# نقث (ن-ق-ث) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AB
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%AB

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ق - ث
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AB/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والثاء والنون معهما
ن ق ث يستعمل فقط نقث: التَّنْقيث: الإسراع، وخرج يَتَنَقَّثُ في سيره أي يسرع إسراعاً.

##### Türkçe

**القاف** ve **الثاء** ve **النون** bunlarla birlikte

**ن ق ث** yalnızca kullanılır: **نقث**: **التَّنْقيث**: hızlanmak; ve “yürüyüşünde **يَتَنَقَّثُ** olarak çıktı” yani çokça hızlanır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AB/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

يقال: خرجت أَنْقُثُ بالضم، أي أُسرِع، وكذلك التَنْقيثُ والانْتِقاثُ.

##### Türkçe

Denilir: **أَنْقُثُ** (zammesiyle) çıktım; yani hızlanırım; yine bunun gibi **التَنْقيثُ** ve **الانْتِقاثُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AB/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ث ن
نقث
استعمل من وجوهه : نقث .
نقث : قال أبو عبيد في تفسير حديث أمِّ زرع ونَعتِها جاريةَ ابن زَرع : ( لا تَنقُل مِيرتَنا تَنْقيثا ) .
قال : التنقيث : الإسراع في السيْر .
وقال الفراء : خرجَ فلان يَنقُثُ ويَنتَقِثُ : إذا أسرَعَ في سَيره .
وقال غيره : نَقَثَ فلانٌ عن الشيء ونَبث عنه : إذا حَفَر عنه .
وقال الأصمعيّ في رَجَزٍ له :
كأنّ آثارَ الظَّرابي تَنتَقِثْ
حَوْلكَ بُقَّيْرى الوليدِ المبتَحِث
وقال أبو زيد : نقَث الأرضَ بيَدِه يَنْقُثها نَقْثاً : إذا أثارَها بفأسٍ أو مِسْحاة .
وقال ابن دريد : نَقَثْتُ العَظْم : إذا استخرجتَ ما فيه مِن المُخّ . ويقال : انتقَثَه وانتقاه بمعنًى واحد .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : النَّقث : النميمة .

##### Türkçe

ق ث ن
**نقث**

Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **نقث**.

**نقث**: Ebû Ubeyd, Ümmü Zer‘ hadisinin tefsirinde ve onun, İbn Zer‘in câriyesini nitelemesinde şöyle dedi: (Mîrâsımızı **تَنْقيثا** taşımıyor.)

Dedi ki: **التنقيث**: yürüyüşte sürat etmektir.

Ferrâ dedi ki: Falan kimse **يَنقُثُ** ve **يَنتَقِثُ** olarak çıktı: yürüyüşünde sürat ettiğinde.

Başkası dedi ki: Falan kimse şeyden **نَقَثَ** ve ondan **نَبث** etti: ondan kazdığında.

Asma‘î, kendisine ait bir recezde dedi ki:
Sanki **الظَّرابي**nin izleri **تَنتَقِثْ** eder
Etrafında, araştıran küçük Velîd’in **بُقَّيْرى**si

Ebû Zeyd dedi ki: Yeri eliyle **نقَث** eder, onu **يَنْقُثها** **نَقْثاً**: onu bir balta veya bir kürekle kabarttığında.

