# نقح (ن-ق-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ق - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والقاف والنون معهما
ح ق ن، ن ق ح، ق ن ح، ح ن ق مستعملات
حقن:
الحَقين: اللَّبَنُ المَحقُونُ في مِحْقَنٍ. وفي مَثَل: أَبَى الحَقينُ العِذْرة. وأصلُه أنّ أعرابياً أَتَى حَيّاً فسألهم اللَّبَن، فقيل له: ما عندَنا لَبَنٌ، فالتفت إلى سِقاء فيه لبن فقال: يأبَى الحَقينُ العِذْرة، أي يأبَى الحقين أنْ أقبَلَ عُذْرَكم.
وحَقَنْتُه: جَمَعْتُه في سِقاء ونحوِه. وحَقَنْتُ دَمَه: إذا انْقَذْتُه من قَتْلٍ أحلَّ به. واحتَقَنَ الدَمُ في جَوْفه: إذا اجتَمَعَ من طعنةٍ جائفة. والحُقنةُ: اسمُ دواءٍ يُحْقَنُ به المريضُ المُحتَقِن. وبَعيرٌ مِحقانٌ يحقُنِ البَوْل، فإذا بالَ أكثَرَ.
والحاقِنتان: نُقْرَتا التَرْقُوَتَيْن، والجميع: الحَواقِن.
نقح:
النَّقْح: تَشذيبكَ عن العَصَا أُبَنَها. وكلُّ شيءٍ نَحَّيْتَه عن شَيء فقد نَقَحْتَه من أذىً. والمُنَقِّحُ للكلام: الذي يُفَتِّشُه ويُحسِنُ النَظَر فيه، وقد نَقَّحْتُ الكلامَ.
فتح:
القَنْح: اتَّخاذُك قُنّاحة تشُدُّ بها عِضادةَ الباب ونحوه، تُسَمِّيه الفُرْس قانه. قال غير الخليل: لا أعرفُ القَنْح إلا في الشُرْب، وهو شُربٌ في أَفاويقَ، ويُرْوَى في الحديث. "وأَشْرَبُ فأَتَقَنَّحُ" وأَتَقَمَّحُ، يُرْوَيان جميعاً.
حنق:
الحَنَق: شِدُّةُ الاغتِياظ، حَنِقَ حَنَقاً فهو حَنِق. والاِحناق: لُزُوقُ البَطْنِ بالصُلْب، قال:
فأحنَقَ صُلْبُها وسَنامُها

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **النون** bunlarla birlikte
**ح ق ن**، **ن ق ح**، **ق ن ح**، **ح ن ق** kullanımdadırlar.

**حقن**:
**الحَقين**: **مِحْقَن** içinde **المَحقُون** süt. Ve bir meselde: “**أَبَى الحَقينُ العِذْرة**.” Aslı şudur ki bir bedevî bir kabileye geldi de onlardan süt istedi; ona: “Bizde süt yoktur” denildi. O da içinde süt bulunan bir kırbaya dönüp baktı ve dedi ki: “**يأبَى الحَقينُ العِذْرة**”, yani **الحقين** sizin özrünüzü kabul etmemi reddeder.

Ve **حَقَنْتُه**: onu kırbada ve benzerinde topladım. Ve **حَقَنْتُ دَمَه**: üzerine helâl olan bir öldürmeden onu kurtardığım zaman. Ve **احتَقَنَ الدَمُ في جَوْفه**: delici bir yaradan toplandığı zaman. Ve **الحُقنةُ**: **المُحتَقِن** hasta ile onunla **يُحْقَنُ** olunan ilacın adı. Ve **بَعيرٌ مِحقانٌ** idrarı tutar; idrar yaptığı zaman daha çok yapar.

Ve **الحاقِنتان**: iki köprücük kemiğinin iki çukuru; çoğulu: **الحَواقِن**.

**نقح**:
**النَّقْح**: senin asadan onun pürüzlerini budaman. Ve her şey ki onu bir şeyden uzaklaştırdın, muhakkak onu bir eziyetten **نَقَحْتَه**. Ve söz için **المُنَقِّحُ**: onu araştıran ve onda bakışı güzel yapan kimsedir; ve ben sözü **نَقَّحْتُ**.

