanizmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin araştırılması | İstinbat ve tenkib | Olayların dış kabuğunu delip özündeki bilgiye ulaşmak | Yüzeysel kabullerle yetinmeyip meselenin derinine nüfuz ederek gizli kalan hakikati açığa çıkarma metodolojisidir. | Güçlü |
| Siyasi | Temsil ve kamu nizamı | Temsilci lider / Teftiş organı | Taban ile tavan arasındaki irtibatı ve tebaa üzerindeki otoriteyi kurmak | Kabile veya halk meclislerinde topluluğun durumunu en iyi bilen, onların fiillerine kefil olan meşru temsilci heyetidir. | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyetin korunması ve güvenlik | Hırz emniyeti / Denetim | Hırsızlığa ve delinmeye karşı üretim ve depolama alanlarını korumak | İktisadi değerlerin saklandığı korunaklı alanların delinmesini (nakb) engelleme ve piyasa teftişini sağlama mekanizmasıdır. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tünelleme etkisi (Kuantum mekaniği) ve membran delinmesi (Biyoloji) | Kuantum tünellemesinde parçacığın klasik olarak aşamayacağı potansiyel bariyeri 'delerek' diğer tarafa geçmesi veya hücre zarında transport kanallarının (perforasyon) açılması, kökün fiziki engeli delip geçit açma dinamiğiyle tam bir yapısal eşbiçimlilik gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ombudsmanlık ve iç denetim (İdare hukuku ve sosyoloji) | Toplumsal hiyerarşide halkın veya kurumun iç işleyişine derinlemesine nüfuz edebilen, aksaklıkları yerinde teftiş edip merkeze raporlayan ve tabana kefil olan denetim/arabuluculuk mekanizmasıdır. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca basit bir inşaat faaliyeti (duvarda rastgele delik açmak) veya modern dildeki bazı askeri rütbelerle (yüzbaşı vb.) sınırlı düşünmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece fiziksel bir engeli delmeyi değil; çaresiz kalındığında yeryüzünün her bucağında bir delik ve kaçış koridoru aramayı (derin arayış) ve bir topluluğun ahlaki, hukuki ve sosyal yapısını teftiş eden koruyucu temsilciliği (nakîblik) kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâide 12'deki nakîb kavramının sıradan bir kabile reisi veya bürokratik memur sanılması; Kehf 97'deki fiilin sıradan bir kırılma zannedilerek seddin metalurjik ve mühendislik aşılmazlığının kavranamaması; Kâf 36'daki tasvirin ise sadece seyahat etmek sanılıp varoluşsal kaçış arayışının gözden kaçırılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da engellerin aşılması, korunaklı mekanların sınırları, ilahi hesaptan kaçışın imkansızlığı ve toplumsal nizamın denetiminde kilit rol oynayan 'delerek geçiş sağlama' ve 'iç teftiş' fikrini zihinde somutlaştırdığı için hayati öneme sahiptir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zülkarneyn kıssasındaki set inşası ve Ye'cûc-Me'cûc seddinin aşılmazlığı bağlamında (Kehf [18:97](https://lisan.digital/tr/ayet/18:97.md)); helak edilen kavimlerin çaresiz kaçış teşebbüslerinin anlatımında (Kâf [50:36](https://lisan.digital/tr/ayet/50:36.md)); İsrailoğulları ve Akabe biatındaki temsil/teftiş nizamında (Mâide [5:12](https://lisan.digital/tr/ayet/5:12.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Güç ve nizamın sadece dışarıdan baskıyla kurulamayacağını, içeriden bir teftiş ve nüfuz edici kefalet (nakîb) gerektirdiğini; ayrıca ilahi kudret karşısında yeryüzünün en korunaklı sığınaklarının ve dağ geçitlerinin bile kaçış sağlamayacağını gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Sert bir engeli, duvarı veya deriyi sivri ve güçlü bir aletle baştan başa delip geçerek diğer tarafa veya iç hacme bağlanan bir menfez, tünel veya dağ geçidi açmaktır.
- Soyut anlam: Bir konunun, topluluğun veya durumun dış kabuğunu aşıp iç derinliğine nüfuz etmek; gizli halleri teftiş edip açığa çıkarmak ve bu vukufiyet sebebiyle topluluğun yükümlülüklerine kefil olmaktır.
- Sistematik karşılık: Geçirimsiz kabul edilen bariyerlerin kontrollü olarak delinmesi, kaçış koridorlarının aranması veya toplumsal yapının iç bünyesinde bilgi ve güvenliği sağlayan denetim/kefalet odağıdır.
- LaTeX modeli: $$B \xrightarrow{\quad \delta \quad} M \iff P(E \mid B) > 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $B$ harfi aşılması gereken sert ve kapalı sınırı/engeli (bariyeri), $\delta$ harfi bu engele uygulanan odaklanmış delme ve nüfuz etme operatörünü (nakb eylemini), $M$ harfi delme sonucu ortaya çıkan açık menfezi veya geçidi temsil eder. Çift yönlü gerektirme ($\iff$) sonrasındaki ifade ise, bariyerin delinmesiyle ($B$) daha önce imkansız olan kaçış veya iç mekana ulaşım olasılığının ($P(E \mid B)$) sıfırdan büyük hale geldiğini, yani engelin arkasına geçişin vuku bulduğunu sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/ayet/5:12.md) — نَقِيبًا

وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Meal (IK): And olsun ki, Allah İsrailoğullarından söz almıştı. Biz, onlardan oniki temsilci seçtik. Allah demişti ki: Muhakkak ki Ben, sizinleyim; namaz kılar, zekat verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım ederseniz, Allah’a güzel bir borç verirseniz; andolsun ki sizin kötülüklerinizi örterim. Ve andolsun ki sizi, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Bundan sonra sizden her kim de küfrederse; şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.

### [Kehf 18:97](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/ayet/18:97.md) — نَقْبًا

فَمَا اسْطَاعُوا أَنْ يَظْهَرُوهُ وَمَا اسْتَطَاعُوا لَهُ نَقْبًا

Meal (IK): Onlar; artık onu, ne aşabildiler, ne de delip geçebildiler.

### [Kaf 50:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/ayet/50:36.md) — فَنَقَّبُوا

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Biz; onlardan önce, kendilerinden daha kuvvetli olan ve diyar diyar dolaşan nice nesilleri yok etmişizdir. Kurtuluş var mı?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Geçit, yarık, delik demektir. Topluluğun kefili anlamına da gelmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والنون والباء معهما
ق ن ب، ن ق ب، ب ن ق، ن ب ق مستعملات قنب: القُنْبُ: جراب قضيب الدابة، وإذا كني عما يخفض من المرأة قيل: قُنْبُها.
والقُنْبُ: شراع ضخم من أعظم شرع السفينة.
والمِقنَّبُ زهاء ثلاث مئة من الخيل.
والقِنَّبُ: من الكتان.
والقِنيبُ: الجماعة من الناس.
نقب: النَّقْبُ في الحائط ونحوه يخلص فيه إلى ما وراءه، وفي الجسد يخلص فيه إلى ما تحته من قلب أو كيد. والبيطار ينقب في بطن الدابة بالمِنْقَبِ في سرته حتى يسيل منه ماء أصفر، قال:
كالسيد لم يَنْقُب البيطار سرته		ولم يسعه ولم يلمس له عصبا
والنّاقِبةُ: قرحة تخرج بالجنب تهجم على الجوف يكون رأسها من داخل.
ونِقبَ الخف: تخرق يَنْقَبُ نَقَباً، ونقب خف فرسن البعير، لا يقال لغيرهما.
والنُّقْبَةُ: أول الجرب حين يبدو، والجميع نُقْبٌ، قال:
متبدلاً تبدو مـحـاسـنـه		يضع الهناء مواضع النُّقْبِ
ويقال للخيل والناقة.
والنَّقْبُ والنِّقْبُ: طريق ظاهر على رءوس الجبال والأكام والروابي لا يزوغ عن الأبصار، وهو المَنْقَبة أيضاً.
والنَّقيبُ: شاهد القوم يكون مع عريفهم أو قبيلهم، يسمع قوله، ويصدق عليه وعليهم، ونَقَبَ ينقُبُ نِقابةُ، ونقب جائزٌ.
والنُّقَباء الذين ينقِّبُون الأخبار والأمور للقوم فيصدقون بها.
والنَّقيبةُ: يمن العمل، وإنه لميمون النَّقيبةِ.
والمَنقبةُ: كرم الفعال، وأنه لكريم المناقِب من النجدات وغيرها.
والنَّقيبةُ من النوق: المؤتزرة بصرعها عظماً وحسناً، بينة النَّقابة.
وقول الله عز وجل "فَنَقِّبُوا في البلاد"، أي سيروا فانظروا هل حاص من كان قبلكم فترجون محيصاً، ولو قيل بالتخفيف لحسن.
ونُقْبةُ الوجه: ما أحاط به دوائرها. ونُقْبةُ الثور: وجهه، قال:
ولاح أزهر مشهور بنقبته
والنِّقابُ: ما انتقبت به المرأة على محجرها.
والنِّقبَةُ: ثوب كالإزار فيه تكة ليس بالنطاق، إنما النِّطاقُ محيط الطرفين.
وانتَقَبَتِ المرأة نِقْبَةً من النِّقابِ.
والنَّقّابُ: الحبر العالم.
بنق: البَنيقَةُ كل رقعة في الثوب نحو اللبنة وشبهها، والجميع بَنائِقُ، قال:
قميص من القوهي بيض بَنائقُهْ
وقال:
قد أغتدي والصبح ذو تبنيقِ
شبه بياض الصبح ببياض البَنيقةِ.
نبق: النِّبِقُ: حمل السدر، شجرة.

##### Türkçe

**القاف** ve **النون** ve **الباء** bunlarla birlikte

ق ن ب، ن ق ب، ب ن ق، ن ب ق kullanımdadır. **قنب**: **القُنْبُ**: binek hayvanının kamışının kılıfı; kadından alçalan şey hakkında kinaye yapıldığında “**قُنْبُها**” denir.
Ve **القُنْبُ**: geminin yelkenlerinin en büyüklerinden olan iri bir yelken.
Ve **المِقنَّبُ**: atlardan yaklaşık üç yüz (at).
Ve **القِنَّبُ**: ketenden.
Ve **القِنيبُ**: insanlardan topluluk.

**نقب**: **النَّقْبُ**: duvarda ve benzerinde, onunla arkasında olana ulaşılan (delik); bedende ise, onunla altında olana, kalp yahut karaciğer gibi, ulaşılan (delik). Ve baytar, hayvanın karnında, göbeğinde **المِنْقَبِ** ile deler; ta ki ondan sarı bir su akıncaya kadar; dedi ki:
كالسيد لم يَنْقُب البيطار سرته		ولم يسعه ولم يلمس له عصبا

Ve **النّاقِبةُ**: böğürde çıkan, içe saldıran, içten bir başı bulunan bir yara.
Ve **نِقبَ الخف**: delinir; **يَنْقَبُ** **نَقَباً**; ve devenin tırnağının pabucu delindi; bu ikisinden başkası için söylenmez.
Ve **النُّقْبَةُ**: uyuzun ilk (hali), göründüğü zaman; hepsi **نُقْبٌ**dur; dedi ki:
متبدلاً تبدو مـحـاسـنـه		يضع الهناء مواضع النُّقْبِ
Ve atlar ve dişi deve için söylenir.
Ve **النَّقْبُ** ve **النِّقْبُ**: dağların, tümseklerin ve tepelerin başlarında, gözlerden sapmayan, açık bir yol; o, **المَنْقَبة** de (denir).
Ve **النَّقيبُ**: kavmin şahidi; onların **عريف**leriyle yahut kabileleriyle birlikte olur; sözünü işitir; ona ve onlara karşı doğrular; ve **نَقَبَ** **ينقُبُ** **نِقابةُ**; ve **نقب** câizdir.
Ve **النُّقَباء**: kavim için haberleri ve işleri araştırıp ortaya çıkaranlar; böylece onlarla (haberlerle) doğrulanırlar.
Ve **النَّقيبةُ**: işin uğuru; ve o, **النَّقيبةِ**si uğurlu olandır.
Ve **المَنقبةُ**: fiillerin keremi; ve o, yiğitliklerden ve başkalarından **المناقِب**i kerim olandır.
Ve develerden **النَّقيبةُ**: sırtındaki örtüyle kuşanmış, büyüklük ve güzellikçe (üstün) olan; **النَّقابة**sı açık olandır.
Ve Aziz ve Celil olan Allah’ın sözü: “**فَنَقِّبُوا في البلاد**”; yani yürüyün de bakın: sizden öncekilerin kaçacak bir yeri oldu mu ki siz bir kaçış umasınız; hafifletmeyle (okunması) söylenseydi de güzel olurdu.
Ve **نُقْبةُ الوجه**: onun dairelerinin kuşattığı şey. Ve **نُقْبةُ الثور**: onun yüzü; dedi ki:
ولاح أزهر مشهور بنقبته
Ve **النِّقابُ**: kadının göz çukuru üzerine onunla örtündüğü şey.
Ve **النِّقبَةُ**: izar gibi bir elbise; içinde bir bağ (tikke) vardır; kuşak (**النطاق**) değildir; ancak **النِّطاقُ** iki ucu kuşatandır.
Ve kadın, **النِّقابِ**dan bir **نِقْبَةً** olarak örtündü (**انتَقَبَتِ**).
Ve **النَّقّابُ**: âlim bilgin.

**بنق**: **البَنيقَةُ**: elbisedeki her yama; **اللبنة** ve benzeri gibi; hepsi **بَنائِقُ**tur; dedi ki:
قميص من القوهي بيض بَنائقُهْ
Ve dedi ki:
قد أغتدي والصبح ذو تبنيقِ
Sabahın beyazlığını **البَنيقةِ**nin beyazlığına benzetti.

**نبق**: **النِّبِقُ**: sidr ağacının meyvesi; (o) bir ağaçtır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النقبُ: الطريق في الجبل، وكذلك المَنْقَبُ والمَنْقَبَةُ. ونقَبَ الجدارَ نَقْباً، واسم تلك النَقْبَةِ نَقْبٌ أيضاً. ونَقَبَ البَيْطارُ سُرَّةِ الدابَّة ليخرج منها ماء أصفر، وتلك الحديدة مِنْقَبٌ. والمكان مَنْقَبٌ بالفتح. والناقبة: قَرْحَةٌ تخرج بالجنب تهجم على الجوف. والنُقْبَةُ بالضم: أوَّل ما يبدو من الجَرَبِ قِطعاً متفرِّقة؛ وجمعها نُقْبٌ. قال دريد بن الصمة:
مُتَبَذِّلاً تبدو مـحـاسـنُـهيضعَ الهِناءَ مواضع النُقْبِ
والنُقْبَةُ أيضاً: اللون والوجه. قال ذو الرمّة يصف ثوراً:
ولاحَ أَزْهَرُ مشهورٌ بنُقْبَتِهِكأنَّه حين يَعْلو عاقِراً لَهَبُ
والنُقبة أيضاً: ثوبٌ كالإزار يُجعل له حُجْزَةٌ مخيطَة، من غير نَيْفَقٍ، ويشدُّ كما يشدُّ السراويل. تقول منه: نَقَبْتُ الثوبَ نَقْباً، أي جعلته نُقْبَةً. ونَقِبَ البعير بالكسر، إذا رقَّت أخفافه. وأنقَبَ الرجلُ، إذا نَقِبَ بعيره. ونَقِبَ الخُفُّ الملبوس، أي تَخَرَّقَ. والمَنْقَبَةُ: ضد المَثْلَبَةِ. والنقيب، العَريف، وهو شاهد القوم وضمينهم؛ والجمع النقباء. وقد نَقَبَ على قومه يَنْقُبُ نِقابَةً. قال الفراء: إذا أردتَ أنَّه لم يكن نقيباً ففعل قلت: نَقُبَ بالضم، نَقابَةً بالفتح. قال سيبويه: النِقابَةُ بالكسر الاسم، وبالفتح المصدر، مثل الوِلاية والوَلاية. أبو عبيد: النَقيبة: النفس. يقال: فلانٌ ميمون النَقيبة، إذا كان مُبارك النفس. قال ابن السكيت: إذا كان ميمونَ الأمر ينجح فيما يحاول ويظفَرُ. وقال ثعلب: إذا كان ميمون المَشورة. وكلبٌ نَقيبٌ: نُقِبَتْ غَلْصَمَتُهُ ليضعف صوته، يفعله اللئيم لئلا يسمع صوتَه الأضيافُ. والنقاب: نِقاب المرأة. وقد انْتَقَبَتْ. وإنَّها لحَسَنَةُ النِقْبَة. وناقَبْتُ فلاناً، إذا لقيته فجأةً. ولقيتُهُ نِقاباً. ووَرَدْتُ الماء نِقاباً، إذا هجمتَ عليه من غير طلَب. والنِقابُ أيضاً: الرجل العَلاَّمة. قال أوس ابن حَجَر:
كَريمٌ جَوادٌ أخو مَأْقِطٍنِقابٌ يُحَدِّثُ بالغائبِ
ونَقَّبوا في البلاد: ساروا فيها طلباً للمَهْرَبِ.

##### Türkçe

**النقبُ**: dağdaki yol; aynı şekilde **المَنْقَبُ** ve **المَنْقَبَةُ**. Ve duvarı **نَقَبَ** (delip) **نَقْباً** (delme) (yaptı); o **النَقْبَةِ**’nin adı da **نَقْبٌ**’dur. Ve nalbant, sarı bir su çıkarsın diye binitin göbeğini **نَقَبَ**; o demir parçası **مِنْقَبٌ**’dur. Ve yer, fetha ile **مَنْقَبٌ**’dur. Ve **الناقبة**: böğürde çıkan, içe saldıran bir yara. Ve damme ile **النُقْبَةُ**: uyuzdan ilk beliren şey, dağınık parçalar hâlinde; çoğulu **نُقْبٌ**’dur. Düreyd b. es-Sımme dedi ki:
مُتَبَذِّلاً تبدو مـحـاسـنُـهيضعَ الهِناءَ مواضع النُقْبِ
Ve **النُقْبَةُ** ayrıca: renk ve yüz. Zü’r-Rumme bir boğayı vasfederek dedi ki:
ولاحَ أَزْهَرُ مشهورٌ بنُقْبَتِهِكأنَّه حين يَعْلو عاقِراً لَهَبُ
Ve **النُقبة** ayrıca: izar gibi bir elbise; ona, **نَيْفَقٍ** olmaksızın, dikilmiş bir **حُجْزَةٌ** yapılır; ve şalvarın bağlandığı gibi bağlanır. Ondan şöyle dersin: elbiseyi **نَقَبْتُ** **نَقْباً**; yani onu **نُقْبَةً** yaptım. Ve deve, kesre ile **نَقِبَ**, toynakları inceldiği zaman. Ve adam **أنقَبَ**, devesi **نَقِبَ** olduğu zaman. Ve giyilmiş mest **نَقِبَ**, yani delindi/yırtıldı. Ve **المَنْقَبَةُ**: **المَثْلَبَةِ**’nin zıddı. Ve **النقيب**: **العَريف**; o, kavmin şahidi ve onların kefilidir; çoğulu **النقباء**. Ve kavmi üzerine **نَقَبَ**; **يَنْقُبُ** **نِقابَةً**. Ferrâ dedi ki: onun **نقيباً** olmadığını, sonra yaptı(ğını) kastetmek istersen, “damme ile **نَقُبَ**; fetha ile **نَقابَةً**” dersin. Sîbeveyh dedi ki: kesre ile **النِقابَةُ** isimdir; fetha ile (olan) ise mastardır; **الوِلاية** ve **الوَلاية** gibi. Ebû Ubeyd: **النَقيبة**: nefistir. “Falan **ميمون النَقيبة**” denir; nefsi mübarek olduğu zaman. İbnü’s-Sikkît dedi ki: işi uğurlu olduğu zaman; giriştiği şeyde başarılı olur ve zafere erişir. Sa‘leb dedi ki: meşvereti uğurlu olduğu zaman. Ve **نَقيبٌ** bir köpek: sesi zayıflasın diye gırtlağı **نُقِبَتْ**; bunu alçak kimse, misafirler onun sesini işitmesin diye yapar. Ve **النقاب**: kadının **نِقاب**’ı. Ve (kadın) **انْتَقَبَتْ**. Ve o, elbette **حَسَنَةُ النِقْبَة**’dir. Ve falanla **ناقَبْتُ**, ona ansızın rastladığım zaman. Ve ona **نِقاباً** rastladım. Ve suya **نِقاباً** vardım; onu, aramaksızın ansızın bastığın zaman. Ve **النِقابُ** ayrıca: çok bilen adam. Evs b. Hacer dedi ki:
كَريمٌ جَوادٌ أخو مَأْقِطٍنِقابٌ يُحَدِّثُ بالغائبِ
Ve ülkelerde **نَقَّبوا**: kaçış yeri arayarak oralarda yürüdüler.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ن ب
قنب ، قبن ، نقب ، نبق ، بقن ، بنق : مستعملات .
بقن : أمَّا بقن : فإنَّ الليث أهمله .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أبقَنَ الرجلُ : إذا خصب جَنابُه واخضرَّت فعاله .
قنب : قال الليث : القُنْب : جِرَابُ قضيب الدابة وإذا كُنِيَ عما يُخفضُ من المرأة قيل قنْبُها .
قال : والقُنْب : شِراعٌ ضَخْم من أعظم شُرُع السفينة . والمِقْنب : زُهاءُ ثلاثمائة من الخَيل . والقِنّب : من الكتان . والقَنِيب : الجماعة من الناس .
قاله أبو عبيد . وأنشد شمر :
ولعبد القيس عِيصٌ أُشِبٌ
وقَنِيبٌ وهجاناتٌ زُهُرْ
وفي حديث عمر أنه ذُكر سعد حين طُعِن فقال : ( إنما يكون في مِقْنَبٍ من مقانبكم ) .
قال أبو عبيد : المقنب : جماعةُ الخيل والفرسان . يريد أن سعداً صاحب جيوش ومحاربة ، وليس بصاحب هذا الأمر .
وجمع المقنب مَقانب .
وقال لبيد :
وإذا تواكلت المقانب لم يزل
بالثغر مِنّا مِنشِر معلومُ
قال : وقال أبو عمرو : المنسر : ما بين ثلاثين فارساً إلى أربعين . ولم أره وقّت في المقنب شيئاً .
والقنيب : السحاب .
أبو عبيد عن القناني الأعرابيّ : المقنب : شيءٌ يكون مع الصَّائد يجعل فيه ما يصيد .
قال شمر : ولم أسمَعْه إلاّ ها هنا .
وقال أبو الهيثم : المِقْنَب الذي مع الصيّاد مشهور ، وهو شِبه مِخْلاة أو خريطة تكون مع الصائد .
وأنشد قول الراجز :
أنشدتُ لا أصطادُ منها عُنظُباً
إلاّ عَواساءَ تَفَاسَى مُقْرِبا
ذاتَ أوانَيْنِ تُوفِّي المِقنَبا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القانب : الذئب العوّاء . والقانب : الفَيج المنكمِش .
قال : وأقْنبَ الرجلُ : إذا استَخفَى مِن سلطانٍ أو غَريم .
قال : والمِقْنَب : كَفُّ الأسد .
قال : والقَيْناب : الفَيج النشيط ، وهو السِّفْسير .
ويقال : مِخلب الأسد في مِقْنَبه ، وهو الغِطاء الذي يسترُه . وقد قَنَب الأسد بمخلَبه : إذا أدخَلَه في وعائه يقنِبُه قَنْباً .
وقَنّب القومُ وأقنَبوا إقناباً وتقنيباً : إذا صاروا مِقْنَباً .
ومنه قول الهُذَليّ :
عجبتُ لقيس والحوادث تُعجِبُ
وأصحابِ قيس يومَ ساروا وأقْنَبوا
ويروى : ( قنّبوا ) ، أي : باعدوا في السَّير .
وقنْب الجمل : وِعاءُ ثِيلِه . وقُنْب الحمار : وعاء جُردانه .
وقال النضر : قنّبوا العنب : إذا ما قطعوا منه ما ليس يحمل ، وما قد أدَّى حمله يقطع من أعلاه .
قلت : وهذا حين يقضب عنه شكيره رطباً .
قبن : أهمله الليث .
وروى أبو عبيدة عن أبي زيد : قَبَنَ الرجلُ يقبِنُ قُبوناً : إذا ذهب في الأرض . وقبَعَ مثله .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أقْبَن الرجل : إذا انهزمَ مِن عَدوِّه . وأقبل : إذا أسرَعَ عَدْواً في أمان .
عمرو عن أبيه قال : القَبين : المنكمِش في أمورِه . والقَمِين : السَّرِيع .
وقال ابن بُزُرجَ : المُقْبَئِنّ : المنقبِض المنْخنِس ، وقد اقبأنّ اقبئناناً .
والقَبّان : الذي يُوزَن به ، لا أدري أعربيٌّ أم مُعْرب .
وفي حديث عمر : ( إني لأستعين بالرجلُ
الفاجر ثم أكون على قَفَّانه ) .
قال أبو عبيد : يقول : أكون على تتبُّع أموره حتى أستقْصِيَ علمَه وأعرِفَه .
قال : وقال الأصمعيّ : قفّان كلّ شيء : جِماعُه واستقصاء معرفته .
قال أبو عبيد : ولا أحسب هذه الكلمة عربية ، وإنما أصلها قَبان .
ومنه قول العامّة : فلانٌ قَبّان على فلان : إذا كان بمنزلة الأمين عليه والرئيسِ الذي يتتبَّع أمره ويحاسِبُه . وبهذا سمِّي هذا الميزان الذي يقال له القَبّان وقد مضى هذا فيما تقدم من الكتاب .
وحِمار قَبّانَ : دُوَيْبَّة معروفة .
ومنه قوله :
يا عجباً لقد رأيت عَجَبا
حِمارَ قَبّانٍ يَسوقُ أرنَبا
خاطِمَها زأمَّها أن تذهبا
نقب : قال الله جلّ وعزّ : ( بَطْشاً فَنَقَّبُواْ فِى الْبِلَادِ هَلْ مِن ) ( ق : 36 ) .
قال الفراء : قرأ القُرّاء : ( فنقَّبوا ) مشدداً يقول : خَرَقوا البلادَ فساروا فيها فهل كان لهم مَحيصٌ من الموت .
قال : ومن قرأ : ( فنَقِّبُوا ) بكسر القاف فإنه كالوعيد ، أي : اذهبوا في البلاد وجيئوا .
وقال الزّجاج : نقّبوا : طَوَّقوا وفَتَّشُوا . قال : وقرأَ الحسن : ( فَنَقَبُوا ) بالتخفيف .
وقال امرؤ القيس :
وقد نقّبتُ في الآفاق حتى
رَضِيتُ من السلامة بالإياب
أي : ضَربتُ في البلاد ، أقبلتُ وأدْبَرْتُ .
وقال الله جلّ وعزّ : ( وَبَعَثْنَا مِنهُمُ اثْنَىْ عَشَرَ نَقِيباً ) ( المائدة : 12 ) .
قال أبو إسحاق : النَّقيب في اللُّغة كالأمين والكَفيل . ونحن نبيِّن حقيقته واشتقاقه .
يقال : نَقَب الرجلُ على القوم ينقُب نِقابةً فهو نَقِيب .
قال أبو زيد : وما كان الرجل نقيباً ولقد نَقُب . وفي فلانٍ مَناقبُ جميلة ، أي : أخلاق . وهو حَسَنُ النقيبةِ ، أي : حَسَن الخليقة . وإنما قيل للنقيب نقيبٌ لأنه يَعلَم دَخِيلَةَ القوم ويعرِف مناقبَهم ، وهو الطريق إلى معرفة أمورهم .
وهذا الباب كلُّه أصله التأثير الذي له عُمْق ودُخول .
ومن ذلك يقال : نَقَبْتُ الحائط ، أي : بَلغتُ في النَّقب آخرَه . والنَّقْب في الجبل : الطريق .
ويقال : كلبٌ نَقيب ، وهو أن يُنْقَب حَنجرةُ الكلْب لئلاَّ يرتفع صوتُ نُباحه ، وإنما يَفعل ذلك البخلاءُ من العرب لئلاَّ يطرُقَهم ضَيف باستماع نُباح الكلاب .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( لا يُعدِي شيء شيئاً ) ، فقال أَعرابيّ : إنَّ النُّقْبة قد تكون بمِشْفَر البعير أَو بذَنبِه في الإبل
العظيمة فتجرب كلُّها . فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( فما أَعْدَى الأوَّل ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعي : النُّقْبة هي أَوّل جَرَبٍ يبدأَ .
يقال للبعير : به نُقْبة ؛ وجمعها نُقَب .
وقال دريد بن الصِّمَّة :
متبذِّلاً تبدو مَحاسِنُه
يَضَعُ الهِناءَ مواضعَ النُّقْبِ
قال أبو عبيد : النُّقبة في غير هذا : أن تؤخذ القِطعةُ من الثوب قَدْرَ السراويل فتُجعل لها حُجْزة مَخِيطة من غير نَيْفَق ، وتُشدُّ كما تُشدّ حُجزة السَّراويل ؛ فإذا كان لها نَيفَق وساقان فهي سراويل ؛ فإذا لم يكن لها نَيْفَقٌ ولا ساقان ولا حُجْزة فهي النِّطاق . وقد نقبت الثَّوب أَنقُبُه : إذا جعلتَه نُقْبة .
قال : والنُّقْبة : اللون .
وقال ذو الرمّة :
ولاحَ أَزهَرُ مشهورٌ بنُقْبَتِه
كأنَّه حينَ يَعْلو عاقِراً لَهَبُ
شمر عن ابن شميل : النُّقّبة : أوّل بَدء الْجَرَب تَرى الرُّقْعة مِثلَ الكفّ بجَنْب البعير أَو وَرِكه أَو بمشْفَرِه ثم تتمشَّى فيه حتى تُشريَه كلّه ، أي : تملأه .
وقال أَبو النجم يصف فحلاً :
فاسودّ مِن جُفْرته إبْطاها
كما طَلَى النُّقّبَة طالِياها
أي : اسودَّ من العرق حين سالَ حتى كأنَّه جَرِبَ ذلك الموضع فطُلِيَ بالقَطِران فاسودَّ مِن العَرَق . والجُفْرة : الوَسَط .
والنِّقاب على وجوه : يقال : فلانة حسنَةُ النِّقْبة والنِّقاب .
وقال أَبو عبيد : قال الفراء : إِذا أَدْنَت المرأَةُ نِقابَها إلى عينها فتلك الوَصْوَصةُ ؛ فإنْ أَنزلَتْه دون ذلك إلى المَحْجِرِ فهو النقاب ، فإنْ كان على طرف الأنف فهو اللِّفام .
وقال أَبو زيد : النِّقاب على مارِنِ الأنف .
وقال أَبو عبيد : النِّقاب : هو الرجل العالِمُ بالأشياء الباحثُ عنها الفَطِنُ الشّديدُ الدُّخول فيها .
وقال أوسٌ يمدح رجلاً :
نَجِيحٌ جوادٌ أَخو مأقِطٍ
نِقابٌ يحدِّث بالغائبِ
والنِّقاب أيضاً : جمع النَّقْب ، وهو الطريق الضيِّق في الميل .
والبَيْطار يَنْقُب في بَطن الدابة بالمِنْقَب في سُرَّته حتى يَسيلَ منه ماءٌ أَصفر ، وقال :
كالسِّيد لم يَنْقُب البَيطارُ سُرَّته
ولم يَسِمْه ولم يلمُس له عصَبَا
والناقبة : قرْحة تخرج بالجَنْب تَهجُم على الجوف يكون على رأسها من داخل .
والنُّقْبة : الصَّدَأ يركب الحديدَ ، وجمعه نُقَب .
وقال لبيد :
جُنوحَ الهالكيّ على يدَيْه
مُكِبّاً يَجتلي نُقَب النِّصالِ
وقد نَقِبَ خُفُّ البعير ينقب نَقباً : إذا حَفِيَ حتى ينخرق فِرْسِنُه ، فهو نَقِب .
وقال ابن بُزُرج : ما لَهمْ نقيبة ، أي : نَفاذ رأي .
وقال شمر : النقيبة : النَّفْس ؛ فلان ميمون النَّقيبة : إذا كان مظفّراً .
وقال ابن بزرج ما ذكرنا .
ثعلب عن ابن الأعرابي : فلانٌ ميمون النقيبة والنَّقيبة ، أَي اللون ، وَمنه سمِّي نِقابُ المرأَة لأنه يَستُر نِقابَها ، أي : لونَها بلون النِّقاب .
وقال الليث : النَّقيبة : يُمْنُ العَمَل ، إنّه لمَيْمون النقيبة ، إذا كان مُظفّراً .
قال : والمَنْقَبة : كَرمُ العَمَل يقال : إنّه لكريم المَناقب من النَّجدات وغيرها .
قال : والنَقيبة مِن النُّوق : المؤتزِرة بضَرْعها عِظَماً وحُسْناً ، بيِّنة النَقابة .
قلتُ : صحَّف الليث النَّقيبة بهذا المعنى ، وإنَّما هي الثَّقيبَة بالثاء ، وهي الغزيرة من النوق .
وقال غيره : إنَّ عليه نُقْبةً ، أي : أثراً ، ونُقْبة كلِّ شيء : أثره وهيئتُه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أنقَب الرجلُ : إذا سار في البلاد . وأنقَب : إذا صار حاجباً . وأنقَب : إذا صار نقيباً .
قال : والنُّقْب : الطَّريق في الجبل ، وجمعه نِقبة ومِثله الجُرْف وجمعُه جِرفة .
قال : والنّقّاب : البَطن ، يقال في المَثل في الاثنين يتشابهان : ( فَرْخانِ في نِقاب ) .
قال : والنقيب : المزمار . والنَّقيب : الرئيس الأكبر .
بنق : أبو عبيد : البَنيقة من القميص : لَبنَتُه ، وجمعُها بقانق .
وأنشد :
يضُمّ إليَّ الليلُ أطفالَ حُبِّها
كما ضَمَّ أزرارَ القَميصِ البنائقُ
في ( النوادر ) : بنّق فلانٌ كذبة حَرْشاء ، وبوّقها ، وبلّقها : إذا صنعَها وزوّقها . قالوا : وبنّقته بالسوط وبلّقته ، وقوَّبته ، وحوَّبته ، ونتقته ، ولفّقته : إذا قطعته .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : بَنَّقَ فلانٌ كلامَه ، أي : جَمَعه وسوّاه ، ومنه بَنائق القميص ، أي : جَمْعُ شيء إلى شيء ، وقد بَنّقَ كتابَه .
وقال الليث في قوله :
قد اغتدى والصبح ذو تَبنيق
ويُروَى : ( ذو بَنيق ) . قال : شبَّه بياضَ الصبح ببياض البَنيقة .
وقال ذو الرّمة :
دَياجِمُها مبنوقةٌ بالصَّفاصِفِ
مبنوقة : موصولةٌ بها ، أُخذ من البَنيقة .
وقال أبو النجم :
إذا اعتَقَاها صَحْصَحانٌ مَهْيَعُ
مُبَنقٌ بآلِه مُقنَّعُ
قال الأصمعي : قوله مبنَّق ، يقول : السّرابُ في نواحيه مقنَّع قد غُطِّيَ كلُّ شيء منه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أَبنَق وبَنق وبنَّقَ ، ونبَّق وأنْبَقَ ، كلُّه إذا غَرَسَ شِراكاً واحداً مِن الودِيِّ . فيقال : نخلٌ مُنَبِّق ومُبَنق .
نبق : قال الليث : النَّبِق : حَمْل السِّدْر .
عمرو عن أبيه : النَّبِق : دقيق يَخرج من لُبِّ جذع النخلة حلوٌ يُقَوَّى بالصقْر ثم يُنْبذ فيكون نهايةً في الجودة ، ويقال لنبيذه : الضرِيّ .
أبو عبيد عن الأصمعي : المنبِّقُ من النخل المصطفُّ على سطرٍ مستَوٍ . وأنشد :
كنخلٍ من الأعراض غير منبِّقِ
ورُوِي غير مُنبَّق .
وقال شمر : قال المفضل في قوله غير منبق : غيرُ بالغٍ .
أبو عبيد عن أبي زيد : إذا كانت الضَّرْطة ليست بشديدة قيل : أنبَق بها إنْباقاً .
سلمة عن الفراء : النُّبَاقى مأخوذ من النُّباق ، وهو الحُصاص الضّعيف .
وقال زائدة البكريّ وحَتْرَشٌ ، فيما رَوَى أبو تراب عنهما : هو يَنتبِق الكلامَ انتباقاً وينتَبِطُه ، أي : يَستخرجه .

##### Türkçe

ق ن ب
**قنب** ، **قبن** ، **نقب** ، **نبق** ، **بقن** ، **بنق** : kullanılagelenlerdir.

**بقن** : Amma **بقن** : şüphesiz **الليث** onu ihmal etmiştir.
**أبو العباس** **ابن الأعرابي**’den rivayet etti: **أبقَنَ الرجلُ** : yan tarafı bolluk bulduğu ve fiilleri yeşerdiği zaman.

**قنب** : **الليث** dedi: **القُنْب** : binek hayvanının kamışının kılıfıdır; ve kadından alçalan şeyden kinaye edildiğinde **قنْبُها** denir.
Dedi: ve **القُنْب** : gemi yelkenlerinin en büyüğünden büyük bir yelkendir. Ve **المِقْنب** : atlardan yaklaşık üç yüzdür. Ve **القِنّب** : ketendendir. Ve **القَنِيب** : insanlardan topluluktur.
Bunu **أبو عبيد** söyledi. Ve **شمر** inşad etti:
ولعبد القيس عِيصٌ أُشِبٌ
وقَنِيبٌ وهجاناتٌ زُهُرْ

Ve **عمر**’in hadisinde: **سعد** anıldığında, o mızraklandığı vakit, dedi ki: ( **إنما يكون في مِقْنَبٍ من مقانبكم** ).
**أبو عبيد** dedi: **المقنب** : atların ve süvarilerin topluluğudur. İster ki: **سعد** ordular ve savaş sahibi idi; ve bu işin sahibi değildir.
Ve **المقنب**’in çoğulu **مَقانب**’dir.
Ve **لبيد** dedi:
وإذا تواكلت المقانب لم يزل
بالثغر مِنّا مِنشِر معلومُ

Dedi: ve **أبو عمرو** dedi: **المنسر** : otuz süvariden kırk süvariye kadar olan şeydir. Ve **المقنب**’de bir şeyi vakitlendirdiğini görmedim.
Ve **القنيب** : buluttur.
**أبو عبيد** **القناني الأعرابيّ**’den: **المقنب** : avcı ile birlikte olan bir şeydir; avladığını onun içine koyar.
**شمر** dedi: onu ancak burada işitmedim.
Ve **أبو الهيثم** dedi: avcı ile olan **المِقْنَب** meşhurdur; ve o, avcı ile birlikte olan, bir **مِخْلاة** yahut bir torba benzeri şeydir.
Ve **الراجز**’in sözünü inşad etti:
أنشدتُ لا أصطادُ منها عُنظُباً
إلاّ عَواساءَ تَفَاسَى مُقْرِبا
ذاتَ أوانَيْنِ تُوفِّي المِقنَبا

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den dedi: **القانب** : uluyan kurt. Ve **القانب** : büzüşmüş **الفَيج**.
Dedi: ve **أقْنبَ الرجلُ** : bir sultandan yahut bir alacaklıdan gizlendiği zaman.
Dedi: ve **المِقْنَب** : aslanın pençesidir.
Dedi: ve **القَيْناب** : çevik **الفَيج**’dir; ve o **السِّفْسير**’dir.
Ve denir: aslanın pençesi onun **مِقْنَبه**’indedir; ve o, onu örten örtüdür. Ve aslan pençesiyle **قَنَب** etti: onu kabına soktuğu zaman; onu **قَنْباً** ile **يقنِبُه**.
Ve kavim **قَنّب** etti ve **أقنَبوا** **إقناباً** ve **تقنيباً** : bir **مِقْنَب** oldukları zaman.
Ve ondandır **الهُذَليّ**’nin sözü:
عجبتُ لقيس والحوادث تُعجِبُ
وأصحابِ قيس يومَ ساروا وأقْنَبوا

Ve rivayet olunur: ( **قنّبوا** ) yani: yürüyüşte uzaklaştılar.
Ve **قنْب الجمل** : onun **ثِيل**’inin kabıdır. Ve **قُنْب الحمار** : onun **جُردان**’ının kabıdır.
Ve **النضر** dedi: **قنّبوا العنب** : ondan taşımayan şeyi kestikleri zaman; ve yükünü eda etmiş olan, üst tarafından kesilir.
Dedim: bu, onun taze iken **شكير**’i ondan koparıldığı zamandır.