İbn Düreyd dedi ki: Kemiği **نَقَثْتُ**: içindeki ilikten olanı çıkardığında. Ve denilir: onu **انتقَثَه** ve onu **انتقاه**; bir mânâda birdir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **النَّقث**: koğuculuktur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AB/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل)  النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه بالضّم. والنَّقَل بفتح القاف: ما بقي من صِغار الحجارة إذا قلِعَت، لأنَّها تنقَل. والنَّقيل: الطَّريق، لأنَّه لا يسلُكه إلاَّ مُنتقِل. والمَنْقَلة: المَرْحلة. وضَربٌ من السَّير يقال لـه نَقِيل، وهو ذلك القياس، وكَأنَّه([3]) المداومةُ على السَّيْر. والمُنَقَّل: الخُفُّ الخَلَق، لأنَّ عليه ينتقل الماشي حَتَّى ينخرق. وكذلك النَّقَل في البَعير: داءٌ يصيب خُفَّه فينخرق. والرِّقاع التي يُرقع بها خُفُّه: النَّقائِل.
ومن الباب المُناقَلَة: مُراجَعة الحديث أو الإنشاد، كأنَّك نقلتَ حديثَك إليه ونَقَلَ حديثَه إليك. والنِّقَال: أن تشرب الإبل ثم تَترك ثم تعود إلى الماء فتشربَ، ولا يُفعَل ذلك بها بل تفعله هي. ويقولون: إن النَّقْلةَ: القَناة. وينشدون:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ([4])والمشهور: "يُقلقل صَعْدة([5])".
(نقم)  النون والقاف والميم أُصَيلٌ يدلُّ على إنكارِ شيءٍ وعَيبه. ونَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ: أنكرتُ عليه فِعلَه. والنِّقْمة من العذاب والانتقام، كأنَّه أنْكَر عليه فعاقَبَه. وقولهم للنَّفس نقيمة، وهو ميمون النَّقيمة، إنما هي من الإبدال، والأصل نَقِيبَة.
(نقه)  النون والقاف والهاء كلمةٌ تدلُّ على البُرْء من المرض، ثم يستعار. ونَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً: أفاق، فهو نَاقِهٌ. ويقولون: نَقِهَ الحديثَ مثل فهم، بكسر القاف، فرقاً بينه وبين الأوّل. والقياس واحد، لأنَّه إذا نَقِهَه فقد برِئَ من الشّكِّ فيه. قال اللِّحياني: يقال: أنْقِهْ لي سَمْعكَ، أي أرْعِنِيهِ، كأنَّه يقول: حتّى تفْهمَ ما أقول. وبَلَغنا أنَّ أهل المدينة يسمُّون الاستفهام: الاستِنْقاه.
(نقي)  النون والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على نظافةٍ وخلوص. منه نَقَّيْتُ الشّيءَ: خلّصتُه ممّا يشوبُه تنقيةً. وكذلك يقال: انتقَيت الشّيءَ كأنَّك أخَذتَ أفضلَه وأخلَصَه. والنُّقَاوة: أفضَلُ ما انتقَيْت من شيء. والنَّقَاة: الرّديُّ فيما يقال، كأنَّه الذي انتُقِيَ فطُرِح وقال بعضهم: نَقاة كلِّ شيء: ردِيُّه إلا التَّمْر، فإنَّ نَقَاتَه خِيارُه.
وفي الباب النِّقْيُ: مُخُّ العظام، سمِّيَ لخُلوصه ونظافته. ويقال لشَحْمة العَين من الشَّاة السَّمينة وغيرِها: النِّقْي. وناقةٌ لا تُنقِي. قال:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
وأمَّا الفرّاء فزعَم أنّ الأنقاء: كلُّ عظمٍ ذي مُخّ. وهذا إنْ صحَّ فهو على تسمية العرب الشَّيءَ باسم غيرِه إذا كان مُجاوراً له.
(نقب)  النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10]) والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
(نقث)  النون والقاف والثاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على خَلْطِ شيءٍ بشيء ونَقْلِه. ونَقَثَ ما في منزلي أجْمَع: نقَلَه كلَّه. ونَقّثوا حديثَهم: خلَطوه، كما ينقّث الطَّعام. وخرج ينقِّث: يُسرع في نقل قوائمه. ونَقَثت العظمَ أنْقُثُه: استخرجتُ ما فيه من المُخّ.
(نقح)  النون والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَنحِيَتِك شيئاً عن شيء. ونَقَّحت العصا([13]): شَذَّبتُ عنها أُبَنَهَا. ومنه شِعرٌ مُنَقَّحٌ، أي مفتَّشٌ مُلقىً عنه ما لا يصلُح فيه. ونَقَحت([14]) العَظم: استخرجتُ مُخَّه.
(نقخ)  النون والقاف والخاء كلمةٌ تدلُّ على قَرْع شيء. وماءٌ نُقَاخٌ: بارد عذب، كأنَّه ينقَخ العطشَ ببَردهِ، أي يقرَعُه. والنَّقْخ: نَقْب الرَّأْس عن الدِّماغ.
(نقد)  النون والقاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إبراز شيءٍ وبُروزه. من ذلك: النَّقَد في الحافر، وهو تقشُّرُهُ. حافرٌ نَقِدٌ: متقشِّر. والنَّقَد في الضِّرس: تكسُّره، وذلك يكون بتكشُّف لِيطِه عنه.
ومن الباب: نَقْد الدِّرهم، وذلك أن يُكشَف عن حالِهِ في جَودته أو غير ذلك. ودرهمٌ نَقْدٌ: وازِنٌ جيّد، كأنَّه قد كُشِف عن حاله فعُلم. ويقال للقُنفُذ الأنْقد. يقولون: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، إذا باتَ يسرِي [لَيلَه([15])] كلَّه. وهو ذلك القياس. لأنَّه كأنَّه يَسرِي حَتَّى يَسْرُوَ عنه الظَّلامَ. ويقولون: إنَّ الشَّيْهَمَ لا يرقُد اللَّيلَ كلَّه. وتقول العرب: ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء، إذا لم يزَلْ ينظُر إليه.
ومما شذَّ عن الباب: النَّقَد: صِغار الغَنَم، وبها يشبَّه الصبيُّ القمِيُّ الذي لا يكاد يَشِبّ.
(نقذ)  النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
(نقر)  النون والقاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَرعِ شيءٍ حَتَّى تُهْزَم فيه هَزْمَةٌ، ثم يتوسَّع فيه.
[منه] منقار الطَّائر، لأنه يَنقُر به الشَّيء حتّى يؤثِّر فيه. ونَقَرت الرَّحَى بالمنقار، وهي تلك الحديدة.
ومن الباب نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه، وذلك بَحْثُك عنه، كأنَّ عِلمَك به نَقْرٌ فيه. ونقرت الرّجلَ: عِبْتُه([16])، كأنَّك قرعتَ بشيءٍ فأثّرتَ فيه. وقالت امرأةٌ لبعلِها: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"، أي مُرَّ بي على الرِّجال الذين ينظُرونني، ولا تمرَّ بي على النِّساء اللواتي يغتَبْنَنِي. والنُّقرة: موضعٌ يبقَى فيه ماءُ السَّيل، كأنَّه قد نُقِر نَقْراً فهُزِم. وواحِد المناقِرَ منْقر([17])، وهي آبارٌ صغار ضيّقة الرؤوس، كأنَّها قد نُقِرت في الأرض نَقْراً. ونُقْرة القَفَا: الوَقْبة فيه. والنَّقير: نُكتة في ظَهر النَّواة. والنَّقير: أصلُ شجرةٍ يُنقَر ويُنْبَذُ فيه. وهو الذي جاءَ النَّهْيُ فيه. وفلانٌ كريم النَّقِير، أي الأصل، كأنَّه المكانُ الذي نُقِر عنه حَتَّى خَرَج منه. وقولهم: دَعَاهُم النَّقَرَى: أن يَدعُوَ جماعة ويدعَ آخَرين من لُؤمِه. وهو قياسٌ صحيح، لأنَّه لا يُنادِيهِمْ أجمع، لكنْ يأتي* المَحفِلَ فيُوحِي  إلى واحدٍ كأنَّه ينقُره، أو ينقُره بيده ليقومَ معه. والنَّاقور: الصُّور الذي يَنفُخ فيه المَلَكُ يومَ القيامة، وهو يَنقُر العالَمِينَ بقَرْعِهِ.
ومن الباب: نقَّرت عن الأمر، إذا بحثْتَ عنه.
ومما شذَّ عن الأصل قولهم: أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً: أقْلَعَ. وفي الحديث: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"، كأنَّه لا يُقلِع عن تعذيبه. قال:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ([18]) *
(نقز)  النون والقاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على دقة([19]) وخفّة وصِغَر. منه النَّقْز: الوَثْب. ونواقز الظَّبْي: قوائِمُه. ونَقَزُ النّاسِ: أرذالُهم. والنَّقَز: الرَّجُل الرَّدِيّ والنُّقَاز: داءٌ يأخذ الغنم فيَقْلَقُ عنه ولا يستقِرّ. والنَُّقَّاز: صِغار العَصافِير.
(نقس)  النون والقاف والسين أصَيلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء غير حَسَن. ونَقَسته: عِبْته، كأنَّك لطَخْتَه بشيءٍ قبيح. وأصلُه نِقْس المِداد، والجمع أنقاس.