**فتح**:
**القَنْح**: kapının ve benzerinin pervazını onunla bağladığın bir **قُنّاحة** edinmendir; Farslar ona **قانه** der. Halîl’den başkası dedi ki: Ben **القَنْح**’ı içmede olanın dışında bilmem; o, ağızlıklar içinde bir içiştir; ve hadiste rivayet olunur: “**وأَشْرَبُ فأَتَقَنَّحُ**” ve **أَتَقَمَّحُ**; ikisi birlikte rivayet olunur.

**حنق**:
**الحَنَق**: öfkenin şiddeti; **حَنِقَ** **حَنَقاً**; o hâlde o **حَنِق**tir. Ve **الاِحناق**: karnın omurgaya yapışmasıdır; dedi ki:
فأحنَقَ صُلْبُها وسَنامُها

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

تَنْقيحُ الجذعِ: تشذيبه. وتَنْقيحُ الشِعر: تهذيبه. يقال: خيرُ الشِعر الحَوْليُّ المُنَقَّحُ. وتَنْقيحُ العظم: استخراج مخّه. ويقال: نَقَّحْتُ العظم وانتَقَحْتُهُ، بمعنًى. وتَنَقَّحَ شحم الناقة، أي قلَّ.

##### Türkçe

**تَنْقيحُ الجذعِ**: yontulup düzeltilmesi. Ve **تَنْقيحُ الشِعر**: arıtılıp düzeltilmesi. Denir ki: Şiirin hayırlısı, bir yıllık olan **المُنَقَّحُ**’tır. Ve **تَنْقيحُ العظم**: iliğinin çıkarılmasıdır. Ve denir ki: **نَقَّحْتُ العظم** ve **انتَقَحْتُهُ**, aynı anlamdadır. Ve **تَنَقَّحَ شحم الناقة**: yani azaldı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الحاء والقاف والنون
حقن ، حنق ، قنح ، نقح : مستعملة .
حقن : قال الليث : الحَقِينُ : لَبنٌ مَحْقونٌ في مِحْقن . قلت : الحَقِين : اللبنُ الذي قد حُقِنَ في السِّقَاء ، ويجوز أن يُقال للسِّقَاء نفسه مِحْقن ، كما يُقال له مِصْرَبٌ ومِجزَم . وكل ذلك محفوظ عن العرب . ومن أمثالهم : ( أبى الْحَقِينُ العِذْرَة ) يضرب مثلاً للرجل يَعْتَذر ولا عُذْرَ له . وقال أبو عُبيد : أَصْلُ ذلك أن رجلاً ضاف قوماً فاستسْقَاهم لَبناً وعندهم لبنٌ قد حَقَنُوه في وَطْب فاعْتَلُّوا عليه واعتذروا فقال : أبى الحَقِين العِذْرَةَ أي هذا الحَقين يُكَذِّبُكم . وقال المُفَضَّل : كُلّ ما ملأتَ شيئاً أو دَسَسْتَه فيه فقد حَقَنْتَه . ومنه سُمِّيت الْحُقْنَة . قال : وحَقَن الله دمه : حبسه في جلْده وملأَه به ، وأنشد في نعت إبل امتلأَت أَجوافُها : جُرْداً تحقَّنَت النَّجِيلَ كأنّمَا بجُلُودِهِنّ مَدَارِجُ الأَنْبَار وقال الليث : إذا اجتمع الدَّمُ في الجوف
من طَعْنة جائِفَة تقول : احتَقَنَ الدَّمُ في جوفِه . واحْتَقَنَ المريض بالحُقْنَةِ . قال وبعير مِحْقَان : وهو الذي يَحْقِنُ البول فإذا بَال أَكثر . قال : والحاقِنَتان : نُقْرَتَا التَّرْقُوَتين والجميع الحَوَاقِنُ . وقال أبو عُبيد في قول عائشة : ( تُوفِّي رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بين سَحْرِي ونَحْرِي وحاقِنَتِي وذَاقِنَتي ) . قال أبو عمرو : الحَاقِنَة : النُّقرة التي بين التَّرقُوة وحَبْلِ العاتِق وهما الحاقِنَتَان . وقال أبو زيد : يقال في مَثَل : ( لأُلحِقَنَّ حَوَاقِنَك بَذَواقِنك ) . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَاقِنَة المَعِدة ، والذَّاقِنَة : الذَّقَنُ . قال : وأحقَنَ الرجل إذا جمع أَلوان اللبَن حتى تطيب . وأَحقَن بوله إذا حبَسَه . وقال ابن شُمَيل : المُحْتَقِنَ من الضُّرُوع : الواسعُ الفسيح وهو أَحْسَنُهَا قَدْراً كأنما هو قَلْتٌ مُجْتَمع مُتَصَعِّد حسَن ، وإنها لمُحْتَقِنَة الضَّرْع . وقال ابن الأعرابي : الحَلْقَةُ والْحَقْنَةُ : وَجَع يكون في البطن ، والجميع أَحْقَالٌ وَأَحْقَانٌ ، رواه أبو تُرَاب . وفي الحديث : ( لا رأي لِحاقِب ولا حاقِن ) والحاقِنُ في البوْلِ والحاقِبُ في الغَائِطِ . نقح : الليث : النَّقْحُ : تَشْذِيبُك عن العصا أُبَنَها وكذلك في كل شيء من أذى نحَّيْتَهُ عن شيء فقد نَقَحْتَه . قال : وَالمُنَقِّح للكلام : الذي يُنَقِّش عنه ويحسن النَّظر فيه ، وقد نَقَّحتُ الكلام . ورُوَي عن أبي عمرو بن العلاء أَنَّه قال في مَثَل : ( استغْنَت السُّلاَّءَة عن التَّنْقِيح ) ، وذلك أن العصا إِنَّما تُنَقَّح لتَمْلُسَ وتَخْلُق ، والسُّلاَّءة : شَوْكَةُ النَّخْلَة وهي في غاية الاستواء والمَلاَسَة فإن ذهبتَ تَقْشِرُ منها قِشْرَها خَشُنَت ، يُضرب مثلاً لمن يُريد تقويم ما هو مستقيم . وقال أبو وَجْزَةَ السَّعْدِيّ : طَوْراً وَطَوْراً يَجُوبُ العُقْرَ من نَقَحٍ كالسَّنْدِ أَكْبَادُه هِيمٌ هراكِيلُ والنقحُ : الخالصُ من الرَّمل ، والسّنْدُ : ثياب بيض ، وأكبادُ الرَّملِ : أوساطه . والهَراكيلُ : الضِّخامُ من كُثْبَانِه . أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي : أنقَحَ الرجُلُ إذا قلعَ حِلية سيفِهِ في الجَدْبِ والفَقْرِ . وأَنْقَح شِعْرَه إذا نَقَّحَه وحَكَّكَه . قنح : قال الليث : القَنْحُ : اتِّخاذُك قُنَّاحَة تَشُدُّ بها عِضادة باب ونحوه تُسَمِّيه الفُرْسُ قَانَه . ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال لِدَرْوَنْدِ البابِ النِّجافُ والنَّجْرانُ ، ولمِتْرَسِه القُنَّاحُ ، ولِعتبتِه النَّهضةُ . وفي حديث أُمِّ زرع : ( وعنده أقولُ فلا أُقَبِّح وأشرب فأَتقنَّح ) وبعضهم يرويه ( فأتَقَمَّح ) . قال ابن جَبَلة : قال شمر : سمعتُ أبا عُبيد يسأَلُ أبا عبد الله الطُّوالَ النَّحْوِي عن معنى قوله فَأَتَقَنَّحَ ؟ فقال أبو عبد الله : أظُنّها تُريد أشربُ قليلاً قَلِيلاً . قال شمر : فقلت : ليس التَّفسيرُ هكذا ، ولكن التّقَنُّح أن يشرب فوق الرِّيِّ ، وهو حَرْفٌ رُوي عن أبي زيد فأعجَبَ ذلك أبا
عُبيد ، قُلْتُ : وهو كما قال شمر ، وهو التَّقَنُّج والتَرْنُّح ، سَمِعْتُ ذلك من أعرابِ بني أسد ، وقال أبو زيد : قَنَحْتُ من الشَّرَاب أَقْنَحُ قَنْحاً إذا تكارهت على شَرْبه بعد الرِّيِّ ، وتَقَنَّحْتُ منه تَقَنُّحاً وهو الغالبُ على كلامهم . وقال أبو الصَّقر : قنِحْتُ أَقْنَح قَنَحاً . وقال غيره : قَنَحْتُ الباب قَنْحاً فهو مَقْنوحٌ : وهو أن تَنْحِتَ خشبةً ثم ترفع الباب بها . تقولُ للنَّجَّارِ : اقنَحْ باب دارِنا فيصنعُ ذلك ، وتلك الخشبة هي القُنَّاحَة وكذلك كلُّ خشبة تُدْخِلُها تحت أُخْرَى لتُحَرِّكَها . حنق : الحَنَق : شِدّة الاغتياظ . تقول : حَنِقَ يَحْنَق حَنَقاً والنعت حَنِق . قال : والإحْنَاقُ : لُزوقُ البطن بالصُّلْب وقال لَبِيد : فأحنَقَ صُلبُها وَسَنَامُها وقال أبو عُبيد : المُحْنِق : القليل اللَّحْم ، واللاَّحِق مثلُه . وقال أبو الهَيْثَمِ : المُحْنِق : الضّامِرُ ، وأنشد : قد قَالَتِ الأَنْسَاعُ للبَطْنِ الْحَق قِدْماً فَآضَتْ كالفَنِيق المُحْنِق وقال الأصمعي في قول ذي الرُّمَّةِ يَصِفُ الرِّكَابَ في السَّفَر : مَحَانِيق تُضْحي وهي عُوجٌ كَأَنَّهَا بِجَوْزِ الفَلاَ مُسْتَأْجَرَاتٌ نَوَائح قال : المَحَانِيق : الضُّمَّر . وروى أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي قال : الحُنُق : السِّمانُ من الإبِلِ . قال : وأَحْنَق إذا سَمِنَ فجاء بشحم كثير . قلتُ : وهذا من الأَضْدَادِ . قال : وأَحْنَق الرَّجُلُ إذا حَقَدَ حِقْداً لا ينحلّ . قال : وأَحْنَق الزّرعُ فهو مُحْنِق إذا انتشر سفا سُنْبُلِهِ بعدما يُقَنْبِعُ . ورُوي عن عمرَ أنَّه قال : لا يَصلح هذا الأمرُ إلاَّ لمن لا يُحْنِق على جِرَّته . قال ابنُ الأعرابي : معناه لا يحقد على رَعيَّته : فضربه مثلا ولا يقال للرّاعي جِرَّة .