**قبن** : **الليث** onu ihmal etti.
Ve **أبو عبيدة** **أبي زيد**’den rivayet etti: **قَبَنَ الرجلُ يقبِنُ قُبوناً** : yere gittiği zaman. Ve **قبَعَ** onun gibidir.
**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: **أقْبَن الرجل** : düşmanından bozguna uğradığı zaman. Ve **أقبل** : emniyet içinde koşarak sürat ettiği zaman.
**عمرو** babasından dedi: **القَبين** : işlerinde büzüşmüş olandır. Ve **القَمِين** : süratlidir.
Ve **ابن بُزُرجَ** dedi: **المُقْبَئِنّ** : büzülen, sinen; ve **اقبأنّ اقبئناناً** etmiştir.
Ve **القَبّان** : kendisiyle tartılan şeydir; Arapça mıdır yoksa muarreb midir bilmiyorum.
Ve **عمر**’in hadisinde: ( **إني لأستعين بالرجلُ الفاجر ثم أكون على قَفَّانه** ).
**أبو عبيد** dedi: der ki: işlerini izleme üzerinde olurum; ta ki bilgisini sonuna kadar çıkarayım ve onu bileyim.
Dedi: ve **الأصمعيّ** dedi: her şeyin **قفّان**’ı: onun toplanması ve bilgisinin sonuna kadar çıkarılmasıdır.
**أبو عبيد** dedi: bu kelimenin Arapça olduğunu sanmıyorum; ancak aslı **قَبان**’dır.
Ve ondandır avamın sözü: falan, falana karşı **قَبّان**’dır: onun üzerinde emin ve işini izleyip onu hesaba çeken reis menzilesinde olduğu zaman. Ve bununla, kendisine **القَبّان** denilen bu terazi isimlendirildi; ve bu, kitabın önce geçeninde geçmiştir.
Ve **حِمار قَبّانَ** : bilinen bir küçük hayvandır.
Ve ondandır onun sözü:
يا عجباً لقد رأيت عَجَبا
حِمارَ قَبّانٍ يَسوقُ أرنَبا
خاطِمَها زأمَّها أن تذهبا

**نقب** : Allah aziz ve celil dedi: ( **بَطْشاً فَنَقَّبُواْ فِى الْبِلَادِ هَلْ مِن** ) ( **ق : 36** ).
**الفراء** dedi: kurrâ ( **فنقَّبوا** )’yu şeddeli okudu; der ki: beldeleri deldiler de içinde yürüdüler; öyleyse ölümden onlar için bir kaçış var mıydı.
Dedi: ve kim ( **فنَقِّبُوا** )’yu **القاف**’ı kesre ile okursa, o tehdit gibidir; yani: beldelerde gidin ve gelin.
Ve **الزّجاج** dedi: **نقّبوا** : kuşattılar ve araştırdılar. Dedi: ve **الحسن** ( **فَنَقَبُوا** )’yu tahfif ile okudu.
Ve **امرؤ القيس** dedi:
وقد نقّبتُ في الآفاق حتى
رَضِيتُ من السلامة بالإياب

Yani: beldelerde dolaştım; geldim ve gittim.
Ve Allah aziz ve celil dedi: ( **وَبَعَثْنَا مِنهُمُ اثْنَىْ عَشَرَ نَقِيباً** ) ( **المائدة : 12** ).
**أبو إسحاق** dedi: **النَّقيب** dilde emin ve kefil gibidir. Ve biz onun hakikatini ve iştikakını beyan ederiz.
Denir: **نَقَب الرجلُ على القوم ينقُب نِقابةً فهو نَقِيب**.
**أبو زيد** dedi: adam **نقيباً** olmadı; hâlbuki mutlaka **نَقُب** etti. Ve falanda güzel **مَناقب** vardır; yani: ahlâklar. Ve o **حَسَنُ النقيبةِ**’dir; yani: yaratılışı güzeldir. Ancak **نقيب**’e **نقيب** denildi; çünkü o, kavmin iç yüzünü bilir ve onların **مناقب**’ini tanır; ve o, onların işlerini bilmeye yoldur.
Ve bu babın hepsi, aslı derinliği ve içine girişi olan tesirdir.
Ve bundan denir: **نَقَبْتُ الحائط**; yani: **النَّقب**’de sonuna ulaştım. Ve dağdaki **النَّقْب** : yoldur.
Ve denir: **كلبٌ نَقيب**; ve o, köpeğin gırtlağının delinmesidir; ta ki havlamasının sesi yükselmesin. Bunu ancak Araplardan cimriler yapar; ta ki köpeklerin havlamasını işitmekle onlara misafir gelmesin.
Ve hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( **لا يُعدِي شيء شيئاً** ); bunun üzerine bir bedevî dedi: şüphesiz **النُّقْبة** deve dudağında yahut kuyruğunda büyük develer içinde olabilir de hepsi uyuz olur. Bunun üzerine Resulullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( **فما أَعْدَى الأوَّل** ).
**أبو عبيد** dedi: **الأصمعي** dedi: **النُّقْبة** : başlayan ilk uyuzdur.
Deveye denir: onda **نُقْبة** vardır; ve onun çoğulu **نُقَب**’dır.
Ve **دريد بن الصِّمَّة** dedi:
متبذِّلاً تبدو مَحاسِنُه
يَضَعُ الهِناءَ مواضعَ النُّقْبِ

**أبو عبيد** dedi: bunun dışında **النُّقبة** : elbiseden, şalvar miktarı bir parçanın alınmasıdır; sonra ona **حُجْزة** dikilmiş olarak, **نَيْفَق** olmaksızın yapılır; ve şalvarın **حُجزة**’si bağlandığı gibi bağlanır. Eğer onun **نَيفَق**’ı ve iki paçası olursa o şalvardır; eğer onun **نَيْفَق**’ı, iki paçası ve **حُجْزة**’si olmazsa o **النِّطاق**’tır. Ve **نقبت الثَّوب أَنقُبُه** : onu **نُقْبة** yaptığın zaman.
Dedi: ve **النُّقْبة** : renktir.
Ve **ذو الرمّة** dedi:
ولاحَ أَزهَرُ مشهورٌ بنُقْبَتِه
كأنَّه حينَ يَعْلو عاقِراً لَهَبُ

**شمر** **ابن شميل**’den: **النُّقّبة** : uyuzun ilk başlangıcıdır; deve yanında yahut kalçasında yahut dudağında avuç gibi bir yama görürsün; sonra onda yürür, ta ki onu bütünüyle **تُشريَه**; yani: onu doldurur.
Ve **أَبو النجم** bir aygırı vasfederek dedi:
فاسودّ مِن جُفْرته إبْطاها
كما طَلَى النُّقّبَة طالِياها

Yani: terden karardı; o akınca, sanki o yer uyuz olmuş da katranla sıvanmış gibi, terden karardı. Ve **الجُفْرة** : ortadır.
Ve **النِّقاب** yüzler üzerinedir: denir: falanca **حسنَةُ النِّقْبة** ve **النِّقاب**.
Ve **أَبو عبيد** dedi: **الفراء** dedi: kadın **نِقاب**’ını gözüne yaklaştırırsa o **الوَصْوَصةُ**’dır; eğer onu bundan aşağı **المَحْجِرِ**’e indirirse o **النقاب**’dır; eğer burnun ucunda olursa o **اللِّفام**’dır.
Ve **أَبو زيد** dedi: **النِّقاب** burnun **مارِن**’i üzerindedir.
Ve **أَبو عبيد** dedi: **النِّقاب** : şeyleri bilen, onları araştıran, zeki, onlara şiddetle nüfuz eden adamdır.
Ve **أوسٌ** bir adamı överek dedi:
نَجِيحٌ جوادٌ أَخو مأقِطٍ
نِقابٌ يحدِّث بالغائبِ

Ve **النِّقاب** ayrıca: **النَّقْب**’in çoğuludur; ve o, meyilde dar yoldur.
Ve baytar, hayvanın karnında, göbeğinde **المِنْقَب** ile **يَنْقُب** eder; ta ki ondan sarı bir su aksın. Ve dedi:
كالسِّيد لم يَنْقُب البَيطارُ سُرَّته
ولم يَسِمْه ولم يلمُس له عصَبَا

Ve **الناقبة** : yanda çıkan bir yaradır; içten başı üzerinde olur; iç boşluğa hücum eder.
Ve **النُّقْبة** : demire binen pastır; ve onun çoğulu **نُقَب**’dır.
Ve **لبيد** dedi:
جُنوحَ الهالكيّ على يدَيْه
مُكِبّاً يَجتلي نُقَب النِّصالِ

Ve devenin tırnağı **نَقِبَ** eder, **نَقباً** ile **ينقب** : çıplaklaşıp aşınınca, ta ki tırnağı delinsin; o hâlde o **نَقِب**’dir.
Ve **ابن بُزُرج** dedi: onların **نقيبة**’si yoktur; yani: görüş nüfuzu.
Ve **شمر** dedi: **النقيبة** : nefistir; falan **ميمون النَّقيبة**’dir: muzaffer olduğu zaman.
Ve **ابن بزرج** bizim zikrettiğimizi zikretti.
**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: falan **ميمون النقيبة** ve **النَّقيبة**’dir; yani: renk. Ve ondandır kadının **نِقاب**’ı isimlendirildi; çünkü onun **نِقاب**’ını örter; yani: onun rengini, **النِّقاب**’ın rengiyle.
Ve **الليث** dedi: **النَّقيبة** : amelin uğurudur; şüphesiz o **لمَيْمون النقيبة**’dir; muzaffer olduğu zaman.
Dedi: ve **المَنْقَبة** : amelin keremidir; denir: şüphesiz o, yiğitliklerden ve başkalarından **كريم المَناقب**’tir.
Dedi: ve develerden **النَقيبة** : memesi büyüklük ve güzellikçe kuşanmış olan; **بيِّنة النَقابة**.
Dedim: **الليث** bu mânada **النَّقيبة**’yi tashif etti; ancak o, **الثَّقيبَة**’dir, **الثاء** ile; ve o, develerden bol sütlü olandır.
Ve başkası dedi: şüphesiz onun üzerinde bir **نُقْبة** vardır; yani: bir iz. Ve her şeyin **نُقْبة**’si: onun izi ve heyetidir.
**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: **أنقَب الرجلُ** : beldelerde yürüdüğü zaman. Ve **أنقَب** : kapıcı olduğu zaman. Ve **أنقَب** : **نقيب** olduğu zaman.
Dedi: ve **النُّقْب** : dağdaki yoldur; ve onun çoğulu **نِقبة**’dir; ve onun misli **الجُرْف** ve onun çoğulu **جِرفة**’dir.
Dedi: ve **النّقّاب** : karındır; iki şeyin birbirine benzediği hakkında meselde denir: ( **فَرْخانِ في نِقاب** ).
Dedi: ve **النقيب** : mizmardır. Ve **النَّقيب** : en büyük reîstir.

**بنق** : **أبو عبيد** : gömleğin **البَنيقة**’si: onun parçasıdır; ve onun çoğulu **بقانق**’tır.
Ve inşad etti:
يضُمّ إليَّ الليلُ أطفالَ حُبِّها
كما ضَمَّ أزرارَ القَميصِ البنائقُ

( **النوادر** )’de: falan bir **كذبة حَرْشاء** **بنّق** etti, ve onu **بوّق** etti, ve onu **بلّق** etti: onu yaptığı ve süslediği zaman. Dediler: ve onu kamçıyla **بنّقته** ve onu **بلّقته** ve onu **قوَّبته** ve onu **حوَّبته** ve onu **نتقته** ve onu **لفّقته** : onu kestiğin zaman.
**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: falan sözünü **بَنَّقَ** etti; yani: onu topladı ve düzeltti. Ve ondandır gömleğin **بَنائق**’i; yani: bir şeyi bir şeye toplamak. Ve kitabını **بَنّقَ** etmiştir.
Ve **الليث** onun sözü hakkında:
قد اغتدى والصبح ذو تَبنيق

Ve rivayet olunur: ( **ذو بَنيق** ). Dedi: sabahın beyazlığını **البَنيقة**’nin beyazlığına benzetti.
Ve **ذو الرّمة** dedi:
دَياجِمُها مبنوقةٌ بالصَّفاصِفِ

**مبنوقة** : onunla birleştirilmiş; **البَنيقة**’den alınmıştır.
Ve **أبو النجم** dedi:
إذا اعتَقَاها صَحْصَحانٌ مَهْيَعُ
مُبَنقٌ بآلِه مُقنَّعُ

**الأصمعي** dedi: onun sözü **مبنَّق**; der ki: serap, çevrelerinde **مقنَّع**’dır; ondan her şey örtülmüştür.
**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: **أَبنَق** ve **بَنق** ve **بنَّقَ** , ve **نبَّق** ve **أنْبَقَ** : hepsi, **الودِيِّ**’den bir tek **شِراك** diktiği zaman. Böylece denir: **نخلٌ مُنَبِّق ومُبَنق**.

**نبق** : **الليث** dedi: **النَّبِق** : **السِّدْر**’in meyvesidir.
**عمرو** babasından: **النَّبِق** : hurma ağacının gövdesinin özünden çıkan ince bir şeydir; tatlıdır; **الصقْر** ile kuvvetlendirilir; sonra şıra yapılır da kalitece nihayet olur; ve onun şırasına **الضرِيّ** denir.
**أبو عبيد** **الأصمعي**’den: hurmadan **المنبِّقُ** : düz bir satır üzerinde dizilmiş olandır. Ve inşad etti:
كنخلٍ من الأعراض غير منبِّقِ

Ve **غير مُنبَّق** rivayet olundu.
Ve **شمر** dedi: **المفضل** onun sözü hakkında **غير منبق** dedi: erişmeyen.
**أبو عبيد** **أبي زيد**’den: **الضَّرْطة** şiddetli değilse denir: onunla **أنبَق** etti, **إنْباقاً**.
**سلمة** **الفراء**’dan: **النُّبَاقى** , **النُّباق**’tan alınmıştır; ve o, zayıf **الحُصاص**’tır.
Ve **زائدة البكريّ** ve **حَتْرَشٌ** , **أبو تراب**’ın ikisinden rivayet ettiği üzere: o, sözü **يَنتبِق** eder **انتباقاً** ve onu **ينتَبِطُه**; yani: onu çıkarır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل)  النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه بالضّم. والنَّقَل بفتح القاف: ما بقي من صِغار الحجارة إذا قلِعَت، لأنَّها تنقَل. والنَّقيل: الطَّريق، لأنَّه لا يسلُكه إلاَّ مُنتقِل. والمَنْقَلة: المَرْحلة. وضَربٌ من السَّير يقال لـه نَقِيل، وهو ذلك القياس، وكَأنَّه([3]) المداومةُ على السَّيْر. والمُنَقَّل: الخُفُّ الخَلَق، لأنَّ عليه ينتقل الماشي حَتَّى ينخرق. وكذلك النَّقَل في البَعير: داءٌ يصيب خُفَّه فينخرق. والرِّقاع التي يُرقع بها خُفُّه: النَّقائِل.
ومن الباب المُناقَلَة: مُراجَعة الحديث أو الإنشاد، كأنَّك نقلتَ حديثَك إليه ونَقَلَ حديثَه إليك. والنِّقَال: أن تشرب الإبل ثم تَترك ثم تعود إلى الماء فتشربَ، ولا يُفعَل ذلك بها بل تفعله هي. ويقولون: إن النَّقْلةَ: القَناة. وينشدون:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ([4])والمشهور: "يُقلقل صَعْدة([5])".
(نقم)  النون والقاف والميم أُصَيلٌ يدلُّ على إنكارِ شيءٍ وعَيبه. ونَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ: أنكرتُ عليه فِعلَه. والنِّقْمة من العذاب والانتقام، كأنَّه أنْكَر عليه فعاقَبَه. وقولهم للنَّفس نقيمة، وهو ميمون النَّقيمة، إنما هي من الإبدال، والأصل نَقِيبَة.
(نقه)  النون والقاف والهاء كلمةٌ تدلُّ على البُرْء من المرض، ثم يستعار. ونَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً: أفاق، فهو نَاقِهٌ. ويقولون: نَقِهَ الحديثَ مثل فهم، بكسر القاف، فرقاً بينه وبين الأوّل. والقياس واحد، لأنَّه إذا نَقِهَه فقد برِئَ من الشّكِّ فيه. قال اللِّحياني: يقال: أنْقِهْ لي سَمْعكَ، أي أرْعِنِيهِ، كأنَّه يقول: حتّى تفْهمَ ما أقول. وبَلَغنا أنَّ أهل المدينة يسمُّون الاستفهام: الاستِنْقاه.
(نقي)  النون والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على نظافةٍ وخلوص. منه نَقَّيْتُ الشّيءَ: خلّصتُه ممّا يشوبُه تنقيةً. وكذلك يقال: انتقَيت الشّيءَ كأنَّك أخَذتَ أفضلَه وأخلَصَه. والنُّقَاوة: أفضَلُ ما انتقَيْت من شيء. والنَّقَاة: الرّديُّ فيما يقال، كأنَّه الذي انتُقِيَ فطُرِح وقال بعضهم: نَقاة كلِّ شيء: ردِيُّه إلا التَّمْر، فإنَّ نَقَاتَه خِيارُه.
وفي الباب النِّقْيُ: مُخُّ العظام، سمِّيَ لخُلوصه ونظافته. ويقال لشَحْمة العَين من الشَّاة السَّمينة وغيرِها: النِّقْي. وناقةٌ لا تُنقِي. قال:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
وأمَّا الفرّاء فزعَم أنّ الأنقاء: كلُّ عظمٍ ذي مُخّ. وهذا إنْ صحَّ فهو على تسمية العرب الشَّيءَ باسم غيرِه إذا كان مُجاوراً له.
(نقب)  النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10]) والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
(نقث)  النون والقاف والثاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على خَلْطِ شيءٍ بشيء ونَقْلِه. ونَقَثَ ما في منزلي أجْمَع: نقَلَه كلَّه. ونَقّثوا حديثَهم: خلَطوه، كما ينقّث الطَّعام. وخرج ينقِّث: يُسرع في نقل قوائمه. ونَقَثت العظمَ أنْقُثُه: استخرجتُ ما فيه من المُخّ.
(نقح)  النون والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَنحِيَتِك شيئاً عن شيء. ونَقَّحت العصا([13]): شَذَّبتُ عنها أُبَنَهَا. ومنه شِعرٌ مُنَقَّحٌ، أي مفتَّشٌ مُلقىً عنه ما لا يصلُح فيه. ونَقَحت([14]) العَظم: استخرجتُ مُخَّه.
(نقخ)  النون والقاف والخاء كلمةٌ تدلُّ على قَرْع شيء. وماءٌ نُقَاخٌ: بارد عذب، كأنَّه ينقَخ العطشَ ببَردهِ، أي يقرَعُه. والنَّقْخ: نَقْب الرَّأْس عن الدِّماغ.
(نقد)  النون والقاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إبراز شيءٍ وبُروزه. من ذلك: النَّقَد في الحافر، وهو تقشُّرُهُ. حافرٌ نَقِدٌ: متقشِّر. والنَّقَد في الضِّرس: تكسُّره، وذلك يكون بتكشُّف لِيطِه عنه.
ومن الباب: نَقْد الدِّرهم، وذلك أن يُكشَف عن حالِهِ في جَودته أو غير ذلك. ودرهمٌ نَقْدٌ: وازِنٌ جيّد، كأنَّه قد كُشِف عن حاله فعُلم. ويقال للقُنفُذ الأنْقد. يقولون: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، إذا باتَ يسرِي [لَيلَه([15])] كلَّه. وهو ذلك القياس. لأنَّه كأنَّه يَسرِي حَتَّى يَسْرُوَ عنه الظَّلامَ. ويقولون: إنَّ الشَّيْهَمَ لا يرقُد اللَّيلَ كلَّه. وتقول العرب: ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء، إذا لم يزَلْ ينظُر إليه.
ومما شذَّ عن الباب: النَّقَد: صِغار الغَنَم، وبها يشبَّه الصبيُّ القمِيُّ الذي لا يكاد يَشِبّ.
(نقذ)  النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
(نقر)  النون والقاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَرعِ شيءٍ حَتَّى تُهْزَم فيه هَزْمَةٌ، ثم يتوسَّع فيه.
[منه] منقار الطَّائر، لأنه يَنقُر به الشَّيء حتّى يؤثِّر فيه. ونَقَرت الرَّحَى بالمنقار، وهي تلك الحديدة.
ومن الباب نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه، وذلك بَحْثُك عنه، كأنَّ عِلمَك به نَقْرٌ فيه. ونقرت الرّجلَ: عِبْتُه([16])، كأنَّك قرعتَ بشيءٍ فأثّرتَ فيه. وقالت امرأةٌ لبعلِها: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"، أي مُرَّ بي على الرِّجال الذين ينظُرونني، ولا تمرَّ بي على النِّساء اللواتي يغتَبْنَنِي. والنُّقرة: موضعٌ يبقَى فيه ماءُ السَّيل، كأنَّه قد نُقِر نَقْراً فهُزِم. وواحِد المناقِرَ منْقر([17])، وهي آبارٌ صغار ضيّقة الرؤوس، كأنَّها قد نُقِرت في الأرض نَقْراً. ونُقْرة القَفَا: الوَقْبة فيه. والنَّقير: نُكتة في ظَهر النَّواة. والنَّقير: أصلُ شجرةٍ يُنقَر ويُنْبَذُ فيه. وهو الذي جاءَ النَّهْيُ فيه. وفلانٌ كريم النَّقِير، أي الأصل، كأنَّه المكانُ الذي نُقِر عنه حَتَّى خَرَج منه. وقولهم: دَعَاهُم النَّقَرَى: أن يَدعُوَ جماعة ويدعَ آخَرين من لُؤمِه. وهو قياسٌ صحيح، لأنَّه لا يُنادِيهِمْ أجمع، لكنْ يأتي* المَحفِلَ فيُوحِي  إلى واحدٍ كأنَّه ينقُره، أو ينقُره بيده ليقومَ معه. والنَّاقور: الصُّور الذي يَنفُخ فيه المَلَكُ يومَ القيامة، وهو يَنقُر العالَمِينَ بقَرْعِهِ.
ومن الباب: نقَّرت عن الأمر، إذا بحثْتَ عنه.
ومما شذَّ عن الأصل قولهم: أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً: أقْلَعَ. وفي الحديث: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"، كأنَّه لا يُقلِع عن تعذيبه. قال:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ([18]) *
(نقز)  النون والقاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على دقة([19]) وخفّة وصِغَر. منه النَّقْز: الوَثْب. ونواقز الظَّبْي: قوائِمُه. ونَقَزُ النّاسِ: أرذالُهم. والنَّقَز: الرَّجُل الرَّدِيّ والنُّقَاز: داءٌ يأخذ الغنم فيَقْلَقُ عنه ولا يستقِرّ. والنَُّقَّاز: صِغار العَصافِير.
(نقس)  النون والقاف والسين أصَيلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء غير حَسَن. ونَقَسته: عِبْته، كأنَّك لطَخْتَه بشيءٍ قبيح. وأصلُه نِقْس المِداد، والجمع أنقاس.
(نقش)  النون والقاف والشين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استخراج شيءٍ واستيعابِه حَتَّى لا يُتركَ منه شيء؛ ثم يقاس ما يقاربه. منه نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش وهو نَتْفُه. ومنه المناقَشة: الاستقصاء في الحساب حَتَّى لا يُتركَ منه شيء. وفي الحديث: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". ويقال: شَجَّةٌ منقوشةٌ: تُنقَشُ منها العظام، أي تُستَخرَج. ويقال: نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم: نقَّيتُه من الشَّوْك. والنَّقيش: المتاع المتفرِّق، كأنَّه انتُقِشَ بعضُه من بعض، أي فارق بعضُه بعضاً. ومن الباب: نقْشُ الشَّيء: تحسينه، كأنَّه ينقُشُه، أي يَنفِي عنه معايِبَه ويحسِّنُه.ثم يستعار هذا فيقال: نقشت العِذْق([20]). وهو أنْ تَضرِبَه بالشَّوك حتى يُرْطِبَ. ويقولون: جادَ ما انتقَشْتَ هذا، أي ما اختَرْتَه. وهذا نَقِيشُ هذا، أي مثلُه. وما للهِ([21]) ضِدٌّ ولا نَقِيش، أي ما له مَن يماثِلُه في صورتِه ونَقْشِه.
(نقص)  النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
(نقض)  النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
(نقط)  النون والقاف والطاء أُصيلٌ يدلُّ على نُكتةٍ لطيفةٍ في الشيء. يقال للقطعة من النَّخْل: نُقْطة. ويقال: إنَّه تشبيهٌ في القِلَّة بالنُّقطة.
(نقع)  النون والقاف والعين أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على استقرارِ شيءٍ كالمائعِ في قراره، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل نَقَع الماء في مَنْقعه: استقرّ. واستَنْقع الشيءُ في الماء. والنَّقُوع: ما نُقِع في الماء، كدواءٍ([25]) أو نبيذ. والمِنْقَع ذلك الإناء. والمِنْقَع([26]) كالقُدَيرة للصَّبيّ يُطرح فيه اللَّبن ويُطعَمه. ويقال له مِنْقَع البُرَم، ويكون من حجارة. والنَّقيع: شراب* يتَّخَذ من زَبيب، كأنَّ الزَّبيب يُنقَع لـه. والنَّقِيع: الحَوْض يُنقَع فيه التَّمر. والنَّقِيع والنَّقْع: الماء الناقع. وماءٌ ناقعٌ كالنَّاجع، كأنَّه استقرَّ قرارَه فكَسَر الغُلَّة. وكذلك النَّقُوع. والنَّقيع: البئر الكثيرة الماء. ونَقْع البئر الذي جاء في الحديث: ماؤها، كأنها قرارٌ له. والأنقوعة: وَقْبَةُ الثَّرِيد. وقولهم: "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ"، أي مُعاوِدٌ للأمر مرَّةً بعد مرة. كذا يقولون، ووجهه عندنا أنَّ الطَّائر الحَذِر لا يَرِدُ المَشارِعَ حذَراً على نَفْسه، لكنَّه يأتي المناقع يَشْرَبُ ليَسْلَم؛ وكذلك الرّجُل الكيِّس الحَذِر، لا يتقحَّمُ إلاَّ مواضعَ السَّلامةِ في أُموره. والنَّقيعة: المحض من اللَّبن. فأمَّا النقيعة فقال قومٌ: ما يُحْرَزُ من النَّهْب قبل القَسْم. قال الشاعر:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ([27])ويقال: بل النَّقيعة: الطَّعام يُتَّخَذ للقادم من السفر، كأنّه إذا أُعِدّ لـه فقد نقع أي أُقِرّ. وهذان الوجهان أحسَنُ ما قيل في ذلك، لأنَّهما أقْيَس. ويقولون: النَّقيعة: الجَزُور تُنقَع عَن عدّة إبل، كالفَرَعةِ تُذبَح عن غَنَم.
وأمَّا الأصل الآخر فالنَّقيع: الصُّرَاخ، وهو النَّقْع أيضاً. ونقَعَ الصوتُ: ارتفَعَ. قال:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ([28])ويقال: النَّقع: صوت النّعامة. والنّقَّاع: الرَّجُل يَتكثَّر بما ليس عنده، كأنه يَصيح به.
وأمَّا قولهم: انتُقعَ لونُه، فهو من الإبدال، والأصل امْتُقعَ، وقد  ذَكَر [نا] هُ.
--------------ـــ
([1])  التكملة من المجمل.
([2])  في الجمهرة (3: 164).
([3])  في الأصل: "وكأن".
([4]) البيت للمفضل النكري، كما في اللسان (محق) الأصمعيات 54، وهو في المجمل (محق، نقل) بدون نسبة. وقد سبق في (محق).
([5]) فيما سبق: "يقلب صعدة".
([6]) في الأصل: "ونقيب"، صوابها من المجمل.
([7]) في الأصل: "الضعيف"، تحريف. وفي المجمل: "يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته".
([8]) في الأصل: "الخوف"، صوابه في المجمل واللسان. وزاد في اللسان: "ورأسها من داخل".
([9]) لدريد بن الصمة، في اللسان (نقب) وأمالي القالي (2: 161) والبيان (1: 107) والأغاني
(13: 130).
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (نقب، أقط).
([11]) في الأصل: "ومعينهم"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "النقب".
([13])  في الأصل: "نقحت عن العصا".
([14])  في الأصل: "وتنقح"، تحريف، وأثبت ما في المجمل.
([15])  التكملة من المجمل.
([16])  في المجمل: "اغتبته وعبته".
([17])  منقر، كمنبر، ومنقر أيضاً بضم الميم والقاف.
([18]) لذؤيب بن زنيم الطهوي، في اللسان (نقر) وإصلاح المنطق 259، 480 ونوادر أبي زيد 119. وصدره:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
          ورواية النوادر: "عن شيء عناني".
([19]) في الأصل: "رق".
([20])  في الأصل: "الغدق".
([21])  في الأصل: "ما له"، صوابه من المجمل.
([22]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "منتقض الأرض من الكمأة".
([23]) في الأصل: "الأنقاض والقرقرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) الرجز لشظاظ الضبي اللص، كما في اللسان (نقض). ورواية اللسان: "عجوز من نمير"، ورواية الأصل تطابق رواية المجمل.
([25])  في الأصل: "لدواء"، وأثبت ما في المجمل.
([26])  ويقال منقعة أيضاً، كما في المجمل واللسان.
([27])  لمهلهل في اللسان (قدر، نقع، قدم)، كما سبق في حواشي (قدم) حيث أنشد البيت من قبل.
([28]) للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 واللسان (نقع).

ـ

##### Türkçe

(نûn, **النون**; **القاف** ve **اللام** babı ve bunların üçlüleri)

(**نقل**)  **النون** ve **القاف** ve **اللام**: Sahih bir asıldır; bir şeyin bir yerden bir yere dönüştürülmesine delâlet eder; sonra bundan dallandırılır. Denir ki: Onu taşıdım; onu taşırım; taşıma olarak. Ve at, ayaklarını taşıma ile (hızla) hareket ettirdi. Ve bir at: **مِنْقَل**: ayakların nakli (hızlı hareketi) çabuk olan. Ve yaralardan **المُنقِّلَة**: ondan kemiklerin örtüsünün taşındığı (yerinden oynatıldığı) olan. Ve **النُّقْل**: içenin içkisi üzerine yediği şey. İbn Düreyd derdi: o fetha iledir ve damme edilmez; insanlar onu damme ile söyler. Ve **النَّقَل** (kafın fethasıyla): küçük taşlardan, söküldüklerinde kalan şey; çünkü onlar taşınır. Ve **النَّقيل**: yol; çünkü onu ancak yer değiştiren (geçen) kimse tutar. Ve **المَنْقَلة**: konak (menzil). Ve yürüyüşten bir tür; ona **نَقِيل** denir; o da o ölçüdür; sanki o, yürüyüşe devamlılıktır. Ve **المُنَقَّل**: eskiyen mest; çünkü yürüyen onun üzerinde yer değiştirir, ta ki delininceye kadar. Aynı şekilde devede **النَّقَل**: mestine isabet eden bir hastalık; böylece delinir. Mestini yamamakla yamalanan yamalar: **النَّقائِل**.

Ve babdan **المُناقَلَة**: hadisi veya inşadı karşılıklı gözden geçirme; sanki sen sözünü ona naklettin ve o da sözünü sana nakletti. Ve **النِّقَال**: develerin içmesi, sonra bırakılması, sonra suya dönüp içmesi; bu onlara yaptırılmaz, fakat onu onlar yapar. Ve derler ki: **النَّقْلة**: mızrak (kamış). Ve şöyle inşad ederler:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ
Meşhur olan: “يُقلقل صَعْدة”.

(**نقم**)  **النون** ve **القاف** ve **الميم**: kök-asıl; bir şeyi inkâr etmeye ve ayıplamaya delâlet eder. Ona karşı **نَقَمْتُ** **أَنْقِمُ**: ona fiilini inkâr ettim. Ve azaptan ve intikamdan **النِّقْمة**: sanki onu inkâr etti de onu cezalandırdı. Ve nefse “**نقيمة**” demeleri ve “**ميمون النَّقيمة**”; bu ancak ibdâldendir; asıl **نَقِيبَة**’dir.

(**نقه**)  **النون** ve **القاف** ve **الهاء**: hastalıktan iyileşmeye delâlet eden bir kelime; sonra ödünç alınır. Hastalıktan **نَقَهَ** **نُقُوهاً**: ayıldı; o hâlde o **نَاقِهٌ**’dir. Ve derler ki: hadisi **نَقِهَ**; “anladı” gibi; kafın kesresiyle; onu birinciden ayırmak için. Ölçü birdir; çünkü onu **نَقِهَ** ederse onda şüpheden iyileşmiştir. Lihyânî dedi: denir ki: “Bana kulağını **أَنْقِهْ**”, yani onu bana yönelt; sanki diyor ki: ta ki söylediğimi anlayasın. Ve bize ulaştı ki Medine ehli istifhama “**الاستِنْقاه**” derler.

(**نقي**)  **النون** ve **القاف** ve illetli harf: temizlik ve hâlislik üzerine delâlet eden bir asıl. Ondan: şeyi **نَقَّيْتُ**: onu, ona karışanı gidererek arıttım; arıtma olarak. Aynı şekilde denir: şeyi **انتقَيت**; sanki onun en iyisini ve en hâlisini aldın. Ve **النُّقَاوة**: bir şeyden seçtiğinin en iyisi. Ve **النَّقَاة**: denildiği üzere kötü olan; sanki seçilip atılan şeydir. Ve bazısı dedi: her şeyin **نَقاة**’si: kötüsüdür; hurma hariç; çünkü onun **نَقَاتَه**’si seçkinidir.

Ve babda **النِّقْيُ**: kemiklerin iliği; hâlisliği ve temizliği sebebiyle adlandırıldı. Ve semiz koyunun ve başkasının göz yağcığına: **النِّقْي** denir. Ve bir dişi deve: **لا تُنقِي**. Dedi ki:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
Ama Ferrâ, **الأنقاء**’nın: iliği olan her kemik olduğunu iddia etti. Bu sahih olursa, bu, Arapların bir şeyi, ona komşu olduğu zaman başkasının adıyla adlandırması üzerinedir.

(**نقب**)  **النون** ve **القاف** ve **الباء**: sahih bir asıl; bir şeyde açmaya delâlet eder. Duvarı **نقَب** eder; onu deler; delme olarak. Ve baytar, hayvanın göbeğini deler ki ondan su çıkarsın. Ve o demir parçası **مِنْقب**’dir. Ve **كلبٌ نقيبٌ**: gırtlağı **نُقِبَتْ**; sesi zayıflasın diye; onu alçaklar yapar; misafir onun sesini işitmesin diye. Ve **النَّاقِبة**: yanda çıkan, içe hücum eden bir yara. Ve devenin mesti **نَقِبَ**: delik olarak yırtıldı. Ve **النُّقْبة**: uyuzun görünen ilk hâli. Çoğulu **نُقَب**. Dedi:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ
Ölçüsü sahihdir; çünkü o, deriyi delen bir şeydir. Ve babdan: **النِّقاب**: işlerde âlim olan; sanki onların üzerinde **نَقَّب** etti de onları istinbat etti; yahut onlardan araştıran âlim. Dedi:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ
Ve **النَّقب** ve **المَنْقَبة**: dağdaki yol; hepsi tek bir ölçüdür. Ve ülkelerde **نقَّبوا**: yürüdüler. Aslı, **النُّقوب**’da yürümektir: yollar. Ve **النَّقيب**: kavmin **نقيب**’i: onların şahidi ve kefilidir. Manası ve **النِّقاب** (âlim) manası birdir; çünkü onların işlerini araştırır; yahut sırları araştırdığı gibi deler. Ve **المَنْقَبَة**: kerim fiil; ölçüsü sahihdir; çünkü o, şöhret bulmuş güzel bir şeydir; sanki ondan araştırıldı.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: kadının **نِقاب**’ı. Ve falanı **ناقَبْتُ**: ona ansızın rastladım. Ve **النُّقْبة**: izar gibi bir elbise; içinde bağcık vardır; fakat kuşak değildir.

Renk ise ona **النُّقْبة** denir; ve o “**حسن النُّقْبة**”dir; yani renk. Ve mümkündür ki birincidendir; sanki ondan bir şey araştırılıp ortaya çıkan bir şeydir.

(**نقث**)  **النون** ve **القاف** ve **الثاء**: sahih bir kelime; bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu nakletmeye delâlet eder. Evimde olanı tümüyle **نَقَثَ**: hepsini nakletti. Ve sözlerini **نَقّثوا**: onu karıştırdılar; yemek karıştırıldığı gibi. Ve **ينقِّث** olarak çıktı: ayaklarının naklinde (adım atışında) hızlanır. Ve kemiği **نَقَثتُ** **أَنْقُثُه**: içindeki iliği çıkardım.

(**نقح**)  **النون** ve **القاف** ve **الحاء**: sahih bir asıl; bir şeyi bir şeyden ayıklamana delâlet eder. Sopayı **نَقَّحت**: ondan budaklarını budadım. Ondan: **شِعرٌ مُنَقَّحٌ**; yani araştırılmış, onda uygun olmayan şey atılmış. Ve kemiği **نَقَحت**: iliğini çıkardım.

(**نقخ**)  **النون** ve **القاف** ve **الخاء**: bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden bir kelime. Ve **ماءٌ نُقَاخٌ**: soğuk tatlı su; sanki soğukluğuyla susuzluğu **ينقَخ** eder; yani ona vurur. Ve **النَّقْخ**: beynin üzerinden başı delmektir.

(**نقد**)  **النون** ve **القاف** ve **الدال**: sahih bir asıl; bir şeyi ortaya çıkarmaya ve belirginleşmesine delâlet eder. Ondan: toynakta **النَّقَد**; o da onun soyulmasıdır. **حافرٌ نَقِدٌ**: soyulmuş. Ve azı dişinde **النَّقَد**: kırılmasıdır; bu, onun etinin (diş etinin) ondan açığa çıkmasıyla olur.

Ve babdan: dirhemi **نَقْد** etmek; bu, onun iyiliğinde veya başka şeyde hâlinin açığa çıkarılmasıdır. Ve **درهمٌ نَقْدٌ**: tartısı tam, iyi; sanki hâli açığa çıkarılmış da bilinmiştir. Ve kirpiye **الأنْقد** denir. Derler ki: “Falan, **بلَيْلَةِ أنْقد** geceledi”; bütün gecesini yürüyerek geçirdiğinde. Bu da o ölçüdür; çünkü sanki karanlık ondan gidinceye kadar yürür. Ve derler ki: **الشَّيْهَمَ** bütün gece uyumaz. Ve Araplar der: Falan, şeye **يَنْقُد** etmeyi sürdürdü; yani ona bakmayı sürdürdü.

Ve babdan şâz olan şeylerden: **النَّقَد**: küçük koyunlar; onunla, neredeyse büyümeyen cılız çocuk benzetilir.

(**نقذ**)  **النون** ve **القاف** ve **الذال**: sahih bir asıl; bir şeyi kurtarmaya delâlet eder. Onu ondan **أنقذتُه**: onu kurtardım. Ve **فرسٌ نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmış; ve atlar **نقائذ**. Kurtardığın her şey **نَقَذٌ**’dür.

(**نقر**)  **النون** ve **القاف** ve **الراء**: sahih bir asıl; bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eder; ta ki onda bir oyuk açılıncaya kadar; sonra onda genişletilir.

[Ondan] kuşun gagası; çünkü onunla şeyi **يَنقُر** eder, ta ki onda iz bırakıncaya kadar. Ve değirmeni **نَقَرت**; **المنقار** ile; o da o demir parçadır.