(نقش)  النون والقاف والشين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استخراج شيءٍ واستيعابِه حَتَّى لا يُتركَ منه شيء؛ ثم يقاس ما يقاربه. منه نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش وهو نَتْفُه. ومنه المناقَشة: الاستقصاء في الحساب حَتَّى لا يُتركَ منه شيء. وفي الحديث: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". ويقال: شَجَّةٌ منقوشةٌ: تُنقَشُ منها العظام، أي تُستَخرَج. ويقال: نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم: نقَّيتُه من الشَّوْك. والنَّقيش: المتاع المتفرِّق، كأنَّه انتُقِشَ بعضُه من بعض، أي فارق بعضُه بعضاً. ومن الباب: نقْشُ الشَّيء: تحسينه، كأنَّه ينقُشُه، أي يَنفِي عنه معايِبَه ويحسِّنُه.ثم يستعار هذا فيقال: نقشت العِذْق([20]). وهو أنْ تَضرِبَه بالشَّوك حتى يُرْطِبَ. ويقولون: جادَ ما انتقَشْتَ هذا، أي ما اختَرْتَه. وهذا نَقِيشُ هذا، أي مثلُه. وما للهِ([21]) ضِدٌّ ولا نَقِيش، أي ما له مَن يماثِلُه في صورتِه ونَقْشِه.
(نقص)  النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
(نقض)  النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
(نقط)  النون والقاف والطاء أُصيلٌ يدلُّ على نُكتةٍ لطيفةٍ في الشيء. يقال للقطعة من النَّخْل: نُقْطة. ويقال: إنَّه تشبيهٌ في القِلَّة بالنُّقطة.
(نقع)  النون والقاف والعين أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على استقرارِ شيءٍ كالمائعِ في قراره، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل نَقَع الماء في مَنْقعه: استقرّ. واستَنْقع الشيءُ في الماء. والنَّقُوع: ما نُقِع في الماء، كدواءٍ([25]) أو نبيذ. والمِنْقَع ذلك الإناء. والمِنْقَع([26]) كالقُدَيرة للصَّبيّ يُطرح فيه اللَّبن ويُطعَمه. ويقال له مِنْقَع البُرَم، ويكون من حجارة. والنَّقيع: شراب* يتَّخَذ من زَبيب، كأنَّ الزَّبيب يُنقَع لـه. والنَّقِيع: الحَوْض يُنقَع فيه التَّمر. والنَّقِيع والنَّقْع: الماء الناقع. وماءٌ ناقعٌ كالنَّاجع، كأنَّه استقرَّ قرارَه فكَسَر الغُلَّة. وكذلك النَّقُوع. والنَّقيع: البئر الكثيرة الماء. ونَقْع البئر الذي جاء في الحديث: ماؤها، كأنها قرارٌ له. والأنقوعة: وَقْبَةُ الثَّرِيد. وقولهم: "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ"، أي مُعاوِدٌ للأمر مرَّةً بعد مرة. كذا يقولون، ووجهه عندنا أنَّ الطَّائر الحَذِر لا يَرِدُ المَشارِعَ حذَراً على نَفْسه، لكنَّه يأتي المناقع يَشْرَبُ ليَسْلَم؛ وكذلك الرّجُل الكيِّس الحَذِر، لا يتقحَّمُ إلاَّ مواضعَ السَّلامةِ في أُموره. والنَّقيعة: المحض من اللَّبن. فأمَّا النقيعة فقال قومٌ: ما يُحْرَزُ من النَّهْب قبل القَسْم. قال الشاعر:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ([27])ويقال: بل النَّقيعة: الطَّعام يُتَّخَذ للقادم من السفر، كأنّه إذا أُعِدّ لـه فقد نقع أي أُقِرّ. وهذان الوجهان أحسَنُ ما قيل في ذلك، لأنَّهما أقْيَس. ويقولون: النَّقيعة: الجَزُور تُنقَع عَن عدّة إبل، كالفَرَعةِ تُذبَح عن غَنَم.
وأمَّا الأصل الآخر فالنَّقيع: الصُّرَاخ، وهو النَّقْع أيضاً. ونقَعَ الصوتُ: ارتفَعَ. قال:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ([28])ويقال: النَّقع: صوت النّعامة. والنّقَّاع: الرَّجُل يَتكثَّر بما ليس عنده، كأنه يَصيح به.
وأمَّا قولهم: انتُقعَ لونُه، فهو من الإبدال، والأصل امْتُقعَ، وقد  ذَكَر [نا] هُ.
--------------ـــ
([1])  التكملة من المجمل.
([2])  في الجمهرة (3: 164).
([3])  في الأصل: "وكأن".
([4]) البيت للمفضل النكري، كما في اللسان (محق) الأصمعيات 54، وهو في المجمل (محق، نقل) بدون نسبة. وقد سبق في (محق).
([5]) فيما سبق: "يقلب صعدة".
([6]) في الأصل: "ونقيب"، صوابها من المجمل.
([7]) في الأصل: "الضعيف"، تحريف. وفي المجمل: "يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته".
([8]) في الأصل: "الخوف"، صوابه في المجمل واللسان. وزاد في اللسان: "ورأسها من داخل".
([9]) لدريد بن الصمة، في اللسان (نقب) وأمالي القالي (2: 161) والبيان (1: 107) والأغاني
(13: 130).
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (نقب، أقط).
([11]) في الأصل: "ومعينهم"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "النقب".
([13])  في الأصل: "نقحت عن العصا".
([14])  في الأصل: "وتنقح"، تحريف، وأثبت ما في المجمل.
([15])  التكملة من المجمل.
([16])  في المجمل: "اغتبته وعبته".
([17])  منقر، كمنبر، ومنقر أيضاً بضم الميم والقاف.
([18]) لذؤيب بن زنيم الطهوي، في اللسان (نقر) وإصلاح المنطق 259، 480 ونوادر أبي زيد 119. وصدره:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
          ورواية النوادر: "عن شيء عناني".
([19]) في الأصل: "رق".
([20])  في الأصل: "الغدق".
([21])  في الأصل: "ما له"، صوابه من المجمل.
([22]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "منتقض الأرض من الكمأة".
([23]) في الأصل: "الأنقاض والقرقرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) الرجز لشظاظ الضبي اللص، كما في اللسان (نقض). ورواية اللسان: "عجوز من نمير"، ورواية الأصل تطابق رواية المجمل.
([25])  في الأصل: "لدواء"، وأثبت ما في المجمل.
([26])  ويقال منقعة أيضاً، كما في المجمل واللسان.
([27])  لمهلهل في اللسان (قدر، نقع، قدم)، كما سبق في حواشي (قدم) حيث أنشد البيت من قبل.
([28]) للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 واللسان (نقع).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**القاف** وما يثلثهما)
(**نقل**)  **النون** ve**القاف** ve**اللام**: sahih bir asıldır; bir şeyin bir yerden bir yere dönüştürülmesine delâlet eder; sonra bu dallandırılır. Denir: **نقَلْتُه** **أنْقُله** **نَقْلاً**. Ve at, ayaklarını **نَقْلاً** ile nakleder. [Ve bir at] **مِنْقَل**: ayakların naklinde hızlı. Ve **المُنقِّلَة** şeccelerden: ondan kemiklerin döşeğinin nakledildiği. Ve **النُّقْل**: içenin içkisi üzerine yediği şey. İbn Düreyd derdi: o fetha iledir ve damme edilmez; insanlar onu damme ile söylerler. Ve **النَّقَل** (kafın fethasıyla): küçük taşlardan, söküldüklerinde kalan şey; çünkü onlar nakledilir. Ve **النَّقيل**: yol; çünkü onu ancak nakleden kimse tutar. Ve **المَنْقَلة**: menzil. Ve yürüyüşten bir tür; ona **نَقِيل** denir; o, o kıyastır; sanki o, yürüyüşe devamlılıktır. Ve **المُنَقَّل**: eskiyen mest; çünkü onun üzerinde yürüyen kimse, delininceye kadar intikal eder. Ve aynı şekilde devede **النَّقَل**: mestine isabet eden bir hastalık; böylece delinir. Mestini yamamakla yamalanan yamalar: **النَّقائِل**.
Ve babdan **المُناقَلَة**: hadisi veya inşadı karşılıklı gözden geçirme; sanki sen hadisini ona naklettin ve o da hadisini sana nakletti. Ve **النِّقَال**: develerin içmesi, sonra bırakılması, sonra suya dönüp içmesi; bu onlara yaptırılmaz, fakat onu kendileri yapar. Ve derler: **النَّقْلة**: mızrak. Ve inşad ederler:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ
Ve meşhur olan: "يُقلقل **صَعْدة**".