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **القاف** ve **النون**
**حقن** , **حنق** , **قنح** , **نقح** : kullanımdadır.

**حقن** : Leys dedi: **الحَقِينُ**: bir **مِحْقن** içinde **مَحْقون** edilmiş süttür. Dedim: **الحَقِين**: **السِّقَاء** içine **حُقِنَ** edilmiş süttür; ve **السِّقَاء**’ın kendisine de **مِحْقن** denilmesi caizdir; nitekim ona **مِصْرَبٌ** ve **مِجزَم** denilir. Bütün bunlar Araplardan mahfuzdur. Onların darbımesellerindendir: ( **أبى الْحَقِينُ العِذْرَة** ) — özrü olmayan hâlde özür beyan eden adam hakkında mesel olarak vurulur. Ebû Ubeyd dedi: Bunun aslı şudur: Bir adam bir kavme misafir oldu da onlardan süt istedi; yanlarında bir **وَطْب** içinde **حَقَنُوه** ettikleri süt vardı; ona karşı bahane uydurdular ve özür dilediler; o da dedi ki: **أبى الحَقِين العِذْرَةَ**; yani bu **الحَقين** sizi yalanlıyor. Müfaddal dedi: Her neyi bir şeye doldursan yahut onu içine soksan, onu **حَقَنْتَه** etmiş olursun. Bundan dolayı **الْحُقْنَة** isimlendirilmiştir. Dedi: Allah onun kanını **حَقَن** etti: onu derisinde hapsetti ve onu onunla doldurdu. Ve içleri dolmuş develerin vasfında şu beyit okunmuştur:
جُرْداً تحقَّنَت النَّجِيلَ كأنّمَا
بجُلُودِهِنّ مَدَارِجُ الأَنْبَار
Leys dedi: Eğer karın deşen bir yaradan dolayı kan iç boşlukta toplanırsa şöyle dersin: **احتَقَنَ الدَّمُ** onun iç boşluğunda. Ve hasta **احْتَقَنَ** **بالحُقْنَةِ** ile. Dedi: ve **مِحْقَان** deve: o, idrarı **يَحْقِنُ** eder; idrar yaptığında daha çok yapar. Dedi: ve **الحاقِنَتان**: iki köprücük kemiğinin iki çukurudur; çoğulu **الحَوَاقِنُ**’dur. Ebû Ubeyd, Âişe’nin sözü hakkında dedi: ( **تُوفِّي رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بين سَحْرِي ونَحْرِي وحاقِنَتِي وذَاقِنَتي** ). Ebû Amr dedi: **الحَاقِنَة**: köprücük kemiği ile omuz bağı arasındaki çukurdur; ikisi **الحاقِنَتَان**’dır. Ebû Zeyd dedi: Meselde şöyle denir: ( **لأُلحِقَنَّ حَوَاقِنَك بَذَواقِنك** ). Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: **الحَاقِنَة** mide, **الذَّاقِنَة** ise çenedir. Dedi: Adam **أحقَنَ** ettiğinde, sütün renklerini toplar da hoş olur. Ve idrarını **أَحقَن** etti: onu tuttu. İbn Şümeyl dedi: Meme(ler)den **المُحْتَقِنَ**: geniş, ferah olandır; ve o, onların kıymetçe en iyisidir; sanki o, toplanmış, yükselmiş, güzel bir **قَلْتٌ** gibidir; ve o, elbette **مُحْتَقِنَة الضَّرْع**’dır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الحَلْقَةُ** ve **الْحَقْنَةُ**: karında olan bir ağrıdır; çoğulu **أَحْقَالٌ** ve **أَحْقَانٌ**’dır; bunu Ebû Turâb rivayet etti. Hadiste: ( **لا رأي لِحاقِب ولا حاقِن** ) — **الحاقِنُ** idrarda, **الحاقِبُ** ise dışkıdadır.