Ve babdan: işi **نقَّرتُ**; ta ki onu bildim; bu, onu araştırmandır; sanki onu bilmen, onda bir **نَقْر**dır. Ve adamı **نقرت**: onu ayıpladım; sanki bir şeyle vurdun da onda etki bıraktın. Ve bir kadın kocasına dedi: “Beni **بَنِي نَظَرَى**’ya uğrat; beni **بَنَاتِ نَقَرَى**’ya uğratma”; yani beni bana bakan erkeklere uğrat; beni beni çekiştiren kadınlara uğratma. Ve **النُّقرة**: sel suyunun kaldığı yer; sanki **نُقِر** edilip oyulmuştur. Ve **المناقِرَ**’ın teki **منْقر**’dir; bunlar, başları dar küçük kuyulardır; sanki yerde delme ile delinmiştir. Ve ensenin **نُقْرة**’si: ondaki çukurdur. Ve **النَّقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta. Ve **النَّقير**: bir ağacın kökü; oyulur ve içinde şıra yapılır. O, hakkında nehiy gelen şeydir. Ve falan “**كريم النَّقِير**”dir; yani asıl; sanki ondan oyulup çıkarılan yerdir. Ve “Onları **النَّقَرَى** çağırdı” sözleri: bir topluluğu çağırıp başkalarını çağırmamasıdır; alçaklığından. Bu sahih bir ölçüdür; çünkü onları topluca çağırmaz; fakat meclise gelir de birine fısıldar; sanki onu **ينقُره** eder; yahut eliyle onu dürter ki onunla kalksın. Ve **النَّاقور**: kıyamet günü meleğin üfleyeceği sûrdur; o, vuruşuyla âlemleri **يَنقُر** eder.

Ve babdan: işi **نقَّرت**; onu araştırdığında.

Ve asıldan şâz olan şeylerden: “Şeyden **أنْقَرَ**; **إنقاراً**”: vazgeçti. Hadiste: “Allah, müminin katilinden **لِيُنْقِرَ** olmaz”; sanki ona azap etmekten vazgeçmez. Dedi:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ *

(**نقز**)  **النون** ve **القاف** ve **الزاء**: kök-asıl; inceliğe, hafifliğe ve küçüklüğe delâlet eder. Ondan **النَّقْز**: sıçrama. Ve ceylanın **نواقز**’i: ayakları. Ve insanların **نَقَزُ**’u: aşağılıkları. Ve **النَّقَز**: kötü adam. Ve **النُّقَاز**: koyunu tutan bir hastalık; ondan dolayı titrer ve durulmaz. Ve **النَُّقَّاز**: küçük serçeler.

(**نقس**)  **النون** ve **القاف** ve **السين**: kök-asıl; bir şeyi iyi olmayan bir şeyle lekelemeye delâlet eder. Onu **نَقَسته**: onu ayıpladım; sanki onu çirkin bir şeyle lekeledin. Aslı **نِقْس المِداد**’dır; çoğulu **أنقاس**.

(**نقش**)  **النون** ve **القاف** ve **الشين**: sahih bir asıl; bir şeyi çıkarmaya ve onu tamamen tüketmeye delâlet eder; ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın; sonra ona yakın olan kıyas edilir. Ondan: **نَقْش** kılın **بالمِنقاش** ile; o da onu yolmaktır. Ondan **المناقَشة**: hesapta ince eleyip sık dokuma; ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın. Hadiste: “Hesapta **نُوقِشَ** edilen azap görür.” Ve denir: **شَجَّةٌ منقوشةٌ**: ondan kemikler **تُنقَشُ** edilir; yani çıkarılır. Ve denir: koyunun yatma yerini **نقَشْتُ**: onu dikenden temizledim. Ve **النَّقيش**: dağınık eşya; sanki onun bir kısmı bir kısmından **انتُقِشَ** edildi; yani bir kısmı bir kısmından ayrıldı. Ve babdan: şeyin **نقْشُ**’u: onu güzelleştirmektir; sanki onu **ينقُشُه** eder; yani ondan kusurlarını giderir ve onu güzelleştirir. Sonra bu ödünç alınır da denir: hurma salkımını **نقشت**. Bu, onu dikenle dövmendir; ta ki olgunlaşsın. Ve derler ki: “Bunu **انتقَشْتَ** ne iyi”; yani onu seçtin. Ve bu, bunun **نَقِيشُ**’idir; yani onun benzeridir. Ve Allah’ın ne zıddı vardır ne de **نَقِيش**; yani suretinde ve nakşında ona benzeyen yoktur.

(**نقص**)  **النون** ve **القاف** ve **الصاد**: tek bir kelimedir; o da **النَّقْص**: artmanın zıddı. Şey **نَقَصَ**; ve ben onu **نَقَصْتُ**; o **مَنْقوص**’tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıp; denir: onda **نقيصةٌ** yok; yani eksilten bir şey yok. Bütün babın dönüşü buna göredir.

(**نقض**)  **النون** ve **القاف** ve **الضاد**: sahih bir asıl; bir şeyi bozup çözmeye delâlet eder; bazen de ses cinsinden bir mânaya delâlet eder. İpi ve binayı **نَقَضْتُ**. Ve **النَّقيض**: bozulmuş olan; bu yüzden zayıf deveye **نِقْضٌ** denir; sanki yolculuklar onu bozdu; çoğulu **أنقاض**. Ve şiirde **المُنَاقَضَة** bundandır; sanki sahibinin kurduğunu bozmak ister. Ve ahdi bozmak da ondandır. Ve **النِّقْض**: yerden mantarı çıkarmak istediğinde, toprağın ondan **مُنْتَقَضُ** olan kısmıdır. Onu **نَقضْتُها**: bozup çıkardım. Ve yara **انتقضت**: sanki kaynaşmıştı da sonra bozuldu.

Ses ise eklemlerin sesine onların **نَقِيض**’i denir; bu birincisine yakındır; çünkü sanki onlar bozulur da o sırada onlardan bir ses işitilir. Ve tavuk **أنقَضَت**: ses çıkardı. Ve **الإنقاض**: çökmüş deve yavrusunu sürmektir. Dedi:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ
Der ki: onun, onunla gürleyen devesini çaldım; ona ise onunla **تُنْقِضُ** edeceği bir genç deve bıraktım.

(**نقط**)  **النون** ve **القاف** ve **الطاء**: kök-asıl; şeyde ince bir noktaya delâlet eder. Hurma ağaçlarından parçaya **نُقْطة** denir. Ve denir: azlıkta noktaya benzetmedir.

(**نقع**)  **النون** ve **القاف** ve **العين**: iki sahih asıl: biri, sıvı gibi bir şeyin kendi yerinde durmasına delâlet eder; diğeri seslerden bir sese.

Birincisi: su, kendi **مَنْقعه**’ında **نَقَع** etti: duruldu. Ve şey suda **استَنْقع** etti. Ve **النَّقُوع**: suda ıslatılan şey; ilaç veya nebiz gibi. Ve **المِنْقَع**: o kaptır. Ve **المِنْقَع**: çocuğa küçük tencere gibi; içine süt konur ve ona yedirilir. Ona **مِنْقَع البُرَم** denir; taşlardan olur. Ve **النَّقيع**: kuru üzümden yapılan içecek; sanki kuru üzüm onun için ıslatılır. Ve **النَّقِيع**: hurmanın ıslatıldığı havuz. Ve **النَّقِيع** ve **النَّقْع**: durulmuş su. Ve **ماءٌ ناقعٌ**: **النَّاجع** gibi; sanki yerinde duruldu da harareti kırdı. Aynı şekilde **النَّقُوع**. Ve **النَّقيع**: suyu çok kuyu. Ve hadiste gelen kuyunun **نَقْع**’ı: onun suyu; sanki o, onun durağıdır. Ve **الأنقوعة**: tiridin çukuru. Ve “O, **شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ**” sözleri: yani bir işe defalarca dönen. Böyle derler; bize göre yönü şudur: ürkek kuş, kendini sakınarak su başlarına varmaz; fakat içip selâmet bulmak için **المناقع**’a gelir; aynı şekilde akıllı, ihtiyatlı adam da işlerinde ancak selâmet yerlerine atılır. Ve **النَّقيعة**: sütün safı. Ama **النقيعة** hakkında bir kavim dedi: taksimden önce yağmadan elde edilip korunan şey. Şair dedi:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ
Ve denir: bilakis **النَّقيعة**: yolculuktan gelen için yapılan yemektir; sanki o, onun için hazırlandığında “**نقع**” etti; yani yerleştirildi. Bu iki yön, bunda söylenenlerin en iyisidir; çünkü ikisi daha kıyasîdir. Ve derler ki: **النَّقيعة**: bir deve; birden çok deve yerine **تُنقَع** edilir; koyun için kesilen **الفَرَعة** gibi.

Diğer asla gelince: **النَّقيع**: çığlık; o da **النَّقْع**’dır. Ve ses **نقَع** etti: yükseldi. Dedi:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ
Ve denir: **النَّقع**: devekuşunun sesi. Ve **النّقَّاع**: yanında olmayanla çokluk taslayan adam; sanki onunla bağırır.

“Rengi **انتُقعَ** oldu” sözüne gelince: o ibdâldendir; asıl **امْتُقعَ**’dır; onu zikrettik.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النقب في الحائط والجلد كالثقب في الخشب، يقال: نقب البيطار سرة الدابة بالمنقب، وهو الذي ينقب به، والمنقب: المكان الذي ينقب، ونقب الحائط، ونقب القوم: ساروا. قال تعالى: ﴿فنقبوا في البلاد هل من محيص﴾ [ق/36] وكلب نقيب: نقبت غلصمته ليضعف صوته. والنقبة: أول الجرب يبدو، وجمعها: نقب، والناقبة: قرحة، والنقبة: ثوب كالإزار سمي بذلك لنقبة تجعل فيها تكة، والمنقبة: طريق منفذ في الجبال، واستعير لفعل الكريم؛ إما لكونه تأثيرا له؛ أو لكونه منهجا في رفعه، والنقيب: الباحث عن القوم وعن أحوالهم، وجمعه: نقباء، قال: ﴿وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا﴾ [المائدة/12].

##### Türkçe

- **النقب** duvarda ve deride, ağaçtaki delik gibi (olan şeydir); denilir ki: nalbant, hayvanın göbeğini **بالمنقب** ile **نقب** etti; o, onunla **ينقب** edilen şeydir; **المنقب**: **ينقب** edilen yer; ve **نقب** duvarı; ve **نقب** kavim: yürüdüler. Yüce Allah dedi ki: ﴿فنقبوا في البلاد هل من محيص﴾ [ق/36]. Ve **نقيب** köpek: gırtlağını **نقبت** ettim ki sesi zayıflasın. Ve **النقبة**: uyuzun ilk görüneni; cem‘i: **نقب**. Ve **الناقبة**: yara. Ve **النقبة**: izar gibi bir elbise; ona bu ad verildi, çünkü içine bir bağ (tikke) konulan bir **نقبة** yapılır. Ve **المنقبة**: dağlarda geçit veren bir yol; cömertin fiiline ödünç alınmıştır; ya onun için bir tesir oluşundan dolayı; yahut onu yükseltmede bir yöntem oluşundan dolayı. Ve **النقيب**: kavim hakkında ve onların hâlleri hakkında araştıran; cem‘i: **نقباء**. Dedi ki: ﴿وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا﴾ [المائدة/12].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ق ب
نقب الحائط‏.‏
ونقب البيطار سرّة الدابّة بالمنقب فأخرج ماءً أصفر‏.‏
قال يصف فرساً‏:‏ كالسّيد لم ينقب البيطار سرّته ولم يسمه ولم يلمس له عصباً وكلب نقيب‏:‏ نقبت حنجرته ليضعف صوته فلا يدلّ على اللئيم بنباحه‏.‏
وخرجت به الناقبة والنّقابة‏:‏ قرحة تخرج بالجنب تهجم على الجوف رأسها من داخل‏.‏
ونقب خفّ البعير‏:‏ رقّ وتثقّب‏.‏
قال‏:‏ ما إن بها من نقبٍ ولا دبر ونقّب عنه ونقّر‏:‏ بحث‏.‏
‏"‏ فنقّبوا في البلاد ‏"‏‏:‏ ساروا‏.‏
وسلكوا النّقب والمنقب والمنقبة والنّقاب والمناقب وهي طرق الجبال‏.‏
ورجل نقاب‏:‏ نافذ في الأمور وذو مناقب وهي المخابر والمآثر‏.‏
وميمون النّقيبة‏:‏ محمود المخبر‏.‏
وما لهم من نقيبة‏:‏ من نفاذ رأي‏.‏
وهو نقيب القوم وقد نقب عليهم ونقب نقابة‏.‏
وفرس حسن النّقبة أي اللون‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ ولاح أزهر مشهور بنقبته كأنه حين يعلو عاقراً لهب وما عليها إلاّ النقبة وهي إزار كالنّطاق إلاّ أن لها حجزةً‏.‏
وظهرت بالبعير نقبة وهي أول الجرب‏.‏
وانتقبت المرأة وتنقّبت‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نقب خفّي‏:‏ تخرّق‏.‏
وفلان يضع الهناء مواضع النقب إذا كان ماهراً مصيباً‏.‏
وجلوت السيف والنّصل من النقب وهي آثار الصدأ شبّهت بأوّل الجرب‏.‏
قال الكميت يصف ثوراً‏:‏ وكانا عند الناس ف ينقابٍ واحدٍ إذا كانا مثلين ونظيرين‏.‏

##### Türkçe

ن ق ب
**نقب** duvarı.
Ve nalbant, **المنقب** ile binitin göbeğini **نقب** etti de sarı bir su çıkardı.
Bir atı vasfederek dedi: Bir efendi gibi; nalbant onun göbeğini **ينقب** etmemiş, onu dağlamamış, onun için bir sinire dokunmamış. Ve **كلب نقيب**: gırtlağı **نقبت** edildi ki sesi zayıflasın da havlamasıyla alçağa delâlet etmesin.
Ve onunla **الناقبة** ve **النّقابة** çıktı: böğürde çıkan bir yara; başı içeriden olmak üzere içe saldırır.
Ve devenin toynağı **نقب** etti: inceldi ve delindi.
Dedi: onda ne bir **نقب** vardır ne de bir **دبر**. Ve ondan **نقّب** etti ve **نقّر**: araştırdı.
"ف **نقّبوا** في البلاد": yürüdüler.
Ve dağ yolları olan **النّقب** ve **المنقب** ve **المنقبة** ve **النّقاب** ve **المناقب**e girdiler.
Ve **رجل نقاب**: işlerde nüfuz edici; ve **مناقب** sahibi; o da tecrübeler ve övünülecek işlerdir.
Ve **ميمون النّقيبة**: övülmüş haber/mahiyet sahibi.
Ve onların bir **نقيبة**si yoktur: nüfuz eden görüşten.
Ve o, kavmin **نقيب**idir; onların üzerine **نقب** etti ve **نقب** bir **نقابة** etti.
Ve **فرس حسن النّقبة**: yani renk.
Zû’r-Rumme dedi:
Ve parladı; **نقبته**siyle meşhur, parlak; sanki yükseldiği vakit, onun için kısır bir alev. Ve onun üzerinde **النقبة**den başka bir şey yoktur; o, kuşak gibi bir izardır; ancak onun bir **حجزة**si vardır.
Ve devede bir **نقبة** belirdi; o, uyuzun başlangıcıdır.
Ve kadın **انتقبت** etti ve **تنقّبت** etti.
Mecazdan: **نقب** etti benim toynağım: yırtıldı/delindi.
Ve falan, mahir ve isabetli olduğu zaman, **النقب** yerlerine **الهناء**ı koyar.
Ve kılıcı ve **النّصل**i **النقب**den sildim; o, pasın izleridir; uyuzun başlangıcına benzetildi.
Kumeyt, bir boğayı vasfederek dedi:
Ve ikisi, insanlar yanında, bir tek **ينقاب** içinde idi; ikisi benzer ve denk oldukları zaman.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّقْبُ: الثَّقْبُ في أَيِّ شيءٍ كان، نَقَبه يَنْقُبه نَقْباً. وشيءٌ نَقِيبٌ: مَنْقُوب؛ قال أَبو ذؤَيب:
أَرِقْتُ لذِكْرِه، مِنْ غيرِ نَوْبٍ، *  كَما يَهْتاجُ مَوْشِـيٌّ نَقِـيبُ يعني بالـمَوْشِـيِّ يَراعةً. ونَقِبَ الجِلْدُ نَقَباً؛ واسم تلك النَّقْبة نَقْبٌ أَيضاً. ونَقِبَ البعيرُ، بالكسر، إِذا رَقَّتْ أَخْفافُه.
وأَنْقَبَ الرجلُ إِذا نَقِبَ بعيرُه. وفي حديث عمر،
رضي اللّه عنه: أَتاه أَعرابيّ فقال: إِني على ناقة دَبْراءَ عَجْفاءَ نَقْباءَ، واسْتَحْمَله فظنه كاذباً، فلم يَحْمِلْه، فانطَلَقَ وهو يقول: أَقْسَمَ باللّهِ أَبو حَفْصٍ عُمَرْ: *  ما مَسَّها من نَقَبٍ ولا دَبَرْ أَراد بالنَّقَبِ ههنا: رِقَّةَ الأَخْفافِ. نَقِبَ البعيرُ يَنْقَبُ، فهو نَقِبٌ. وفي حديثه الآخر قال لامرأَةٍ حَاجَّةٍ: أَنْقَبْتِ وأَدْبَرْتِ أَي نَقِبَ بعيرُك ودَبِرَ. وفي حديث علي، عليه السلام: ولْيَسْـتَأْنِ بالنَّقِبِ والظَّالِـع أَي يَرْفُقْ بهما، ويجوز أَن يكون من الجَرَب. وفي حديث أَبي موسى: فنَقِـبَتْ أَقْدامُنا أَي رَقَّتْ جُلودُها، وتَنَفَّطَتْ من الـمَشْيِ. ونَقِبَ الخُفُّ الملبوسُ نَقَباً: تَخَرَّقَ، وقيل: حَفِـيَ. ونَقِبَ خُفُّ البعير نَقَباً إِذا حَفِـيَ حتى يَتَخَرَّقَ فِرْسِنُه، فهو نَقِبٌ؛ وأَنْقَبَ كذلك؛ قال كثير عزة: وقد أَزْجُرُ العَرْجاءَ أَنْقَبُ خُفُّها، *  مَناسِمُها لا يَسْتَبِلُّ رَثِـيمُها أَراد: ومَناسِمُها، فحذف حرف العطف، كما قال: قَسَمَا الطَّارِفَ التَّلِـيدَ؛ ويروى: أَنْقَبُ خُفِّها مَناسِمُها.
والـمَنْقَبُ من السُّرَّة: قُدَّامُها، حيث يُنْقَبُ البَطْنُ، وكذلك هو من الفرس؛ وقيل: الـمَنْقَبُ السُّرَّةُ نَفْسُها؛ قال النابغة الجعدي يصف الفرس: كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِـيفِه، *  إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالـمَنْقَبِ، لُطِمْنَ بتُرْسٍ، شديد الصِّفَا *  قِ، من خَشَبِ الجَوْز، لم يُثْقَبِ والـمِنْقَبةُ: التي يَنْقُب بها البَيْطارُ، نادرٌ. والبَيْطارُ يَنْقُبُ في بَطْنِ الدابة بالـمِنْقَبِ في سُرَّته حتى يَسيل منه ماء أَصْفر؛ ومنه قول الشاعر: كالسِّيدِ لم يَنْقُبِ البَيْطارُ سُرَّتَه، *  ولم يَسِمْه، ولم يَلْمِسْ له عَصَبا ونَقَبَ البَيْطارُ سُرَّة الدابة؛ وتلك الحديدةُ مِنْقَبٌ، بالكسر؛ والمكان مَنْقَبٌ، بالفتح؛ وأَنشد الجوهري لـمُرَّة بن مَحْكَانَ: أَقَبّ لم يَنْقُبِ البَيْطارُ سُرَّتَه، *  ولم يَدِجْهُ، ولم يَغْمِزْ له عَصَبا وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: أَنه اشْتَكَى عَيْنَه، فكَرِهَ أَنْ يَنْقُبَها؛ قال ابن الأَثير: نَقْبُ العَيْنِ هو الذي تُسَمِّيه الأَطباءُ القَدْح، وهو مُعالجةُ الماءِ الأَسْودِ الذي يَحْدُثُ في العين؛ وأَصله أَن يَنْقُر البَيْطارُ حافر الدابة ليَخْرُجَ منه ما دَخل فيه. والأَنْقابُ: الآذانُ، لا أَعْرِفُ لها واحداً؛ قال القَطامِـيُّ: كانتْ خُدُودُ هِجانِهِنَّ مُمالةً *  أَنْقابُهُنَّ، إِلى حُداءِ السُّوَّقِ ويروى: أَنَقاً بِهنَّ أَي إِعْجاباً بِهنَّ.
التهذيب: إِن عليه نُقْبةً أَي أَثَراً. ونُقْبةُ كُلِّ شيءٍ: أَثَرُه وهَيْـأَتُهُ. والنُّقْبُ والنُّقَبُ: القِطَعُ المتفرّقَةُ من الجَرَب، الواحدة نُقْبة؛ وقيل: هي أَوَّلُ ما يَبْدُو من الجَرَب؛ قال دُرَيْدُ بن الصِّمَّةِ: مُتَبَذِّلاً، تَبدُو مَحاسِنُه، *  يَضَعُ الـهِناءَ مواضِـعَ النُّقْبِ وقيل: النُّقْبُ الجَرَبُ عامّةً؛ وبه فسر ثعلب قولَ أَبي محمدٍ، الـحَذْلَـمِـيِّ:
وتَكْشِفُ النُّقْبةَ عن لِثامِها
يقول: تُبْرِئُ من الجَرَب. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: لا يُعْدي شيءٌ شيئاً؛ فقال أَعرابيٌّ: يا رسول اللّه، إِنَّ النُّقْبةَ تكون بِمِشْفَرِ البَعيرِ، أَو بذَنَبِه في الإِبل العظيمة، فتَجْرَبُ كُلُّها؛ فقال النبي، صلى اللّه عليه وسلم: فما أَعْدى الأَوّلَ؟ قال الأَصمعي: النُّقْبةُ هي أَوَّل جَرَبٍ يَبْدُو؛ يقال للبعير: به نُقْبة، وجمعها نُقْبٌ، بسكون القاف، لأَنها تَنْقُبُ الجِلْد أَي تَخْرِقُه. قال أَبو عبيد: والنُّقْبةُ، في غير هذا، أَن تُـؤْخذَ القِطْعةُ من الثوب، قَدْرَ السَّراويلِ، فتُجْعل لها حُجْزةٌ مَخِـيطَةٌ، من غير نَيْفَقٍ، وتُشَدّ كما تُشَدُّ حُجْزةُ السراويل، فإِذا كان لها نَيْفَقٌ وساقانِ فهي سراويل، فإِذا لم يكن لها نَيْفَقٌ، ولا ساقانِ، ولا حُجْزة، فهو النِّطاقُ. ابن شميل: النُّقْبَةُ أَوَّلُ بَدْءِ الجَرَب، تَرَى الرُّقْعَة مثل الكَفِّ بجَنْبِ البَعير، أَو وَرِكِه، أَو بِمِشْفَره، ثم تَتَمَشَّى فيه، حتَّى تُشْرِيَه كله أَي تَمْلأَه؛ قال أَبو النجم يصف فحلاً:
فاسْوَدَّ، من جُفْرتِه، إِبْطاها، *  كما طَلى، النُّقْبةَ، طالِـياها أَي اسْوَدَّ من العَرَق، حينَ سال، حتى كأَنه جَرِبَ ذلك الموضعُ، فطُلِـيَ بالقَطِرانِ فاسْوَدَّ من العَرَق؛ والجُفْرةُ: الوَسَطُ. والناقِـبةُ: قُرْحة تَخْرُجُ بالجَنْب. ابن سيده: النُّقْب قرْحة تَخْرج في الجَنْب، وتَهْجُمُ على الجوف، ورأْسُها من داخل. ونَقَبَتْه النَّكْبةُ تَنْقُبه نَقْباً: أَصابته فبَلَغَتْ منه، كنَكَبَتْه. والناقبةُ: داءٌ يأْخذ الإِنسانَ، من طُول الضَّجْعة. والنُّقْبة: الصَّدَأُ. وفي المحكم: والنُّقْبة صَدَأُ السيفِ والنَّصْلِ؛ قال لبيد: جُنُوءَ الهالِكِـيِّ على يَدَيْهِ، *  مُكِـبّاً، يَجْتَلي نُقَبَ النِّصالِ ويروى: جُنُوحَ الهالِكِـيِّ.
والنَّقْبُ والنُّقْبُ: الطريقُ، وقيل: الطريقُ الضَّيِّقُ في الجَبل، والجمع أَنْقابٌ، ونِقابٌ؛ أَنشد ثعلب لابن أَبي عاصية:
تَطَاوَلَ لَيْلي بالعراقِ، ولم يكن *  عَليَّ، بأَنْقابِ الحجازِ، يَطُولُ وفي التهذيب، في جمعه: نِقَبةٌ؛ قال: ومثله الجُرْفُ، وجَمْعُه جِرَفَةٌ.والـمَنْقَبُ والـمَنْقَبةُ، كالنَّقْبِ؛ والـمَنْقَبُ، والنِّقابُ: الطريق في الغَلْظِ؛ قال:
وتَراهُنَّ شُزَّباً كالسَّعالي، *  يَتَطَلَّعْنَ من ثُغُورِ النِّقابِ يكون جمعاً، ويكون واحداً.
والـمَنْقَبة: الطريق الضيق بين دارَيْنِ، لا يُسْتطاع سُلوكُه. وفي الحديث: لا شُفْعةَ في فَحْل، ولا مَنْقَبةٍ؛ فسَّروا الـمَنْقبةَ بالحائط، وسيأْتي ذكر الفحل؛ وفي رواية: لا شُفْعةَ في فِناءٍ، ولا طريقٍ، ولا مَنْقَبة؛ الـمَنْقَبةُ: هي الطريق بين الدارين، كأَنه نُقِبَ من هذه إِلى هذه؛ وقيل: هو الطريق التي تعلو أَنْشازَ الأَرض. وفي الحديث: إِنهم فَزِعُوا من الطاعون، فقال: أَرْجُو أَن لا يَطْلُع إِلينا نِقابَها؛ قال ابن الأَثير: هي جمع نَقْبٍ، وهو الطريق بين الجبلين؛ أَراد أَنه لا يَطْلُع إِلينا من طُرُق المدينة، فأَضْمَر عن غير مذكور؛ ومنه الحديث: على أَنْقابِ المدينةِ ملائكة، لا يَدْخُلُها الطاعُونُ، ولا الدجالُ؛ هو جمع قلة للنَّقْب. والنَّقْبُ: أَن يجمع الفرسُ قوائمه في حُضْرِه ولا يَبْسُطَ يديه، ويكون حُضْرُه وَثْباً.
والنَّقِـيبةُ النَّفْسُ؛ وقيل: الطَّبيعَة؛ وقيل: الخَليقةُ. والنَّقِـيبةُ: يُمْنُ الفِعْل. ابن بُزُرْجَ: ما لهم نَقِـيبةٌ أَي نَفاذُ رَأْيٍ. ورجل مَيْمونُ النَّقِـيبة: مباركُ النَّفْسِ، مُظَفَّرٌ بما يُحاوِلُ؛ قال ابن السكيت: إِذا كان مَيْمونَ الأَمْرِ، يَنْجَحُ فيما حاوَل ويَظْفَرُ؛ وقال ثعلب: إِذا كان مَيْمُون الـمَشُورة. وفي حديث مَجْدِيِّ بن عمرو: أَنه مَيْمُونُ النَّقِـيبة أَي مُنْجَحُ الفِعَال، مُظَفَّرُ الـمَطالب. التهذيب في ترجمة عرك: يقال فلان مَيْمُونُ العَريكَة، والنَّقِـيبة، والنَّقِـيمة، والطَّبِـيعَةِ؛ بمعنًى واحد. والـمَنْقَبة: كَرَمُ الفِعْل؛ يقال: إِنه لكريمُ الـمَناقِبِ من النَّجَدَاتِ وغيرها؛ والـمَنْقَبةُ: ضِدُّ الـمَثْلَبَةِ. وقال الليث: النَّقِـيبةُ من النُّوقِ الـمُؤْتَزِرَةُ بضَرْعِها عِظَماً وحُسْناً، بَيِّنةُ النِّقابةِ؛ قال أَبو منصور: هذا تصحيف، إِنما هي الثَّقِـيبَةُ، وهي الغَزيرَةُ من النُّوق، بالثاءِ. وقال ابن سيده: ناقة نَقِـيبةٌ، عظيمةُ الضَّرْع. والنُّقْبةُ: ما أَحاطَ بالوجه من دَوائره. قال ثعلب: وقيل لامرأَة أَيُّ النساءِ أَبْغَضُ إِليك؟ قالت: الـحَديدَةُ الرُّكْبةِ، القَبيحةُ النُّقْبةِ، الحاضِرَةُ الكِذْبةِ؛ وقيل: النُّقْبة اللَّوْنُ والوَجْهُ؛ قال ذو الرمة يصف ثوراً: ولاحَ أَزْهَرُ مَشْهُورٌ بنُقْبَتهِ، *  كأَنـَّه، حِـينَ يَعْلُو عاقِراً، لَـهَبُ قال ابن الأَعرابي: فلانٌ مَيْمُونُ النَّقِـيبة والنَّقِـيمة أَي اللَّوْنِ؛ ومنه سُمِّيَ نِقابُ المرأَةِ لأَنه يَسْتُر نِقابَها أَي لَوْنَها بلَوْنِ النِّقابِ. والنُّقْبةُ: خِرْقةٌ يجعل أَعلاها كالسراويل، وأَسْفَلُها كالإِزار؛ وقيل: النُّقْبةُ مثل النِّطَاقِ، إِلا أَنه مَخِـيطُ الـحُزَّة نَحْوُ السَّراويلِ؛ وقيل: هي سراويل بغير ساقَيْنِ. الجوهري: النُّقْبة ثَوْبٌ كالإِزار، يجعل له حُجْزة مَخِـيطةٌ من غير نَيْفَقٍ، ويُشَدُّ كما يُشَدُّ السراويل. ونَقَبَ الثوبَ يَنْقُبه: جعله نُقْبة. وفي الحديث: أَلْبَسَتْنا أُمُّنا نُقْبَتَها؛ هي السراويلُ التي تكون لها حُجْزةٌ، من غير نَيْفَقٍ، فإِذا كان لها نَيْفَقٌ، فهي سَراويلُ. وفي حديث ابن عمر: أَنَّ مَوْلاةَ امْرَأَةٍ اخْتَلَعَتْ من كل شيءٍ لها، وكلِّ ثوب عليها، حتى نُقْبَتِها، فلم يُنْكِرْ ذلك. والنِّقابُ: القِناع على مارِنِ الأَنْفِ، والجمع نُقُبٌ. وقد تَنَقَّبَتِ المرأَةُ، وانْتَقَبَتْ، وإِنها لَـحَسَنة النِّقْبة، بالكسر. والنِّقابُ: نِقابُ المرأَة. التهذيب: والنِّقابُ على وُجُوهٍ؛ قال الفراء: إِذا أَدْنَتِ المرأَةُ نِقابَها إِلى عَيْنها، فتلك الوَصْوَصَةُ، فإِن أَنْزَلَتْه دون ذلك إِلى الـمَحْجِرِ، فهو النِّقابُ، فإِن كان على طَرَفِ الأَنْفِ، فهو اللِّفَامُ. وقال أَبو زيد: النِّقابُ على مارِنِ الأَنْفِ. وفي حديث ابن سِـيرِين: النِّقاب مُحْدَثٌ؛ أَراد أَنَّ النساءَ ما كُنَّ يَنْتَقِـبْنَ أَي يَخْتَمِرْن؛ قال أَبو عبيد: ليس هذا وجهَ الحديث، ولكن النِّقابُ، عند العرب، هو الذي يبدو منه مَحْجِرُ العين، ومعناه أَنَّ إِبداءَهُنَّ الـمَحَاجِرَ مُحْدَثٌ، إِنما كان النِّقابُ لاحِقاً بالعين، وكانت تَبْدُو إِحدى العينين، والأُخْرَى مستورة، والنِّقابُ لا يبدو منه إِلا العينان، وكان اسمه عندهم الوَصْوَصَةَ، والبُرْقُعَ، وكان من لباسِ النساءِ، ثم أَحْدَثْنَ النِّقابَ بعدُ؛ وقوله أَنشده سيبويه: بأَعْيُنٍ منها مَلِـيحاتِ النُّقَبْ، *  شَكْلِ التِّجارِ، وحَلالِ الـمُكْتَسَبْ يروى: النُّقَبَ والنِّقَبَ؛ رَوَى الأُولى سيبويه، وروى الثانيةَ الرِّياشِـيُّ؛ فَمَن قال النُّقَب، عَنَى
دوائرَ الوجه، ومَن قال النِّقَب، أَرادَ جمعَ نِقْبة، مِن الانتِقاب بالنِّقاب. والنِّقاب: العالم بالأُمور. ومن كلام الحجاج في مُناطَقَتِه للشَّعْبِـيِّ: إِن كان ابنُ عباس لنِقَاباً، فما قال فيها؟ وفي رواية: إِن كان ابن عباس لمِنْقَباً. النِّقابُ، والـمِنْقَبُ، بالكسر والتخفيف: الرجل العالم بالأَشياءِ، الكثيرُ البَحْثِ عنها، والتَّنْقِـيبِ عليها أَي ما كان إِلا نِقاباً. قال أَبو عبيد: النِّقابُ هو الرجل العَلاَّمة؛ وقال غيره: هو الرَّجُل العالمُ بالأَشياءِ، الـمُبَحِّث عنها، الفَطِنُ الشَّديدُ الدُّخُولِ فيها؛ قال أَوْسُ بن حَجَر يَمْدَحُ رجلاً:
نَجِـيحٌ جَوادٌ، أَخُو مَـأْقَطٍ، *  نِقابٌ، يُحَدِّثُ بالغائِبِ وهذا البيت ذكره الجوهري: كريم جواد؛ قال ابن بري: الرواية: نَجِـيحٌ مَلِـيحٌ، أَخو مأْقِطٍ
قال: وإِنما غيره من غيره، لأَنه زعم أَن الملاحة التي هي حُسْن الخَلْق، ليست بموضع للمدح في الرجال، إِذ كانت الـمَلاحة لا تجري مجرى الفضائل الحقيقية، وإِنما الـمَلِيحُ هنا هو الـمُسْتَشْفَى برأْيه، على ما حكي عن أَبي عمرو، قال ومنه قولهم: قريشٌ مِلْح الناسِ أَي يُسْتَشْفَى بهم. وقال غيره: الـمَلِـيحُ في بيت أَوْسٍ، يُرادُ به الـمُسْتَطابُ مُجالَسَتُه. ونَقَّبَ في الأَرض: ذَهَبَ. وفي التنزيل العزيز: فَنَقَّبُوا في البلاد هل من مَحِـيصٍ؟ قال الفَرَّاء: قرأَه القُراء فَنَقَّبوا(1) (1 قوله «قرأه الفراء إلخ» ذكر ثلاث قراءات: نقبوا بفتح القاف مشددة ومخففة وبكسرها مشددة، وفي التكملة رابعة وهي قراءة مقاتل بن سليمان فنقبوا بكسر القاف مخففة أي ساروا في الانقاب حتى لزمهم الوصف به.)، مُشَدَّداً؛ يقول: خَرَقُوا البلادَ فساروا فيها طَلَباً للـمَهْرَبِ، فهل كان لهم محيصٌ من الموت؟ قال: ومن قرأَ فَنَقِّبوا، بكسر القاف، فإِنه كالوعيد أَي اذْهَبُوا في البلاد وجِـيئُوا؛ وقال الزجاج: فنَقِّـبُوا، طَوِّفُوا وفَتِّشُوا؛ قال: وقرأَ الحسن فنَقَبُوا، بالتخفيف؛ قال امرؤ القيس:
وقد نَقَّبْتُ في الآفاقِ، حتى *  رَضِـيتُ من السَّلامةِ بالإِيابِ أَي ضَرَبْتُ في البلادِ، أَقْبَلْتُ وأَدْبَرْتُ.
ابن الأَعرابي: أَنْقَبَ الرجلُ إِذا سار في البلاد؛ وأَنْقَبَ إِذا صار حاجِـباً؛ وأَنْقَبَ إِذا صار نَقِـيباً. ونَقَّبَ عن الأَخْبار وغيرها: بَحَثَ؛ وقيل: نَقَّبَ عن الأَخْبار: أَخْبر بها. وفي الحديث: إِني لم أُومَرْ أَنْ أُنَقِّبَ عن قلوب الناسِ أَي أُفَتِّشَ وأَكْشِفَ. والنَّقِـيبُ: عَريفُ القوم، والجمعُ نُقَباءُ. والنَّقيب: العَريفُ، وهو شاهدُ القوم وضَمِـينُهم؛ ونَقَبَ عليهم يَنْقُبُ نِقابةً: عَرَف. وفي التنزيل العزيز: وبَعَثْنا منهم اثْنَيْ عَشر نَقِـيباً. قال أَبو إِسحق: النَّقِـيبُ في اللغةِ كالأَمِـينِ والكَفِـيلِ.
(يتبع...)
 (تابع... 1): نقب: النَّقْبُ: الثَّقْبُ في أَيِّ شيءٍ كان، نَقَبه يَنْقُبه نَقْباً.... ... ويقال: نَقَبَ الرجلُ على القَومِ يَنْقُبُ نِقابةً، مثل كَتَبَ يَكْتُبُ كِتابةً، فهو نَقِـيبٌ؛ وما كان الرجلُ نَقِـيباً، ولقد نَقُبَ. قال الفراء: إِذا أَردتَ أَنه لم يكن نَقِـيباً ففَعَل، قلت: نَقُبَ، بالضم، نَقابة، بالفتح. قال سيبويه: النقابة، بالكسر، الاسم، وبالفتح المصدر، مثل الوِلاية والوَلاية. وفي حديث عُبادة بن الصامت: وكان من النُّقباءِ؛ جمع نَقِـيبٍ، وهو كالعَرِيف على القوم، الـمُقَدَّم عليهم، الذي يَتَعَرَّف أَخْبَارَهم، ويُنَقِّبُ عن أَحوالهم أَي يُفَتِّشُ. وكان النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قد جَعلَ، ليلةَ العَقَبَةِ، كلَّ واحد من الجماعة الذين بايعوه بها نَقيباً على قومه وجماعته، ليأْخُذوا عليهم الإِسلامَ ويُعَرِّفُوهم شَرائطَه، وكانوا اثني عشر نَقيباً كلهم من الأَنصار، وكان عُبادة بن الصامت منهم. وقيل: النَّقِـيبُ الرئيسُ الأَكْبَرُ.
وقولهم: في فلانٍ مَنَاقِب جميلةٌ أَي أَخْلاقٌ. وهو حَسَنُ النَّقِـيبةِ أَي جميلُ الخليقة. وإِنما قيل للنَّقِـيب نَقيبٌ، لأَنه يعلم دخيلةَ أَمرِ القوم، ويعرف مَناقبهم، وهو الطريقُ إِلى معرفة أُمورهم. قال: وهذا الباب كلُّه أَصلُه التأْثِـيرُ الذي له عُمْقٌ ودُخُولٌ؛ ومن ذلك يقال: نَقَبْتُ الحائط أَي بَلغت في النَّقْب آخرَه. ويقال: كَلْبٌ نَقِـيبٌ، وهو أَن يَنْقُبَ حَنْجَرَةَ الكلبِ، أَو غَلْصَمَتَه، ليَضْعُفَ صوتُه، ولا يَرْتَفِـع صوتُ نُباحِه، وإِنما يفعل ذلك البُخلاء من العرب، لئلا يَطْرُقَهم ضَيْفٌ، باستماع نُباح الكلاب. والنِّقَابُ: البطنُ. يقال في الـمَثل، في الاثنين يَتَشَابَهانِ: فَرْخَانِ في نِقابٍ. والنَّقِـيبُ: الـمِزْمارُ. وناقَبْتُ فلاناً إِذا لَقِـيتَه فَجْـأَةً. ولَقِـيتُه نِقاباً أَي مُواجَهة؛ ومررت على طريق فَناقَبَني فيه فلانٌ نِقاباً أَي لَقِـيَني على غير ميعاد، ولا اعتماد. وورَدَ الماءَ نِقاباً، مثل التِقاطاً إِذا ورَد عليه من غير أَن يَشْعُرَ به قبل ذلك؛ وقيل: ورد عليه من غير طلب. ونَقْبٌ: موضع؛ قال سُلَيْكُ بنُ السُّلَكَة: وهُنَّ عِجَالٌ من نُباكٍ، ومن نَقْبِ

##### Türkçe

**النَّقْبُ**: herhangi bir şeydeki delik; onu deldi, onu deler, delme olarak.

Ve bir şey **نَقِيبٌ**: delinmiş; Ebû Züeyb dedi:
أَرِقْتُ لذِكْرِه، مِنْ غيرِ نَوْبٍ، *  كَما يَهْتاجُ مَوْشِـيٌّ نَقِـيبُ
**الـمَوْشِـيِّ** ile bir **يَراعةً** kasteder. Ve deri **نَقِبَ** oldu, **نَقَباً**; o **النَّقْبة**’nin adı da yine **نَقْبٌ**dur.