(**نقم**)  **النون** ve**القاف** ve**الميم**: bir asılcık; bir şeyin inkârına ve ayıplanmasına delâlet eder. Ve **نَقَمْتُ** عليه **أَنْقِمُ**: onun fiilini inkâr ettim. Ve azaptan ve intikamdan **النِّقْمة**: sanki onu inkâr etti de onu cezalandırdı. Ve onların nefse **نقيمة** demeleri ve "o, **ميمون النَّقيمة**" (demeleri): ancak o, ibdâldendir; asıl **نَقِيبَة**’dir.

(**نقه**)  **النون** ve**القاف** ve**الهاء**: hastalıktan iyileşmeye delâlet eden bir kelime; sonra ödünç alınır. Ve **نَقَهَ** hastalıktan **نُقُوهاً**: ayıldı; o hâlde o **نَاقِهٌ**’dir. Ve derler: **نَقِهَ** hadisi, "anladı" gibi; kafın kesresiyle; onu birinciden ayırmak için. Kıyas birdir; çünkü onu **نَقِهَ** ederse, onda şüpheden beri olmuştur. **اللِّحياني** dedi: denir: **أنْقِهْ** bana işitmeni; yani onu bana yönelt; sanki o diyor: ta ki söylediğimi anlayasın. Ve bize ulaştı ki Medine ehli istifhamı **الاستِنْقاه** diye adlandırırlar.

(**نقي**)  **النون** ve**القاف** ve illetli harf: temizlik ve hâlisliğe delâlet eden bir asıl. Ondan: **نَقَّيْتُ** şeyi: onu, onu bulandırandan arındırdım; **تنقيةً**. Ve aynı şekilde denir: **انتقَيت** şeyi; sanki sen onun en iyisini ve en hâlisini aldın. Ve **النُّقَاوة**: bir şeyden seçtiğinin en iyisi. Ve **النَّقَاة**: sözde kötü olan; sanki o, seçildi de atıldı. Ve bazısı dedi: her şeyin **نَقاة**’si: kötüsüdür; hurma hariç; çünkü onun **نَقَاتَه**’si iyisidir.
Ve babda **النِّقْيُ**: kemiklerin iliği; hâlisliği ve temizliği sebebiyle adlandırıldı. Ve semiz koyundan ve başkasından gözün yağına: **النِّقْي** denir. Ve bir dişi deve: **لا تُنقِي**. Dedi:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
Ve **الفرّاء** ise zannetti ki **الأنقاء**: iliği olan her kemiktir. Bu sahih olursa, o, Arapların bir şeyi, ona komşu olduğunda, başkasının adıyla adlandırması üzerinedir.

(**نقب**)  **النون** ve**القاف** ve**الباء**: bir şeyde açmaya delâlet eden sahih bir asıl. **نقَب** duvarı **ينقُبه** **نَقْباً**. Ve baytar, hayvanın göbeğini deler ki ondan su çıkarsın. Ve o demir parçası **مِنْقب**’dir. Ve **كلبٌ نقيبٌ**: onun gırtlağı delindi ki sesi zayıflasın; onu alçaklar yapar; ta ki misafir onun sesini işitmesin. Ve **النَّاقِبة**: yanda çıkan, içe hücum eden bir yara. Ve devenin mesti **نَقِبَ**: **نَقَباً** delinip yırtıldı. Ve **النُّقْبة**: uyuzun ilk belirmesi. Çoğulu **نُقَب**. Dedi:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ
Ve kıyası sahihdir; çünkü o, deriyi delen bir şeydir. Ve babdan: **النِّقاب**: işlere vâkıf olan; sanki o, onların üzerinde **نَقَّب** etti de onları istinbat etti; yahut onlara vâkıf, onlardan araştıran **المُنقِّب**. Dedi:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ يحدِّث بالغائبِ
Ve **النَّقب** ve**المَنْقَبة**: dağdaki yol; hepsi tek bir kıyastır. Ve **نقَّبوا** ülkelerde: yürüdüler. Aslı, **النُّقوب**’da yürüyüştür: yollar. Ve **النَّقيب**: kavmin **نقيب**’i: onların şahidi ve kefilidir. Onun manası ve **النِّقاب** (âlim) manası birdir; çünkü o, onların işlerini araştırır; yahut sırları araştırdığı gibi deler. Ve **المَنْقَبَة**: kerim fiil; kıyası sahihdir; çünkü o, şöhret bulmuş güzel bir şeydir; sanki ondan araştırıldı.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: kadının **نِقاب**’ı. Ve **ناقَبْتُ** falanı: onu ansızın karşıladım. Ve **النُّقْبة**: içinde bağ olan, izar gibi bir elbise; fakat kuşak değildir.
Renk ise ona **النُّقْبة** denir; ve o, **حسن النُّقْبة**’dir; yani renk. Ve mümkündür ki o, birincidendir; sanki ondan bir şey araştırıldı da bir şey ortaya çıktı.

(**نقث**)  **النون** ve**القاف** ve**الثاء**: bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu nakletmeye delâlet eden sahih bir kelime. **نَقَثَ** evimde olanı tümüyle: hepsini nakletti. Ve **نَقّثوا** hadislerini: onu karıştırdılar; tıpkı yemeğin karıştırılması gibi. Ve çıktı **ينقِّث**: ayaklarını nakletmede hızlanır. Ve **نَقَثت** kemiği **أنْقُثُه**: içindeki iliği çıkardım.

(**نقح**)  **النون** ve**القاف** ve**الحاء**: bir şeyi bir şeyden ayıklamana delâlet eden sahih bir asıl. **نَقَّحت** asayı: ondan budaklarını budadım. Ondan: **شِعرٌ مُنَقَّحٌ**; yani araştırılmış, onda uygun olmayan şey ondan atılmış. Ve **نَقَحت** kemiği: iliğini çıkardım.

(**نقخ**)  **النون** ve**القاف** ve**الخاء**: bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden bir kelime. Ve **ماءٌ نُقَاخٌ**: soğuk tatlı; sanki soğukluğuyla susuzluğu **ينقَخ** eder; yani onu vurur. Ve **النَّقْخ**: beynin üzerinden başı delmektir.

(**نقد**)  **النون** ve**القاف** ve**الدال**: bir şeyi ortaya çıkarmaya ve onun belirginleşmesine delâlet eden sahih bir asıl. Ondan: toynakta **النَّقَد**; o, onun soyulmasıdır. **حافرٌ نَقِدٌ**: soyulmuş. Ve azı dişinde **النَّقَد**: onun kırılmasıdır; bu, onun etinin ondan açığa çıkmasıyla olur.
Ve babdan: dirhemin **نَقْد**’i; o, onun hâlinin, iyiliğinde veya başka şeyde, açığa çıkarılmasıdır. Ve **درهمٌ نَقْدٌ**: tartısı tam, iyi; sanki hâli açığa çıkarıldı da bilindi. Ve kirpiye **الأنْقد** denir. Derler: "falanca **بلَيْلَةِ أنْقد** geceledi", eğer bütün gecesini gece yürüyüşüyle geçirirse. Ve o, o kıyastır; çünkü sanki o, karanlık ondan gidinceye kadar yürür. Ve derler: **الشَّيْهَمَ** bütün gece uyumaz. Ve Araplar der: falanca, şeye **يَنْقُد** etmeyi sürdürdü; eğer ona bakmayı sürdürürse.
Ve babdan şâz olan şeylerden: **النَّقَد**: küçük koyunlar; ve onunla, neredeyse büyümeyen cılız çocuk benzetilir.