**نقح** : Leys: **النَّقْحُ**: değnekten onun pürüzlerini budamandır; ve her şeyde, bir şeyden eziyet olanı uzaklaştırdığın her şeyde onu **نَقَحْتَه** etmiş olursun. Dedi: söz için **وَالمُنَقِّح**: ondan inceleyip ayıklayan ve onda bakışı güzel yapan kimsedir; ve ben sözü **نَقَّحتُ** ettim. Ebû Amr b. el-Alâ’dan rivayet olundu ki meselde şöyle demiştir: ( **استغْنَت السُّلاَّءَة عن التَّنْقِيح** ); bu, değneğin ancak **تُنَقَّح** edilmesinin, pürüzsüzleşmesi ve eskimesi içindir; **السُّلاَّءة**: hurma ağacının dikenidir; o, düzgünlük ve pürüzsüzlüğün nihayetindedir; eğer onun kabuğunu soymaya gidersen sertleşir; bu, düzgün olanı doğrultmak isteyen kimseye mesel olarak vurulur. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
طَوْراً وَطَوْراً يَجُوبُ العُقْرَ من نَقَحٍ
كالسَّنْدِ أَكْبَادُه هِيمٌ هراكِيلُ
ve **النقحُ**: kumdan hâlis olandır; **السّنْدُ**: beyaz elbiselerdir; **أكبادُ الرَّملِ**: onun ortalarıdır. **الهَراكيلُ**: onun kum tepelerinden iri olanlardır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Adam **أنقَحَ** ettiğinde, kıtlık ve fakirlikte kılıcının süsünü söküp çıkarmıştır. Ve saçını **أَنْقَح** etti: onu **نَقَّحَه** etti ve onu kaşıdı.

**قنح** : Leys dedi: **القَنْحُ**: kapı pervazı ve benzerini bağladığın bir **قُنَّاحَة** edinmendir; Farslar ona **قَانَه** adını verir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: Kapının **دَرْوَنْد**’ine **النِّجافُ** ve **النَّجْرانُ** denir; onun sürgüsüne **القُنَّاحُ**; eşiğine **النَّهضةُ**. Ümmü Zer‘ hadîsinde: ( **وعنده أقولُ فلا أُقَبِّح وأشرب فأَتقنَّح** ) ve bazısı onu ( **فأتَقَمَّح** ) diye rivayet eder. İbn Cebele dedi: Şemmer dedi: Ebû Ubeyd’i, “**فَأَتَقَنَّحَ**” sözünün manası hakkında nahivci Ebû Abdillah et-Tuvâl’a sorarken işittim; Ebû Abdillah dedi: Zannederim ki “az az içerim” demek istiyor. Şemmer dedi: Ben dedim: tefsir böyle değildir; fakat **التّقَنُّح** doyumun üstünde içmektir; bu, Ebû Zeyd’den rivayet edilmiş bir **حَرْفٌ**tur; bu, Ebû Ubeyd’i hoşnut etti. Dedim: O, Şemmer’in dediği gibidir; o, **التَّقَنُّج** ve **التَرْنُّح**’tır; bunu Benî Esed’in bedevilerinden işittim. Ebû Zeyd dedi: İçkiden **قَنَحْتُ** ederim, **أَقْنَحُ** **قَنْحاً**: doyduktan sonra onu içmeye kendimi zorladığımda; ve ondan **تَقَنَّحْتُ** ederim **تَقَنُّحاً**; ve bu, onların sözünde galip olandır. Ebû’s-Sakr dedi: **قنِحْتُ** **أَقْنَح** **قَنَحاً**. Başkası dedi: Kapıyı **قَنَحْتُ** **قَنْحاً**; o da **مَقْنوحٌ**tur: o, bir tahtayı yontman, sonra kapıyı onunla kaldırmandır. Marangoza dersin ki: **اقنَحْ** evimizin kapısını; o da bunu yapar; o tahta **القُنَّاحَة**’dır; ve bir başkasını hareket ettirmek için altına soktuğun her tahta böyledir.