Ve deve, kesre ile, **نَقِبَ** olur; ayak tabanları inceldiği zaman.

Ve adam **أَنْقَبَ** olur; devesi **نَقِبَ** olduğu zaman. Ömer’in hadîsinde,
Allah ondan razı olsun: Ona bir bedevî geldi, dedi ki: “Ben, sırtı yaralı, zayıf, ayak tabanları incelmiş bir dişi deve üzerindeyim”; onu bindirmesini istedi; onu yalancı sandı, onu bindirmedi; o da gidip şöyle diyordu:
أَقْسَمَ باللّهِ أَبو حَفْصٍ عُمَرْ: *  ما مَسَّها من نَقَبٍ ولا دَبَرْ
Burada **النَّقَبِ** ile kastetti: ayak tabanlarının inceliği. Deve **نَقِبَ** olur, **يَنْقَبُ**; o hâlde o **نَقِبٌ**dur.

Ve onun diğer hadîsinde, hacceden bir kadına dedi ki: “**أَنْقَبْتِ** ve **أَدْبَرْتِ**”, yani develin **نَقِبَ** oldu ve **دَبِرَ** oldu. Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: “**بالنَّقِبِ** ve **الظَّالِـع** ile ünsiyet etsin” yani ikisine yumuşak davransın; ve uyuzdan olması da câizdir.

Ebû Mûsâ’nın hadîsinde: “Ayaklarımız **نَقِـبَتْ** oldu” yani derileri inceldi ve yürümekten kabarcıklandı. Giyilmiş mest **نَقِبَ** olur, **نَقَباً**: yırtıldı; ve denildi: çıplak ayaklı oldu. Devenin mest’i **نَقِبَ** olur, **نَقَباً**; çıplak ayaklı olunca, ta ki tırnağı yırtılıncaya kadar; o hâlde o **نَقِبٌ**dur; ve aynı şekilde **أَنْقَبَ**; Kesîr Azze dedi:
وقد أَزْجُرُ العَرْجاءَ أَنْقَبُ خُفُّها، *  مَناسِمُها لا يَسْتَبِلُّ رَثِـيمُها
Kastetti: “ve **مَناسِمُها**”; atıf harfini hazfetti; “**قَسَمَا الطَّارِفَ التَّلِـيدَ**” dediği gibi; ve şöyle rivayet edilir: “**أَنْقَبُ خُفِّها مَناسِمُها**”.

Ve göbekten **الـمَنْقَبُ**: onun önü; karının delindiği yer; ve aynı şekilde attandır; ve denildi: **الـمَنْقَبُ** göbeğin kendisidir; Nâbiga el-Ca‘dî atı vasfederken dedi:
كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِـيفِه، *  إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالـمَنْقَبِ،
لُطِمْنَ بتُرْسٍ، شديد الصِّفَا *  قِ، من خَشَبِ الجَوْز، لم يُثْقَبِ

Ve **الـمِنْقَبةُ**: baytarın onunla deldiği şey; nâdirdir. Ve baytar, hayvanın karnında, göbeğinde, **الـمِنْقَبِ** ile deler; ta ki ondan sarı bir su akıncaya kadar; şairin sözü de bundandır:
كالسِّيدِ لم يَنْقُبِ البَيْطارُ سُرَّتَه، *  ولم يَسِمْه، ولم يَلْمِسْ له عَصَبا
Ve baytar hayvanın göbeğini **نَقَبَ** etti; o demir parçası **مِنْقَبٌ**dur, kesre ile; yer ise **مَنْقَبٌ**dur, fetha ile; Cevherî, Mürre b. Mahkân’dan şu beyti okuttu:
أَقَبّ لم يَنْقُبِ البَيْطارُ سُرَّتَه، *  ولم يَدِجْهُ، ولم يَغْمِزْ له عَصَبا

Ebû Bekir’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: gözünden şikâyet etti; onu **يَنْقُبَها** etmeyi hoş görmedi; İbnü’l-Esîr dedi: **نَقْبُ العَيْنِ** hekimlerin **القَدْح** diye adlandırdığı şeydir; gözde meydana gelen kara suyun tedavisidir; aslı, baytarın hayvanın tırnağını oymasıdır ki içine giren şey ondan çıksın. Ve **الأَنْقابُ**: kulaklardır; onun bir tekilini bilmiyorum; Katâmî dedi:
كانتْ خُدُودُ هِجانِهِنَّ مُمالةً *  أَنْقابُهُنَّ، إِلى حُداءِ السُّوَّقِ
Ve şöyle rivayet edilir: “**أَنَقاً** بِهنَّ” yani onlara hayranlık olarak.

**التهذيب**: “Onun üzerinde bir **نُقْبةً** vardır” yani bir iz. Ve her şeyin **نُقْبةُ**si: onun izi ve heyetidir.

Ve **النُّقْبُ** ve **النُّقَبُ**: uyuzdan dağınık parçalar; bir tanesi **نُقْبة**; ve denildi: uyuzdan görünen ilk şeydir; Düreyd b. es-Sımme dedi:
مُتَبَذِّلاً، تَبدُو مَحاسِنُه، *  يَضَعُ الـهِناءَ مواضِـعَ النُّقْبِ
Ve denildi: **النُّقْبُ** uyuzun geneli; bununla Sa‘leb, Ebû Muhammed el-Hazlemî’nin sözünü tefsir etti:
وتَكْشِفُ النُّقْبةَ عن لِثامِها
Diyor ki: uyuzdan iyileştirir. Hadîste: Peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, dedi ki: “Hiçbir şey hiçbir şeye bulaştırmaz”; bir bedevî dedi ki: “Ey Allah’ın elçisi, **النُّقْبةَ** devenin dudağında yahut kuyruğunda, iri develer içinde olur da hepsi uyuz olur”; Peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, dedi ki: “Öyleyse birincisini kim bulaştırdı?” Asma‘î dedi: **النُّقْبةُ** görünen ilk uyuzdur; deve için: “onda bir **نُقْبة** var” denir; onun çoğulu **نُقْبٌ**dur, **القاف**’ın sükûnu ile; çünkü o deriyi deler, yani onu deler. Ebû Ubeyd dedi: ve **النُّقْبةُ**, bunun dışında, elbiseden bir parçanın alınmasıdır; şalvar miktarınca; ona, **نَيْفَقٍ** olmaksızın, dikilmiş bir **حُجْزةٌ** yapılır; şalvarın **حُجْزةُ**si gibi bağlanır; eğer onun bir **نَيْفَقٌ**’ı ve iki paçası olursa o şalvardır; eğer onun bir **نَيْفَقٌ**’ı olmazsa, iki paçası da olmazsa, **حُجْزة** de olmazsa, o **النِّطاقُ**tur. İbn Şümeyl: **النُّقْبَةُ** uyuzun başlangıcının ilkidir; devenin yanında yahut kalçasında yahut dudağında avuç gibi bir yama görürsün; sonra onda yürür, ta ki onu bütünüyle **تُشْرِيَه** edinceye kadar, yani onu dolduruncaya kadar; Ebû’n-Necm bir aygırı vasfederken dedi:
فاسْوَدَّ، من جُفْرتِه، إِبْطاها، *  كما طَلى، النُّقْبةَ، طالِـياها
Yani terden karardı; ter akınca; sanki o yer uyuz oldu da katranla sıvandı, terden karardı; ve **الجُفْرةُ**: ortadır.

Ve **الناقِـبةُ**: yanda çıkan bir yara. İbn Sîde: **النُّقْب** yanda çıkan bir yaradır; içe saldırır; başı içeridendir.

Ve musibet onu **نَقَبَتْه** eder, onu deler, **نَقْباً**: ona isabet etti de ondan bir yere ulaştı; **نَكَبَتْه** gibi.

Ve **الناقبةُ**: insana uzun yatıştan gelen bir hastalıktır. Ve **النُّقْبة**: pastır. **المحكم**’de: ve **النُّقْبة** kılıcın ve bıçağın pasıdır; Lebîd dedi:
جُنُوءَ الهالِكِـيِّ على يَدَيْهِ، *  مُكِـبّاً، يَجْتَلي نُقَبَ النِّصالِ
Ve şöyle rivayet edilir: **جُنُوحَ** الهالِكِـيِّ.

Ve **النَّقْبُ** ve **النُّقْبُ**: yoldur; ve denildi: dağdaki dar yoldur; çoğulu **أَنْقابٌ**, ve **نِقابٌ**; Sa‘leb, İbn Ebî Âsıye’den şu beyti okuttu:
تَطَاوَلَ لَيْلي بالعراقِ، ولم يكن *  عَليَّ، بأَنْقابِ الحجازِ، يَطُولُ
Ve **التهذيب**’de, onun çoğulunda: **نِقَبةٌ**; dedi ki: ve bunun benzeri **الجُرْفُ**tur; onun çoğulu **جِرَفَةٌ**dur. Ve **الـمَنْقَبُ** ve **الـمَنْقَبةُ**, **النَّقْبِ** gibi; ve **الـمَنْقَبُ**, ve **النِّقابُ**: sert arazideki yoldur; dedi ki:
وتَراهُنَّ شُزَّباً كالسَّعالي، *  يَتَطَلَّعْنَ من ثُغُورِ النِّقابِ
Çoğul olur, tekil de olur.

Ve **الـمَنْقَبة**: iki ev arasındaki dar yoldur; ona girilemez. Hadîste: “Bir aygırda şuf‘a yoktur, ne de bir **مَنْقَبةٍ**de”; **الـمَنْقبة**’yi duvar ile tefsir ettiler; aygırın zikri gelecektir; ve bir rivayette: “Bir avluda şuf‘a yoktur, ne bir yolda, ne de bir **مَنْقَبة**de”; **الـمَنْقَبةُ**: iki ev arasındaki yoldur; sanki buradan oraya delinmiştir; ve denildi: yerin tümseklerini aşan yoldur. Hadîste: “Onlar taun’dan korktular; dedi ki: ‘Umarım onun **نِقابَها**’sı bize çıkmaz’”; İbnü’l-Esîr dedi: o, **نَقْبٍ**’ın cem‘idir; o, iki dağ arasındaki yoldur; kastetti: şehrin yollarından bize çıkmasın; zikredilmeyen bir şeyden hazfetti; ve ondan hadîs: “Medine’nin **أَنْقابِ**ı üzerinde melekler vardır; ona taun da, deccal da girmez”; o, **النَّقْب** için azlık çoğuludur.

Ve **النَّقْبُ**: atın, hızlı yürüyüşünde ayaklarını toplaması ve ön ayaklarını uzatmaması; ve onun hızlı yürüyüşü sıçrayış olur.

Ve **النَّقِـيبةُ** nefistir; ve denildi: tabiat; ve denildi: yaratılış.

Ve **النَّقِـيبةُ**: fiilin uğurudur. İbn Büzurc: “Onların bir **نَقِـيبةٌ**si yoktur” yani bir görüş nüfuzu. Ve **مَيْمونُ النَّقِـيبة** bir adam: nefsi mübarek; giriştiği şeyde muzaffer; İbnü’s-Sikkît dedi: işi uğurlu olursa, giriştiğinde başarılı olur ve zafere erişir; Sa‘leb dedi: meşvereti uğurlu olursa. Mecdi b. Amr hadîsinde: onun **مَيْمُونُ النَّقِـيبة** olduğu, yani fiilleri başarılı kılınmış, istekleri muzaffer. **التهذيب**’de **عرك** maddesinde: “Falanca **مَيْمُونُ العَريكَة**dir, ve **النَّقِـيبة**dir, ve **النَّقِـيمة**dir, ve **الطَّبِـيعَةِ**dir”; tek bir mânâ ile.

Ve **الـمَنْقَبة**: fiilin keremidir; denir ki: “O, yiğitlikler ve başkaları bakımından **كريمُ الـمَناقِبِ**tir”; ve **الـمَنْقَبةُ**: **الـمَثْلَبَةِ**nin zıddıdır. Leys dedi: **النَّقِـيبةُ** develerden, memesi büyüklük ve güzellikçe kuşanmış olan; **النِّقابةِ**si açık olan; Ebû Mansûr dedi: bu bir tashîftir; ancak o **الثَّقِـيبَةُ**dir; o da develerden sütü bol olanıdır; **الثاء** ile. İbn Sîde dedi: **نَاقة نَقِـيبةٌ**: memesi büyük. Ve **النُّقْبةُ**: yüzü çevreleyen dairelerden olan şeydir. Sa‘leb dedi: ve bir kadına denildi: “Kadınların hangisi sana daha buğz edicidir?” dedi ki: “dizi sert olan, **النُّقْبةِ**si çirkin olan, yalanı hazır olan”; ve denildi: **النُّقْبة** renk ve yüzdür; Zü’r-Rumme bir boğayı vasfederken dedi:
ولاحَ أَزْهَرُ مَشْهُورٌ بنُقْبَتهِ، *  كأَنـَّه، حِـينَ يَعْلُو عاقِراً، لَـهَبُ
İbnü’l-A‘râbî dedi: “Falanca **مَيْمُونُ النَّقِـيبة** ve **النَّقِـيمة**dir” yani renk bakımından; ondan dolayı kadının **نِقابُ**u isimlendirildi; çünkü o, onun **نِقابَها**sını, yani rengini, **النِّقابِ**ın rengiyle örter. Ve **النُّقْبةُ**: üstü şalvar gibi, altı izar gibi yapılan bir bez parçasıdır; ve denildi: **النُّقْبةُ** **النِّطَاقِ** gibidir; ancak **الـحُزَّة**si şalvar gibi dikilmiştir; ve denildi: iki paçasız bir şalvardır. Cevherî: **النُّقْبة** izar gibi bir elbisedir; ona, **نَيْفَقٍ** olmaksızın, dikilmiş bir **حُجْزة** yapılır; şalvar gibi bağlanır. Ve elbiseyi **نَقَبَ** eder, onu deler: onu **نُقْبة** yaptı. Hadîste: “Annemiz bize onun **نُقْبَتَها**sını giydirdi”; o, **نَيْفَقٍ** olmaksızın **حُجْزةٌ**si olan şalvardır; eğer onun bir **نَيْفَقٌ**’ı olursa, o şalvardır. İbn Ömer hadîsinde: bir kadının azatlısı, kendisine ait her şeyden ve üzerindeki her elbiseden, hatta **نُقْبَتِها**sından bile soyundu; bunu inkâr etmedi. Ve **النِّقابُ**: burnun kıkırdağı üzerinde bir örtüdür; çoğulu **نُقُبٌ**dur. Kadın **تَنَقَّبَتْ** etti, ve **انْتَقَبَتْ** etti; ve o, kesre ile, **حَسَنة النِّقْبة**dir.

Ve **النِّقابُ**: kadının **نِقابُ**udur. **التهذيب**: ve **النِّقابُ** yüzler üzerinedir; Ferrâ dedi: kadın **نِقابَها**sını gözüne yaklaştırırsa, işte o **الوَصْوَصَةُ**dir; eğer onu bundan aşağı, göz çukuruna indirirse, o **النِّقابُ**dur; eğer burnun ucunda olursa, o **اللِّفَامُ**dır. Ebû Zeyd dedi: **النِّقابُ** burnun kıkırdağı üzerindedir.

İbn Sîrîn hadîsinde: “**النِّقاب** sonradan ortaya çıkmıştır”; kastetti: kadınlar **يَنْتَقِـبْنَ** etmezlerdi, yani **يَخْتَمِرْن** etmezlerdi; Ebû Ubeyd dedi: bu, hadîsin yönü değildir; fakat **النِّقابُ**, Araplar katında, göz çukurunun göründüğü şeydir; mânâsı: onların göz çukurlarını göstermeleri sonradan ortaya çıkmıştır; ancak **النِّقابُ** göze bitişik idi; bir göz görünür, diğeri örtülü olurdu; ve **النِّقابُ**dan ancak iki göz görünür; onun adı onların yanında **الوَصْوَصَةَ** ve **البُرْقُعَ** idi; kadınların giyimindendi; sonra bundan sonra **النِّقابَ**ı ortaya çıkardılar; ve onun sözü, Sîbeveyh’in okuttuğu:
بأَعْيُنٍ منها مَلِـيحاتِ النُّقَبْ، *  شَكْلِ التِّجارِ، وحَلالِ الـمُكْتَسَبْ
Şöyle rivayet edilir: **النُّقَبَ** ve **النِّقَبَ**; birincisini Sîbeveyh rivayet etti, ikincisini Riyâşî rivayet etti; kim **النُّقَب** derse, yüzün dairelerini kasteder; kim **النِّقَب** derse, **نِقْبة**’nin çoğulunu kasteder; **النِّقاب** ile **الانتِقاب**dan. Ve **النِّقاب**: işlerden anlayan kimse. Haccâc’ın Şa‘bî ile konuşmasındaki sözünden: “Eğer İbn Abbâs gerçekten bir **نِقَاباً** ise, onun hakkında ne dedi?”; ve bir rivayette: “gerçekten bir **مِنْقَباً**”. **النِّقابُ** ve **الـمِنْقَبُ**, kesre ile ve hafifletme ile: şeyleri bilen adam; onlar hakkında çok araştıran; ve onlar üzerinde **التَّنْقِـيبِ** eden; yani o ancak bir **نِقاباً** idi. Ebû Ubeyd dedi: **النِّقابُ** alâmetli adamdır; başkası dedi: o, şeyleri bilen, onları araştıran, zeki, onlara şiddetle dalan adamdır; Evs b. Hacer bir adamı överken dedi:
نَجِـيحٌ جَوادٌ، أَخُو مَـأْقَطٍ، *  نِقابٌ، يُحَدِّثُ بالغائِبِ
Bu beyti Cevherî zikretti: “kerim cömert”; İbn Berrî dedi: rivayet:
نَجِـيحٌ مَلِـيحٌ، أَخو مأْقِطٍ
Dedi: onu ancak başkasından dolayı değiştirdi; çünkü o, erkeklerde övgü yeri olmayan, yaratılış güzelliği olan **الـمَلاحة**yı zannetti; zira **الـمَلاحة** hakiki faziletler yolunda yürümez; ancak buradaki **الـمَلِيحُ**, Ebû Amr’dan nakledildiği üzere, görüşüyle şifa aranandır; dedi: ve ondan onların sözü: “Kureyş, insanların **مِلْح**ıdır” yani onlarla şifa aranır.

Başkası dedi: Evs’in beytindeki **الـمَلِـيحُ** ile, oturuşu hoş bulunan kastedilir.

Yerde **نَقَّبَ** etti: gitti. Aziz tenzilde: **فَنَقَّبُوا في البلاد هل من مَحِـيصٍ؟** Ferrâ dedi: kurrâ onu **فَنَقَّبوا** diye okudu, şeddeli; diyor ki: beldeleri deldiler de kaçış arayarak içinde yürüdüler; ölümden onlar için bir kaçış var mıydı?
Dedi: kim **فَنَقِّبوا** diye, **القاف**’ı kesre ile okursa, o tehdit gibidir; yani beldelerde gidin ve gelin; Zeccâc dedi: **فَنَقِّـبُوا**: dolaşın ve araştırın; dedi: Hasan **فَنَقَبُوا** diye, hafifletme ile okudu; İmru’ul-Kays dedi:
وقد نَقَّبْتُ في الآفاقِ، حتى *  رَضِـيتُ من السَّلامةِ بالإِيابِ
Yani beldelerde dolaştım; geldim ve gittim.

İbnü’l-A‘râbî: adam **أَنْقَبَ** olur; beldelerde yürüdüğü zaman; ve **أَنْقَبَ** olur; hâcib olduğu zaman; ve **أَنْقَبَ** olur; **نَقِـيباً** olduğu zaman. Ve haberler ve başkaları hakkında **نَقَّبَ** etti: araştırdı; ve denildi: haberler hakkında **نَقَّبَ** etti: onlarla haber verdi. Hadîste: “Ben, insanların kalpleri hakkında **أَنْ أُنَقِّبَ** etmekle emrolunmadım” yani araştırayım ve açığa çıkarayım.

Ve **النَّقِـيبُ**: kavmin arîfi; çoğulu **نُقَباءُ**. Ve **النَّقيب**: arîftir; o, kavmin şahidi ve onların kefilidir; ve onların üzerine **نَقَبَ** eder, **يَنْقُبُ** eder, **نِقابةً**: bildi. Aziz tenzilde: **وبَعَثْنا منهم اثْنَيْ عَشر نَقِـيباً**. Ebû İshâk dedi:
**النَّقِـيبُ** dilde **الأَمِـينِ** ve **الكَفِـيلِ** gibidir.

(Devam eder...)
(Devam... 1): **نقب**: **النَّقْبُ**: herhangi bir şeydeki delik; onu deldi, onu deler, delme olarak.... ...
Ve denir ki: adam kavmin üzerine **نَقَبَ** eder, **يَنْقُبُ** eder, **نِقابةً**; **كَتَبَ**’in **يَكْتُبُ**’u ve **كِتابةً**’sı gibi; o hâlde o **نَقِـيبٌ**dur; adam **نَقِـيباً** olmadı, hâlbuki **نَقُبَ** etti. Ferrâ dedi: eğer onun **نَقِـيباً** olmadığını, fakat yaptı olduğunu kast edersen, **نَقُبَ** dersin; damme ile; **نَقابة** fetha ile.
Sîbeveyh dedi: **النقابة** kesre ile isimdir; fetha ile masdardır; **الوِلاية** ve **الوَلاية** gibi.

Ubâde b. es-Sâmit hadîsinde: “Ve o, **النُّقباءِ**dendi”; **نَقِـيبٍ**’in çoğulu; o, kavim üzerinde arîf gibidir; onların üzerine takdim edilmiş olan; onların haberlerini bilen; ve hâllerini **يُنَقِّبُ** eden, yani araştıran. Peygamber, صلى اللّه عليه وسلم, Akabe gecesi, onunla biat eden cemaatten her birini, kavmi ve topluluğu üzerine bir **نَقيباً** kılmıştı; İslâm’ı onların üzerine alsınlar ve onun şartlarını onlara bildirsin; onlar on iki **نَقيباً** idiler; hepsi Ensâr’dandı; Ubâde b. es-Sâmit de onlardandı.

Ve denildi: **النَّقِـيبُ** en büyük başkandır.

Ve onların sözü: “Falancada güzel **مَنَاقِب** vardır” yani ahlâklar. Ve o, **حَسَنُ النَّقِـيبةِ**dir; yani yaratılışı güzel. **النَّقِـيب**e ancak **نَقيبٌ** denildi; çünkü o, kavmin işinin iç yüzünü bilir ve onların **مَناقب**ini tanır; o, onların işlerini bilmeye giden yoldur. Dedi: ve bu babın hepsi, aslı, derinliği ve içine girişi olan etkidir; bundan dolayı denir ki: “Duvarı **نَقَبْتُ** ettim” yani delmede onun sonuna ulaştım. Ve denir ki: “**كَلْبٌ نَقِـيبٌ**”; o, köpeğin gırtlağını yahut boğazını delmendir; sesi zayıflasın ve havlamasının sesi yükselmesin diye; bunu ancak Arapların cimrileri yapar; misafir, köpeklerin havlamasını işitmekle onlara gelmesin diye. Ve **النِّقَابُ**: karındır. İki benzeşen hakkında meselde denir ki: “Bir **نِقابٍ** içinde iki yavru”.

Ve **النَّقِـيبُ**: düdüktür. Ve falancayla **ناقَبْتُ** ettim; onu ansızın karşılaştığım zaman. Ve onunla **نِقاباً** karşılaştım; yani yüz yüze. Ve bir yoldan geçtim de falanca orada bana **نِقاباً** **فَناقَبَني** etti; yani bir randevu olmaksızın ve bir beklenti olmaksızın beni karşıladı.

Ve suya **نِقاباً** geldi; **التِقاطاً** gibi; yani daha önce onu fark etmeksizin ona geldiği zaman; ve denildi: talep olmaksızın ona geldi. Ve **نَقْبٌ**: bir yerdir; Süleyk b. es-Sülake dedi:
وهُنَّ عِجَالٌ من نُباكٍ، ومن نَقْبِ

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ق ب * * نَقَبَ * الجِدار من باب نصر واسم تلك النَّقبة نَقْب أيضا و * المَنْقَبَةُ * بوزن المَتْربة ضد المَثْلبة و * النَّقِيبُ * العريف وهو شاهد القوم وضمينهم وجمعه * نُقَبَاءُ * وقد * نَقَبَ * على قومه ينقُب * نِقَابَةً * مثل كتب يكتُب كِتابة قال الفرَّاء إذا أردت أنه لم يكن نَقِيبا ففعل قلت * نَقُبَ نَقَابةً * فهو من باب ظرُف وقال سيبويه * النِّقَابةُ * بالكسر الاسم وبالفتح المصدر كالوِلاية والوَلاية و * النَّقِيبَةُ * النفس يقال هو ميمون النَّقيبة أي مُبارك النفس وقيل ميمون الأمر ينجح فيما يُحاول ويظفر وقيل ميمون المشورة و * نَقَّبُوا * في البِلاد ساروا فيها طلبا للمهرب

##### Türkçe

* ن ق ب * * **نَقَبَ** * duvarı, nasara babından (yani) deldi; ve o deliğin adı **نَقْب**’tır da. Ve * **المَنْقَبَةُ** * (lafız olarak) **المَتْربة** vezninde; **المَثْلبة**’nin zıddıdır. Ve * **النَّقِيبُ** *: arîf (kabile görevlisi)dir; o, kavmin şahidi ve onların kefilidir. Onun çoğulu * **نُقَبَاءُ** *’dır. Ve muhakkak **نَقَبَ** kendi kavmi üzerine, **نِقَابَةً** olarak **ينقُب**; “yazdı yazar yazma” gibi. el-Ferrâ dedi: Eğer onun nakîb olmadığını, sonra da (nakîb olmaya dair) bir fiil yaptığını kast edersen, “**نَقُبَ نَقَابةً**” dersin; o da **ظرُف** babındandır. Sîbeveyh dedi: **النِّقَابةُ** kesre ile isimdir; fetha ile masdardır; **الوِلاية** ve **الوَلاية** gibi. Ve * **النَّقِيبَةُ** *: nefistir; “o, **ميمون النَّقيبة**’dir” denir; yani nefsi mübarektir. Ve “işi uğurludur; teşebbüs ettiği şeyde başarılı olur ve zafere erer” denilmiştir. Ve “meşvereti uğurludur” denilmiştir. Ve **نَقَّبُوا** ülkelerde: onlarda yürüdüler; kaçış yeri arayışıyla.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النقب: الثقب في أي شيء كان، نقبه، ينقبه، نقبا. وشيء نقيب: منقوب، قال أبو ذؤيب:
  أرقت لذكره من غير نوب                      كما يهتاج موشي نقـيب يعني بالموشي يراعة. ج: أنقاب ونقاب، بالكسر في الأخير. النقب: قرحة تخرج بالجنب، وتهجم على الجوف، ورأسها في داخل، قاله ابن سيده، كالناقبة. ونقبته النكبة، تنقبه، نقبا: أصابته فبلغت منه، كنكبته. النقب: الجرب عامة، ويضم وهو الأكثر، وبه فسر ثعلب قول أبي محمد الحذلمي:
  وتكشف النقبة عن لثامها يقول: تبرئ من الجرب. وفي الحديث: أن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال:  لا يعدي شيء شيئا؛ فقال أعرابي: يا رسول الله، إن النقبة قد تكون بمشفر البعير، أو بذنبه، في الإبل العظيمة، فتجرب كلها؛ فقال النبي، صلى الله عليه وسلم: فما أعدى الأول  قال? الأصمعي: النقبة هي أول جرب يبدأ، يقال للبعير: به نقبة، وجمعها نقب، بسكون القاف، لأنها تنقب الجلد نقبا، أي: تخرقه؛ وأنشد أيضا لدريد بن الصمة:
  متبذلا تبدو مـحـاسـنـه                      يضع الهناء مواضع النقب وفي الأساس: ومن المجاز: يقال: فلان يضع الهناء مواضع النقب: إذا كان ماهرا مصيبا. أو النقب: القطع المتفرقة، وهي أول ما يبدو منه أي: من الجرب، الواحدة نقبة. وعن ابن شميل: النقبة: أول بدء الجرب، ترى الرقعة مثل الكف بجنب البعير، أو وركه، أوبمشفره، ثم تتمشى فيه حتى تشربه كله، أي: تملأه، كالنقب، كصرد، فيهما، أي في القولين، وهما: الجرب، أو أول ما يبدو منه. النقب: أن يجمع الفرس قوائمه في حضره، ولا يبسط يديه، ويكون حضره وثبا. النقب: الطريق الضيق في الجبل، كالمنقب والمنقبة، أي: بفتحهما مع فتح قافهما، كما يدل لذلك قاعدته. وقد نبهنا على ذلك في: ن ض ب. وفي اللسان: المنقبة: الطريق الضيق بين دارين، لا يستطاع سلوكه وفي الحديث:  لا شفعة في فحل، ولا منقبة  فسروا المنقبة بالحائط. وفي رواية:  لا شعفة في فناء ولا طريق ولا منقبة  . المنقبة هي الطريق بين الدارين، كأنه نقب من هذه إلى هذه، وقيل: هو الطريق التي تعلو أنشاز الأرض. والنقب، بالضم فسكون. و ج المنقب والمنقبة: المناقب، وجمع ما عداهما: أنقاب، ونقاب بالكسر في الأخير. وأنشد ثعلب لابن أبي عاصية:
  تطاول ليلى بالعراق ولم يكن                      علي بأنقاب الحجاز يطول

  وفي الحديث:  إنهم فزعو من الطاعون، فقال: أرجو أن لا يطلع إلينا من نقابها  قال ابن الأثير: هي جمع نقب، وهو الطريق بين الجبلين. أراد أنه لا يطلع إلينا من طرق المدينة. فأضمر عن غير مذكور. ومنه الحديث:  على أنقاب المدينة ملائكة، لا يدخلها الطاعون، ولا الدجال  هو جمع قلة للنقب. نقب، بلا لام: ع، قال سليك بن السلكة:
  وهن عجال من نباك ومن نقب في المعجم: قرية باليمامة لبني عدي بن حنيفة، وسيأتي بقية الكلام.
 المنقب، كمنبر: حديدة، ينقب بها البيطار سرة الدابة ليخرج منها ماء أصفر. وقد نقب ينقب؛ قال الشاعر:
  كالسيد لم ينقب البيطار سرته                      ولم يسمه ولم يلمس له عصبا المنقب، كمقعد: السرة نفسها. قال النابغة الجعدي يصف الفرس:
  كأن مقـط شـراسـيفـه                      إلى طرف القنب، فالمنقب وأنشد الجوهري لمرة بن محكان:
  أقب لم ينقب البيطار سرتـه                      ولم يدجه ولم يغمز له عصبا أو هو من السرة: قدامها حيث ينقب البطن، وكذلك هو من الفرس.
 فرس حسن النقبة هو بالضم: اللون. النقبة: الصدأ، وفي المحكم: النقبة: صدأ السيف والنصل، قال لبيد:
  جنوح الهالكي على يديه                      مكبا يجتلي نقب النصال وفي الأساس: ومن المجاز: جلوت السيف والنصل من النقب: آثار الصدإ، شبهت بأوائل الجرب، النقبة: الوجه، قال ذو الرمة يصف ثورا:
  ولاح أزهر مشهور بنقبته                      كأنه حين يعلو عاقرا لهب كذا في الصحاح. وفي لسان العرب النقبة: ما أحاط بالوجه من دوائر. قال ثعلب. وقيل لامرأة: أي النساء أبغض إليك? قالت: الحديدة الركبة، القبيحة النقبة، الحاضرة الكذبة. النقبة، أيضا: ثوب كالإزار، تجعل له حجزة مطيفة هكذا في النسخ، والذي في الصحاح ولسان العرب والمحكم: مخيطة - من خاط - من غير نيفق، كحيدر، ويشد كما يشد السراويل. ونقب الثوب، ينقبه: جعله نقبة وفي الحديث:  ألبستنا أمنا نقبتها  هي السرويل التي تكون لها حجزة من غير نيفق، فإذا كان لها نيفق فهي سراويل. وفي لسان العرب: النقبة: خرقة يجعل أعلاها كالسراويل وأسفلها كالإزار، وقيل: هي سراويل بلا ساقين. وفي حديث ابن عمر  أن مولاة امرأة اختلعت من كل شيء لها، وكل ثوب عليها، حتى نقبتها، فلم ينكر ذلك  . النقبة: واحدة النقب، للجرب أو لمباديه، على ما تقدم. قد تنقبت المرأة، وانتقبت، وإنها لحسنة النقبة بالكسر، وهي هيئة الانتقاب، وجمعه: النقب، بالكسر؛ وأنشد سيبويه:
  بأعين منها ملحيات النـقـب                      شكل التجار وحلال المكتسب وروى الرياشي: النقب، بالضم فالفتح، وعنى دوائر الوجه، كما تقدم. رجل ميمون النقيبة: مبارك النفس، مظفر بما يحاول. نقله الجوهري عن أبي عبيد. وقال ابن السكيت: إذا كان ميمون الأمر، ينجح فيما حاول، ويظفر.

  النقيبة: العقل، هكذا في النسخ، وتصفحت كتب الأمهات فلم أجده فيها، غير أني وجدت في لسان العرب ما نصه: والنقيبة: يمن الفعل، فلعله أراد الفعل ثم تصحف على الناسخ، فكتب  العقل  محل  الفعل  . فكتب  العقل  محل  الفعل  . وفي حديث مجدي بن عمرو:  إنه ميمون النقيبة  أي: منجح الفعال، مظفر المطالب. فليتأمل. قال ثعلب: إذا كان ميمون المشورة ومحمود المختبر. عن ابن بزرج: مالهم نقيبة أي نفاذ الرأي. قيل: النقيبة: الطبيعة. وقيل: الخليقة. وفي لسان العرب: قولهم: في فلان مناقب جميلة: أي أخلاق وهو حسن النقيبة: أي جميل الخليقة. وفي التهذيب في ترجمة عرك: يقال: فلان ميمون العريكة والنقيبة والنقيمة، والطبيعة، بمعنى واحد.
 النقيبة: العظيمة الضرع من النوق، قاله ابن سيده، وهي المؤتزرة بضرعها عظما وحسنا، بينة النقابة. قال أبو منصور: وهذا تصحيف، إنما هي الثقيبة، وهي الغزيرة من النوق، بالثاء المثلثة. والنقيب: المزمار، ولسان الميزان والأخير نقله الصاغاني. النقيب من الكلاب: ما، نكرة موصوفة، أي: كلب نقبت غلصمته، أو حنجرته، كما في الأساس، ليضعف صوته ، يفعله اللئيم، لئلا يسمع صوته الأضياف، كما في الصحاح. وفي اللسان: ولا يرتفع صوت نباحه، وإنما يفعل ذلك البخلاء من العرب، لئلا يطرقهم ضيف، باستماع نباح الكلاب. النقيب: شاهد القوم، و. هو ضمينهم وعريفهم ورأسهم؛ لأنه يفتش أحوالهم ويعرفها، وفي التنزيل العزيز وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا قال أبو إسحاق: النقيب، في اللغة، كالأمين والكفيل. وقد نقب عليهم نقابة، بالكسر من باب: كتب كتابة فعل ذلك أي: من التعريف، والشهود، والضمانة، وغيرها. قال الفراء: نقب ككرم، ونقله الجماهير. نقب مثل علم حكاها ابن القطاع، نقابة، بالفتح: إذا أردت أنه لم يكن نقيبا، فصار. وعبارة الجوهري وغيره: ففعل.
 النقابة بالكسر، الاسم، وبالفتح: المصدر، مثل الولاية، والولاية، نقله الجوهري عن سيبويه. وفي لسان العرب: في حديث عبادة ابن الصامت:  وكان من النقباء  جمع نقيب، وهو كالعريف على القوم، المقدم عليهم، الذي يتعرف أخبارهم، وينقب عن أحوالهم أي يفتش. وكان النبي، صلى الله عليه وسلم، قد جعل، ليلة العقبة، كل واحد من الجماعة الذين بايعوه بها نقيبا على قومه وجماعته، ليأخذوا عليهم، الإسلام، ويعرفوهم شرائطه، وكانو اثني عشر نقيبا، كلهم من الأنصار؛ وكان عبادة بن الصامت منهم. وقيل: النقيب: الرئيس الأكبر. وإنما قيل للنقيب: نقيب، لأنه يعلم دخيلة أمر القوم، ويعرف مناقبهم، وهو الطريق إلى معرفة أمورهم. قال: وهذا الباب كله أصله التأثير الذي له عمق ودخول. ومن ذلك يقال: نقبت الحائط: أي: بلغت في النقب آخره. والنقاب، بالكسر: العالم بالأمور. ومن كلام الحجاج في مناطقته للشعبي: إن كان ابن عباس لنقابا، وفي رواية إن كان ابن عباس لمنقبا. النقاب، والمنقب، بالكسر والتخفيف: الرجل العالم بالأشياء، الكثير البحث عنها، والتنقيب عليها، أي: ما كان إلا نقابا. قال أبو عبيد: النقاب هو الرجل العلامة وهو مجاز. وقال غيره: هو الرجل العالم بالأشياء، المبحث عنها، الفطن الشديد الدخول فيها؛ قال أوس بن حجر يمدح رجلا:
  كريم جواد أخو مأقط                      نقاب يحدث بالغائب

  قال ابن بري: والرواية  نجيح مليح  ، قال: وإنما غيره من غيره، لأنه زعم أن الملاحة التي هي حسن الخلق، ليست بموضع للمدح في الرجال، إذ كانت الملاحة لا تجري مجرى الفضائل الحقيقية، وإنما المليح هنا هو المستشفى برأيه، على ما حكي عن أبي عمرو. قال: ومنه قولهم: قريش ملح الناس: أي يستشفى بهم. وقال غيره: المليح في بيت أوس، يراد به المستطاب مجالسته. وقال شيخنا: وهذا من الغرائب اللغوية ورود الصفة على فعال، بالكسر فإنه لا يعرف. النقاب، أيضا: ما تنتقب به المرأة، وهو القناع على مارن الأنف، قاله أبو زيد.والجمع نقب. وقد تنقبت المرأة، وانتقبت. وفي التهذيب: والنقاب على وجوه. قال الفراء: إذا أدنت المرأة نقابها إلى عينها فتلك الوصوصة، فإن أنزلته دون ذلك إلى المحجر فهو النقاب، فإن كان على طرف الأنف فهو اللفام. وفي حديث ابن سيرين:  النقاب محدث  أراد: أن النساء ماكن ينتقبن،أي: يختمرن. قال أبو عبيد: ليس هذا وجه الحديث، ولكن النقاب عند العرب هو الذي يبدو منه محجر العين؛ ومعناه: أن إبداءهن المحاجر محدث، إنما كان النقاب لاصقا بالعين، وكانت تبدو إحدى العينين، والأخرى مستورة والنقاب لا يبدو منه إلا العينان. وكان اسمه عندهم الوصوصة، والبرقع وكان من لباس النساء، ثم أحدثن النقاب بعد. النقاب: الطريق في الغلظ، قال:
  وتراهن شزبا كالسعالي                      يتطلعن من ثغور النقاب يكون جمعا، ويكون واحدا، كالمنقب، بالكسر، أي: فيهما ولو لم يصرح. وقد تقدم بيان كل منهما. وإطلاقه على العالم، ذكره ابن الأثير والزمخشري. وهو في ابن عباس، لا في ابن مسعود، كما زعمه شيخنا. وقد صرحنا به آنفا. النقاب: ع قرب المدينة المشرفة، على ساكنها أفضل الصلاة والسلام، من أعمالها، ينشعب منه طريقان إلى وادي القرى ووادي المياه، ذكره أبو الطيب فقال:
  وأمست تخبرنا بالنـقـاب                      ووادي المياه ووادي القرى كذا في المعجم. من المجاز: النقاب: البطن، ومنه المثل: فرخان في نقاب، يضرب للمتشابهين، أورده في المحكم والخلاصة. ويقال: كانا في نقاب واحد: أي كانا مثلين ونظيرين. كذا في الأساس. ونقب في الأرض، بالتخفيف: ذهب، كأنقب رباعيا. قال ابن الأعرابي: أنقب الرجل: إذا سار في البلاد. ونقب، مشددا: إذا سار في البلاد طلبا للمهرب، كذا في الصحاح وفي التنزيل العزيز:  فنقبوا في البلاد هل من محيص  قال الفراء: قرأه القراء مشددا، يقول: خرقوا البلاد، فساروا فيها طلبا للمهرب، فهل كان لهم محيص من الموت? ومن قرأ فنقبوا، فإنه كالوعيد، أي اذهبوا في البلاد وجيئوا وقال الزجاج: فنقبوا: طوفوا وفتشوا. قال: وقرأ الحسن بالتخفيف؛ قال امرؤ القيس:
  وقد نقبت في الآفاق، حتـى                      رضيت من السلامة بالإياب أي: ضربت في البلاد، وأقبلت، وأدبرت. نقب عن الأخبار، وغيرها: بحث عنها، وإنما قيدنا  غيرها  لئلا يرد ما قاله شيخنا: ليس الأخبار بقيد، بل هو البحث عن كل شيء والتفتيش مطلقا. نقب عن الأخبار: أخبر بها. وفي الحديث: إني لم أومر أن أنقب عن قلوب الناس  أي: أفتش، وأكشف. نقب الخف الملبوس: رقعه.