(**نقذ**)  **النون** ve**القاف** ve**الذال**: bir şeyi kurtarmaya delâlet eden sahih bir asıl. **أنقذتُه** ondan: onu kurtardım. Ve **فرسٌ نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmış; ve atlar **نقائذ**. Ve senin kurtardığın her şey **نَقَذٌ**’dur.

(**نقر**)  **النون** ve**القاف** ve**الراء**: bir şeyi vurarak onda bir çukur açmaya delâlet eden sahih bir asıl; sonra onda genişletilir.
[Ondan] kuşun **منقار**’ı; çünkü onunla şeyi **يَنقُر** eder, ta ki onda iz bıraksın. Ve değirmeni **بالمنقار** ile **نَقَرت**; o, o demir parçasıdır.
Ve babdan: işi **نقَّرتُ** ettim, ta ki onu bildim; bu, onu araştırmandır; sanki senin onu bilmen, onda bir **نَقْر**’dır. Ve adamı **نقرت**: onu ayıpladım; sanki sen bir şeyle vurdun da onda etki bıraktın. Ve bir kadın kocasına dedi: "beni **بَنِي نَظَرَى**’ya uğrat ve beni **بَنَاتِ نَقَرَى**’ya uğratma"; yani beni beni gören erkeklere uğrat; beni gıybet eden kadınlara uğratma. Ve **النُّقرة**: sel suyunun içinde kaldığı yer; sanki o, **نَقْراً** ile oyuldu da çukurlaştı. Ve **المناقِر**’in teki **منْقر**’dir; onlar, başları dar küçük kuyulardır; sanki onlar yerde **نَقْراً** ile oyulmuştur. Ve ensenin **نُقْرة**’si: ondaki çukurdur. Ve **النَّقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta. Ve **النَّقير**: bir ağacın kökü; oyulur ve içinde nebiz yapılır. Ve o, hakkında nehiy gelen şeydir. Ve falanca **كريم النَّقِير**’dir; yani asıl; sanki o, ondan oyulup çıkarılıncaya kadar oyulan yerdir. Ve onların "onları **النَّقَرَى** çağırdı" sözleri: bir topluluğu çağırıp başkalarını çağırmamasıdır; alçaklığından. Ve o, sahih bir kıyastır; çünkü onları topluca çağırmaz; fakat meclise gelir de birine fısıldar; sanki onu **ينقُره** eder; yahut eliyle onu **ينقُره** eder ki onunla kalksın. Ve **النَّاقور**: kıyamet günü meleğin üfleyeceği sûrdur; o, vuruşuyla âlemleri **يَنقُر** eder.
Ve babdan: işi **نقَّرت** ettin; eğer onu araştırdıysan.
Ve asıldan şâz olan şeylerden: onların "şeyden **أنْقَرَ** etti **إنقاراً**: vazgeçti" sözleri. Ve hadiste: "Allah, müminin katilinden **لِيُنْقِرَ** olacak değildir"; sanki onu azaplandırmaktan vazgeçmez. Dedi:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ *

(**نقز**)  **النون** ve**القاف** ve**الزاء**: bir asılcık; inceliğe, hafifliğe ve küçüklüğe delâlet eder. Ondan **النَّقْز**: sıçrama. Ve ceylanın **نواقز**’i: ayakları. Ve insanların **نَقَزُ**’u: aşağılıkları. Ve **النَّقَز**: kötü adam. Ve **النُّقَاز**: koyunlara isabet eden bir hastalık; ondan dolayı yerinde durmaz, çalkalanır. Ve **النَُّقَّاز**: küçük serçeler.

(**نقس**)  **النون** ve**القاف** ve**السين**: bir şeyi iyi olmayan bir şeyle lekelemeye delâlet eden bir asılcık. **نَقَسته**: onu ayıpladım; sanki onu çirkin bir şeyle lekeledin. Aslı **نِقْس** mürekkeptir; çoğulu **أنقاس**.

(**نقش**)  **النون** ve**القاف** ve**الشين**: bir şeyi çıkarıp tüketmeye delâlet eden sahih bir asıl; ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın; sonra ona yakın olan kıyas edilir. Ondan: **نَقْش** saçın **بالمِنقاش** ile; o, onun yolunmasıdır. Ondan **المناقَشة**: hesapta sonuna kadar inceleme; ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın. Ve hadiste: "hesapta **نُوقِشَ** edilen kimse azap gördü." Ve denir: **شَجَّةٌ منقوشةٌ**: ondan kemikler **تُنقَشُ** edilir; yani çıkarılır. Ve denir: koyunların yatma yerini **نقَشْتُ**: onu dikenden temizledim. Ve **النَّقيش**: dağınık eşya; sanki onun bir kısmı bir kısmından **انتُقِشَ** edildi; yani bir kısmı bir kısmından ayrıldı. Ve babdan: şeyin **نقْشُ**’u: onu güzelleştirmektir; sanki onu **ينقُشُه** eder; yani kusurlarını ondan giderir ve onu güzelleştirir. Sonra bu ödünç alınır da denir: **نقشت** salkımı. O, onu dikenle dövmendir; ta ki olgunlaşıp yumuşasın. Ve derler: "bu şeyi **انتقَشْتَ** etmen ne güzel"; yani onu seçmen ne güzel. Ve bu, bunun **نَقِيشُ**’idir; yani onun benzeridir. Ve Allah’ın ne bir zıddı vardır ne de **نَقِيش**; yani suretinde ve nakşında ona benzeyen yoktur.

(**نقص**)  **النون** ve**القاف** ve**الصاد**: tek bir kelimedir; o, **النَّقْص**’tır: artmanın zıddı. Şey **نَقَصَ** etti; ve ben onu **نَقَصْتُ** ettim; o, **مَنْقوص**’tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıp; denir: onda **نقيصةٌ** yok; yani eksilten bir şey yok. Bütün babın dönüşü buna göredir.