**حنق** : **الحَنَق**: öfkenin şiddetidir. Dersin: **حَنِقَ** **يَحْنَق** **حَنَقاً**; sıfat **حَنِق**. Dedi: **الإحْنَاقُ**: karnın sırta yapışmasıdır. Lebîd dedi:
فأحنَقَ صُلبُها وَسَنَامُها
Ebû Ubeyd dedi: **المُحْنِق**: eti az olandır; **اللاَّحِق** da onun gibidir. Ebû’l-Heysem dedi: **المُحْنِق**: zayıf olandır; ve şu beyiti okudu:
قد قَالَتِ الأَنْسَاعُ للبَطْنِ الْحَق
قِدْماً فَآضَتْ كالفَنِيق المُحْنِق
Asma‘î, Zü’r-Rumme’nin seferde binekleri vasfettiği sözü hakkında dedi:
مَحَانِيق تُضْحي وهي عُوجٌ كَأَنَّهَا
بِجَوْزِ الفَلاَ مُسْتَأْجَرَاتٌ نَوَائح
Dedi: **المَحَانِيق**: zayıflardır. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi ki: **الحُنُق**: develerden semiz olanlardır. Dedi: ve **أَحْنَق**: semirdiğinde, çok yağ ile geldi. Dedim: Bu, zıt anlamlılardandır. Dedi: ve adam **أَحْنَق** ettiğinde, çözülmeyen bir kin ile **حَقَدَ** **حِقْداً** etmiştir. Dedi: ve ekin **أَحْنَق** eder; o da **مُحْنِق**tir: başağı **يُقَنْبِعُ** ettikten sonra onun **سفا**’sı yayıldığında. Ömer’den rivayet olundu ki şöyle dedi: Bu iş, ancak **يُحْنِق** etmeyen kimse için salih olur, onun **جِرَّته**’sine karşı. İbnü’l-A‘râbî dedi: Manası: raiyyetine kin tutmaz; onu mesel olarak vurdu; ve çobana **جِرَّة** denilmez.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل)  النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه بالضّم. والنَّقَل بفتح القاف: ما بقي من صِغار الحجارة إذا قلِعَت، لأنَّها تنقَل. والنَّقيل: الطَّريق، لأنَّه لا يسلُكه إلاَّ مُنتقِل. والمَنْقَلة: المَرْحلة. وضَربٌ من السَّير يقال لـه نَقِيل، وهو ذلك القياس، وكَأنَّه([3]) المداومةُ على السَّيْر. والمُنَقَّل: الخُفُّ الخَلَق، لأنَّ عليه ينتقل الماشي حَتَّى ينخرق. وكذلك النَّقَل في البَعير: داءٌ يصيب خُفَّه فينخرق. والرِّقاع التي يُرقع بها خُفُّه: النَّقائِل.
ومن الباب المُناقَلَة: مُراجَعة الحديث أو الإنشاد، كأنَّك نقلتَ حديثَك إليه ونَقَلَ حديثَه إليك. والنِّقَال: أن تشرب الإبل ثم تَترك ثم تعود إلى الماء فتشربَ، ولا يُفعَل ذلك بها بل تفعله هي. ويقولون: إن النَّقْلةَ: القَناة. وينشدون:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ([4])والمشهور: "يُقلقل صَعْدة([5])".
(نقم)  النون والقاف والميم أُصَيلٌ يدلُّ على إنكارِ شيءٍ وعَيبه. ونَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ: أنكرتُ عليه فِعلَه. والنِّقْمة من العذاب والانتقام، كأنَّه أنْكَر عليه فعاقَبَه. وقولهم للنَّفس نقيمة، وهو ميمون النَّقيمة، إنما هي من الإبدال، والأصل نَقِيبَة.