  نقبت النكبة فلانا، تنقبه، نقبا، أصابته فبلغت منه، كنكبته. ونقب الخف، كفرح، نقبا: تخرق، وهو الخف الملبوس. نقب خف البعير: إذا حفي حتى ينخرق فرسنه، فهو نقب. أو نقب البعير، إذا رقت أخفافه، كأنقب. والذي في اللسان، وغيره: نقب خف البعير إذا حفي، كأنقب؛ وأنشد لكثير عزة:
  وقد أزجر العرجاء أنقب خفها                      مناسمها لا يستبل رثيمـهـا أراد: ومناسمها، فحذف حرف العطف. وفي حديث عمر، رضي الله عنه  أتاه أعرابي فقال: إني على ناقة دبراء عجفاء نقباء، واستحمله، فظنه كاذبا، فلم يحمله، فانطلق وهو يقول:
  أقسم بالله أبو حفص عمر
  ما مسها من نقب ولا دبر أراد بالنقب هنا: رقة الأخفاف، وفي حديث علي، رضي الله عنه:  وليستأن بالنقب والظالع  أي: يرفق بهما. ويجوز أن يكون من الجرب. وفي حديث أبي موسى:  فنقيت أقدامنا  أي: رقت جلودها، وتنفطت من المشي. كذا في لسان العرب. نقب في البلاد: سار، وهو قول ابن الأعرابي، وقد تقدم. ولا يخفى أنه أغنى عنه قوله السابق: ونقب في الأرض: ذهب. لرجوعهما إلى واحد. ثم رأيت شيخنا أشار إلى ذلك أيضا. ولقيته نقابا، بالكسر: أي مواجهة، أو من غير ميعاد، ولا اعتماد، كناقبته نقابا، أي: فجأة، ومررت على طريق فناقبني فيه فلان نقابا: أي لقيني على غير ميعاد. وانتصابه على المصدر، ويجوز على الحال، كذا في مجمع الأمثال. نقبت الماء نقبا، ونقابا مثل التقاطا: هجمت عليه، ووردت من غير أن أشعر به قبل ذلك وقيل: وردت عليه من غير طلب. والمنقبة: المفخرة، وهي ضد المثلبة. وفي اللسان: المنقبة: كرم الفعل، وجمعها المناقب، يقال: إنه لكريم المناقب، من النجدات وغيرها، وفي فلان مناقب جميلة: أي أخلاق حسنة. وفي الأساس: رجل ذو مناقب وهي المآثر والمخابر. المنقبة: طريق ضيق بين دارين، لا يستطاع سلوكه. في الحديث  لا شفعة في فحل، ولا منقبة  فسروا المنقبة الحائط وفي رواية :ولا شفعة في فناء ، ولا طريق ولا منقبة المنقبة هي الطريق بين الدارين ، كأنه نقب من هذه إلى هذه. وقيل: هي الطريق التي تعلو أنشاز الأرض. والأنقاب: الآذان، لايعرف لها واحد، كذا في المحكم وغيره، قال القطامي:
  كانت خدود هجانهن ممالة                      أنقابهن إلى حداء السوق ومنهم من تكلف وقال: الواحد نقب، بالضم، مأخوذ من الخرق، ويروي: أنقا بهن، أي: إعجابا بهن. والناقب، والناقبة: داء يعرض للإنسان من طول الضجعة. وقيل: هي القرحة التي تخرج بالجنب. نقيب، كزبير: ع بين تبوك ومعان في طريق الشام على طريق الحاج الشامي. ونقيب أيضا: شعب من أجإ، قال حاتم:
  وسال الأعالي من نقيب وثرمد                      وبلغ أناسا أن وقران سـائل ونقبانة، محركة: ماءة بأجإ أحد جبلي طيئ، وهي لسنبس منهم. والمناقب: جبل معترض، قالوا: وسمي بذلك لأنه فيه ثنايا وطرق إلى اليمامة واليمن وغيرها، كأعالي نجد والطائف، ففيه ثلاث مناقب، وهي عقاب، يقال لإحداها الزلالة، وللأخرى قبرين، وللأخرى: البيضاء. قال أبو جؤية عائذ بن جؤية النصري:
  ألا أيها الركب المخبون هل لكم                      بأهل العقيق والمناقب من علم وقال عوف بن عبد الله النصري:

  نهارا وإدلاج الظلام كأنـه                      أبو مدلج حتى تحلوا المناقبا وقال أبو جندب الهذلي أخو أبي خراش:
  وحي بالمناقب قد حموهـا                      لدى قران حتى بطن ضيم فإذا عرفت ذلك، ظهر أن قول المصنف فيما بعد: المناقب: اسم طريق الطائف من مكة المشرفة حرسها الله تعالى، تكرار مع ما قبله. وأنقب الرجل: صار حاجبا، أو أنقب، إذا صار نقيبا، كذا في اللسان وغيره. أنقب فلان، إذا نقب بعيره. وفي حديث عمر رضي الله عنه، قال لامرأة حاجة:  أنقبت، وأدبرت  ، أي: نقب بعيرك، ودبر. وقد تقدم ما يتعلق به.ومما يستدرك عليه: نقب العين: هو القدح، بلسان الأطباء، وهو معالجة الماء الأسود الذي يحدث في العين. وأصله من نقب البيطار حافر الدابة، ليخرج منه ما دخل فيه. قاله ابن الأثير في تفسير حديث أبي بكر، رضي الله عنه:  أنه اشتكى عينه، فكره أن ينقبها  . وفي التهذيب: إن عليه نقبة، أي أثرا. ونقبة كل شيء: أثره وهيئته. وقال ابن الأعرابي: فلان ميمون النقيبة، والنقيمة: أي اللون. ومنه سمي نقاب المرأة؛ لأنه يستر لونها بلون النقاب. ونقب ضاحك: طريق يصعد في عارض اليمامة؛ وإياه، فيما أرى، عنى الراعي: يسوقها ترعية ذو عباءة بما بين نقب فالحبيس فأفرعا ونقب عازب: موضع، بينه وبين بيت المقدس مسيرة يوم للفارس من جهة البرية، بينها وبين التيه. وجاء في الحديث:  أن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما أتى النقب  قال الأزرقي: هو الشعب الكبير الذي بين مأزمي عرفة عن يسار المقبل من عرفة، يريد المزدلفة مما يلي نمرة. وقال ابن إسحاق: وخرج النبي، صلى الله عليه وسلم، في سنة اثنتين للهجرة، فسلك على نقب بني دينار، من بني النجار، ثم على فيفاء الخبار. ونقب المنقى بين مكة والطائف، في شعر محمد بن عبد الله النميري:
  أهاجتك الظعائن يوم بـانـوا                      بذي الزي الجميل من الأثاث
  ظعائن أسلكت نقب المنقـى                      تحث إذا ونت أي احتثـاث ونقبون: قرية من قرى بخارى، كذا في المعجم. ونيقب: موضع، عن العمراني

##### Türkçe

**النقب**: herhangi bir şeydeki delik; onu deldi, deler, delme. Ve **شيء نقيب**: delinmiş; Ebû Züeyb dedi ki:
  Onu anmaktan, nöbetsiz olarak uykusuz kaldım                      tıpkı nakışlı bir **نقيب**’in coşması gibi yani **الموشي** ile bir **يراعة** kasteder. Çoğulu: **أنقاب** ve **نقاب**; sonuncusunda kesre ile. **النقب**: böğürde çıkan, içe saldıran ve başı içeride olan bir yara; bunu İbn Sîdeh söyledi; **الناقبة** gibi. Ve **نقبته النكبة**، **تنقبه**، **نقبا**: ona isabet etti de onda (etkisi) ulaştı; **نكبته** gibi. **النقب**: uyuzun geneli; zamme ile de gelir ve bu daha çoktur; Sa‘leb, Ebû Muhammed el-Huzelmî’nin sözünü bununla açıkladı:
  Ve **النقبة** peçesinden açığa çıkar der: uyuzdan iyileşir. Hadiste: Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi:  Hiçbir şey hiçbir şeye bulaştırmaz; bunun üzerine bir bedevî dedi: Ey Allah’ın Resûlü, **النقبة** deve dudağında yahut kuyruğunda, iri develer içinde olur da hepsi uyuz olur; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, dedi: Peki ilkine kim bulaştırdı?  el-Asma‘î dedi: **النقبة** uyuzun başladığı ilk şeydir; deve için denir: onda **نقبة** var; çoğulu **نقب**’tır, **القاف**’ın sükûnu ile; çünkü deriyi **نقبا** deler, yani onu deler; ayrıca Düreyd b. es-Sımme’den de okudu:
  Üstü başı dağınık, güzellikleri görünür                      **النقب** yerlerine katranı koyar Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: “Falan **الهناء**’ı **النقب** yerlerine koyar” denir: mahir ve isabetli olduğunda. Yahut **النقب**: dağınık kesiklerdir; o, yani uyuzdan, ilk görünen şeydir; bir tanesi **نقبة**’dir. İbn Şümeyl’den: **النقبة**: uyuzun ilk başlangıcıdır; devenin böğründe yahut kalçasında yahut dudağında avuç gibi bir yama görürsün; sonra onda yürür de hepsini “içirir”, yani onu doldurur; **النقب** gibi; **صرد** gibi; ikisinde, yani iki görüşte, yani: uyuz yahut ondan ilk görünen şey. **النقب**: atın yürüyüşünde ayaklarını toplaması, ön ayaklarını açmaması ve yürüyüşünün sıçrayış olmasıdır. **النقب**: dağdaki dar yol; **المنقب** ve **المنقبة** gibi; yani ikisinin de ve **قاف**’larının fethiyle, bunun kaidesi buna delalet ettiği gibi. Buna **ن ض ب**’de dikkat çektik. **اللسان**’da: **المنقبة**: iki ev arasındaki dar yol; ona girilemez. Hadiste:  Aygırda şuf‘a yoktur, **منقبة**’de de yoktur  ; **المنقبة**’yi duvarla tefsir ettiler. Bir rivayette:  Avluda şuf‘a yoktur, ne yolda ne de **منقبة**’de  . **المنقبة** iki ev arasındaki yoldur; sanki buradan buraya bir **نقب**’tır. Ve denildi ki: o, yerin tümseklerini aşan yoldur. Ve **النقب** zamme ile sonra sükûn ile. Ve **المنقب** ile **المنقبة**’nin çoğulu: **المناقب**; ikisi dışındakinin çoğulu: **أنقاب** ve sonuncusunda kesre ile **نقاب**. Sa‘leb, İbn Ebî Âsıye’den okudu:
  Leylâ Irak’ta uzadı da                      Hicaz’ın **أنقاب**’ında bana uzamaz

  Hadiste:  Onlar taun’dan korktular; o dedi: Umuyorum ki onun **نقاب**’ından bize kimse çıkmaz  ; İbnü’l-Esîr dedi: o, **نقب**’un çoğuludur; o, iki dağ arasındaki yoldur. Medine’nin yollarından bize kimse çıkmaz demek istedi. Böylece zikredilmemiş bir şeyden zamir getirdi. Ondan hadistir:  Medine’nin **أنقاب**’ı üzerinde melekler vardır; ona taun da Deccâl da girmez  ; o, **النقب**’un azlık çoğuludur. **نقب** lamsız: bir yer adıdır; Süleyk b. es-Selke dedi ki:
  Ve onlar, senin **نباك**’ından ve **نقب**’tan acele edenlerdir **المعجم**’de: Yemâme’de Benî ‘Adî b. Hanîfe’ye ait bir köydür; sözün geri kalanı gelecektir.

**المنقب**, **منبر** gibi: nalbantın hayvanın göbeğini delip ondan sarı su çıkarması için deldiği bir demir. Ve **نقب** **ينقب**; şair dedi ki:
  Efendi gibi; nalbant onun göbeğini delmedi                      onu dağlamadı ve ona bir sinir dokunmadı **المنقب**, **مقعد** gibi: göbeğin kendisi. Nâbiga el-Ca‘dî atı vasfederken dedi ki:
  Sanki kaburga kıkırdaklarının kesimi                      **القنب**’ın ucuna, sonra **المنقب**’a (kadar) Cevherî, Murre b. Muhkân’dan okudu:
  Güçlü; nalbant onun göbeğini delmedi                      onu dağlamadı ve ona bir sinir sıkmadı Yahut o, göbekten: onun ön tarafıdır; karın oradan delinir; at için de böyledir.

**فرس حسن النقبة**: o, zamme iledir: renk. **النقبة**: pas. Ve **المحكم**’de: **النقبة**: kılıcın ve bıçağın pası; Lebîd dedi ki:
  Helâk edicinin elleri üzerinde yana yatışı                      çökmüş; bıçakların **نقب**’unu parlatıp ortaya çıkarır Ve **الأساس**’ta: Mecazdan: kılıcı ve bıçağı **النقب**’tan, yani pas izlerinden parlattım; uyuzun ilklerine benzetildi. **النقبة**: yüz; Zü’r-Rumme bir boğayı vasfederken dedi ki:
  Ve **نقبته**’siyle meşhur, parlak bir (şey) göründü                      sanki yükseldiğinde kısır bir alevdir **الصحاح**’ta böyledir. **لسان العرب**’da **النقبة**: yüzü kuşatan dairelerdir. Sa‘leb dedi. Ve bir kadına denildi: Hangi kadınlar sana daha nefretlidir? Dedi ki: dizleri sert olan, **النقبة**’si çirkin olan, yalanı hazır olan. **النقبة**, ayrıca: izar gibi bir elbise; ona kuşatıcı bir bel bağı yapılır; nüshalarda böyle. **الصحاح** ve **لسان العرب** ve **المحكم**’de olan: dikilmiş—**خاط**’tan—**نيفق** olmaksızın; **حيدر** gibi; ve şalvar bağlanır gibi bağlanır. Ve **نقب الثوب**، **ينقبه**: onu **نقبة** yaptı. Hadiste:  Annemiz bize onun **نقبتها**’sını giydirdi  ; o, **نيفق**’sız bel bağı olan şalvardır; eğer onun **نيفق**’ı olursa o **سراويل**’dir. **لسان العرب**’da: **النقبة**: üstü şalvar gibi, altı izar gibi yapılan bir bez parçasıdır; ve denildi ki: o, paçasız **سراويل**’dir. İbn Ömer hadisi:  Bir kadının azatlısı, kendisine ait her şeyden ve üzerindeki her elbiseden, hatta **نقبتها**’sından bile soyundu; bunu inkâr etmedi  . **النقبة**: daha önce geçtiği üzere, uyuzun yahut onun başlangıçlarının **نقب**’unun bir tanesidir. Kadın **تنقبت** etti ve **انتقبت** etti; ve o, kesre ile **النقبة**’si güzel (biridir); o, **الانتقاب**’ın heyetidir; çoğulu: kesre ile **النقب**; Sîbeveyh okudu:
  Onlardan gözlerle; **النقب**’u tuzlu (olan)                      tüccarların şekli ve helâl kazancın sahibi er-Riyâşî rivayet etti: **النقب**, zamme sonra fetha ile; ve yüzün dairelerini kastetti; daha önce geçtiği gibi. **رجل ميمون النقيبة**: nefsi mübarek, teşebbüs ettiğinde muzaffer. Cevherî bunu Ebû Ubeyd’den nakletti. İbnü’s-Sikkît dedi: işi uğurlu olduğunda, teşebbüs ettiğinde başarılı olur ve zafere erer.

**النقيبة**: akıl; nüshalarda böyledir; ana kitapları gözden geçirdim de onda bulmadım; ancak **لسان العرب**’da lafzı şu olanı buldum: **النقيبة**: fiilin uğuru; belki o “fiil”i kastetti, sonra müstensih üzerinde tashif oldu da **العقل**’ı **الفعل** yerine yazdı. **العقل**’ı **الفعل** yerine yazdı. Mecdî b. ‘Amr hadisi:  O, **ميمون النقيبة**’dir  yani: fiilleri başarılı, talepleri muzaffer. Düşünülsün. Sa‘leb dedi: danışması uğurlu ve denenmişliği övülmüş olduğunda. İbn Bezrec’den: Onların **نقيبة**’si yoktur; yani görüş nüfuzu. Denildi ki: **النقيبة**: tabiat. Ve denildi ki: yaratılış. **لسان العرب**’da: “Falandaki güzel **مناقب**” sözleri: yani ahlâklar; ve o, **حسن النقيبة**’dir: yani güzel yaratılışlı. **التهذيب**’de **عرك** maddesinde: “Falan **ميمون العريكة** ve **النقيبة** ve **النقيمة** ve **الطبيعة**’dır” denir; tek bir manadadır.

**النقيبة**: develerden iri memeli olan; bunu İbn Sîdeh söyledi; o, memesiyle büyüklük ve güzellikçe kuşanmış olandır; **بينة النقابة**. Ebû Mansûr dedi: Bu bir tashiftir; o ancak **الثقيبة**’dir; o, develerden sütü bol olandır; üç noktalı **الثاء** ile. **النقيب**: kaval; **لسان الميزان** ve sonuncusunu Sâğânî nakletti. Köpeklerden **النقيب**: vasıflı bir nekre olan **ما**; yani gırtlağı yahut boğazı delinmiş köpek; **الأساس**’ta olduğu gibi; sesi zayıflasın diye; bunu alçak kimse yapar; misafirler, köpeklerin sesini duymasın diye; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **اللسان**’da: havlamasının sesi yükselmez; bunu Arapların cimrileri yapar; misafir, köpeklerin havlamasını işiterek onlara gelmesin diye. **النقيب**: kavmin şahidi; ve o, onların kefili, arifi ve başıdır; çünkü hallerini araştırır ve bilir. Aziz tenzilde: “Ve onlardan on iki **نقيبا** gönderdik.” Ebû İshâk dedi: **النقيب**, dilde, **الأمين** ve **الكفيل** gibidir. Ve onların üzerine **نقابة** ile, kesre ile, **كتب كتابة** babından, bunu yaptı; yani tanıtma, şahitlik, kefalet ve başkası gibi. Ferrâ dedi: **نقب** **كرم** gibi; ve bunu cumhur nakletti. İbnü’l-Kattâ‘ **نقب**’u **علم** gibi hikâye etti; **نقابة** fetha ile: eğer onun **نقيبا** olmadığını, sonra olduğunu kast edersen. Cevherî ve başkalarının ibaresi: “öyle yaptı.”

**النقابة** kesre ile: isim; fetha ile: masdar; **الولاية** ve **الولاية** gibi; Cevherî bunu Sîbeveyh’den nakletti. **لسان العرب**’da: Ubâde b. es-Sâmit hadisi:  Ve o, **النقباء**’dandı  ; **نقيب**’in çoğuludur; o, kavim üzerinde **العريف** gibidir; onların önüne geçirilmiş olan, haberlerini tanıyan ve hallerini **ينقب** eden, yani araştıran. Peygamber, صلى الله عليه وسلم, Akabe gecesi, onunla biat eden cemaatten her birini kavmi ve topluluğu üzerine **نقيبا** kılmıştı; İslâmı onlara yükletsin ve şartlarını onlara bildirsin diye; ve onlar on iki **نقيبا** idiler; hepsi Ensar’dandı; Ubâde b. es-Sâmit de onlardandı. Ve denildi ki: **النقيب**: en büyük başkandır. **نقيب**’e ancak **نقيب** denildi; çünkü kavmin işinin iç yüzünü bilir ve onların **مناقب**’ini tanır; o, onların işlerini bilmeye giden yoldur. Dedi ki: Bu babın tamamının aslı, derinliği ve içine girişi olan etkidir. Bundan: “**نقبت الحائط**” denir: yani delmede onun sonuna ulaştım. **النقاب**, kesre ile: işlere âlim olan. Haccâc’ın Şa‘bî ile münazarasındaki sözünden: İbn Abbâs elbette bir **نقابا** idi; bir rivayette: elbette bir **منقبا** idi. **النقاب** ve **المنقب**, kesre ile ve hafifletme ile: şeylere âlim olan, onları çok araştıran ve onların üzerinde **التنقيب** eden adam; yani ancak bir **نقابا** idi. Ebû Ubeyd dedi: **النقاب** alametli adamdır ve o mecazdır. Başkası dedi: o, şeylere âlim olan, onları araştıran, keskin anlayışlı, onlara şiddetle giren adamdır; Evs b. Hacer bir adamı överken dedi ki:
  Kerim, cömert, **مأقط** sahibi kardeş                      **نقاب**; gaipten haber verir

İbn Berrî dedi ki: Rivayet **نجيح مليح**’tir; dedi ki: Onu ancak başkasından değiştirdi; çünkü o, güzel huy olan **الملاحة**’nin erkeklerde övgü yeri olmadığını iddia etti; zira **الملاحة** hakiki faziletlerin gidişatı üzere cereyan etmez. Buradaki **المليح** ise, Ebû Amr’dan nakledildiği üzere, görüşüyle şifa aranandır. Dedi ki: Bundan dolayı onların “**قريش ملح الناس**” sözleri vardır: yani onlarla şifa aranır. Başkası dedi ki: Evs’in beytindeki **المليح** ile, onunla oturup kalkmanın hoş görüldüğü kastedilir. Şeyhimiz dedi ki: Bu, sıfatın kesre ile **فعال** vezni üzerine gelişi bakımından lugavî gariplerdendir; zira bilinmez.

**النقاب** da: kadının onunla örtündüğü şeydir; burun ucunun üzerindeki örtüdür; bunu Ebû Zeyd söyledi. Çoğulu **نقب**’dur. Kadın **تنقبت** etti ve **انتقبت** etti. **التهذيب**’de: **النقاب** yüzler üzerinedir. Ferrâ dedi ki: Kadın **نقاب**’ını gözüne yaklaştırırsa, işte o **الوصوصة**’dir; onu bundan aşağıya göz çukuruna indirirse o **النقاب**’dır; eğer burun ucunun üzerinde olursa o **اللفام**’dır. İbn Sîrîn hadîsinde: “**النقاب محدث**”; muradı: kadınlar **ينتقبن** etmezlerdi, yani **يختمرن** ederlerdi. Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, hadîsin vechi değildir; fakat Araplarda **النقاب**, göz çukurunun göründüğü şeydir; manası: onların göz çukurlarını göstermeleri sonradan olmuştur; **النقاب** ancak göze yapışık idi; bir göz görünür, diğeri örtülü olurdu; **النقاب**’dan iki gözden başkası görünmezdi. Onun adı onlarda **الوصوصة** idi; **البرقع** da vardı ve kadınların giyimindendi; sonra **النقاب**’ı sonradan ihdas ettiler.

**النقاب**: kalınlıkta yol. Dedi ki:
  “Onları, gûl benzeri cılızlar gibi görürsün;
  **النقاب**’ın gediklerinden bakınırlar.”

Cem‘ olabilir, müfred de olabilir; kesre ile **المنقب** gibi; yani ikisinde de, açıkça söylemese bile. Her birinin beyanı daha önce geçti. Âlime ıtlakı: onu İbnü’l-Esîr ve Zemahşerî zikretti. O, İbn Abbâs’tadır; İbn Mes‘ûd’da değildir; şeyhimizin zannettiği gibi. Bunu az önce açıkça söyledik.

**النقاب**: Medîne-i müşerrefe yakınında bir yer; üzerinde oturana en faziletli salât ve selâm; onun amellerindendir; ondan Vâdî’l-Kurâ’ya ve Vâdî’l-Miyâh’a iki yol ayrılır; Ebû’t-Tayyib onu zikredip şöyle dedi:
  “Akşamladı da bize **بالنقاب**’ı haber veriyor,
  Vâdî’l-Miyâh’ı ve Vâdî’l-Kurâ’yı.”

Mu‘cem’de böyledir.

Mecazdan: **النقاب**: karın. Ondan mesel: “**فرخان في نقاب**”; birbirine benzeyenler için darb olunur; onu **المحكم** ve **الخلاصة**’da zikretti. “İkisi bir **نقاب**’ta idi” denir: yani ikisi misil ve nazirdi. **الأساس**’ta böyledir.

**نقب** (tahfîf ile) yerde: gitti; dörtlü **أنقب** gibi. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Adam **أنقب** etti: ülkelerde yürüdüğü zaman. **نقب** (teşdîdli): kaçış yeri aramak için ülkelerde yürüdüğü zaman; **الصحاح**’ta ve aziz tenzîlde böyledir: “**فنقبوا في البلاد هل من محيص**”. Ferrâ dedi ki: Kurrâ onu teşdîdli okudu; der ki: Ülkeleri deldiler; kaçış yeri arayarak içinde yürüdüler; ölümden onlar için bir kaçış var mıydı? Kim “**فنقبوا**” okursa, o tehdit gibidir; yani ülkelerde gidin, gelin. Zeccâc dedi ki: “**فنقبوا**”: dolaşın ve araştırın. Dedi ki: Hasan tahfîf ile okudu. İmruü’l-Kays dedi ki:
  “Ufuklarda **نقبت** ettim; nihayet
  selâmetten dönüşe razı oldum.”

Yani: ülkelerde dolaştım; geldim, gittim.

**نقب** haberlerden ve başkalarından: onları araştırdı; biz “**غيرها**”yı ancak şeyhimizin dediği şeye yer vermesin diye kayıtladık: “Haberler bir kayıt değildir; bilakis her şeyden araştırma ve teftiş mutlak olarak.” **نقب عن الأخبار**: onlarla haber verdi. Hadîste: “Ben insanların kalplerini **أن أنقب** etmekle emrolunmadım”; yani: teftiş ederim ve açığa çıkarırım. Giyilmiş mest **نقب** etti: onu yamadı.

**نقبت النكبة** falanı, onu **تنقبه** eder, **نقبا**: ona isabet etti de onda etkili oldu; **كنكبته** gibi. Mest **نقب** etti, **كفرح** gibi, **نقبا**: delindi; o, giyilmiş mesttir. Deve mest’i **نقب** etti: tırnağı aşınıncaya kadar yürüdü de tırnağı delindiği zaman; o, **نقب**tur. Yahut deve **نقب** etti: mestleri inceldiği zaman; **كأنقب** gibi. **اللسان**’da ve başkasında olan: Deve mest’i **نقب** etti: tırnağı aşındığı zaman; **كأنقب** gibi. Kesîr Azze’ye ait şu beyti şahit getirdi:
  “Ve ben topal dişiyi azarlıyorum; mest’i **أنقب** olmuş;
  tırnakları, burun ucu yıpranmışını ıslatmaz.”

Muradı: “ve tırnakları”; atıf harfini hazfetti.

Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Bir bedevî ona geldi de dedi ki: “Ben, sırtı yaralı, zayıf, **نقباء** bir deve üzerindeyim”; ondan binek istedi; onu yalancı sandı da ona binek vermedi. O da gidip şöyle diyordu:
  “Allah’a yemin ederim, Ebû Hafs Ömer,
  ona ne **نقب** dokundu ne de **دبر**.”

Burada **النقب** ile muradı: mestlerin inceliğidir. Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**وليستأن بالنقب والظالع**”; yani: ikisine yumuşak davransın. Uyuzdan olması da caizdir. Ebû Mûsâ hadîsinde: “**فنقيت أقدامنا**”; yani: derileri inceldi ve yürümekten su topladı. **لسان العرب**’da böyledir.

Ülkelerde **نقب** etti: yürüdü; bu, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; geçti. Gizli değildir ki, bundan önceki “Yerde **نقب** etti: gitti” sözü onu yeterli kıldı; ikisinin de bir şeye dönmesi sebebiyle. Sonra şeyhimizin de buna işaret ettiğini gördüm.

Onu **نقابا** (kesre ile) karşıladım: yani yüz yüze; yahut vaadsiz ve dayanmaksızın; “Onu **ناقبته نقابا**” gibi; yani ansızın. Bir yoldan geçtim de falan orada beni **نقابا** karşıladı: yani vaadsiz karşılaştı. Nasbı masdar üzerinedir; hâl üzere de caizdir; **مجمع الأمثال**’de böyledir.

Suyu **نقبت** ettim, **نقبا**; ve **نقابا** (tıpkı **التقاطا** gibi): üzerine ansızın vardım ve daha önce onu fark etmeden ona vardım. Denildi ki: Talep olmaksızın ona vardım.

**المنقبة**: övünç; o, **المثلبة**’nin zıddıdır. **اللسان**’da: **المنقبة**: fiilin keremidir; çoğulu **المناقب**’dir. “O, **كريم المناقب**’dır” denir; yiğitlikler ve başkalarından. “Falanda güzel **مناقب** vardır”: yani iyi ahlâklar. **الأساس**’ta: **رجل ذو مناقب**: o, **المآثر** ve **المخابر**dir.

**المنقبة**: iki ev arasında dar bir yol; ona girilemez. Hadîste: “**لا شفعة في فحل، ولا منقبة**”; **المنقبة**’yi duvar diye tefsir ettiler. Bir rivayette: “Ne avluda şuf‘a vardır, ne yolda, ne **منقبة**’de.” **المنقبة**, iki ev arasındaki yoldur; sanki buradan şuraya bir **نقب** gibidir. Denildi ki: O, yerin tümseklerini aşan yoldur.

**الأنقاب**: kulaklardır; onun için bir tekil bilinmez; **المحكم** ve başkasında böyledir. Katamî dedi ki:
  “Onların beyaz develerinin yanakları eğilmiş idi;
  **أنقاب**ları, pazarın sürüşüne doğru.”

Onlardan kimi tekellüf etti ve dedi ki: Tekili **نقب** (damme ile)dir; delikten alınmıştır. “**أنقا بهن**” diye de rivayet olunur: yani onlara hayranlıkla.

**الناقب** ve **الناقبة**: uzun süre yatmaktan insana arız olan hastalık. Denildi ki: o, böğürde çıkan yaradır.

**نقيب** (Zübeyr gibi): Şam yolu üzerinde, Şam hac yolunda, Tebûk ile Ma‘ân arasında bir yer. **نقيب** ayrıca: Ecâ’dan bir geçittir. Hâtim dedi ki:
  “Yükseklerden **نقيب** ve **ثرمد**’den sular aktı;
  **وقران**’ın akıcı olduğu, insanlara ulaştı.”

**نقبانة** (harekeli): Taybe’nin iki dağından biri olan Ecâ’da bir su yeri; o, onlardan Senbes’indir.

**المناقب**: enine uzanan bir dağ; dediler ki: O, içinde geçitler ve Yemâme’ye, Yemen’e ve başkalarına yollar bulunduğu için böyle adlandırıldı; Necd’in yükseklikleri ve Tâif gibi. Onda üç **مناقب** vardır; onlar **عقاب**lardır. Birine **الزلالة**, ötekine **قبرين**, ötekine **البيضاء** denir. Ebû Cüeyye Âiz b. Cüeyye en-Nasrî dedi ki:
  “Dikkat edin ey aldatılmış kervan; sizde var mı
  **العقيق** ehli ve **المناقب** hakkında bir bilgi?”

Avf b. Abdillâh en-Nasrî dedi ki:
  “Gündüz ve karanlığın geceli yürüyüşü; sanki o,
  Ebû Mudlic’tir; nihayet **المناقبا**ya ininceye dek.”

Ebû Cündeb el-Hüzelî, Ebû Harâş’ın kardeşi dedi ki:
  “Ve **بالمناقب**’da (onlara) seslen; onu korudular
  **قران** yanında; ta **بطن ضيم**’e kadar.”

Bunu bildiğinde, musannifin daha sonra “**المناقب**: Mekke-i müşerrefeden, Allah Teâlâ onu korusun, Tâif yolunun adı” sözü, öncekilerle beraber bir tekrar olduğu ortaya çıkar.

Adam **أنقب** etti: hacib oldu; yahut **أنقب** etti: **نقيب** oldu; **اللسان** ve başkasında böyledir. Falan **أنقب** etti: devesini **نقب** ettiği zaman. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Bir hacı kadına dedi ki: “**أنقبت، وأدبرت**”; yani: deven **نقب** etti ve **دبر** etti. Ona dair olan geçti.

Ona istidrâk edilenlerdendir: **نقب العين**: hekimlerin dilinde **القدح**tır; gözde meydana gelen kara suyun tedavisidir. Aslı, baytarın hayvanın tırnağını **نقب** etmesindendir; içine gireni çıkarmak için. Bunu İbnü’l-Esîr, Ebû Bekir hadîsinin tefsirinde söyledi, Allah ondan razı olsun: “Gözü ağrıdı da onu **أن ينقبها** etmeyi hoş görmedi.” **التهذيب**’de: “Üzerinde bir **نقبة** vardır”: yani bir iz. Her şeyin **نقبة**si: onun izi ve heyetidir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Falan **ميمون النقيبة**’dir; **النقيمة**: yani renk. Ondan dolayı kadının **نقاب**’ı adlandırıldı; çünkü onun rengini **النقاب**’ın rengiyle örter.

**نقب ضاحك**: Yemâme’nin sırtında yükselen bir yol; ve onu, zannımca, çoban kastetti: “Onu otlata otlata sürer; bir aba sahibi; **نقب** ile **الحبيس** arasında; sonra iki kola ayrıldılar.”

**نقب عازب**: bir yer; onunla Beytü’l-Makdis arasında, çöl tarafınca, süvari için bir günlük yürüyüş vardır; onunla **التيه** arasındadır.

Hadîste geldi: “Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, **النقب**’a geldiğinde…” Ezrakî dedi ki: O, Arafat’tan gelenin solunda, Arafat’ın iki dar boğazı arasında bulunan büyük geçittir; Nemire tarafınca Müzdelife’yi kasteder. İbn İshâk dedi ki: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, hicretin ikinci yılında çıktı; Benî Neccâr’dan Benî Dînâr’ın **نقب**’ı üzerinden, sonra **فيفاء الخبار** üzerinden gitti.

Mekke ile Tâif arasında **نقب المنقى**; Muhammed b. Abdillâh en-Nümeyrî’nin şiirinde:
  “Göçen kadınlar, ayrıldıkları gün seni coşturdu mu;
  güzel ziynetli eşyaya sahip **بذي الزي**’de?
  Kadınlar **نقب المنقـى**’yı yola tuttular;
  gevşediklerinde hızlandırırlar; yani hızlandırma.”

**نقبون**: Buhârâ köylerinden bir köy; **المعجم**’de böyledir. **نيقب**: bir yer; Umrânî’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَقَبَ
1 نَقَبَ ذ , aor. نَقُبَ , inf. n. نَقْبٌ, He perforated, pierced, bored, or made a hole through, or in, or into, anything: like ثَقَبَ. (TA.) He made a hole through a wall. (S.) ― -b2- نَقَبَ سُرَّةَ الدَّابَّةِ, aor. نَقُبَ , He (a farrier) perforated the navel of the beast in order that a yellow fluid might issue forth. (S.) See مَنْقَبٌ. ― -b3- نَقَبَ العَيْنَ, aor. نَقُبَ , inf. n. نَقْبٌ, He performed, upon the eye, what is called القَدْحُ in the language of the physicians; i. e., a remedial operation for the black fluid that arises in the eye: from the phrase next following: (IAth:) [but this is not a good explanation: the meaning is he performed upon the eye the operation of couching, for the cataract: so in many Arabic works, ancient and modern: (IbrD:) the couching-needle is called مِقْدَحٌ, and اِبْرَةُ القَدْحِ, in the present day]. ― -b4- نَقَبَ حَافِرَ الدَّابَّةِ He (a farrier) pierced a hole in the hoof of the beast, in order to extract what had entered into it. (IAth.) ― -b5- نَقَبَتْهُ نَكْبَةٌ, (aor. نَقُبَ , inf. n. نَقْبٌ, TA,) A misfortune, an evil accident, or a calamity befell him, (K,) and overcame him, or afflicted him; like نَكَبَتْهُ. (TA.) [In the CK, for أَصَابَتْهُ, is put اثابته.] ― -b6- نَقَبَ فِى الأَرْضِ, aor. نَقُبَ , and ↓ انقب and ↓ نَقّب, He went, or went away, through the land, or country: (K:) [in the CK and some MS. copies of the K, we afterwards find نَقِبَ فِى البِلَادِ with kesr to the ق, explained as signifying he proceeded, or journeyed, through the lands:] ↓ انقب he proceeded, or journeyed, through the country: (IAar:) نقّبوا فِى البِلَادِ [Kur, l. 35,] they proceeded, or journeyed, through the lands, seeking for a place of refuge: (S:) or they traversed the lands, and journeyed through them, much, &c.: (Fr.:) or they went about and about, and searched, &c. (Zj.) فِى الآفَاقِ ↓ نَقَّبْتُ, in a verse of Imra-el-Keys, I journeyed through the tracts of the earth, and came and went. (TA.) ― -b7- نَقِبَ البَعِيرُ, aor. نَقَبَ , or نَقِبَ حُفُّ البعيرِ, (L, TA,) and ↓ انقب, (L,) The camel walked barefooted, syn. حَفِىَ, (L, K,) until his feet became worn in holes: (TA:) or نَقِبَ البعير, (S, K,) and ↓ انقب, (K,) the camel's feet became thin, [or were worn thin; which is also a signification of حَفِىَ]. (S, K.) ― -b8- نَقِبَتْ أَقْدَامُنَا Our feet became thin in the skin, and blistered, by reason of walking. (L.) ― -b9- نَقَبَ الخُفَّ, aor. نَقُبَ , He patched the boot; repaired it by patching. (K.) Also, He made the boot thin: he made [or wore] holes in it. (Msb.) ― -b10- نَقِبَ الخُفُّ, aor. نَقَبَ , (inf. n. نَقَبٌ, TA,) The boot became lacerated, or worn through, in holes. (S, K, TA.) [And in like manner The sole of the foot of a camel or of a man: see below: and see an ex. voce أَظَلُّ.] ― -b11- نَقَبَ, aor. نَقُبَ , inf. n. نَقْبٌ, He (a horse) put his feet together in his running (فِى حُضْرِهِ, [for which Golius and Freytag appear to have read فى خَصْرِهِ,] K,) not spreading his fore feet, his running being [a kind of] leaping. (TA.) -A2- نَقَبَ عَنِ الأَخْبْارِ, aor. نَقُبَ , He scrutinized, investigated, searched into, examined into, or inquired into, the news; (K;) and, in like manner, anything else: (MF:) [as also ↓ نقّب: see the phrase نقّبوا فى البلاد, explained above:] or he told, announced, or related, the news. (K.) ― -b2- اِنِّى لَمْ أُؤْمَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ Verily I have not been commanded to scrutinize and reveal what is in the hearts of men. (TA, from a trad.) ― -b3- نَقَبَ عَلَى قَوْمِهِ, aor. نَقُبَ , inf. n. نِقَابَةٌ, He acted as the نَقِيب over his people; was their نقيب: (S, K:) but of a man who was not نقيب, and has become so, you say نَقُبَ, with damm, aor. نَقُبَ , inf. n. نَقَابَةٌ, with fet-h, He became نقيب; (Fr., S, K;) as also نَقِبَ, aor. نَقَبَ : (IKtt, K:) or نقابة with kesr is a subst.; and with fet-h, an inf. n.; (S, K;) like وِلَايَةٌ and وَلَايَةٌ: so says Sb. (S.) -A3- نَقَبَ الثَّوْبَ, aor. نَقُبَ , inf. n. نَقْبٌ, He made the piece of cloth into a نُقْبَة. (S.)