(**نقض**)  **النون** ve**القاف** ve**الضاد**: bir şeyi bozup çözmeye delâlet eden sahih bir asıl; bazen de ses cinsinden bir manaya delâlet eder. İpi ve binayı **نَقَضْتُ**. Ve **النَّقيض**: bozulmuş olan; bu yüzden zayıf deveye **نِقْضٌ** denir; sanki yolculuklar onu **نَقَضَتْ** etti; çoğulu **أنقاض**. Ve şiirde **المُنَاقَضَة** bundandır; sanki o, arkadaşının kurduğunu bozmak ister. Ve ahdi **نَقْضُ** da ondandır. Ve **النِّقْض**: yerden trüfü çıkarmak istediğinde, yerden onun sökülüp çıkarılan kısmıdır. Onu **نَقضْتُها** **نقضاً**. Ve yara **انتقضت** etti; sanki o, kaynaşmıştı da sonra bozuldu.
Ses ise eklemlerin sesine onların **نَقِيض**’i denir; o, birincisine yakındır; çünkü sanki onlar bozulur da o sırada onlara bir ses işitilir. Ve tavuk **أنقَضَت**: ses çıkardı. Ve **الإنقاض**: çökmüş deve yavrusunu sürmektir. Dedi:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ
Diyor: onun, onunla gürlediği devesini çaldım ve ona, onunla **تُنْقِضُ** edeceği bir genç deve bıraktım.

(**نقط**)  **النون** ve**القاف** ve**الطاء**: bir şeyde latif bir noktaya delâlet eden bir asılcık. Hurma ağaçlarından parçaya **نُقْطة** denir. Ve denir: o, azlıkta **النُّقطة** ile benzetmedir.

(**نقع**)  **النون** ve**القاف** ve**العين**: iki sahih asıl: biri, akışkan gibi bir şeyin kararında yerleşmesine delâlet eder; diğeri, seslerden bir sese.
Birincisi: su, onun **مَنْقعه**’ında **نَقَع** etti: yerleşti. Ve şey suda **استَنْقع** etti. Ve **النَّقُوع**: suda ıslatılan şey; bir ilaç veya nebiz gibi. Ve **المِنْقَع**: o kaptır. Ve **المِنْقَع**: çocuğa küçük tencere gibi; içine süt konur ve ona yedirilir. Ona **مِنْقَع البُرَم** denir; taşlardan olur. Ve **النَّقيع**: kuru üzümden yapılan içecek; sanki kuru üzüm onun için ıslatılır. Ve **النَّقِيع**: hurmanın içinde ıslatıldığı havuz. Ve **النَّقِيع** ve**النَّقْع**: yerleşmiş su. Ve **ماءٌ ناقعٌ**: **النَّاجع** gibi; sanki o, kararına yerleşti de harareti kırdı. Ve aynı şekilde **النَّقُوع**. Ve **النَّقيع**: suyu çok kuyu. Ve hadiste gelen kuyunun **نَقْع**’ı: onun suyudur; sanki o, onun için bir karardır. Ve **الأنقوعة**: tiridin çukuru. Ve onların "o, **شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ**" sözleri: bir işe defalarca dönen; böyle derler. Bizce onun yönü: ürkek kuş, kendini sakınarak su başlarına varmaz; fakat içip selâmet bulmak için **المناقع**’a gelir; aynı şekilde akıllı, ihtiyatlı adam da işlerinde ancak selâmet yerlerine atılır. Ve **النَّقيعة**: sütün safı. **النقيعة**’ya gelince, bir kavim dedi: taksimden önce yağmadan elde edilip korunan şey. Şair dedi:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ
Ve denir: bilakis **النَّقيعة**: seferden gelen için yapılan yemektir; sanki o, onun için hazırlandığında **نقع** etti; yani yerleştirildi. Bu iki vech, bu hususta söylenenin en iyisidir; çünkü onlar daha kıyaslıdır. Ve derler: **النَّقيعة**: bir deve sürüsü sayısınca, onlar adına ıslatılan (hazırlanan) deve; koyun adına kesilen **الفَرَعة** gibi.
Diğer asla gelince: **النَّقيع**: çığlıktır; o, **النَّقْع** da olur. Ve ses **نقَع** etti: yükseldi. Dedi:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ
Ve denir: **النَّقع**: devekuşunun sesi. Ve **النّقَّاع**: yanında olmayanla çokluk taslayan adam; sanki onunla bağırır.
Ve onların "rengi **انتُقعَ** etti" sözü ise ibdâldendir; asıl **امْتُقعَ**’dır; onu zikrettik.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AB/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَقَثَ يَنْقُثُ، ونَقَّثَ، وتَنَقَّثَ، وانْتَقَثَ، كُلُّه: أَسْرَعَ. وخرج يَنْقُثُ السير ويَنْتَقِثُ أَي يُسْرع في سيره. وخرجت أَنْقُثُ، بالضم، أَي أُسْرِع؛ وكذلك التَّنْقِيثُ والانْتِقاثُ، قال أَبو عبيد في حديث أُم زرع ونَعْتِها: جارية أَبي زرع لا تُنَقِّثُ مِيرَتَنا تَنْقيثاً. النَّقْثُ: النَّقْلُ: أَرادت أَنها أَمينة على حفظ طعامنا، لا تنقله وتُخْرجه وتُفرّقه.
قال: والتنقيث الإِسراع في السير.
ونَقَثَ فلان عن الشيء، ونَبَثَ عنه إِذا حَفَرَ عنه؛ وقال الأَصمعي في رجز له:
كأَنَّ آثارَ الظَّرابي تَنْتَقِثْ،
حَوْلَكَ بُقَّيْرى الوَليدِ المُنْتَجِثْ
أَبو زيد: نَقَثَ الأَرضَ بيده يَنْقُثُها نَقْثاً إِذا أَثارها بفأْس أَو مِسْحاة. ونَقَثَ العظمَ يَنْقُثُه نَقْثاً وانْتَقَثَه: استخرج مُخَّه. ويقال: انْتَقَثَهُ وانتقاه، بمعنى واحد.
وتَنَقَّثَ المرأَةَ: اسْتَعْطَفها واستمالها، عن الهَجَريّ؛ وأَنشد بيت لبيد:
أَلم تَتَنَقَّثْها، ابنَ قَيس بنِ مالكٍ،
وأَنتَ صَفِيُّ نَفْسِه وسَخِيرُها؟
كذا رواه بالثاء، وأَنكر تَتَنَقَّذْها بالذال، وإِذا صحت هذه الرواية، فهو من تَنَقَّثَ العظمَ، كأَنه استخرج وُدّها كما يُسْتَخْرج من مخ العظم
(* قوله «كما يستخرج من مخ العظم» من بيانية. وعبارة شارح القاموس كما يستخرج مخ العظم.). وتَنَقَّثَ ضَيْعَتَه: تَعَهَّدَها. ابن الأَعرابي: النَّقْثُ النميمة.

##### Türkçe

**نَقَثَ** **يَنْقُثُ**, ve **نَقَّثَ**, ve **تَنَقَّثَ**, ve **انْتَقَثَ**, hepsi:
Hızlandı. Ve (o) yürüyüşte **يَنْقُثُ** ve **يَنْتَقِثُ** olarak çıktı; yani yürüyüşünde hızlanır. Ve çıktım: **أَنْقُثُ**, (nunun) dammesiyle; yani hızlanırım; yine bunun gibi **التَّنْقِيثُ** ve **الانْتِقاثُ**. Ebû Ubeyd, Ümm Zer‘ hadisi ve onun nitelemesi hakkında dedi: Ebû Zer‘in cariyesi, azığımızı **لا تُنَقِّثُ** **تَنْقيثاً**. **النَّقْثُ**: nakletmektir; (Ümm Zer‘) onun, yiyeceğimizi korumada emin olduğunu; onu nakletmediğini, çıkarıp dışarı çıkarmadığını ve dağıtıp saçmadığını kastetti.