2 نَقَّبَ see 1.

نَاقَبْتُهُ
3 نَاقَبْتُهُ ذ , inf. n. نِقَابٌ; as also لَقِيتُهُ; I met him face to face: or without appointment, (K,) and unintentionally: (TA:) or unexpectedly. (S.) نقابًا is in the accus. case as an inf. n.; or as a word descriptive of state. (TA.) ― -b2- وَرَدْتُ المَاءَ نِقَابًا, (S,) or لَقِيتُ الماء نقابا, (K,) I came upon the water unexpectedly, without seeking for it. (S, K.)

4 أَنْقَبَ see 1. ― -b2- انقب His camel's feet became thin; [or were worn thin;] (S, K;) or were worn in holes by walking. (TA.) -A2- He became a door-keeper, or chamberlain; Arab. حَاجِب: (K:) or he became a نَقِيب. (L, K, &c.)

5 تَنَقَّبَ see 8.

انتقبت
8 انتقبت ذ (S, K, Msb) and ↓ تنقّبت (Msb) She (a woman) veiled her face with a نِقَاب (S, K, Msb.) ― -b2- بعمَامَته ↓ تنقب: see تختّم.

نَقْبٌ
نَقْبٌ ذ (S, K) and ↓ نُقْبَةٌ (S) A hole, perforation, or bore, (K,) in, or through, a wall, (S,) or anything whatever: (TA:) or a large hole, perforation, or bore, passing through a thing; such as is small being termed ثَقْبٌ, with ث: (Mgh, in art. ثقب:) pl. of the former نُقُوبٌ (Msb) and أَنْقَابٌ and نِقَابٌ. (TA, and some copies of the K.) ― -b2- نَقْبٌ (K) and ↓ نَاقِبَةٌ (S) An ulcer that arises in the side, (S, ISd, K,) attacking the inside of the body, (S, ISd,) and having its head inwards; (ISd;) [as also ↓ نَقَّابَةٌ, for] نَقَّابَاتٌ signifies ulcers that come forth in the side and penetrate into the inside. (TA voce ذُبَالٌ.) See نُقْبٌ. ― -b3- نَقْبٌ (S, K) and ↓ نُقْبٌ (K) and ↓ مَنْقَبٌ and ↓ مَنْقَبَةٌ (S, K) A road (or narrow road, TA,) in a mountain: (ISk, S, K:) a road between two mountains: (IAth:) pl. (of the first and second, TA,) أَنْقَابٌ (a pl. of pauc., TA,) and نِقَابٌ; (K;) and of the third and fourth, مَنَاقِبُ. (TA.) See also مَنْقَبَةٌ.

نُقْبٌ
نُقْبٌ ذ (S, K,) and ↓ نَقْبٌ (K: but the former is the more common: TA) and ↓ نُقَبٌ (K) [the first is a coll. gen. n., of which the n. un. is نُقْبَةٌ [q. v.], of which it is called in the S the pl.: but نُقَبٌ is the pl. of نُقْبَةٌ:] Scab, [or scabs,] (K,) absolutely: (TA:) or scattered scabs (S, K,) when they first appear: (S:) النُّقْبَةُ is the first that appears of the scab; and is so called because the scabs perforate the skin: you say, of a camel, بِهِ نُقْبَةٌ: (As:) the first that appears of the scab, in a patch like the palm of the hand, in the side of a camel, or on his haunch, or his lip: then it spreads over him until it covers him entirely. (ISh.) Mohammad, denying that any disease was transmitted from one thing to another, and being asked how it was that a نُقْبَة spread in camels, asked what transmitted the disease to the first camel. (TA.) ― -b2- فُلَانٌ يَضَعُ الهِنَآءَ مَوَاضِعَ النُّقْبِ (tropical:) [Such a one puts the tar upon the places of the scabs]: said of one who is clever, or skilful, and who does or says what is right. (A.) [See also قَالَبٌ]

نَقِبٌ
نَقِبٌ ذ , and, as a fem. epithet, ↓ نَقْبَاءُ, A camel whose feet have become worn in holes, [or worn thin,] by walking. (TA.) See the verb. ― -b2- The former may also signify Having the scab, or what first appears thereof. (TA.) See نُقْبٌ.

نُقَبٌ
نُقَبٌ ذ : see نُقْبٌ.

نُقْبَةٌ
نُقْبَةٌ ذ A mark, trace, or vestige: ex. عَلَيْه نُقْبَةٌ Upon him, or it, is a mark, &c. (T.) ― -b2- See نَقْبٌ. ― -b3- نُقْبَةٌ (assumed tropical:) Rust, (K.) upon a sword or the head of an arrow or a spear: (M:) or نَقب [i. e. ↓ نُقْبٌ, q. v., a coll. gen. n., of which نُقْبَةٌ is the n. un.; or نُقَبٌ, pl. of نُقْبَةٌ;] signifies (tropical:) traces of rust upon a sword or an arrow head or a spear-head, likened to the first appearances of the scab. (A.) -A2- نُقْبَةٌ The face: (S, K:) or the parts surrounding the face. (L:) pl. نُقَبٌ. (TA.) ― -b2- نُقْبَةٌ A garment resembling an اِزار, having a sewed waistband or string, (حُجْزَةٌ مَخِيطَةٌ: so in the S, M, L: whence it appears that the reading in the K, حجزة مُطيفَةٌ, is erroneous: TA: [F having, it seems, found مُحِيطَةٌ written in the place of مُحِيطَةٌ:]) without a نَيْفَق which is the part turned down at the top, and sewed, through which the waistband passes], (S, K,) tied as trousers, or drawers, are tied: (S:) or a pair of trousers, or drawers, having a waistband, but without a part turned down at the top, and sewed, for the waistband to pass through: if it have this, (i. e, a. نيفق,) it is called سَراوِيلُ: (TA;) or a piece of rag of which the upper part is made like drawers, or trousers: (L;) or a pair of drawers, or trousers, without legs. (M, voce اِنْبٌ, TA,) -A3- نُقْبَةٌ The state, or condition; quality, mode, or manner; state with regard to apparel &c.; external form, figure, feature, or appearance; of any thing: syn. هَيْئَةٌ. (T.) -A4- نُقْبَةٌ Colour. (S, K.) ― -b2- فَرَسٌ حَسَنُ النَّقْبَةِ A horse of beautiful colour. (TA.) ― -b3- See also نَقِيبَةٌ.

نِقْبَةٌ
نِقْبَةٌ ذ A mode of veiling the face with the نِقَاب: (K:) pl. نِقَبٌ. (TA.) ― -b2- اِنَّهَا لَحَسَنَةُ النِّقْبَةِ (S) Verily she has a comely mode of veiling her face with the نقاب. (TA.)

نِقَابٌ
نِقَابٌ ذ [A woman's face-veil;] (S, K;) a veil that is upon [or covers] the soft, or pliable, part of the nose; (AZ;) [not extending higher:] a woman's veil that extends as high as the circuit of the eye: (Msb:) it is of different modes: Fr says, When a woman lowers her نقاب to her eye, it [the action] is termed وَصْوَصَةٌ; and when she lowers it further, to [the lower part of] the circuit of the eye, it [the veil] is called نقاب; and if it is on the extremity of the nose, it is [properly] called لِفَامٌ: (T:) the نقاب, with the Arabs, is that [kind of veil] from out of which appears the circuit of the eye: and the meaning of the saying in a trad. النِّقَابُ مُحْدَثٌ is, that women's shewing the circuits of the eyes is an innovation; not that they used not to veil their faces: the [kind of] نقاب which they used reached close to the eye, and they showed one eye while the other was concealed; whereas the [kind of] نقاب, which only shows both the eyes [without their circuits] was called by them وَصْوَصَةٌ [a mistake for وَصْوَاصٌ] and تُرْقُعٌ: [in the original, والنقاب لا يبدومنه الّا العينان وكان اسمه الخ: but the و before كان is erroneously introduced, and perverts the sense, which is otherwise plain, and agreeable with what is said before:] then they innovated the [veil] properly called] نقاب: (A'Obeyd:) pl. نَقُبٌ. (Msb.) -A2- نِقَابٌ and ↓ مِنَقَبٌ A road through a rugged tract of ground: (K:) the former word used both as a sing and a pl. (TA.) -A3- نِقَابٌ (a strange form of epithet, MF,) (tropical:) A man of great knowledge; very knowing: (S, K:) or possessing a knowledge of things, or affairs: or, as also ↓ مِنعقَبٌ, mentioned by I Ath and Z, a man possessing a knowledge of things, who scrutinizes or investigates them much; who is intelligent, and enters deeply into things. (TA.) -A4- نقَابٌ The bello, Hence the proverb, فَرْخَانِ فِى نِقَابٍ [Two young birds in one belly]: applied to two things that resemble one another, (K.) In like manner one says كَانَا فِى نقاب وَاحد [They were in one belly]; meaning they were like each other, (A.)

نَقِيبٌ
نَقِيبٌ ذ i. q. مَنْقُوبٌ, A thing perforated, pierced, bored. or having a hole made through, or in. or into it. (TA.) ― -b2- نَقِيبٌ A musical reed, or pipe. (K.) ― -b3- The tongue of a pair of scales, or balance (K.) ― -b4- A dog having the upper part of his mindpipe (غَلْصَمَتُهُ: so in the S, K or having his windpipe, حَنْجَرَتُهُ: so in the A) perforated, (S, K,) in order that his cry may be weak: a base man performs this operation on his dog, in order that guests may not hear its cry. (S: and the like is said in the L.) -A2- نَقِيبُ قُوْمٍ The intendant, superintendent, overseer, or inspector, of a people; he who takes notice, or cognisance, of their actions, and is responsible for them; i. q. عَرِيفُهُمْ and شَاهِدُهُمْ and ضَمِيُهُمْ: (S, K:) like أَمِينٌ and كَفِيلٌ: (Zj:) their head, or chief: (TA:) like عَرِيفٌ [q. v.]; i. e., one who is set over a people, and investigates their affairs: (L:) or, as some say, the greatest, or supreme, chief of a people: so called [from نَقَبَ “ he scrutinized, or investigated, ”] because he is acquainted with the secret affairs of the people, and knows their virtues, or generous actions, and is the way by which one obtains knowledge of their affairs: (TA:) pl. نُقَبَاءُ. (S.)

نِقَابَةٌ
نِقَابَةٌ ذ The office of نَقِيب. (Sb: see 1.)

نَقِيبَةٌ
نَقِيبَةٌ ذ Mind: syn. نَفْسٌ. (S, K,) You say فُلَانٌ مَيْمُونُ النقيبةِ Such a one is of a fortunate mind, (A'Obeyd, S,) when the person referred to is fortunate in his affairs, succeeding in what he seeks after, or strives to accomplish: (ISk, S:) or when he is fortunate in his counsel, or advice: (Th, S:) or the phrase signifies such a one is fortunate in his actions, and in gaining what he seeks. (TA.) See also what follows. نَقِيبَةٌ is also said, in the K, to signify the same as عَقْلٌ (understanding, intellect, or intelligence); but, says SM, I have not found this in any other lexicon: only I have found the word explained in the L as signifying يُمْنُ الفِعْلِ (good fortune attending, or resulting from, an action): so probably عَقْلٌ is a mistake for فِعْلٌ. (TA.) ― -b2- Also, Counsel, or advice. (K.) See above. ― -b3- Also, Penetration of judgment; acuteness; sagacity. (Ibn-Buzurj, K.) ― -b4- Also, Nature; or natural, or native, disposition, temper, or other quality: (K:) i. q. نَقِيمَةٌ and عَرِيكَةٌ and طَبِيعَةٌ. (T, art. عرك.) Agreeably with this explanation, the phrase above mentioned is rendered in the T, in art. عرك, Such a one is of a fortunate nature, or natural disposition: (TA:) or it signifies, in this phrase, as also نقيمة, i. q. لَوْنٌ, Colour, complexion, species, &c. (IAar.) Also هُوَ حَسَنُ النَّقِيبَةِ He is of a good nature, or natural disposition: and in like manner, جَمِيلَةٍ ↓ فُلَانٌ فِى مَنَاقِبَ Such a one is a person of good dispositions, or natural qualities. (L.) -A2- نَقِيبَةٌ A she-camel having a large udder: (ISd, K:) having her udder bound up with a cloth or the like, on account of its greatness and excellence: but AM says this is a corruption, and that the correct word is ثقيبة, with ث, meaning a she-camel “ abounding with milk. ” (TA.)

نَقَّابَةٌ
نَقَّابَةٌ ذ : see نَقْبٌ.

نَاقِب
نَاقِب ذ and نَاقِبَةٌ [the former omitted in some copies of the K] A disease that befalls a man in consequence of long sluggishness, or indolence: (K:) or, as some say, the ulcer that arises in the side. (TA.) See نَقْبٌ.

أَنْقَابٌ
أَنْقَابٌ ذ , a pl. without a sing., The ears: (M, K,) or, accord. to some, its sing. is نُقْبٌ. (TA.) El-Katلmee says,
كَانَتْ خُدُودُ هِجَانِهِنَّ مُمَالَةً
أَنْقَابُهُنَّ اِلَى حُدَآءِ السُّوَّقِ
[The cheeks of their white camels were with their ears inclined to the singing of the drivers]. But أَنَقًا بِهِنَّ, “ by reason of their pleasure, ” is also read, for أَنْقَابُهُنَّ: (TA:) [so that the meaning is The cheeks of their white camels were inclined, by reason of their pleasure. to the singing of the drivers].

مَنْقَبٌ
مَنْقَبٌ ذ The navel: or [a place] before it: (K:) where the farrier makes a perforation in order that a yellow fluid may issue forth: (S:) so in a horse. (TA.) ― -b2- See نَقْبٌ.

مِنْقَبٌ
مِنْقَبٌ ذ An iron instrument with which a farrier perforates the navel of a beast of carriage (S, K) in order that a yellow fluid may issue forth. (S.) See مَنْقَبٌ, and نِقَابٌ.

مَنْقَبَةٌ
مَنْقَبَةٌ ذ : see نَقْبٌ. ― -b2- A narrow way between two houses, (L, K,) along which one cannot pass. (L.) It is said in a trad., that one does not possess the right of pre-emption (الشُّفْعَة) with respect to a منقبة; and this word is explained as signifying a wall: syn. حَائِطٌ: [and so in the K:] or a way between two houses, as though it were perforated from one to the other: or a road, or way, over an elevated piece of ground. (L.) -A2- مَنْقَبَةٌ A virtue; an excellence; contr. of مَثْلَبَةٌ: (S:) a cause of glorying: (K:) generosity of action, or conduct: (L:) a [good disposition, or natural quality: [see نَقِيبَةٌ:] (TA:) a memorable, or generous action, and [good] internal quality: (A:) pl. مَنَاقِبُ: (TA:) رجُلٌ ذُو مَنَاقِبَ A man of memorable, or generous, actions, and [good] internal qualities. (A.)

##### Türkçe

**نَقَبَ**
1 **نَقَبَ** ذ , muzâri‘ **نَقُبَ** , mastar ismi **نَقْبٌ**, O, herhangi bir şeyi deldi, delip geçti, oydu, yahut bir şeyin içinden, içinde veya içine bir delik açtı: **ثَقَبَ** gibi. (TA.) Bir duvarda bir delik açtı. (S.) ― -b2- **نَقَبَ سُرَّةَ الدَّابَّةِ**, muzâri‘ **نَقُبَ** , O (nalbant) sarı bir sıvı dışarı çıksın diye hayvanın göbeğini deldi. (S.) **مَنْقَبٌ**’a bak. ― -b3- **نَقَبَ العَيْنَ**, muzâri‘ **نَقُبَ** , mastar ismi **نَقْبٌ**, O, göz üzerinde, hekimlerin dilinde **القَدْحُ** denilen şeyi yaptı; yani gözde meydana gelen kara sıvı için bir tedavi ameliyesi: aşağıdaki ibareden: (IAth:) [fakat bu iyi bir açıklama değildir: mânâ, göz üzerinde katarakt için “couching” ameliyesini yaptı’dır: birçok Arapça eserde, eski ve yeni, böyledir: (IbrD:) couching iğnesine bugün **مِقْدَحٌ**, ve **اِبْرَةُ القَدْحِ** denir]. ― -b4- **نَقَبَ حَافِرَ الدَّابَّةِ** O (nalbant) içine girmiş olan şeyi çıkarmak için hayvanın tırnağında bir delik açtı. (IAth.) ― -b5- **نَقَبَتْهُ نَكْبَةٌ**, (muzâri‘ **نَقُبَ** , mastar ismi **نَقْبٌ**, TA,) Ona bir musibet, kötü bir kaza veya felâket isabet etti, (K,) ve onu yendi, yahut ona dokundu; **نَكَبَتْهُ** gibi. (TA.) [CK’de **أَصَابَتْهُ** yerine **اثابته** konmuştur.] ― -b6- **نَقَبَ فِى الأَرْضِ**, muzâri‘ **نَقُبَ** , ve ↓ **انقب** ve ↓ **نَقّب**, O, yeryüzünde, yahut ülkede yürüdü, yahut gidip geçti: (K:) [CK’de ve K’nın bazı yazma nüshalarında sonra **نَقِبَ فِى البِلَادِ** ق’ye kesre ile bulunur; “diyarlar içinde ilerledi, yahut yolculuk etti” diye açıklanır:] ↓ **انقب** o, ülkede ilerledi, yahut yolculuk etti: (IAar:) **نقّبوا فِى البِلَادِ** [Kur, l. 35,] onlar, sığınacak bir yer arayarak diyarlar içinde ilerlediler, yahut yolculuk ettiler: (S:) yahut diyarları çokça katettiler ve içlerinde yolculuk ettiler, vb.: (Fr.:) yahut dönüp dolaştılar ve aradılar, vb. (Zj.) **فِى الآفَاقِ** ↓ **نَقَّبْتُ**, İmru’ul-Kays’ın bir beytinde, yeryüzünün bölgelerinde yolculuk ettim, gelip gittim. (TA.) ― -b7- **نَقِبَ البَعِيرُ**, muzâri‘ **نَقَبَ** , yahut **نَقِبَ حُفُّ البعيرِ**, (L, TA,) ve ↓ **انقب**, (L,) Deve yalınayak yürüdü, eş anlamlısı **حَفِىَ**, (L, K,) ta ki ayakları deliklerde aşınıncaya kadar: (TA:) yahut **نَقِبَ البعير**, (S, K,) ve ↓ **انقب**, (K,) devenin ayakları inceldi, [yahut ince aşındı; bu, **حَفِىَ**’nin de bir mânâsıdır]. (S, K.) ― -b8- **نَقِبَتْ أَقْدَامُنَا** Yürümekten dolayı ayaklarımız deride inceldi ve su topladı. (L.) ― -b9- **نَقَبَ الخُفَّ**, muzâri‘ **نَقُبَ** , O, mest’i yamadı; yamayarak onardı. (K.) Ayrıca, mest’i inceltti: onda delikler yaptı [yahut onu deliklendirdi]. (Msb.) ― -b10- **نَقِبَ الخُفُّ**, muzâri‘ **نَقَبَ** , (mastar ismi **نَقَبٌ**, TA,) Mest yırtıldı, yahut deliklerle aşındı. (S, K, TA.) [Ve aynı şekilde devenin yahut insanın ayağının tabanı: aşağıya bak: ve **أَظَلُّ** maddesinde bir örneğe bak.] ― -b11- **نَقَبَ**, muzâri‘ **نَقُبَ** , mastar ismi **نَقْبٌ**, O (at) koşusunda ayaklarını birleştirdi (**فِى حُضْرِهِ**, [bunun yerine Golius ve Freytag’ın **فى خَصْرِهِ** okumuş göründükleri,] K,) ön ayaklarını açmayarak; koşusu [bir tür] sıçrama idi. (TA.) -A2- **نَقَبَ عَنِ الأَخْبْارِ**, muzâri‘ **نَقُبَ** , O, haberleri didikledi, araştırdı, içine nüfuz etti, inceledi, yahut soruşturdu; (K;) ve aynı şekilde başka herhangi bir şeyi: (MF:) [aynı şekilde ↓ **نقّب**: yukarıda açıklanan **نقّبوا فى البلاد** ibaresine bak:] yahut o, haberleri söyledi, duyurdu, yahut rivayet etti. (K.) ― -b2- **اِنِّى لَمْ أُؤْمَرْ أَنْ أَنْقُبَ عَنْ قُلُوبِ النَّاسِ** Şüphesiz ben, insanların kalplerinde olanı didikleyip ortaya çıkarmakla emrolunmadım. (TA, bir hadisten.) ― -b3- **نَقَبَ عَلَى قَوْمِهِ**, muzâri‘ **نَقُبَ** , mastar ismi **نِقَابَةٌ**, O, kavmi üzerinde **نَقِيب** olarak davrandı; onların **نقيب**i oldu: (S, K:) fakat **نقيب** olmayan bir adam hakkında, sonra **نقيب** olmuşsa, **نَقُبَ** dersin, damme ile, muzâri‘ **نَقُبَ** , mastar ismi **نَقَابَةٌ**, fetha ile, O **نقيب** oldu; (Fr., S, K;) aynı şekilde **نَقِبَ**, muzâri‘ **نَقَبَ**: (IKtt, K:) yahut kesre ile **نقابة** bir isimdir; fetha ile ise bir mastardır; (S, K;) **وِلَايَةٌ** ve **وَلَايَةٌ** gibi: Sb böyle der. (S.) -A3- **نَقَبَ الثَّوْبَ**, muzâri‘ **نَقُبَ** , mastar ismi **نَقْبٌ**, O, kumaş parçasını bir **نُقْبَة** yaptı. (S.)

2 **نَقَّبَ** 1’e bak.

**نَاقَبْتُهُ**
3 **نَاقَبْتُهُ** ذ , mastar ismi **نِقَابٌ**; aynı şekilde **لَقِيتُهُ**; Onunla yüz yüze karşılaştım: yahut randevusuz, (K,) ve kasıtsız: (TA:) yahut beklenmedik şekilde. (S.) **نقابًا** mansuptur; mastar olarak; yahut hâl bildiren bir kelime olarak. (TA.) ― -b2- **وَرَدْتُ المَاءَ نِقَابًا**, (S,) yahut **لَقِيتُ الماء نقابا**, (K,) Suyu, onu aramaksızın, beklenmedik şekilde buldum. (S, K.)

4 **أَنْقَبَ** 1’e bak. ― -b2- **انقب** Devesinin ayakları inceldi; [yahut ince aşındı;] (S, K;) yahut yürümekle deliklerde aşındı. (TA.) -A2- O, kapıcı, yahut mabeyinci oldu; Arapça **حَاجِب**: (K:) yahut o, bir **نَقِيب** oldu. (L, K, &c.)

5 **تَنَقَّبَ** 8’e bak.

**انتقبت**
8 **انتقبت** ذ (S, K, Msb) ve ↓ **تنقّبت** (Msb) O (kadın) yüzünü bir **نِقَاب** ile örttü. (S, K, Msb.) ― -b2- **بعمَامَته** ↓ **تنقب**: **تختّم**’e bak.

**نَقْبٌ**
**نَقْبٌ** ذ (S, K) ve ↓ **نُقْبَةٌ** (S) Bir delik, delme, yahut oyuk, (K,) bir duvarda, (S,) yahut her ne olursa olsun herhangi bir şeyde: (TA:) yahut bir şeyin içinden geçen büyük bir delik, delme, yahut oyuk; küçük olanına ث ile **ثَقْبٌ** denir: (Mgh, **ثقب** maddesinde:) ilkinin çoğulu **نُقُوبٌ** (Msb) ve **أَنْقَابٌ** ve **نِقَابٌ**. (TA, ve K’nın bazı nüshaları.) ― -b2- **نَقْبٌ** (K) ve ↓ **نَاقِبَةٌ** (S) Böğürde çıkan bir yara, (S, ISd, K,) bedenin iç kısmına saldıran, (S, ISd,) ve başı içe dönük olan; (ISd;) [aynı şekilde ↓ **نَقَّابَةٌ**, zira] **نَقَّابَاتٌ** böğürde çıkıp içe nüfuz eden yaralar demektir. (TA, **ذُبَالٌ** maddesinde.) **نُقْبٌ**’a bak. ― -b3- **نَقْبٌ** (S, K) ve ↓ **نُقْبٌ** (K) ve ↓ **مَنْقَبٌ** ve ↓ **مَنْقَبَةٌ** (S, K) Dağda bir yol (yahut dar yol, TA): (ISk, S, K:) iki dağ arasındaki bir yol: (IAth:) çoğulu (birinci ve ikincinin, TA,) **أَنْقَابٌ** (azlık çoğulu, TA,) ve **نِقَابٌ**; (K;) üçüncü ve dördüncünün çoğulu **مَنَاقِبُ**. (TA.) Ayrıca **مَنْقَبَةٌ**’a bak.

**نُقْبٌ**
**نُقْبٌ** ذ (S, K,) ve ↓ **نَقْبٌ** (K: fakat birincisi daha yaygındır: TA) ve ↓ **نُقَبٌ** (K) [birincisi, tekili **نُقْبَةٌ** [bk.], olan bir cins topluluk ismidir; S’de bunun çoğulu diye adlandırılmıştır: fakat **نُقَبٌ**, **نُقْبَةٌ**’nin çoğuludur:] Uyuz, [yahut uyuz kabukları,] (K,) mutlak olarak: (TA:) yahut ilk çıktıklarında dağınık uyuz kabukları. (S, K,) (S:) **النُّقْبَةُ** uyuzdan ilk görünen şeydir; ve böyle adlandırılır çünkü uyuz kabukları deriyi deler: deve hakkında **بِهِ نُقْبَةٌ** dersin: (As:) uyuzdan ilk görünen şey; devenin böğründe, yahut sağrısında, yahut dudağında, avuç içi gibi bir parça halinde: sonra onda yayılır, ta ki onu bütünüyle kaplayıncaya kadar. (ISh.) Muhammed, bir hastalığın bir şeyden diğerine geçtiğini inkâr ederek, develerde bir **نُقْبَة**’nin nasıl yayıldığı sorulunca, hastalığı ilk deveye neyin naklettiğini sordu. (TA.) ― -b2- **فُلَانٌ يَضَعُ الهِنَآءَ مَوَاضِعَ النُّقْبِ** (mecaz:) [Falanca, katranı uyuz kabuklarının yerlerine koyar]: zeki yahut mahir olup doğru olanı yapan veya söyleyen kimse hakkında söylenir. (A.) [Ayrıca **قَالَبٌ**’a bak]

**نَقِبٌ**
**نَقِبٌ** ذ , ve dişil bir sıfat olarak, ↓ **نَقْبَاءُ**, Yürümekle ayakları deliklerde aşınmış [yahut ince aşınmış] bir deve. (TA.) Fiile bak. ― -b2- Birincisi ayrıca, uyuzlu, yahut onun ilk görünenine sahip mânâsına da gelebilir. (TA.) **نُقْبٌ**’a bak.

**نُقَبٌ**
**نُقَبٌ** ذ : **نُقْبٌ**’a bak.

**نُقْبَةٌ**
**نُقْبَةٌ** ذ Bir iz, eser, yahut kalıntı: örn. **عَلَيْه نُقْبَةٌ** Onun üzerinde, yahut onda, bir iz vb. vardır. (T.) ― -b2- **نَقْبٌ**’a bak. ― -b3- **نُقْبَةٌ** (varsayılan mecaz:) Kılıçta yahut okun veya mızrağın ucunda pas. (K.) (M:) yahut **نَقب** [yani ↓ **نُقْبٌ**, bk., tekili **نُقْبَةٌ** olan cins topluluk ismi; yahut **نُقَبٌ**, **نُقْبَةٌ**’nin çoğulu;] (mecaz:) kılıçta yahut ok ucunda yahut mızrak ucunda pas izleri demektir; uyuzun ilk belirişlerine benzetilmiştir. (A.) -A2- **نُقْبَةٌ** Yüz: (S, K:) yahut yüzün çevresindeki kısımlar. (L:) çoğulu **نُقَبٌ**. (TA.) ― -b2- **نُقْبَةٌ** **اِزار**’a benzeyen bir giysi; dikilmiş bir bel bağı yahut ipi olan, (**حُجْزَةٌ مَخِيطَةٌ**: S, M, L’de böyledir: buradan K’daki **حجزة مُطيفَةٌ** kıraatinin hatalı olduğu anlaşılır: TA: [F’nin, görünüşe göre, **مُحِيطَةٌ** yerine **مُحِيطَةٌ** yazılmış bulduğu:]) üstte kıvrılıp dikilen ve bel bağının içinden geçtiği kısım olan bir **نَيْفَق** olmaksızın], (S, K,) pantolon yahut don nasıl bağlanırsa öyle bağlanan: (S:) yahut bel bağı olan fakat üstte bel bağının içinden geçmesi için kıvrılıp dikilmiş bir kısım bulunmayan bir don yahut pantolon: eğer bu (yani bir **نيفق**) varsa ona **سَراوِيلُ** denir: (TA;) yahut üst kısmı don yahut pantolon gibi yapılmış bir bez parçası: (L;) yahut paçasız bir don yahut pantolon. (M, **اِنْبٌ** maddesinde, TA,) -A3- **نُقْبَةٌ** Bir şeyin hâli yahut durumu; nitelik, tarz yahut biçim; giyim vb. bakımından hâl; dış şekil, suret, çehre, yahut görünüş: eş anlamlısı **هَيْئَةٌ**. (T.) -A4- **نُقْبَةٌ** Renk. (S, K.) ― -b2- **فَرَسٌ حَسَنُ النَّقْبَةِ** Güzel renkli bir at. (TA.) ― -b3- Ayrıca **نَقِيبَةٌ**’ye bak.

**نِقْبَةٌ**
**نِقْبَةٌ** ذ **نِقَاب** ile yüz örtmenin bir tarzı: (K:) çoğulu **نِقَبٌ**. (TA.) ― -b2- **اِنَّهَا لَحَسَنَةُ النِّقْبَةِ** (S) Şüphesiz o, **نقاب** ile yüz örtmede güzel bir tarza sahiptir. (TA.)

**نِقَابٌ**
**نِقَابٌ** ذ [Kadının yüz örtüsü;] (S, K;) burnun yumuşak yahut esnek kısmı üzerinde olan [yahut onu örten] bir örtü; (AZ;) [daha yukarı uzanmayan:] göz çevresinin sınırına kadar yükselen bir kadın örtüsü: (Msb:) bunun çeşitli tarzları vardır: Fr der ki, Kadın **نقاب**ını gözüne indirince buna **وَصْوَصَةٌ** denir; daha aşağı, göz çevresinin [alt kısmına] indirince ona [örtüye] **نقاب** denir; burnun ucunda olursa ona [asıl olarak] **لِفَامٌ** denir: (T:) Araplarda **نقاب**, göz çevresinin göründüğü [örtü]dür: ve bir hadisteki **النِّقَابُ مُحْدَثٌ** sözünün mânâsı, kadınların göz çevrelerini göstermesinin bir bid‘at olduğudur; yoksa yüzlerini örtmezlerdi demek değildir: onların kullandığı [tür] **نقاب** göze çok yaklaşırdı; bir gözü gösterir, diğerini gizlerlerdi; buna karşılık yalnız iki gözü [çevreleri olmaksızın] gösteren [tür] **نقاب**a onlar **وَصْوَصَةٌ** [**وَصْوَاصٌ** için bir hata] ve **تُرْقُعٌ** derlerdi: [aslında **والنقاب لا يبدومنه الّا العينان وكان اسمه الخ**; fakat **كان**’dan önceki **و** yanlış sokulmuştur ve mânâyı bozar; yoksa mânâ açıktır ve önce söylenenle uyumludur:] sonra onlar, [asıl adı] **نقاب** olan [örtüyü] ihdas ettiler: (A'Obeyd:) çoğulu **نَقُبٌ**. (Msb.) -A2- **نِقَابٌ** ve ↓ **مِنَقَبٌ** Engebeli bir arazi parçası içinden geçen bir yol: (K:) birinci kelime hem tekil hem çoğul olarak kullanılır. (TA.) -A3- **نِقَابٌ** (garip bir sıfat şekli, MF,) (mecaz:) büyük bilgi sahibi bir adam; çok bilen: (S, K:) yahut şeyler yahut işler hakkında bilgi sahibi: yahut, I Ath ve Z’nin zikrettiği üzere, aynı şekilde ↓ **مِنعقَبٌ**, şeyler hakkında bilgi sahibi olup onları çokça didikleyen yahut araştıran; zeki olup şeylerin derinine giren bir adam. (TA.) -A4- **نقَابٌ** Karın; bundan dolayı darbımesel, **فَرْخَانِ فِى نِقَابٍ** [Bir karında iki yavru kuş]: birbirine benzeyen iki şeye uygulanır, (K.) Aynı şekilde **كَانَا فِى نقاب وَاحد** denir [Onlar bir karındaydılar]; mânâsı, birbirlerine benziyorlardı, (A.)

**نَقِيبٌ**
**نَقِيبٌ** ذ **مَنْقُوبٌ** ile aynı, Delinmiş, delik açılmış, oyulmuş, yahut içinden, içinde veya içine bir delik yapılmış bir şey. (TA.) ― -b2- **نَقِيبٌ** Bir müzik kamışı, yahut borusu. (K.) ― -b3- Terazinin yahut kantarın dili. (K.) ― -b4- Bağırışı zayıf olsun diye gırtlağının üst kısmı (**غَلْصَمَتُهُ**: S, K’da böyledir; yahut soluk borusu, **حَنْجَرَتُهُ**: A’da böyledir) delinmiş bir köpek: (S, K,) misafirler onun sesini duymasın diye aşağılık bir adam köpeğine bu işlemi yapar. (S: ve benzeri L’de söylenir.) -A2- **نَقِيبُ قُوْمٍ** Bir kavmin mütevellisi, gözeticisi, denetçisi yahut müfettişi; onların fiillerini gözeten ve onlardan sorumlu olan; **عَرِيفُهُمْ** ve **شَاهِدُهُمْ** ve **ضَمِيُهُمْ** ile aynı: (S, K:) **أَمِينٌ** ve **كَفِيلٌ** gibi: (Zj:) onların başı yahut reisi: (TA:) **عَرِيفٌ** gibi [bk.]; yani bir kavim üzerine konulup onların işlerini araştıran: (L:) yahut bazılarına göre, bir kavmin en büyük yahut en yüce reisi: böyle adlandırılmıştır [**نَقَبَ** “didikledi, araştırdı”dan] çünkü o, kavmin gizli işlerine vâkıftır, faziletlerini yahut cömert fiillerini bilir ve onların işlerini bilmeye götüren yoldur: (TA:) çoğulu **نُقَبَاءُ**. (S.)

**نِقَابَةٌ**
**نِقَابَةٌ** ذ **نَقِيب**lik görevi. (Sb: 1’e bak.)

**نَقِيبَةٌ**
**نَقِيبَةٌ** ذ Zihin: eş anlamlısı **نَفْسٌ**. (S, K,) **فُلَانٌ مَيْمُونُ النقيبةِ** dersin: Falanca, uğurlu bir zihne sahiptir, (A'Obeyd, S,) kişi işlerinde uğurlu olup aradığı yahut gerçekleştirmeye çalıştığı şeyde başarılı olduğunda: (ISk, S:) yahut danışmasında yahut öğüdünde uğurlu olduğunda: (Th, S:) yahut ibare, falanca fiillerinde ve aradığı şeyi elde etmede uğurludur demektir. (TA.) Ayrıca aşağıdakine bak. K’da **نَقِيبَةٌ**’nin **عَقْلٌ** ile aynı olduğu da söylenmiştir; fakat SM der ki, bunu başka hiçbir sözlükte bulmadım: yalnız L’de kelimenin **يُمْنُ الفِعْلِ** (fiile eşlik eden yahut fiilden doğan uğur) diye açıklandığını buldum: öyleyse muhtemelen **عَقْلٌ**, **فِعْلٌ** için bir hatadır. (TA.) ― -b2- Ayrıca, danışma yahut öğüt. (K.) Yukarıya bak. ― -b3- Ayrıca, hükümde nüfuz; keskinlik; feraset. (Ibn-Buzurj, K.) ― -b4- Ayrıca, tabiat; yahut doğal yahut yaradılıştan gelen huy, mizaç, yahut başka bir nitelik: (K:) **نَقِيمَةٌ** ve **عَرِيكَةٌ** ve **طَبِيعَةٌ** ile aynı. (T, **عرك** maddesinde.) Bu açıklamaya göre, yukarıdaki ibare T’de **عرك** maddesinde, Falanca uğurlu bir tabiat yahut doğal bir mizaca sahiptir, diye çevrilir: (TA:) yahut bu ibarede, aynı şekilde **نقيمة** gibi, **لَوْنٌ** ile aynı; renk, ten, tür, vb. demektir. (IAar.) Ayrıca **هُوَ حَسَنُ النَّقِيبَةِ** O, iyi bir tabiat yahut doğal bir mizaca sahiptir: ve aynı şekilde, **جَمِيلَةٍ** ↓ **فُلَانٌ فِى مَنَاقِبَ** Falanca, iyi huylar yahut doğal nitelikler sahibi bir kimsedir. (L.) -A2- **نَقِيبَةٌ** Büyük memeli bir dişi deve: (ISd, K:) memesi büyüklüğü ve üstünlüğü sebebiyle bir bez vb. ile bağlanmış olan: fakat AM der ki bu bir bozulmadır; doğru kelime ث ile **ثقيبة**’dir; “sütü bol olan” mânâsındadır. (TA.)

**نَقَّابَةٌ**
**نَقَّابَةٌ** ذ : **نَقْبٌ**’a bak.

**نَاقِب**
**نَاقِب** ذ ve **نَاقِبَةٌ** [birincisi K’nın bazı nüshalarında düşürülmüştür] Uzun süreli ağırlık yahut tembellik sebebiyle insana isabet eden bir hastalık: (K:) yahut bazılarına göre, böğürde çıkan yara. (TA.) **نَقْبٌ**’a bak.

**أَنْقَابٌ**
**أَنْقَابٌ** ذ , tekili olmaksızın bir çoğul, Kulaklar: (M, K,) yahut bazılarına göre onun tekili **نُقْبٌ**’dür. (TA.) El-Katamee der ki,
كَانَتْ خُدُودُ هِجَانِهِنَّ مُمَالَةً
أَنْقَابُهُنَّ اِلَى حُدَآءِ السُّوَّقِ
[Onların beyaz develerinin yanakları, kulakları sürücülerin şarkısına doğru eğilmişti]. Fakat **أَنَقًا بِهِنَّ**, “onların zevki sebebiyle,” **أَنْقَابُهُنَّ** yerine de okunur: (TA:) [böylece mânâ, Onların beyaz develerinin yanakları, zevkleri sebebiyle, sürücülerin şarkısına doğru eğilmişti olur].

**مَنْقَبٌ**
**مَنْقَبٌ** ذ Göbek; yahut onun önündeki [bir yer]: (K:) nalbantın sarı bir sıvı çıksın diye delik açtığı yer: (S:) at hakkında böyledir. (TA.) ― -b2- **نَقْبٌ**’a bak.

**مِنْقَبٌ**
**مِنْقَبٌ** ذ Nalbantın, sarı bir sıvı çıksın diye binek hayvanının göbeğini deldiği demir alet. (S, K) (S.) **مَنْقَبٌ**’a ve **نِقَابٌ**’a bak.

**مَنْقَبَةٌ**
**مَنْقَبَةٌ** ذ : **نَقْبٌ**’a bak. ― -b2- İki ev arasında, içinden geçilemeyen dar bir geçit, (L, K,) (L.) Bir hadiste, **منقبة** hakkında şüf‘a (**الشُّفْعَة**) hakkının olmadığı söylenmiştir; bu kelime, bir duvar demektir diye açıklanır: eş anlamlısı **حَائِطٌ**: [ve K’da da böyledir:] yahut iki ev arasında, sanki birinden ötekine delinmiş gibi olan bir yol: yahut yüksek bir yer üzerinden bir yol yahut geçit. (L.) -A2- **مَنْقَبَةٌ** Bir fazilet; bir üstünlük; **مَثْلَبَةٌ**’nin zıddı: (S:) övünme sebebi: (K:) fiilde yahut davranışta cömertlik: (L:) bir [iyi huy yahut doğal nitelik: [**نَقِيبَةٌ**’ye bak:] (TA:) hatırlanmaya değer yahut cömert bir fiil ve [iyi] iç nitelik: (A:) çoğulu **مَنَاقِبُ**: (TA:) **رَجُلٌ ذُو مَنَاقِبَ** Hatırlanmaya değer yahut cömert fiilleri ve [iyi] iç nitelikleri olan bir adam. (A.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَقَبَ
نَقَبَ U ( n. ac. نَقْب 1 ),
a.  Pierced, perforated; tapped ( dropsical person ); couched ( eye ); mined, tunnelled ( ground ); befell ( misfortune ).

b.  Mended, patched ( shoe ).

c.  Made into a vest ( cloth ).

d.  Ran with the feet close together ( horse ).

e.  [ Fī ], Traversed.

f.  [ 'An ], Examined; investigated; reported, told ( news ).

g.  ( n. ac. نِقَاْبَة 23t ) [ 'Ala ], Was head over.

h.  [ coll. ], Dug up ( ground ).

نَقِبَ
نَقِبَ A ( n. ac. نَقَب 4 ),
a.  Was worn, sore ( foot ); was in holes ( shoe ).

b.  see infra. _ast;

نَقُبَ
نَقُبَ U ( n. ac. نَقَاْبَة 22t ),
a.  Was made, chosen chief, leader &c.

نَقَّبَ
نَقَّبَ II ,
a.  see I (e) , ( f ).

نَاْقَبَ
نَاْقَبَ III ,
a.  Met, encountered, lighted upon.

b.  see IV (b) .

أَنْقَبَ
أَنْقَبَ IV ,
a.  see I (e) .

b.  Had the hoofs worn.

c.  Was made door-keeper, chamberlain.

تَنَقَّبَ
تَنَقَّبَ V ,
a.  see I (f) & VIII.

اِنْتَقَبَ
اِنْتَقَبَ VIII ,
a.  Veiled herself ( woman ).

نَقْب
نَقْب 1 , ( pl. نِقَاْب 23 ,  نُقُوْب 27 ,  أَنْقَاْب 38 ),
a.  Hole, perforation; passage, tunnel.

b.  Ulcer.

c.  Mange.

d.  Mountain-road.

e.  [ coll. ], Tillage, cultivation.

نَقْبَة
نَقْبَة 1t
a.  [ coll. ], Tilled land.

نِقْبَة
نِقْبَة 2t ,
a.  Manner of wearing the veil.

نُقْب
نُقْب 3 , ( pl. نِقَاْب 23 ,  أَنْقَاْب 38 ),
a.  see 1 (c) , ( d ).

نُقْبَة
نُقْبَة 3t , ( pl. نُقَب 9 ),
a.  Scab; scar.

b.  Rust.

c.  Face.

d.  Colour.

e.  Gown.

f.  State, condition.

g.  Mode; form, appearance.

h.  see 1 (a) .

نَقِب
نَقِب 5 ,
a.  Foot-sore.

مَنْقَب
مَنْقَب 17 ,
a.  Navel.

b.  see 18 (a) .

مَنْقَبَة
مَنْقَبَة 17t , ( pl. مَنَاْقِبُ 44 ),
a.  see 18 (a) .

b.  Virtue, excellence.

c.  Wall.

مَنْقِب
مَنْقِب 18 , ( pl. مَنَاْقِبُ 44 ),
a.  Mountainroad, pass.

b.  Navel.

مِنْقَب
مِنْقَب 20 ,
a.  Instrument for tapping.

b.  see 18 (a) .

نَاْقِب
نَاْقِب 21 ,
a.  Piercing &c.;   miner, excavator, navvy.

b.  Ulcer, sore.

نَاْقِبَة
نَاْقِبَة 21t ,
a.  see 21 (b) .

نِقَاْب
نِقَاْب 23 , ( pl. نُقُب 10 ),
a.  Veil.

b.  Rugged path.

c.  Learned man.

d.  Belly.

نِقَاْبَة
نِقَاْبَة 23t ,
a.  Prefecture, governorship, tribunate.

نَقِيْب
نَقِيْب 25 , ( pl. نُقَبَآءُ 43 ),
a.  Flute, reed-pipe.

b.  Tongue ( of a balance &  c. ).

c.  Chief, chieftain; prefect, governor.

d.  Pierced, perforated; slit.

نَقِيْبَة
نَقِيْبَة 25t ,
a.  Mind; soul; character, disposition.

b.  Counsel, advice.

c.  Acuteness, acumen.

d.  Colour; complexion.

e.  Success.

نَقَّاْب
نَقَّاْب 28 ,
a.  Miner; excavator.

أَنْقَاْب
أَنْقَاْب 38
a.  [ art. ], The ears.

نِقَابًا
نِقَابًا
a.  Accidentally; unexpectedly.

##### Türkçe

**نَقَبَ**
**نَقَبَ** U ( mastar: **نَقْب** 1 ),
a. Deldi, delik açtı; deldi (istiskalı kimseyi); katarakt ameliyatı yaptı (gözü); maden kazdı, tünel açtı (yeri); (bir) musibet isabet etti.

b. Tamir etti, yamadı (ayakkabıyı).

c. (Kumaşı) bir yelek hâline getirdi.

d. Ayakları birbirine yakın koştu (at).

e. [ **فِي** ile ], Katetti.

f. [ **عَنْ** ile ], İnceledi; araştırdı; haber verdi, anlattı (haberi).

g. ( mastar: **نِقَاْبَة** 23t ) [ **عَلَى** ile ], Başında oldu.

h. [ topluluk adı ], (Yeri) kazdı.

**نَقِبَ**
**نَقِبَ** A ( mastar: **نَقَب** 4 ),
a. Aşındı, yara oldu (ayak); delik delik oldu (ayakkabı).

b. Aşağıya bakınız. _ast;

**نَقُبَ**
**نَقُبَ** U ( mastar: **نَقَاْبَة** 22t ),
a. Reis, önder vb. yapıldı, seçildi.

**نَقَّبَ**
**نَقَّبَ** II ,
a. I (e), (f)’ye bakınız.

**نَاْقَبَ**
**نَاْقَبَ** III ,
a. Karşılaştı, rastladı, tesadüf etti.

b. IV (b)’ye bakınız.

**أَنْقَبَ**
**أَنْقَبَ** IV ,
a. I (e)’ye bakınız.

b. Toynakları aşınmış oldu.

c. Kapıcı, mabeyinci yapıldı.

**تَنَقَّبَ**
**تَنَقَّبَ** V ,
a. I (f) ve VIII’e bakınız.

**اِنْتَقَبَ**
**اِنْتَقَبَ** VIII ,
a. Örtündü (kadın).

**نَقْب**
**نَقْب** 1 , ( çoğulu: **نِقَاْب** 23 , **نُقُوْب** 27 , **أَنْقَاْب** 38 ),
a. Delik, delme; geçit, tünel.

b. Ülser.

c. Uyuz.

d. Dağ yolu.

e. [ topluluk adı ], Ziraat, ekim.

**نَقْبَة**
**نَقْبَة** 1t
a. [ topluluk adı ], Ekili arazi.

**نِقْبَة**
**نِقْبَة** 2t ,
a. Örtünme tarzı.

**نُقْب**
**نُقْب** 3 , ( çoğulu: **نِقَاْب** 23 , **أَنْقَاْب** 38 ),
a. 1 (c), (d)’ye bakınız.

**نُقْبَة**
**نُقْبَة** 3t , ( çoğulu: **نُقَب** 9 ),
a. Kabuk; iz.

b. Pas.

c. Yüz.

d. Renk.

e. Elbise.

f. Hâl, durum.

g. Tarz; şekil, görünüş.

h. 1 (a)’ya bakınız.

**نَقِب**
**نَقِب** 5 ,
a. Ayağı yara olmuş.

**مَنْقَب**
**مَنْقَب** 17 ,
a. Göbek.

b. 18 (a)’ya bakınız.

**مَنْقَبَة**
**مَنْقَبَة** 17t , ( çoğulu: **مَنَاْقِبُ** 44 ),
a. 18 (a)’ya bakınız.

b. Fazilet, üstünlük.

c. Duvar.

**مَنْقِب**
**مَنْقِب** 18 , ( çoğulu: **مَنَاْقِبُ** 44 ),
a. Dağ yolu, geçit.

b. Göbek.

**مِنْقَب**
**مِنْقَب** 20 ,
a. Delme aleti.

b. 18 (a)’ya bakınız.

**نَاْقِب**
**نَاْقِب** 21 ,
a. Delen vb.; maden kazıcı, kazıcı, amele.

b. Ülser, yara.

**نَاْقِبَة**
**نَاْقِبَة** 21t ,
a. 21 (b)’ye bakınız.

**نِقَاْب**
**نِقَاْب** 23 , ( çoğulu: **نُقُب** 10 ),
a. Örtü.

b. Sarp patika.

c. Âlim.

d. Karın.

**نِقَاْبَة**
**نِقَاْبَة** 23t ,
a. Nâiblik, valilik, tribünlük.

**نَقِيْب**
**نَقِيْب** 25 , ( çoğulu: **نُقَبَآءُ** 43 ),
a. Ney, kamış boru.

b. Dil (terazinin vb.).

c. Reis, şef; nâib, vali.

d. Delinmiş, delik açılmış; yarık.

**نَقِيْبَة**
**نَقِيْبَة** 25t ,
a. Zihin; nefis; huy, tabiat.

b. Öğüt, nasihat.

c. Keskin zekâ, feraset.

d. Renk; ten rengi.

e. Başarı.