Dedi ki: ve **التنقيث** yürüyüşte hızlanmaktır.

Falan kimse şeyden **نَقَثَ**, ve ondan **نَبَثَ**; ondan kazdığı zaman. Ve el-Asma‘î, kendisine ait bir recezde dedi:
Sanki **آثارَ الظَّرابي** **تَنْتَقِثْ**,
Etrafında, doğmuş çocuğun küçük kalıntısı **المُنْتَجِثْ**.

Ebû Zeyd: eliyle yeri **نَقَثَ**; onu **يَنْقُثُ** **نَقْثاً**; onu bir kazma yahut bir kürekle kabarttığı zaman. Ve kemiği **نَقَثَ**; onu **يَنْقُثُه** **نَقْثاً**; ve onu **انْتَقَثَه**: iliğini çıkardı. Ve denilir: onu **انْتَقَثَهُ** ve onu **انتقاه**; tek bir mânâ ile.

Kadını **تَنَقَّثَ**: ona acındırdı ve onu kendine meylettirdi; el-Hecrî’den. Ve Lebîd’in bir beytini okudu:
Onu **تَتَنَقَّثْها**, Kays b. Mâlik’in oğlu,
Sen onun nefsinin seçkini ve onun alaya alanı iken?

Böylece onu **بالثاء** ile rivayet etti; ve **تَتَنَقَّذْها**yı **بالذال** ile inkâr etti. Ve eğer bu rivayet sahih olursa, o, kemiği **تَنَقَّثَ**dan (gelir); sanki onun sevgisini, kemiğin iliğinden çıkarıldığı gibi çıkarmıştır
(* “kemiğin iliğinden çıkarıldığı gibi” sözü, açıklayıcıdır. Kāmûs şârihinin ibaresi: kemiğin iliği çıkarıldığı gibi.). Ve geçimini **تَنَقَّثَ**: onu gözetip kolladı. İbnü’l-A‘râbî: **النَّقْثُ** koğuculuktur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AB/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نقث  ينقت  : أسرع، كنقث  تنقيثا،  وانتقت  ، وتنقث. وخرج ينقث السير، وينتقث، أي يسرع في سيره، وخرجت أنقث بالضم أي أسرع، وكذلك التنقيث والانتقاث. نقث  فلانا بالكلام: آذاه  كانتقث. نقث  حديثه  إذا  خلطه كخلط الطعام  ، نقله الصاغاني. نقث  العظم  ينقثه نقثا، وانتقثه:  استخرج مخه  ، ويقال: انتقثه وانتقاه بمعني واحد، وتقدم في ن ق ت طرف من هذا. نقث عن  الشيء  ونبث عنه، إذا  حفر عنه، كانتقث، فيهما  ، قال الأصمعي -في رجز له-:
  كأن آثار الظرابي تنتقث
  حولك بقيري الوليد المبتحث أبو زيد: نقث الأرض بيده ينقثها نقثا، إذا أثارها بفأس أو مسحاة. نقاث  كقطام: الضبع  ، نقله الصاغاني.  وتنقث المرأة: استمالها، واستعطفها  ، عن الهجري، وأنشد بيت لبيد:
  ألم تتنقثها ابن قيس بن مالك                      وأنت صفي نفسه وسجيرها كذا رواه بالثاء، وأنكر تتنقذها، بالذال، وإذا صحت هذه الرواية فهو من تنقث العظم؛ كأنه استخرج ودها كما يستخرج من مخ العظم.
 ومما يستدرك عليه: النقث: النقل، قال أبو عبيد في حديث أم زرع، ونعتها جارية أبي زرع،  ولا تنقث ميرتنا تنقيثا النقث النقل: أرادت أنها أمينة على حفظ طعامنا، لا تنقله وتخرجه وتفرقه. وتنقث ضيعته: تعهدها. وعن ابن الأعرابي: النقث: النميمة.

##### Türkçe

**نقث** **ينقت**: Hızlandı; **نقث** gibi, **تنقيثا** (olarak); ve **انتقت**; ve **تنقث**. Ve **ينقث** yürüyüşle çıktı, ve **ينتقث**; yani yürüyüşünde hızlanır. Ve **أنقث** (ضم ile) çıktı; yani hızlandı; ve yine bunun gibi **التنقيث** ve **الانتقاث**.

**نقث** falancayı sözle: Ona eziyet etti; **كانتقث** gibi.

**نقث** onun sözünü, onu karıştırdığı zaman, yemeğin karıştırılması gibi; onu الصاغاني nakletti.

**نقث** kemiği **ينقثه** **نقثا** (olarak), ve **انتقثه**: İliğini çıkardı; ve denilir: **انتقثه** ve **انتقاه** bir tek mânâdadır; ve bunun bir tarafı **ن ق ت**’de daha önce geçti.

**نقث** şeyden, ve **نبث** ondan; eğer onun hakkında kazdıysa; ikisinde de **كانتقث** gibi. الأصمعي —kendisine ait bir recezde— dedi:

كأن آثار الظرابي تنتقث
حولك بقيري الوليد المبتحث

أبو زيد: **نقث** yeri eliyle, onu **نقثا** (olarak) **ينقثها**; eğer onu balta veya kürekle kabarttıysa.

**نقاث** **كقطام**: Sırtlan; onu الصاغاني nakletti.

Ve **تنقث** kadın: Onu meylettirdi; ve ona acıdı; الهجري’den. Ve لبيد’in bir beytini inşad etti:

ألم تتنقثها ابن قيس بن مالك                      وأنت صفي نفسه وسجيرها

Böylece onu **بالثاء** ile rivayet etti; ve **تتنقذها**’yı, **بالذال** ile, inkâr etti. Ve eğer bu rivayet sahih olursa, o, **تنقث العظم**’dandır; sanki onun sevgisini, kemiğin iliğinden çıkarıldığı gibi, çıkarmış gibidir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **النقث**: Nakil. أبو عبيد, أم زرع hadîsinde, ve onu, أبي زرع’ın câriyesi olarak niteledi: **ولا تنقث ميرتنا تنقيثا**. **النقث** nakildir: Onun muradı, yiyeceğimizi korumada emin olduğudur; onu nakletmez, çıkarmaz ve dağıtmaz.

Ve **تنقث** ziya‘atını: Ona bakıp gözetti.

Ve ابن الأعرابي’den: **النقث**: Koğuculuk.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AB/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَقَثَ
1 نَقَثَ ذ , aor. نَقُثَ ; and ↓ نقّث, (inf. n. تَنْقِيثٌ, S,) and ↓ انتقث; He hastened, was quick. (S, K.) ― -b2- خَرَجْتُ أَنْقُثُ I went forth hastening. (S.) ― -b3- خَرَجَ يَنْقُثُ السَّيْرَ, and ↓ يَنْتَقِثُ, He went forth hastening in his pace. (TA.) ― -b4- نَقَثَ, حَدِيثَهُ [aor. نَقُثَ ,] He mixed, or confounded, his discourse, like as one mixes food. (K.) -A2- نَقَثَهُ بِالكَلَامِ, [aor. نَقُثَ ,] (and ↓ انتقثهُ, TA,) He hurt him by words. (K.) -A3- نَقَثَ الأَرْضَ, aor. نَقُثَ , inf. n. نَقْثٌ. He dug up the earth with a hoe or shovel. (AZ.) ― -b2- نَقَثَ شَيْئًا; (or, accord. to the TA. عَنْ شَىْءٍ,) and ↓ انتقث, He dug up the earth from a thing. (K.) ― -b3- نَقَثَ العَظْمَ (aor. نَقُثَ , inf. n. نَقْثٌ, TA;) and ↓ انتقثهُ; and ↓ تنقّثه; (TA;) He took out, or extracted, the marrow from the bone. (K.) See also نَقَتَ. (TA.) ― -b4- نَقَثَ, inf. n. نَقْثٌ; and ↓ نقّث, inf. n. تَنْقِيثٌ; He removed a thing. Ex. لَا تُنَقِّثُ مِيرتَنَا She used not to remove our wheat, or provision, nor to take it forth, nor scatter it; but kept it faithfully. (TA, from a trad.)

2 نَقَّثَ see 1.

تنقّث
5 تنقّث ذ He endeavoured to make a woman incline to him, and to render her affectionate to him: (K:) as though he drew forth her love, like as one draws forth the marrow from a bone. (TA.) ― -b2- تنقّث ضَيْعَتَهُ i. q. تَعَهَّدَهَا. (TA.) ― -b3- See 1.

8 اِنْتَقَثَ see 1.

نَقْثٌ
نَقْثٌ ذ Malicious, or mischievous, misrepresentation; calumny; slander. (IAar.)

نَقَاثِ
نَقَاثِ ذ (in measure like قَطَامِ) The hyena. (K.)

نَقِيثَةُ البِئْرِ
نَقِيثَةُ البِئْرِ ذ i. q. نَبِيثَتُهَا. (TA voce قَاحَةٌ, in art. قوح.)

##### Türkçe

نَقَثَ
1 **نَقَثَ** **ذ** , muzârîsi **نَقُثَ** ; ve ↓ **نقّث**, (mastarı **تَنْقِيثٌ**, S,) ve ↓ **انتقث**; Acele etti, çabuk oldu. (S, K.) ― -b2- **خَرَجْتُ أَنْقُثُ** Acele ederek çıktım. (S.) ― -b3- **خَرَجَ يَنْقُثُ السَّيْرَ**, ve ↓ **يَنْتَقِثُ**, Yürüyüşünde acele ederek çıktı. (TA.) ― -b4- **نَقَثَ**, **حَدِيثَهُ** [muzârîsi **نَقُثَ** ,] Yemeği karıştırdığı gibi, sözünü karıştırdı yahut birbirine kattı. (K.) -A2- **نَقَثَهُ بِالكَلَامِ**, [muzârîsi **نَقُثَ** ,] (ve ↓ **انتقثهُ**, TA,) Onu sözle incitti. (K.) -A3- **نَقَثَ الأَرْضَ**, muzârîsi **نَقُثَ** , mastarı **نَقْثٌ**. Çapayla yahut kürekle toprağı kazdı. (AZ.) ― -b2- **نَقَثَ شَيْئًا**; (yahut, TA’ya göre **عَنْ شَىْءٍ**, ) ve ↓ **انتقث**, Bir şeyden toprağı kazdı. (K.) ― -b3- **نَقَثَ العَظْمَ** (muzârîsi **نَقُثَ** , mastarı **نَقْثٌ**, TA;) ve ↓ **انتقثهُ**; ve ↓ **تنقّثه**; (TA;) Kemiğin iliğini çıkardı yahut çekip çıkardı. (K.) Ayrıca bk. **نَقَتَ**. (TA.) ― -b4- **نَقَثَ**, mastarı **نَقْثٌ**; ve ↓ **نقّث**, mastarı **تَنْقِيثٌ**; Bir şeyi giderdi/ortadan kaldırdı. Ör. **لَا تُنَقِّثُ مِيرتَنَا** Buğdayımızı yahut azığımızı gidermezdi/ortadan kaldırmazdı, onu dışarı çıkarmazdı ve saçmazdı; bilakis onu sadakatle muhafaza ederdi. (TA, bir rivayetten.)

2 **نَقَّثَ** bk. 1.

**تنقّث**
5 **تنقّث** **ذ** Bir kadını kendisine meylettirmeye ve onu kendisine sevgiyle bağlamaya çalıştı: (K:) sanki bir kimsenin kemikten iliği çekip çıkarması gibi, onun sevgisini çekip çıkarıyordu. (TA.) ― -b2- **تنقّث ضَيْعَتَهُ** i. q. **تَعَهَّدَهَا**. (TA.) ― -b3- bk. 1.

8 **اِنْتَقَثَ** bk. 1.

**نَقْثٌ**
**نَقْثٌ** **ذ** Kötücül yahut zararlı çarpıtma; iftira; karalama. (IAar.)

**نَقَاثِ**
**نَقَاثِ** **ذ** (vezin olarak **قَطَامِ** gibi) Sırtlan. (K.)

**نَقِيثَةُ البِئْرِ**
**نَقِيثَةُ البِئْرِ** **ذ** i. q. **نَبِيثَتُهَا**. (TA, **قَاحَةٌ** maddesinde, **قوح** babında.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AB/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَقَثَ
نَقَثَ U ( n. ac. نَقْث 1 ),
a.  Extracted marrow.

b.  Dug up.

c.  Rendered incoherent ( speech ).

d.  [ acc. &  Bi ], Hurt by ( words ).

e.  Hastened, was quick.

f.  Removed, took away.

نَقَّثَ
نَقَّثَ II ,
a.  see I (e) , ( f ).

تَنَقَّثَ
تَنَقَّثَ V ,
a.  Made love to.

b.  see I (a) .

اِنْتَقَثَ
اِنْتَقَثَ VIII ,
a.  see I (a) , ( b ), ( e ).

نَقْث
نَقْث 1 ,
a.  Misrepresentation, calumny, slander.

نَقَاثِ
نَقَاثِ
a.  The hyena.

##### Türkçe

نَقَثَ
**نَقَثَ** U (mast. ismi **نَقْث** 1),
a. İlik çıkardı.

b. Kazıp çıkardı.

c. (Sözü) tutarsız kıldı.

d. [**acc.** ve **Bi** ile], (sözlerle) incitti.

e. Acele etti, çabuk oldu.

f. Giderdi, uzaklaştırdı.

نَقَّثَ
**نَقَّثَ** II,
a. I (e), (f)’ye bak.

تَنَقَّثَ
**تَنَقَّثَ** V,
a. Sevişti.

b. I (a)’ya bak.

اِنْتَقَثَ
**اِنْتَقَثَ** VIII,
a. I (a), (b), (e)’ye bak.

نَقْث
**نَقْث** 1,
a. Çarpıtma, iftira, karalama.

نَقَاثِ
**نَقَاثِ**
a. Sırtlan.