**نَقَّاْب**
**نَقَّاْب** 28 ,
a. Maden kazıcı; kazıcı.

**أَنْقَاْب**
**أَنْقَاْب** 38
a. [ belirli artikel ile ], Kulaklar.

**نِقَابًا**
**نِقَابًا**
a. Tesadüfen; beklenmedik şekilde.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نقب
نَقَبَ - يَنْقُبُ - نَقْب - نََقِيْب - نَقَّبَ - يُنَقِّبُ
نَقَبَ - يَنْقُبُ + كائن + شيئاُ أو في شيء: يخترقه ليكشف ويطلع على ما خفي فيه أو خلفه: يحاول أن يعرف ما يخفيه الكائن الذي أمامه من أشياء خلفه أو في داخله فيؤثر فيه بأداة فيبعد بعضاً من مكوناته عن بعضها، ويحدث فيه فراغاً وفجوة لكي يعلم ما يخفى خلفه
نَقْب:  اسم فعل من " نَقَبَ - يَنْقُبُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: الخرق والفتحة في شيء والتي تكشف ما خلفها
نََقِيْب: اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة على وزن " فعيل " من " نَقَبَ - يَنْقُبُ ": الذي ينقِّب ويشق ويفتح ليرى ما خفي:
من يكون عمله هو البحث والتعرف على ما يخفى، ويبذل كل جهد ممكن في سبيل ذلك: القائد الطليعة، والاستطلاع، والباحث
﴿وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا﴾: بعثنا منهم اثني عشر فرداً مهمتهم وعملهم البحث والتعرف على ما يخفى وبذل كل جهد ممكن في سبيل ذلك، وما يخفى هنا هو ما سيكون بين الله وموسى، وأخذه الميثاق عليه وعلى قومه في جبل الطور
نَقَّبَ - يُنَقِّبُ: على وزن " فَعَّلَ " من " نَقَبَ - يَنْقُبُ ": يقوم بفعل "  نَقَبَ - يَنْقُبُ " على وجه التكرار والشدة: يفتش بتدقيق وتمحيص عن أشياء خافية بكل طرق الاختراق: البحث بكل الطرق بما فيها استعمال كل الأدوات لمعرفة ما يخفى خلف السواتر والجبال إلخ
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الثقب وحفر حفرة شبه دائرية" وهي:
نَقَبَ - يَنْقُبُ، جابَ - يَجوْبُ، حَفَرَ- يَحْفِرُ، بَأَرَ - يَبْأَرُ، جَبَّ - يَجُبُّ، سَمَّ - يَسُمُّ
نقب - نقبا
 	﴿فما استطاعوا أن يظهروه وما استطاعوا له نقبا(97)﴾ الكهف
نقيب
 ﴿ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهم وأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتها الأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيل(12)﴾ المائدة
نَقَّب - نقبوا - فنقبوا
 ﴿وكم أهلكنا قبلهم من قرن هم أشد منهم بطشا فنقبوا في البلاد هل من محيص(36)﴾ ق
جاء في التفسير: النقيب: كبير القوم الذي يقوم بأمورهم ومصالحهم، نقباً: خرقاً وثقباً - النقب: هو الثقب والخرق والدخول في الشيء - نقبوا في البلاد: طافوا وذهبوا وساروا
مختار الصحاح
● [نقب] ن ق ب: نَقَبَ الجِدار من باب نصر واسم تلك النَّقبة نَقْب أيضا و المَنْقَبَةُ بوزن المَتْربة ضد المَثْلبة و النَّقِيبُ العريف وهو شاهد القوم وضمينهم وجمعه نُقَبَاءُ وقد نَقَبَ على قومه ينقُب نِقَابَةً مثل كتب يكتُب كِتابة قال الفرَّاء إذا أردت أنه لم يكن نَقِيبا ففعل قلت نَقُبَ نَقَابةً فهو من باب ظرُف وقال سيبويه النِّقَابةُ بالكسر الاسم وبالفتح المصدر كالوِلاية والوَلاية و النَّقِيبَةُ النفس يقال هو ميمون النَّقيبة أي مُبارك النفس وقيل ميمون الأمر ينجح فيما يُحاول ويظفر وقيل ميمون المشورة و نَقَّبُوا في البِلاد ساروا فيها طلبا للمهرب
الراغب
نقب
- النقب في الحائط والجلد كالثقب في الخشب، يقال: نقب البيطار سرة الدابة بالمنقب، وهو الذي ينقب به، والمنقب: المكان الذي ينقب، ونقب الحائط، ونقب القوم: ساروا. قال تعالى: }فنقبوا في البلاد هل من محيص﴿[ق/36] وكلب نقيب: نقبت غلصمته ليضعف صوته. والنقبة: أول الجرب يبدو، وجمعها: نقب، والناقبة: قرحة، والنقبة: ثوب كالإزار سمي بذلك لنقبة تجعل فيها تكة، والمنقبة: طريق منفذ في الجبال، واستعير لفعل الكريم؛ إما لكونه تأثيرا له؛ أو لكونه منهجا في رفعه، والنقيب: الباحث عن القوم وعن أحوالهم، وجمعه: نقباء، قال:﴾وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا{ [المائدة/12].
ملخص اللسان
1.     النَّقْبُ: الثَّقْبُ في أَيِّ شيءٍ كان، نَقَبه يَنْقُبه نَقْباً.وشيءٌ نَقِـيبٌ: مَنْقُوب؛ونَقِبَ الجِلْدُ نَقَباً؛ واسم تلك النَّقْبة نَقْبٌ أَيضاً ونَقِبَ البعيرُ، بالكسر، إِذا رَقَّتْ أَخْفافُه.ونَقِبَ الخُفُّ الملبوسُ نَقَباً: تَخَرَّقَ،
2.     والـمَنْقَبُ من السُّرَّة: قُدَّامُها،حيث يُنْقَبُ البَطْنُ، وكذلك هو من الفرس؛ وقيل: الـمَنْقَبُ السُّرَّةُ نَفْسُها؛
3.     والـمِنْقَبةُ: التي يَنْقُب بها البَيْطارُ، نادرٌ. والبَيْطارُ يَنْقُبُ في بَطْنِ الدابة بالـمِنْقَبِ في سُرَّته حتى يَسيل منه ماء أَصْفر؛
4.     نَقْبُ العَيْنِ هو الذي تُسَمِّيه الأَطباءُ القَدْح، وهو مُعالجةُ الماءِ الأَسْودِ الذي يَحْدُثُ في العين؛
5.     والأَنْقابُ: الآذانُ، لا أَعْرِفُ لها واحداً؛
6.     ونُقْبةُ كُلِّ شيءٍ: أَثَرُه وهَيْـأَتُهُ.
7.     والنُّقْبُ والنُّقَبُ: القِطَعُ المتفرّقَةُ من الجَرَب، الواحدة نُقْبة؛
8.     والناقِـبةُ: قُرْحة تَخْرُجُ بالجَنْب.
9.     والناقبةُ: داءٌ يأْخذ الإِنسانَ، من طُول الضَّجْعة.
10.                       والنُّقْبة: الصَّدَأُ. وفي المحكم: والنُّقْبة صَدَأُ السيفِ والنَّصْلِ؛
11.          والنَّقْبُ والنُّقْبُ: الطريقُ، وقيل: الطريقُ الضَّيِّقُ في الجَبل،  والجمع أَنْقابٌ، ونِقابٌ ، والـمَنْقَبُ والـمَنْقَبةُ، كالنَّقْبِ؛ والـمَنْقَبُ، والنِّقابُ:  الطريق في الغَلْظِ؛ والـمَنْقَبة: الطريق الضيق بين دارَيْنِ، لا يُسْتطاع سُلوكُه.على أَنْقابِ المدينةِ ملائكة، لا يَدْخُلُها الطاعُونُ، ولا الدجالُ؛ هو جمع قلة للنَّقْب.
12.          والنَّقِـيبةُ النَّفْسُ؛ وقيل: الطَّبيعَة؛ وقيل: الخَليقةُ.  والنَّقِـيبةُ: يُمْنُ الفِعْل.ما لهم نَقِـيبةٌ أَي نَفاذُ رَأْيٍ. ورجل مَيْمونُ النَّقِـيبة: مباركُ النَّفْسِ، مُظَفَّرٌ بما يُحاوِلُ؛
13.                        والـمَنْقَبة: كَرَمُ الفِعْل؛ يقال: إِنه لكريمُ الـمَناقِبِ من النَّجَدَاتِ وغيرها؛ والـمَنْقَبةُ: ضِدُّ الـمَثْلَبَةِ.
14.                       والنُّقْبةُ: ما أَحاطَ بالوجه من دَوائره.
15.                        فلانٌ مَيْمُونُ النَّقِـيبة والنَّقِـيمة أَي اللَّوْنِ؛ ومنه سُمِّيَ نِقابُ المرأَةِ لأَنه يَسْتُر نِقابَها أَي لَوْنَها بلَوْنِ النِّقابِ.
16.                        والنُّقْبةُ: خِرْقةٌ يجعل أَعلاها كالسراويل، وأَسْفَلُها كالإِزار؛
17.                        ونَقَبَ الثوبَ يَنْقُبه: جعله نُقْبة.
18.          والنِّقابُ: القِناع على مارِنِ الأَنْفِ، والجمع نُقُبٌ. وقد تَنَقَّبَتِ المرأَةُ، وانْتَقَبَتْ، وإِنها لَـحَسَنة النِّقْبة، بالكسر.  والنِّقابُ: نِقابُ المرأَة.والنِّقابُ على وُجُوهٍ؛ : إِذا أَدْنَتِ المرأَةُ نِقابَها إِلى عَيْنها، فتلك الوَصْوَصَةُ، فإِن  أَنْزَلَتْه دون ذلك إِلى الـمَحْجِرِ، فهو النِّقابُ، فإِن كان على طَرَفِ  الأَنْفِ، فهو اللِّفَامُ.النِّقاب مُحْدَثٌ؛ أَراد أَنَّ النساءَ ماكُنَّ يَنْتَقِـبْنَ أَي يَخْتَمِرْن؛والنِّقابُ لا يبدو منه إِلا العينان، وكان اسمه عندهم الوَصْوَصَةَ، والبُرْقُعَ، وكان من لباسِ النساءِ، ثم أَحْدَثْنَ النِّقابَ بعدُ؛
19.          والنِّقاب: العالم بالأُمور.والـمِنْقَبُ، بالكسر والتخفيف: الرجل العالم بالأَشياءِ، الكثيرُ البَحْثِ عنها، والتَّنْقِـيبِ عليها أَي ما كان إِلا نِقاباً.
20.          ونَقَّبَ في الأَرض: ذَهَبَ. وفي التنزيل العزيز: فَنَقَّبُوا في البلاد  هل من مَحِـيصٍ؟ أي ساروا في الانقاب حتى لزمهم الوصف به:  يقول: خَرَقُوا البلادَ فساروا فيها طَلَباً للـمَهْرَبِ، فهل كان لهم محيصٌ من الموت؟  قال: ومن قرأَ فَنَقِّبوا، بكسر القاف، فإِنه كالوعيد أَي اذْهَبُوا في  البلاد وجِـيئُوا؛فنَقِّـبُوا، طَوِّفُوا وفَتِّشُوا؛أَنْقَبَ الرجلُ إِذا سار في البلاد؛
21.          وأَنْقَبَ إِذا صار  حاجِـباً؛ وأَنْقَبَ إِذا صار نَقِـيباً. والنَّقِـيبُ: عَريفُ القوم، والجمعُ نُقَباءُ. والنَّقيب: العَريفُ، وهو شاهدُ القوم وضَمِـينُهم؛ ونَقَبَ عليهم يَنْقُبُ نِقابةً: عَرَف. وفي التنزيل العزيز: وبَعَثْنا منهم اثْنَيْ عَشر نَقِـيباً. قال أَبو إِسحق:  النَّقِـيبُ في اللغةِ كالأَمِـينِ والكَفِـيلِ.
22.         ونَقَّبَ عن الأَخْبار وغيرها:  بَحَثَ؛ وقيل: نَقَّبَ عن الأَخْبار: أَخْبر بها. وفي الحديث: إِني لم  أُومَرْ أَنْ أُنَقِّبَ عن قلوب الناسِ أَي أُفَتِّشَ وأَكْشِفَ.
لسان العرب
● - نقب: النَّقْبُ: الثَّقْبُ في أَيِّ شيءٍ كان، نَقَبه يَنْقُبه نَقْباً.  وشيءٌ نَقِـيبٌ: مَنْقُوب؛ قال أَبو ذؤَيب:  أَرِقْتُ لذِكْرِه، مِنْ غيرِ نَوْبٍ، *  كَما يَهْتاجُ مَوْشِـيٌّ نَقِـيبُ  يعني بالـمَوْشِـيِّ يَراعةً. ونَقِبَ الجِلْدُ نَقَباً؛ واسم تلك النَّقْبة نَقْبٌ أَيضاً.  ونَقِبَ البعيرُ، بالكسر، إِذا رَقَّتْ أَخْفافُه.  وأَنْقَبَ الرجلُ إِذا نَقِبَ بعيرُه. وفي حديث عمر،  \<ص:766>  رضي اللّه عنه: أَتاه أَعرابيّ فقال: إِني على ناقة دَبْراءَ عَجْفاءَ نَقْباءَ، واسْتَحْمَله فظنه كاذباً، فلم يَحْمِلْه، فانطَلَقَ وهو يقول:  أَقْسَمَ باللّهِ أَبو حَفْصٍ عُمَرْ: *  ما مَسَّها من نَقَبٍ ولا دَبَرْ  أَراد بالنَّقَبِ ههنا: رِقَّةَ الأَخْفافِ. نَقِبَ البعيرُ يَنْقَبُ، فهو نَقِبٌ.  وفي حديثه الآخر قال لامرأَةٍ حَاجَّةٍ: أَنْقَبْتِ وأَدْبَرْتِ أَي  نَقِبَ بعيرُك ودَبِرَ. وفي حديث علي، عليه السلام: ولْيَسْـتَأْنِ  بالنَّقِبِ والظَّالِـع أَي يَرْفُقْ بهما، ويجوز أَن يكون من الجَرَب.  وفي حديث أَبي موسى: فنَقِـبَتْ أَقْدامُنا أَي رَقَّتْ جُلودُها،  وتَنَفَّطَتْ من الـمَشْيِ. ونَقِبَ الخُفُّ الملبوسُ نَقَباً: تَخَرَّقَ، وقيل: حَفِـيَ. ونَقِبَ خُفُّ البعير نَقَباً إِذا حَفِـيَ حتى يَتَخَرَّقَ فِرْسِنُه، فهو نَقِبٌ؛ وأَنْقَبَ كذلك؛ قال كثير عزة:  وقد أَزْجُرُ العَرْجاءَ أَنْقَبُ خُفُّها، *  مَناسِمُها لا يَسْتَبِلُّ رَثِـيمُها  أَراد: ومَناسِمُها، فحذف حرف العطف، كما قال: قَسَمَا الطَّارِفَ  التَّلِـيدَ؛ ويروى: أَنْقَبُ خُفِّها مَناسِمُها.  والـمَنْقَبُ من السُّرَّة: قُدَّامُها، حيث يُنْقَبُ البَطْنُ، وكذلك هو من الفرس؛ وقيل: الـمَنْقَبُ السُّرَّةُ نَفْسُها؛ قال النابغة الجعدي يصف الفرس:  كأَنَّ مَقَطَّ شَراسِـيفِه، *  إِلى طَرَفِ القُنْبِ فالـمَنْقَبِ،  لُطِمْنَ بتُرْسٍ، شديد الصِّفَا *  قِ، من خَشَبِ الجَوْز، لم يُثْقَبِ  والـمِنْقَبةُ: التي يَنْقُب بها البَيْطارُ، نادرٌ. والبَيْطارُ يَنْقُبُ في بَطْنِ الدابة بالـمِنْقَبِ في سُرَّته حتى يَسيل منه ماء أَصْفر؛ ومنه قول الشاعر:  كالسِّيدِ لم يَنْقُبِ البَيْطارُ سُرَّتَه، *  ولم يَسِمْه، ولم يَلْمِسْ له عَصَبا  ونَقَبَ البَيْطارُ سُرَّة الدابة؛ وتلك الحديدةُ مِنْقَبٌ، بالكسر؛ والمكان مَنْقَبٌ، بالفتح؛ وأَنشد الجوهري لـمُرَّة بن مَحْكَانَ:  أَقَبّ لم يَنْقُبِ البَيْطارُ سُرَّتَه، *  ولم يَدِجْهُ، ولم يَغْمِزْ له عَصَبا  وفي حديث أَبي بكر، رضي اللّه عنه: أَنه اشْتَكَى عَيْنَه، فكَرِهَ أَنْ  يَنْقُبَها؛ قال ابن الأَثير: نَقْبُ العَيْنِ هو الذي تُسَمِّيه الأَطباءُ القَدْح، وهو مُعالجةُ الماءِ الأَسْودِ الذي يَحْدُثُ في العين؛ وأَصله أَن يَنْقُر البَيْطارُ حافر الدابة ليَخْرُجَ منه ما دَخل فيه. والأَنْقابُ: الآذانُ، لا أَعْرِفُ لها واحداً؛ قال القَطامِـيُّ:  كانتْ خُدُودُ هِجانِهِنَّ مُمالةً *  أَنْقابُهُنَّ، إِلى حُداءِ السُّوَّقِ  ويروى: أَنَقاً بِهنَّ أَي إِعْجاباً بِهنَّ.  التهذيب: إِن عليه نُقْبةً أَي أَثَراً. ونُقْبةُ كُلِّ شيءٍ: أَثَرُه وهَيْـأَتُهُ.  والنُّقْبُ والنُّقَبُ: القِطَعُ المتفرّقَةُ من الجَرَب، الواحدة نُقْبة؛ وقيل: هي أَوَّلُ ما يَبْدُو من الجَرَب؛ قال دُرَيْدُ بن الصِّمَّةِ:  مُتَبَذِّلاً، تَبدُو مَحاسِنُه، *  يَضَعُ الـهِناءَ مواضِـعَ النُّقْبِ  وقيل: النُّقْبُ الجَرَبُ عامّةً؛ وبه فسر ثعلب قولَ أَبي محمدٍ،  الـحَذْلَـمِـيِّ:  وتَكْشِفُ النُّقْبةَ عن لِثامِها  \<ص:767>  يقول: تُبْرِئُ من الجَرَب. وفي الحديث: أَن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، قال: لا يُعْدي شيءٌ شيئاً؛ فقال أَعرابيٌّ: يا رسول اللّه، إِنَّ النُّقْبةَ تكون بِمِشْفَرِ البَعيرِ، أَو بذَنَبِه في الإِبل العظيمة،  فتَجْرَبُ كُلُّها؛ فقال النبي، صلى اللّه عليه وسلم: فما أَعْدى الأَوّلَ؟ قال الأَصمعي: النُّقْبةُ هي أَوَّل جَرَبٍ يَبْدُو؛ يقال للبعير: به نُقْبة، وجمعها نُقْبٌ، بسكون القاف، لأَنها تَنْقُبُ الجِلْد أَي تَخْرِقُه. قال أَبو عبيد: والنُّقْبةُ، في غير هذا، أَن تُـؤْخذَ القِطْعةُ من الثوب، قَدْرَ السَّراويلِ، فتُجْعل لها حُجْزةٌ مَخِـيطَةٌ، من غير  نَيْفَقٍ، وتُشَدّ كما تُشَدُّ حُجْزةُ السراويل، فإِذا كان لها نَيْفَقٌ  وساقانِ فهي سراويل، فإِذا لم يكن لها نَيْفَقٌ، ولا ساقانِ، ولا حُجْزة، فهو النِّطاقُ. ابن شميل: النُّقْبَةُ أَوَّلُ بَدْءِ الجَرَب، تَرَى  الرُّقْعَة مثل الكَفِّ بجَنْبِ البَعير، أَو وَرِكِه، أَو بِمِشْفَره، ثم  تَتَمَشَّى فيه، حتَّى تُشْرِيَه كله أَي تَمْلأَه؛ قال أَبو النجم يصف  فحلاً:  فاسْوَدَّ، من جُفْرتِه، إِبْطاها، *  كما طَلى، النُّقْبةَ، طالِـياها  أَي اسْوَدَّ من العَرَق، حينَ سال، حتى كأَنه جَرِبَ ذلك الموضعُ،  فطُلِـيَ بالقَطِرانِ فاسْوَدَّ من العَرَق؛ والجُفْرةُ: الوَسَطُ.  والناقِـبةُ: قُرْحة تَخْرُجُ بالجَنْب. ابن سيده: النُّقْب قرْحة تَخْرج في الجَنْب، وتَهْجُمُ على الجوف، ورأْسُها من داخل.  ونَقَبَتْه النَّكْبةُ تَنْقُبه نَقْباً: أَصابته فبَلَغَتْ منه، كنَكَبَتْه.  والناقبةُ: داءٌ يأْخذ الإِنسانَ، من طُول الضَّجْعة. والنُّقْبة: الصَّدَأُ. وفي المحكم: والنُّقْبة صَدَأُ السيفِ والنَّصْلِ؛ قال لبيد:  جُنُوءَ الهالِكِـيِّ على يَدَيْهِ، *  مُكِـبّاً، يَجْتَلي نُقَبَ النِّصالِ  ويروى: جُنُوحَ الهالِكِـيِّ.  والنَّقْبُ والنُّقْبُ: الطريقُ، وقيل: الطريقُ الضَّيِّقُ في الجَبل،  والجمع أَنْقابٌ، ونِقابٌ؛ أَنشد ثعلب لابن أَبي عاصية:  تَطَاوَلَ لَيْلي بالعراقِ، ولم يكن *  عَليَّ، بأَنْقابِ الحجازِ، يَطُولُ  وفي التهذيب، في جمعه: نِقَبةٌ؛ قال: ومثله الجُرْفُ، وجَمْعُه  جِرَفَةٌ.والـمَنْقَبُ والـمَنْقَبةُ، كالنَّقْبِ؛ والـمَنْقَبُ، والنِّقابُ:  الطريق في الغَلْظِ؛ قال:  وتَراهُنَّ شُزَّباً كالسَّعالي، *  يَتَطَلَّعْنَ من ثُغُورِ النِّقابِ  يكون جمعاً، ويكون واحداً.  والـمَنْقَبة: الطريق الضيق بين دارَيْنِ، لا يُسْتطاع سُلوكُه. وفي  الحديث: لا شُفْعةَ في فَحْل، ولا مَنْقَبةٍ؛ فسَّروا الـمَنْقبةَ بالحائط،  وسيأْتي ذكر الفحل؛ وفي رواية: لا شُفْعةَ في فِناءٍ، ولا طريقٍ، ولا مَنْقَبة؛ الـمَنْقَبةُ: هي الطريق بين الدارين، كأَنه نُقِبَ من هذه إِلى هذه؛ وقيل: هو الطريق التي تعلو أَنْشازَ الأَرض. وفي الحديث: إِنهم فَزِعُوا من الطاعون، فقال: أَرْجُو أَن لا يَطْلُع إِلينا نِقابَها؛ قال ابن الأَثير: هي جمع نَقْبٍ، وهو الطريق بين الجبلين؛ أَراد أَنه لا يَطْلُع إِلينا من طُرُق المدينة، فأَضْمَر عن غير مذكور؛ ومنه الحديث: على أَنْقابِ المدينةِ ملائكة، لا يَدْخُلُها الطاعُونُ، ولا الدجالُ؛ هو جمع قلة للنَّقْب.  \<ص:768>  والنَّقْبُ: أَن يجمع الفرسُ قوائمه في حُضْرِه ولا يَبْسُطَ يديه،  ويكون حُضْرُه وَثْباً.  والنَّقِـيبةُ النَّفْسُ؛ وقيل: الطَّبيعَة؛ وقيل: الخَليقةُ.  والنَّقِـيبةُ: يُمْنُ الفِعْل. ابن بُزُرْجَ: ما لهم نَقِـيبةٌ أَي نَفاذُ رَأْيٍ. ورجل مَيْمونُ النَّقِـيبة: مباركُ النَّفْسِ، مُظَفَّرٌ بما يُحاوِلُ؛  قال ابن السكيت: إِذا كان مَيْمونَ الأَمْرِ، يَنْجَحُ فيما حاوَل  ويَظْفَرُ؛ وقال ثعلب: إِذا كان مَيْمُون الـمَشُورة. وفي حديث مَجْدِيِّ بن عمرو: أَنه مَيْمُونُ النَّقِـيبة أَي مُنْجَحُ الفِعَال، مُظَفَّرُ  الـمَطالب. التهذيب في ترجمة عرك: يقال فلان مَيْمُونُ العَريكَة،  والنَّقِـيبة، والنَّقِـيمة، والطَّبِـيعَةِ؛ بمعنًى واحد.  والـمَنْقَبة: كَرَمُ الفِعْل؛ يقال: إِنه لكريمُ الـمَناقِبِ من النَّجَدَاتِ وغيرها؛ والـمَنْقَبةُ: ضِدُّ الـمَثْلَبَةِ. وقال الليث: النَّقِـيبةُ من النُّوقِ الـمُؤْتَزِرَةُ بضَرْعِها عِظَماً وحُسْناً، بَيِّنةُ النِّقابةِ؛ قال أَبو منصور: هذا تصحيف، إِنما هي الثَّقِـيبَةُ، وهي الغَزيرَةُ من النُّوق، بالثاءِ. وقال ابن سيده: ناقة نَقِـيبةٌ، عظيمةُ الضَّرْع. والنُّقْبةُ: ما أَحاطَ بالوجه من دَوائره. قال ثعلب: وقيل لامرأَة أَيُّ النساءِ أَبْغَضُ إِليك؟ قالت: الـحَديدَةُ الرُّكْبةِ، القَبيحةُ النُّقْبةِ، الحاضِرَةُ الكِذْبةِ؛ وقيل: النُّقْبة اللَّوْنُ والوَجْهُ؛ قال ذو الرمة يصف ثوراً:  ولاحَ أَزْهَرُ مَشْهُورٌ بنُقْبَتهِ، *  كأَنـَّه، حِـينَ يَعْلُو عاقِراً، لَـهَبُ  قال ابن الأَعرابي: فلانٌ مَيْمُونُ النَّقِـيبة والنَّقِـيمة أَي اللَّوْنِ؛ ومنه سُمِّيَ نِقابُ المرأَةِ لأَنه يَسْتُر نِقابَها أَي لَوْنَها بلَوْنِ النِّقابِ. والنُّقْبةُ: خِرْقةٌ يجعل أَعلاها كالسراويل، وأَسْفَلُها كالإِزار؛ وقيل: النُّقْبةُ مثل النِّطَاقِ، إِلا أَنه مَخِـيطُ الـحُزَّة نَحْوُ السَّراويلِ؛ وقيل: هي سراويل بغير ساقَيْنِ. الجوهري: النُّقْبة ثَوْبٌ كالإِزار، يجعل له حُجْزة مَخِـيطةٌ من غير نَيْفَقٍ، ويُشَدُّ كما يُشَدُّ السراويل. ونَقَبَ الثوبَ يَنْقُبه: جعله نُقْبة. وفي الحديث: أَلْبَسَتْنا أُمُّنا نُقْبَتَها؛ هي السراويلُ التي تكون لها حُجْزةٌ، من غير نَيْفَقٍ، فإِذا كان لها نَيْفَقٌ، فهي سَراويلُ. وفي حديث ابن عمر: أَنَّ مَوْلاةَ امْرَأَةٍ اخْتَلَعَتْ من كل شيءٍ لها، وكلِّ ثوب عليها، حتى نُقْبَتِها، فلم يُنْكِرْ ذلك. والنِّقابُ: القِناع على مارِنِ الأَنْفِ، والجمع نُقُبٌ. وقد تَنَقَّبَتِ المرأَةُ، وانْتَقَبَتْ، وإِنها لَـحَسَنة النِّقْبة، بالكسر.  والنِّقابُ: نِقابُ المرأَة. التهذيب: والنِّقابُ على وُجُوهٍ؛ قال الفراء: إِذا أَدْنَتِ المرأَةُ نِقابَها إِلى عَيْنها، فتلك الوَصْوَصَةُ، فإِن  أَنْزَلَتْه دون ذلك إِلى الـمَحْجِرِ، فهو النِّقابُ، فإِن كان على طَرَفِ  الأَنْفِ، فهو اللِّفَامُ. وقال أَبو زيد: النِّقابُ على مارِنِ الأَنْفِ.  وفي حديث ابن سِـيرِين: النِّقاب مُحْدَثٌ؛ أَراد أَنَّ النساءَ ما  كُنَّ يَنْتَقِـبْنَ أَي يَخْتَمِرْن؛ قال أَبو عبيد: ليس هذا وجهَ الحديث،  ولكن النِّقابُ، عند العرب، هو الذي يبدو منه مَحْجِرُ العين، ومعناه أَنَّ إِبداءَهُنَّ الـمَحَاجِرَ مُحْدَثٌ، إِنما كان النِّقابُ لاحِقاً  بالعين، وكانت تَبْدُو إِحدى العينين، والأُخْرَى مستورة، والنِّقابُ لا يبدو منه إِلا العينان، وكان اسمه عندهم الوَصْوَصَةَ، والبُرْقُعَ، وكان من لباسِ النساءِ، ثم أَحْدَثْنَ النِّقابَ بعدُ؛ وقوله أَنشده سيبويه:  بأَعْيُنٍ منها مَلِـيحاتِ النُّقَبْ، *  شَكْلِ التِّجارِ، وحَلالِ الـمُكْتَسَبْ  يروى: النُّقَبَ والنِّقَبَ؛ رَوَى الأُولى سيبويه، وروى الثانيةَ  الرِّياشِـيُّ؛ فَمَن قال النُّقَب، عَنَى  \<ص:769>  دوائرَ الوجه، ومَن قال النِّقَب، أَرادَ جمعَ نِقْبة، مِن الانتِقاب بالنِّقاب. والنِّقاب: العالم بالأُمور. ومن كلام الحجاج في مُناطَقَتِه  للشَّعْبِـيِّ: إِن كان ابنُ عباس لنِقَاباً، فما قال فيها؟ وفي رواية: إِن كان ابن عباس لمِنْقَباً. النِّقابُ، والـمِنْقَبُ، بالكسر والتخفيف: الرجل العالم بالأَشياءِ، الكثيرُ البَحْثِ عنها، والتَّنْقِـيبِ عليها أَي ما كان إِلا نِقاباً. قال أَبو عبيد: النِّقابُ هو الرجل العَلاَّمة؛ وقال غيره: هو الرَّجُل العالمُ بالأَشياءِ، الـمُبَحِّث عنها، الفَطِنُ الشَّديدُ  الدُّخُولِ فيها؛ قال أَوْسُ بن حَجَر يَمْدَحُ رجلاً:  نَجِـيحٌ جَوادٌ، أَخُو مَـأْقَطٍ، *  نِقابٌ، يُحَدِّثُ بالغائِبِ  وهذا البيت ذكره الجوهري: كريم جواد؛ قال ابن بري: الرواية:  نَجِـيحٌ مَلِـيحٌ، أَخو مأْقِطٍ  قال: وإِنما غيره من غيره، لأَنه زعم أَن الملاحة التي هي حُسْن  الخَلْق، ليست بموضع للمدح في الرجال، إِذ كانت الـمَلاحة لا تجري مجرى الفضائل الحقيقية، وإِنما الـمَلِيحُ هنا هو الـمُسْتَشْفَى برأْيه، على ما حكي عن أَبي عمرو، قال ومنه قولهم: قريشٌ مِلْح الناسِ أَي يُسْتَشْفَى بهم.  وقال غيره: الـمَلِـيحُ في بيت أَوْسٍ، يُرادُ به الـمُسْتَطابُ مُجالَسَتُه.  ونَقَّبَ في الأَرض: ذَهَبَ. وفي التنزيل العزيز: فَنَقَّبُوا في البلاد  هل من مَحِـيصٍ؟ قال الفَرَّاء: قرأَه القُراء فَنَقَّبوا(1)  (1 قوله «قرأه الفراء إلخ» ذكر ثلاث قراءات: نقبوا بفتح القاف مشددة ومخففة وبكسرها مشددة، وفي التكملة رابعة وهي قراءة مقاتل بن سليمان فنقبوا بكسر القاف مخففة أي ساروا في الانقاب حتى لزمهم الوصف به.)، مُشَدَّداً؛ يقول: خَرَقُوا البلادَ فساروا فيها طَلَباً للـمَهْرَبِ، فهل كان لهم محيصٌ من الموت؟  قال: ومن قرأَ فَنَقِّبوا، بكسر القاف، فإِنه كالوعيد أَي اذْهَبُوا في  البلاد وجِـيئُوا؛ وقال الزجاج: فنَقِّـبُوا، طَوِّفُوا وفَتِّشُوا؛ قال:  وقرأَ الحسن فنَقَبُوا، بالتخفيف؛ قال امرؤ القيس:  وقد نَقَّبْتُ في الآفاقِ، حتى *  رَضِـيتُ من السَّلامةِ بالإِيابِ  أَي ضَرَبْتُ في البلادِ، أَقْبَلْتُ وأَدْبَرْتُ.  ابن الأَعرابي: أَنْقَبَ الرجلُ إِذا سار في البلاد؛ وأَنْقَبَ إِذا صار  حاجِـباً؛ وأَنْقَبَ إِذا صار نَقِـيباً. ونَقَّبَ عن الأَخْبار وغيرها:  بَحَثَ؛ وقيل: نَقَّبَ عن الأَخْبار: أَخْبر بها. وفي الحديث: إِني لم  أُومَرْ أَنْ أُنَقِّبَ عن قلوب الناسِ أَي أُفَتِّشَ وأَكْشِفَ.  والنَّقِـيبُ: عَريفُ القوم، والجمعُ نُقَباءُ. والنَّقيب: العَريفُ، وهو شاهدُ القوم وضَمِـينُهم؛ ونَقَبَ عليهم يَنْقُبُ نِقابةً: عَرَف. وفي التنزيل العزيز: وبَعَثْنا منهم اثْنَيْ عَشر نَقِـيباً. قال أَبو إِسحق:  النَّقِـيبُ في اللغةِ كالأَمِـينِ والكَفِـيلِ.  (يتبع...)
مقاييس اللغة:
(نقب) النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])
وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10])
والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
القاموس المحيط:
ونَقِبَ الخُفُّ كفرِحَ: تَخَرّقَ، والبَعيرُ: حَفِي، أو رَقَّتْ أخفافُهُ، كأَنْقَبَ، وفي البِلادِ: سارَ.
ولَقيتُه نِقاباً: مواجَهَةً، أو من غيرِ مِيعادٍ، كناقَبْتُه نِقاباً، والماءَ: هَجَمْتُ عليهِ بلا طَلَبٍ.
والمَنْقَبةُ: المَفْخَرَةُ، وطريقٌ ضَيِّقٌ بين دَارَيْنِ، والحائطُ. والْأَنْقَابُ: الآذانُ، بِلا واحِدٍ. والناقبُ والناقِبَةُ: داءٌ للإِنْسانِ من طُولِ الضَّجْعَة. وكزُبَيْرٍ: ع بين تَبُوكَ ومَعانَ. ونَقَبانَةُ، محرَّكةً: ماءَةٌ بأَجَأٍ. والمَنَاقِبُ: جَبَلٌ فيه ثَنايا، وطُرُقٌ إلى اليَمامةِ واليَمنِ وغيرها، واسْمُ طريقِ الطائِفِ من مكَّةَ حَرَسَهَا اللَّهُ تعالى. وأَنْقَبَ: صارَ حاجِباً أو نَقيباً، وفُلانٌ: نَقِب بعيرُه.
تاج العروس:
ن ق ب
النَّقْبُ : الثَّقْبُ في أَيّ شْيءٍ كان نَقَبَه يَنْقُبه نَقْباً . وشيءٌ نَقِيبٌ : منقوبٌ قال أَبو ذُؤَيْبٍ :
أَرِقْتُ لِذِكْرِهِ من غَيْرِ نِوْبٍ ... كما يَهْتَاجُ مَوْشِيٌّ نَقِيبُ يَعني بالمَوْشِيِّ يَرَاعةً . ج : أَنْقابٌ ونقَابٌ بالكسر في الأَخير . النَّقْبُ : قَرْحَةٌ تَخْرُجٌ بالجَنْبِ وتَهْجُم على الجَوْف ورأْسُها في داخل قاله ابْنُ سيدَهْ كالنَّاقِبَةِ . ونَقَبَتْهُ النَّكْبةُ تَنْقُبه نَقْباً : أَصابتْه فَبَلَغَتْ منه كنَكَبَتْه . النَّقْبُ : الجَرَبُ عامّة ويُضَمُّ وهو الأَكْثَرُ وبه فسَّرَ ثعلبٌ قولَ أَبي محمَّد الحَذْلَمِيّ :
" وتَكْشِفُ النُّقْبَةَ عن لِثَامِهَا يقولُ : تُبْرِئُ من الجَرَب . وفي الحديث : أَنَّ النَّبيَّ صلَّى الله عليه وسلّم قال : " لاَ يُعْدِي شيءٌ شيئاً ؛ فقال أَعرابيٌّ : يا رسُولَ اللهِ إِنَّ النُّقْبَةَ قد تَكُونُ بمِشْفَرِ البَعِيرِ أَو بذَنَبهِ في الإِبلِ العظيمةِ فَتجْرَبُ كلُّهَا ؛ فقال النَّبيُّ صلَّى الله عليه وسلَّم : فمَا أَعْدَى الأَوّلَ " قال ؟ الأَصْمَعِيُّ : النُّقْبَةُ هي أَوَّلُ جَرَبٍ يَبْدَأَ يُقَالُ للبَعِير : به نُقْبَةٌ وجَمعُها نُقْبٌ بسكون القاف لأَنّهَا تَنْقُبُ الجِلدَ نَقْباً أَي : تَخْرِقُهُ ؛ وأَنشد أَيضاً لدُرَيْد بْنِ الصِّمَّةِ :
مُتَبَذِّلاً تَبْدُو محاسِنُه ... يَضَعُ الهِنَاءَ مَوَاضِعَ النُّقْبِ وفي الأَساس : ومن المَجَاز : يقالُ : فلانٌ يَضَعُ الهِنَاءَ مَوَاضِعَ النُّقْب : إِذا كان ماهِراً مُصيباً . أو النُّقْبُ : القِطَعُ المُتَفَرِّقةُ وهي أَوَّلُ ما يَبدُو مِنْهُ أَي : من الجَرَب الواحدة نُقْبةٌ . وعن ابْن شُمَيْلٍ : النُّقْبَةُ : أَوّلُ بدْءِ الجَرَب ترى الرُقْعَة مِثْلَ الكَفِّ بجَنْبِ البعيرِ أَو وَرِكهِ أَوبمِشْفَرِه ثُمَّ تَتمَشَّى فيه حَتَّى تُشْرِبَهُ كُلَّهُ أَي : تَمْلأَهُ كالنُّقَبِ كَصُرَدٍ فيهما أَي في القَوْلَيْنِ وهما : الجَرَبُ أَو أَوّل ما يَبدو منه . النَّقُبُ : أَنْ يَجْمَعَ الفَرَسُ قَوائِمَهُ في حُضْرِهِ ولا يَبسُطَ يَدَيْهِ ويكون حُضْرُهُ وثْباً . النَّقْبُ : الطَّرِيقُ الضَّيِّقُ فِي الجَبَلِ كالمَنْقَبِ والمَنْقَبَةِ أَي : بِفَتحِهِمَا مع فتح قافهما كما يُدلُّ لذلك قاعدتُه . وقد نبَّهْنا على ذلك في : ن ض ب . وفي اللِّسان : المَنْقَبةُ : الطَّرِيقُ الضَّيِّقُ بينَ دارَيْنِ لا يُسْتطاعُ سُلُوكُه وفي الحديثِ : " لا شُفْعةَ في فَحْلٍ وَلاَ منَقْبَة " فسَّرُوا المَنْقَبة بالحائط . وفي روايةٍ : " لا شُعْفَةَ في فِنَاءٍ ولا طَرِيقٍ ولا مَنْقَبَة " . المَنْقَبَةُ هي الطَّرِيقُ بين الدّارَيْنِ كأَنّهُ نُقِبَ من هذه إِلى هذه وقيلَ : هو الطَّرِيقَ الّتي تعلُو أَنْشَازَ الأَرْضِ . والنُّقْبُ بالضَّمِّ فسكون . و ج المَنْقَبِ والمنْقَبَةِ : المَنَاقِبُ وجمعُ ما عداهُمَا : أَنْقَابٌ ونِقَابٌ بالكَسر في الأَخير . وأَنشد ثعلبٌ لابْنِ أَبي عاصِيةَ :
تَطَاوَلَ لَيْلى بالعِرَاقِ ولم يَكُن ... عليَّ بأَنْقَابِ الحِجازِ يَطُولُ
وفي الحديث : " إِنّهُمُ فَزِعُو من الطّاعون فقال : أَرْجُو أَنْ لا يَطْلُعَ إِلينا من نِقَابِها " قال ابْنُ الأَثِير : هي جمعُ نقْبٍ وهو الطَّرِيقُ بينَ الجَبلَيْنِ . أَراد أَنَّهُ لا يَطْلُعُ إِلينا من طُرُقِ المَدِينة . فأَضْمر عن غير مذكورٍ . ومنه الحديثُ : " عَلَى أَنْقابِ المدِينةِ ملائكةٌ لا يدْخُلُها الطّاعُونُ ولا الدَّجّال " هو جمع قِلّة لِلنَّقْبِ . نَقْب بلا لامٍ : ع قال سُلَيْكُ بْنُ السُّلَكةِ :
" وهُنَّ عِجالٌ من نُبَاك ومن نَقْبِ في المُعْجَمِ : قَرْيةٌ باليَمامَةِ لبنِي عَدِيِّ بن حَنيفةَ وسيأَتي بقيّة الكلام
المِنْقَبُ كَمِنْبَر : حَدِيدَةٌ يَنْقُبُ بها البّيْطَارُ سُرَّةَ الدّابَةِ لِيخْرُجَ منها ماءٌ أَصفرُ . وقد نَقَبَ يَنْقُبُ ؛ قال الشّاعرُ :
كالسِّيدِ لَمْ يَنْقُبِ البّيْطَارُ سُرَّتَهُ ... ولَم يُسِمْهُ ولم يَلمِسْ له عَصَبَا المَنْقَبُ كَمَقَعَدٍ : السُّرَّةُ نفْسُها . قال النَّابغةُ الجعْدِيُّ يَصِفُ الفَرسَ :
كَأَنَّ مَقَطَّ شَراسِيفِه ... إِلى طَرفِ القُنْبِ فالمَنْقبِ وأَنشد الجَوْهَرِيُّ لِمُرَّةَ بْنِ مَحْكانَ :
أَقَبّ لم يَنْقُبِ البّيْطَارُ سُرَّتَه ... ولَم يَدِجْهُ ولمْ يَغْمِزْ له عَصَبَا أَو هو من السُّرَّة : قُدَّامُها حيث يُنقّبُ البّطنُ وكذلك هو من الفَرَس
فَرَسٌ حسَنٌ النُّقْبَة هو بالضَّمِّ : اللَّوْنُ . النُّقْبَةُ : الصَّدَأَ وفي المُحْكَم : النُّقْبةُ : صَدَأَ السَّيْفِ والنَّصْل قال لَبِيدٌ :
جُنُوحَ الهالِكِيّ على يَدَيْهِ ... مُكِبًّا يَجْتَلِي نُقَبَ النِّصَالِ وفي الأَساس : ومن المَجَاز : جَلَوْتُ السَّيْفَ والنَّصْلَ من النُّقَبِ : آثارِ الصَّدإِ شُبِّهت بأَوائلِ الجَرَبِ النُّقْبَة : الوَجْهُ قال ذُو الرُّمَّة يَصِف ثَوراً :
ولاحَ أَزْهَرُ مشْهُورٌ بنُقْبَتِهِ ... كأَنَّهُ حِينَ يعْلُو عاقِراً لَهَبُ كذا في الصّحاح . وفي لسان العرب النُّقْبَةُ : ما أَحاطَ بالوَجْهِ من دَوائِرَ . قال ثعلب . وقيل لامرَأَة : أَيُّ النسّاءِ أَبغضُ إِليكِ ؟ قالت : الحَدِيدَةُ الرُّكْبَةِ القَبِيحَةُ النُّقْبَةِ الحاضِرَةُ الكِذْبَةِ . النُّقْبَةُ أَيضاً : ثَوْبٌ كالإِزارِ تُجْعَلُ له حُجْزَةٌ مُطِيفَةٌ هكذا في النُّسْخ والَّذِي في الصَّحِاح ولسان العرب والمُحْكم : مَخِيطةٌ - من خاطَ - من غيرِ نَيْفَقٍ كحَيْدَرِ ويُشَدُّ كما يُشَدُّ السَّراوِيلُ . ونَقَبَ الثَّوْب يَنْقُبُه : جَعَلَهُ نُقْبةً وفي الحديث : " أَلْبَسَتْنَا أُمُّنا نُقْبَتَهَا " هي السَّرَويلُ الّتي تكونُ لها حُجْزَةٌ من غير نَيْفَقٍ فإِذا كان لها نَيْفَقٌ فهي سَراويلُ . وفي لسان العرب : النُّقْبَة : خرْقَة يُجْعلُ أَعْلاها كالسَّراويل وأَسفلُها كالإِزار وقيل : هي سراوِيلُ بلا سَاقيْنِ . وفي حديثِ ابْنِ عُمَرَ " أَنَّ مولاة امْرأَةٍ اختَلَعتْ من كُلِّ شَيْءٍ لها وكُلِّ ثوْب عليها حَتَّى نُقْبَتِها فلم يُنْكِرْ ذلك " . النُّقْبَةُ : واحِدَةُ النُّقَبِ للجَرَبِ أَو لِمَبادِيه على ما تقدّمَ . قد تَنقَّبَتِ المّرْأَةُ وانْتَقَبَتْ وإِنَّها لحَسَنَةُ النِّقْبَةِ بالكسْرِ وهي هَيْئةُ الانْتِقابِ وجَمْعُه : النِّقَب بالكسر ؛ وأَنشد سِيبَوَيْهِ :
بِأَعْيُنِ منها مَلحيات النِّقَبْ ... شَكْلِ التِّجَارِ وحَلاَلِ المُكْتَسَبْ وَروَى الرِّياشِيّ : النُّقَبْ بالضَّمّ فالفتح وعنَى دَوائرَ الوَجْهِ كما تقدّم . رجلٌ ميْمُونُ النَّقِيبِة : مباركُ النفْسِ مُظفَّر بما يُحاوِلُ . نقله الجَوْهَرِيُّ عن أَبي عُبيْد . وقال ابْن السكِّيتِ : إِذا كان مَيْمُونَ الأَمرِ يَنجَحُ فيما حاولَ ويَظفَرُ
النَّقِيبةُ : العَقْلُ هكذا في النُّسخ وتَصفَّحْتُ كُتُب الأَمّهات فلم أَجِدْه فيها غيرَ أَنّي وجدتُ في لسان العرب ما نَصُّه : والنَّقِيبَةُ : يُمْنُ الفِعْلِ فلعلَّهُ أَراد الفِعْل ثُمَّ تصحَّف على النّاسخ فكتب " العَقْل " محل " الفعل " . فكتب " العَقْل " محل " الفعل " . وفي حديث مَجْدِيّ بْنِ عمْرٍو : " إِنَّهُ مَيْمُونُ النَّقِيبَةِ " أَيْ : مُنْجَحُ الفِعَالِ مُظَفَّرُ المَطَالبِ . فليُتَأَمَّلُ . قال ثَعْلَب : إِذا كان مَيْمَونَ المشورَةِ ومحمودَ المُخْتَبَرِ . عن ابْنِ بُزُرْجَ : مالَهُم نَقيبةٌ أَي نفاذ الرأَيِ . قيل : النَّقِيبة : الطَّبِيعَة . وقيل : الخَلِيقة . وفي لسان العرب : قولهُم : في فلان مَنَاقبُ جميلَةٌ : أَي أَخلاق وهو حَسَنُ النَّقيبةِ : أَي جميلُ الخليقة . وفي التهذيب في ترجمة عرك : يقال : فلانٌ ميمونُ العَرِيكَةِ والنَّقِيبةِ والنَّقيمةِ والطَّبِيعة بمعنىً واحدٍ
النَّقِيبة : العَظِيمَة الضَّرْعِ من النُّوقِ قاله ابْن سِيدَه وهي المُؤْتَزِرَةُ بضَرْعِها عِظَماً وحُسْناً بَيِّنَة النِّقَابَة . قال أَبو منصور : وهذا تصحيفٌ إِنَّمَا هي الثَّقِيبة وهي الغَزيرةُ من النُّوقِ بالثّاءِ المُثَلَّثَة . والنَّقِيبُ : المِزْمارُ ولِسَانُ الميزَانِ والأَخيرُ نقله الصَّاغانيّ . النَّقِيبُ مِنَ الكِلاَبِ : ما نكرة موصوفة أَي : كَلْبٌ نُقِبَتْ غَلْصَمَتُهُ أَو حَنْجَرَتُه كما في الأَساس ليَضْعُفَ صوته يَفْعَلُه اللَّئيمُ لِئَلاَّ يَسْمَع صَوْتُه الأَضيافُ كما في الصَّحِاح . وفي اللسان : ولا يَرْتَفِعَ صوتُ نُبَاحه وإِنّما يَفعل ذلك البُخَلاءُ من العرب لئَلاَّ يَطْرُقَهم ضَيفٌ باسْتِمَاعِ نُباحِ الكلابِ .النَّقِيبُ : شاهدُ القَوْمِ وهو ضَمِينُهم وعَرِيفُهم ورأْسُهم ؛ لأَنَّه يُفَتِّشَ أَحوالَهم ويَعْرِفُها وفي التَّنْزِيل العزيز وبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيباً قال أَبو إِسحاقَ : النَّقِيبُ في اللُّغة كالأَمينِ والكفيل . وقَدْ نَقَبَ عليهم نِقَابَةً بالكَسْر من باب : كَتَب كِتَابةً فَعَلَ ذلِك أَي : من التَّعرِيف والشُّهودِ والضَّمَانَة وغيرِها . قال الفرّاءُ : نَقُبَ ككَرُمَ ونقله الجماهيرُ . نَقِبَ مثل عَلِمَ حكاها ابْنُ القطّاع نَقَابةً بالفتحِ : إِذا أَردت أَنه لَمْ يَكُنْ نَقِيباً فصار . وعبارةُ الجَوْهَرِيُّ وغيرِه : فَفعَلَ
النِّقَابة بالكَسْرِ الاسْمُ وبالفَتْح : المصْدرُ مثل الوِلايَةِ والوَلايَة نقله الجَوْهَرِيُّ عن سِيبَويْه . وفي لسان العرب : في حديث عُبَادَةَ ابْنِ الصّامِت : " وكانَ من النُّقَبَاءِ " جمع نَقِيبٍ وهو كالعرِيف على القوم المُقَدَّم عليهم الَّذِي يَتعرَّفُ أَخبارهُمْ ويُنَقِّبُ عن أَحوْالهم أَي يُفَتِّش . وكان النّبيُّ صلّى الله عليه وسلَّم قد جَعَلَ ليلة العَقَبِة كُلَّ واحدٍ من الجماعة الّذين بايَعوه بها نَقيباً على قومِه وجماعته ليأْخذوا عليهم الإِسلامَ ويُعرِّفوهم شَرائِطَهُ وكانو اثْنَيْ عشَرَ نقيباً كُلُّهُم من الأَنصار ؛ وكان عُبَادةُ بْنُ الصّامِتِ منهم . وقيل : النَّقِيبُ : الرَّئيسُ الأَكبرُ . وإِنّما قيلَ للنَّقِيب : نَقيبٌ لأَنَّهُ يَعلَمُ دَخِيلَةَ أَمرِ القوم وَيَعْرِفُ مَنَاقِبَهم وهو الطَّرِيق إِلى معرفةِ أَمورهم . قال : وهذا الباب كُلُّه أَصلُهُ التَّأْثِيرُ الَّذِي له عُمْقٌ ودُخُولٌ . ومن ذلك يقالُ : نَقَبْتُ الحائطَ : أَي : بَلَغْتُ في النَّقْبِ آخِرَهُ . والنِّقَابُ بالكَسْرِ : العالمُ بالأَمور . ومن كلام الحَجّاجِ في مُناطَقَتِه للشَّعْبِيّ : إِنْ كانَ ابْنُ عَبّاسِ لَنِقَاباً وفي رواية إِنْ كانَ ابْنُ عَبّاس لَمِنْقَباً . النِّقَاب والمِنْقَبُ بالكَسْر والتَّخْفيف : الرَّجُلُ العالمُ بالأَشْيَاءِ الكثيرُ البَحْثِ عنها والتَّنْقِيبِ عليهاأَي : ما كانَ إِلاَّ نِقاباً . قال أَبو عُبَيْدٍ : النِّقَابُ هو الرَّجُلُ العَلاَّمَةُ وهو مَجَازٌ . وقال غيرُهُ : هو الرَّجُلُ العالم بالأَشياءِ المبَحِّث عنها الفَطِنُ الشَّديدُ الدُّخُولِ فيها ؛ قال أَوْسُ بْنُ حَجَرٍ يمدَحُ رَجُلاً :
كَرِيمُ جَوَادٌ أَخُو مَأْقِطٍ ... نِقَابٌ يُحَدَّثُ بالغَائِبِ
قال ابْنُ بَرِّيّ : والرِّوايةُ " نَجِيحٌ مليحُ " قال : وإِنّمَا غَيَّرَهُ مَنْ غيّرَه لأَنَّهُ زَعَمَ أَنّ المَلاَحَةَ الّتي هي حُسْنُ الخَلْقِ ليست بموضعٍ للمدْحِ في الرِّجال إِذْ كانت المَلاحةُ لا تَجرِي مَجْرَى الفضائلِ الحَقيقيّة وإِنّمَا المليحُ هنا هو المُستشفَى بِرَأْيِهِ على ما حُكِيَ عن أَبي عَمْرو . قال : ومنه قولُهم : قُريْشٌ مِلْحُ النّاسِ : أَي يُسْتَشْفَى بهم . وقال غيرُهُ : الملِيحُ في بَيْتِ أَوْسِ يُرَادُ به المُسْتَطَابُ مُجالَسَتُه . وقال شيخُنَا : وهذا من الغَرَائِبِ اللُّغَوِيّة ورُودُ الصِّفَة على فِعَال بالكَسر فإِنّه لا يُعْرَفُ . النِّقابُ أَيضا : مَا تَنْتَقْبُ به المَرْأَةُ وهو القِنَاعُ على مارِنِ الأَنْف قاله أَبو زيد . والجَمْعُ نُقُبٌ . وقد تَنَقَّبَتِ المرأَةُ وانْتَقَبَتْ . وفي التّهْذِيب : والنِّقابُ على وُجوه . قال الفَرّاءُ : إِذا أَدْنَتِ المّرْأَة نِقابَها إِلى عينها فتِلْكَ الوَصْوصَةُ فإِن أَنزَلَتْهُ دُونَ ذلك إِلى المَحْجِرِ فهو النِّقَابُ فإِن كان على طَرَفِ الأَنْف فهو اللِّفَامُ . وفي حديث ابْنِ سِيرِينَ : " النِّقَابُ مُحْدَثٌ " أَرادَ : أَنّ النِّسَاءَ ماكُنَّ يَنْتَقِبْن أَي : يَخْتَمْرِن . قال أَبو عُبَيْد : لَيْس هذا وجهَ الحديثِ ولكِنَّ النِّقابَ عند العرب هو الذي يَبدو منه مَحْجِرُ العَينِ ؛ ومعناه : أَنَّ إِبْداءَهُنَّ المَحاجِرَ مُحْدَثٌ إِنّما كان النِّقَابُ لاصِقاً بالعين وكانت تَبدُو إِحدَى العينّيْنِ والأَخْرَى مستورَةٌ والنِّقابُ لا يَبْدُو منه إِلاّ العينانِ . وكان اسمه عِنْدهُم الوَصْوَصَةَ والبُرْقُعَ وكان من لِبَاسِ النّساءِ ثُمَّ أَحْدَثْنَ النِّقَابَ بَعْدُ . النِّقَابَ : الطَّرِيقُ في الغِلَظِ قال :
وتَرَاهُنَّ شُزَّباً كالسَّعَالِي ... يتَطَلَّعْنَ من ثُغُورِ النِّقابِ يكون جَمعاً ويكون واحداً كالمِنْقَبِ بالكسر أَي : فيهما ولو لم يُصرِّحْ . وقد تقدَّم بَيانُ كُلٍّ منهما . وإِطلاقه على العالِم ذكرَه ابْنُ الأَثِير والزَّمَخْشَرِيُّ . وهو في ابْنِ عَبَّاس لا في ابْنِ مَسعودٍ كما زَعمَه شيخُنا . وقد صرَّحْنَا به آنفاً . النِّقَابُ : ع قُرْبَ المدِينَةِ المُشْرَّفَة على ساكِنها أَفضلُ الصَّلاةِ والسّلام من أَعمالها يَنشعِبُ منه طَريقانِ إِلى وادي القُرَى ووادِي المِياهِ ذكره أَبو الطَّيِّب فقال :
وأَمْسَتْ تُخبِّرُنا بالنِّقَاب ... ووادِي المِياهِ ووادِي القُرَى كذا في المعجم . من المَجَاز : النِّقَابُ : البَطْنُ ومنه المثَلُ : فَرْخَانِ في نِقَاب يُضْرَبُ للِمُتَشابِهَيْنِ أَورده في المُحْكم والخُلاصة . ويقال : كانا في نِقَابٍ واحدٍ : أَي كانا مِثْلَيْنِ ونَظِيرينِ . كذا في الأَساس . ونَقَبَ في الأَرْضِ بالتَّخفيف : ذَهَب كأَنْقَب رُبَاعِياً . قال ابْنُ الأَعْرَابيّ : أَنْقَب الرَّجُلُ : إِذا سار في البلادِ . ونَقَّب مُشَدَّداً : إِذا سارَ في البلاد طَلَباً للمهْرَب كذا في الصَّحِاح وفي التنزيل العزيز : " فَنَقَّبُوا في البِلادِ هَلْ مِن مَحِيِص " قالَ الفَرّاءُ : قرَأَهُ القُرّاءُ مُشَدَّداً يقولُ : خَرَقُوا البِلادَ فسارُوا فيها طَلَباً للمَهْرَبِ فهل كان لهم مَحِيصٌ من الموت ؟ ومَن قرأَ فَنَقِّبوا فإِنه كالوعيد أَي اذْهبُوا في البلاد وَجِيئُوا وقال الزَّجّاجُ : فنَقِّبُوا : طَوِّفُوا وفَتِّشُوا . قالَ : وقرأَ الحَسَنُ بالتَّخْفِيف ؛ قالَ امْرُؤُ القَيْسِ :
وقد نَقَّبْتُ في الآفاقِ حَتَّى ... رَضِيتُ من السَّلامة بالإِيابِ أَي : ضَربْتُ في البلاد وأَقبلْتُ وأَدبرْتُ . نَقَّبَ عَنِ الأَخْبَارِ وغيرِها : بَحَثَ عَنْها وإِنّمَا قَيَّدْنا " غيرها " لئَلا يَردَ ما قالَهُ شيخُنَا : ليس الأَخبار بقيْد بل هو البحث عن كُلِّ شْيءٍ والتَّفْتيشُ مطلقاً . نَقَّبَ عن الأَخبار : أَخْبَرَ بِها . وفي الحديث : إِنِّي لمْ أْومَرْ أَنْ أُنَقِّبَ عن قُلُوب النّاس " أَي : أُفَتِّشَ وأَكْشِفَ . نَقَّبَ الخُفَّ المَلبوسَ : رقَّعَهُ
نَقَبَتِ النَّكْبةُ فُلاناً تَنْقُبُه نَقْباً أَصَابتْهُ فبلَغَتْ منه كنَكَبَتْه . ونَقِبَ الخُفُّ كَفَرِحَ نَقَباً : تَخَرَّقَ وهو الخُفُّ الملبُوسُ . نَقِبَ خُفُّ البَعيرُ : إِذا حَفِيَ حَتَّى يَنْخَرِقَ فِرْسِنُه فهو نَقبٌ . أَو نَقِبَ البعيرُ إِذا رَقَّتْ أَخْفَافُه كَأَنْقَبَ . والَّذِي في اللسان وغيرِه : نَقِبَ خُفُّ البَعيرِ إِذَا حَفِيَ كأَنْقبَ ؛ وأَنشد لِكُثِّيرِ عَزَّةَ :
وقد أَزْجُرُ العَرْجَاءَ أَنْقَبَ خُفُّها ... مَناسمُهَا لا يَسْتَبِلُّ رَثيمُهَا أَراد : ومناسِمُها فحذفَ حرْفَ العَطْفِ . وفي حديث عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عنه " أَتاه أَعْرَابيّ فقال : إِنّي على ناقةٍ دَِبْراءِ عَجْفاءِ نَقْباءِ واستَحْمَلُه فظَنِّهُ كاذِباً فلم يَحْمِلْهُ فانْطَلَقَ وهو يقول :
" أَقسَم باللهِ أبو حَفْصٍ عُمَر
" ما مَسَّها مِن نَقَبٍ ولا دَبَرْ أَراد بالنَّقَب هنا : رِقَّةَ الأَخْفَافِ وفي حديث عليٍّ رضي الله عنه : " ولْيَسْتَأْنِ بالنَّقِبِ والظَّالِعِ " أَي : يَرْفُق بهما . ويجوزُ أَن يكون من الجَرَب . وفي حديثِ أَبِي موسى : " فَنَقِيَتْ أَقْدَامُنَا " أَي : رَقَّتْ جُلُودُها وتَنَفَّطَتْ من المَشْيِ . كذا في لسان العرب . نَقَّب في البِلادِ : سارَ وهو قولُ ابْن الأَعْرَابِيِّ وقد تقدّم . ولا يَخْفَى أَنَّه أَغنَى عنه قولُهُ السّابق : ونَقَبَ في الأَرْض : ذَهب . لِرجوعِهما إِلى واحدٍ . ثُمَّ رأيتُ شيخَنا أَشار إِلى ذلك أَيضاً . ولَقِيتُهُ نِقَاباً بالكسر : أَي مُوَاجَهَةً أَو من غَيْرِ مِيعَادٍ ولا اعتماد كناقَبْتُهُ نَقَاباً أَي : فَجْأَةً ومَرَرْتُ على طريق فناقَبَنِي فيه فلانٌ نِقَاباً : أَي لَقِيَني على غيرِ مِيعَاد . وانتصابُهُ على المصدر ويجوز على الحال كذا في مَجمع الأَمثال . نَقَبْتُ الماءَ نَقْباً ونِقَاباً مثل التِقاطاً : هَجَمْتُ عَلَيْه وورَدْتُ من غيرِ أَن أَشْعُرَ به قبلَ ذلك وقيلَ : وَردْتُ عَلَيْهِ من غَيْرِ طَلَب . والمَنْقَبَةُ : المَفخَرَةُ وهي ضِدُّ المَثْلَبَةِ . وفي اللّسان : المَنْقَبَةُ : كَرَمُ الفِعْلِ وجَمعُها المَنَاقِبُ يقال : إِنّه لَكَرِيمُ المَنَاقِبِ من النَّجَدات وغيرِهَا وفي فلانٍ مَناقِبُ جَمِيلَةٌ : أَي أَخلاقٌ حسَنَةٌ . وفي الأساس : رجلٌ ذُو مَنَاقِبَ وهي المَآثِرُ والمَخابِرُ . المَنْقَبَةُ : طَرِيقٌ ضَيِّقُ بين دارَيْنِ لا يُستطاعُ سُلُوكُه . في الحديث " لا شُفْعَةَ في فَحْلٍ ولا مَنْقَبَةٍ " فَسَّرُوا المَنْقَبَةَ الحائط وفي رواية : ولا شُفْعَةَ في فِناءٍ ولا طَرِيقٍ ولا مَنْقَبَة المنقَبَةُ هي الطَّرِيقُ بينِ الدّارَيْن كأنّه نُقِبَ من هذِه إِلى هذِه . وقيلَ : هِي الطَّرِيقُ الّتي تعلو أَنْشازَ الأَرْضِ . والأَنْقابُ : الآذانُ لايُعْرفُ لها واحِدٌ كذا في المُحْكَم وغيرِه قال القُطامِيُّ :
كانتْ خُدُودُ هِجَانِهِنَّ مُمَالَةً ... أَنْقابُهنَّ إِلى حُدَاءِ السُّوَّقِ ومنهم مَنْ تكلَّف وقال : الواحدُ نُقْبٌ بالضَّمّ مأْخوذ من الخَرْق ويرْوي : أَنَقاً بِهنَّ أَي : إِعجاباً بِهِنَّ . والنّاقِب والنّاقِبةُ : داءٌ يَعْرِضُ للإِنسان من طُولِ الضَّجْعَةِ . وقيل : هي القُرْحةُ الّتي تَخْرجُ بالجَنْبِ . نُقَيْبٌ كَزُبيْر : ع بَيْنَ تَبُوكَ وَمعَانَ في طريق الشّام على طريق الحاجّ الشّاميّ . ونَقِيبٌ أَيضاً : شِعْبٌ من أَجَإٍ قال حاتِم :
وسالَ الأَعَالي مِنْ نَقِيبٍ وَثَرْمَدٍ ... وَبَلِّغْ أُنَاساً أَنّ وَقْرَانَ سَائِلُ وَنَقَبَانةُ محرَّكَةً : ماءَةٌ بِأَجَإٍ أَحَدِ جَبَلَيْ طَيّئٍ وهي لِسِنْبِسٍ منهم . والمَنَاقِبُ : جَبَلٌ مُعْتَرِضٌ قالوا : وسُمِّي بذلك لأَنّه فيه ثَنايَا وطُرُقٌ إِلى اليَمَامَةِ واليَمَنِ وغيرِها كأَعَالِي نَجْدٍ والطّائف ففيه ثلاثُ مَناقبَ وهي عِقَابٌ يقالُ لإِحْداهَا الزَلاّلَةُ وللأُخْرَى قِبْرَيْن وللأُخْرَى : البيضاءُ . قال أَبو جُؤَيَّةَ عائذُ بْنُ جُؤَيَّةَ النَّصْرِيُّ :
أَلا أَيُّها الرَّكبُ المُخِبُّونَ هلْ لَكُمْ ... بأَهْلِ العقِيقٍ والمناقِبِ مِنْ عِلْمٍ وقال عَوْفُ بن عبدِ اللهِ النصْرِيّ :
نهاراً وإِدْلاجَ الظَّلامِ كأَنَّه ... أَبو مُدْلِجٍ حتَّى تَحُلُّوا المنَاقِبَا وقال أَبو جُنْدَب الهُذَليّ أَخو أَبي خِرَاش :
وحيٌّ بالمَناقِبِ قد حَمَوْها ... لَدَى قُرَّانَ حتَّى بَطْنِ ضِيمِ فإِذا عَرَفْتَ ذلك ظَهر أَنَّ قولَ المُصَنِّف فيما بعدُ : المناقِبُ : اسْم طَرِيقِ الطّائفِ من مكَّةَ المشَّرفة حَرَسها الله تعالَى تَكرارٌ معَ ما قبلَهُ . وأَنْقَبَ الرجلُ : صارَ حاجِباً أَو أَنْقبَ إِذا صار نَقِيباً كذا في اللسان وغيرِهِ . أَنْقَبَ فُلانٌ إِذا نَقِبَ بَعِيرُهُ . وفي حديثِ عُمَرَ رَضِيَ الله عنه قال لامرأةٍ حاجَّة : " أَنْقَبْتِ وأَدْبَرْتِ " أَي : نَقِب بَعِيرُكَ ودَبِرَ . وقد تقدَّمَ ما يتعلَّقُ به . ومَمَّا يُستدركُ عليه : نَقْبُ العيْنِ : هو القَدْحُ بلسانِ الأَطِبّاءِ وهو مُعَالَجَةُ الماءِ الأَسودِ الّذِي يَحْدُثُ في العينِ . وأَصلُهُ من نَقْبِ البيْطَارِ حافر الدّابَّةِ لِيَخْرُجَ منه ما دَخَل فيه . قاله ابْنُ الأَثيرِ في تفسيرِ حديث أَبي بكر رَضِيَ الله عنه : " أَنَّه اشْتَكَى عيْنَهُ فكَرِه أَنْ يَنْقُبَها " . وفي التَّهْذِيب : إِنَّ عليه نُقْبَةً أَي أَثراً . ونُقْبَةُ كُلِّ شَيءٍ : أَثَرُهُ وهَيْئَتُهُ . وقال ابْنُ الأَعْرَابيّ : فُلانٌ ميمونُ النَّقِيبَةِ والنَّقِيمةِ : أَي اللَّونِ . ومنه سُمِّيَ نِقَابُ المَرْأَةِ ؛ لأَنَّهُ يَسْتُرُ لَونَها بلَونِ النِّقابِ . ونَقْبُ ضاحِك : طَريقٌ يُصْعِدُ في عارضِ اليَمَامَةِ ؛ وإِيّاهُ فيما أَرى عَنَى الرّاعِي : يُسَوِّقُهَا تِرْعِيَّةٌ ذو عباءَةٍ بما بَيْنَ نَقْبٍ فالحَبِيسِ فأَفْرَعا ونَقْبُ عازِبٍ : موضعٌ بينَه وبين بيتِ المَقْدسِ مسِيرَةُ يوم للفارِس من جِهةِ البَرِّيَّةِ بينَهَا وبينَ التِّيهِ . وجاءَ في الحديث : " أَنَّ النَّبِيَّ صلَّى الله عليه وسلم لَمّا أَتَى النَّقْبَ " قال الأَزْرٌقيُّ : هو الشِّعْبُ الكبيرُ الّذي بينَ مَأْزِمَيْ عَرَفَةَ عن يَسَارِ المُقْبِلِ من عَرَفَةَ يُرِيد المُزْدَلِفَةَ ممّا يَلِي نَمِرَةَ . وقال ابْنُ إِسحاقَ : وخرج النَّبيّ صلّى الله عليه وسلَّم في سنة اثنتينِ للهجرة فسلَكَ على نَقْبِ بَني دِينارٍ من بني النَّجّار ثُمَّ على فَيْفَاءِ الخَبَارِ . ونَقْب المُنَقَّى بَيْن مَكَّةَ والطّائفِ في شعر محمّد بْنِ عبدِ الله النُّميْريّ :
أَهاجَتْكَ الظَّعائِنُ يَوْمَ بانُوا ... بِذِي الزِيِّ الجَمِيلِ من الأَثاثِ
ظَعائِنُ أُسْلِكَتْ نَقْبَ المُنَقَّى ... تُحَثُّ إِذا ونَتْ أَيَّ احتِثاث ونَقْبُونُ : قريةٌ من قُرَى بُخَارَى كذا في المُعْجَم . ونيقب : موضعٌ عن العِمرانيّ

_Türkçe çeviri henüz yok_