(نقه)  النون والقاف والهاء كلمةٌ تدلُّ على البُرْء من المرض، ثم يستعار. ونَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً: أفاق، فهو نَاقِهٌ. ويقولون: نَقِهَ الحديثَ مثل فهم، بكسر القاف، فرقاً بينه وبين الأوّل. والقياس واحد، لأنَّه إذا نَقِهَه فقد برِئَ من الشّكِّ فيه. قال اللِّحياني: يقال: أنْقِهْ لي سَمْعكَ، أي أرْعِنِيهِ، كأنَّه يقول: حتّى تفْهمَ ما أقول. وبَلَغنا أنَّ أهل المدينة يسمُّون الاستفهام: الاستِنْقاه.
(نقي)  النون والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على نظافةٍ وخلوص. منه نَقَّيْتُ الشّيءَ: خلّصتُه ممّا يشوبُه تنقيةً. وكذلك يقال: انتقَيت الشّيءَ كأنَّك أخَذتَ أفضلَه وأخلَصَه. والنُّقَاوة: أفضَلُ ما انتقَيْت من شيء. والنَّقَاة: الرّديُّ فيما يقال، كأنَّه الذي انتُقِيَ فطُرِح وقال بعضهم: نَقاة كلِّ شيء: ردِيُّه إلا التَّمْر، فإنَّ نَقَاتَه خِيارُه.
وفي الباب النِّقْيُ: مُخُّ العظام، سمِّيَ لخُلوصه ونظافته. ويقال لشَحْمة العَين من الشَّاة السَّمينة وغيرِها: النِّقْي. وناقةٌ لا تُنقِي. قال:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
وأمَّا الفرّاء فزعَم أنّ الأنقاء: كلُّ عظمٍ ذي مُخّ. وهذا إنْ صحَّ فهو على تسمية العرب الشَّيءَ باسم غيرِه إذا كان مُجاوراً له.
(نقب)  النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10]) والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
(نقث)  النون والقاف والثاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على خَلْطِ شيءٍ بشيء ونَقْلِه. ونَقَثَ ما في منزلي أجْمَع: نقَلَه كلَّه. ونَقّثوا حديثَهم: خلَطوه، كما ينقّث الطَّعام. وخرج ينقِّث: يُسرع في نقل قوائمه. ونَقَثت العظمَ أنْقُثُه: استخرجتُ ما فيه من المُخّ.
(نقح)  النون والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَنحِيَتِك شيئاً عن شيء. ونَقَّحت العصا([13]): شَذَّبتُ عنها أُبَنَهَا. ومنه شِعرٌ مُنَقَّحٌ، أي مفتَّشٌ مُلقىً عنه ما لا يصلُح فيه. ونَقَحت([14]) العَظم: استخرجتُ مُخَّه.
(نقخ)  النون والقاف والخاء كلمةٌ تدلُّ على قَرْع شيء. وماءٌ نُقَاخٌ: بارد عذب، كأنَّه ينقَخ العطشَ ببَردهِ، أي يقرَعُه. والنَّقْخ: نَقْب الرَّأْس عن الدِّماغ.
(نقد)  النون والقاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إبراز شيءٍ وبُروزه. من ذلك: النَّقَد في الحافر، وهو تقشُّرُهُ. حافرٌ نَقِدٌ: متقشِّر. والنَّقَد في الضِّرس: تكسُّره، وذلك يكون بتكشُّف لِيطِه عنه.
ومن الباب: نَقْد الدِّرهم، وذلك أن يُكشَف عن حالِهِ في جَودته أو غير ذلك. ودرهمٌ نَقْدٌ: وازِنٌ جيّد، كأنَّه قد كُشِف عن حاله فعُلم. ويقال للقُنفُذ الأنْقد. يقولون: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، إذا باتَ يسرِي [لَيلَه([15])] كلَّه. وهو ذلك القياس. لأنَّه كأنَّه يَسرِي حَتَّى يَسْرُوَ عنه الظَّلامَ. ويقولون: إنَّ الشَّيْهَمَ لا يرقُد اللَّيلَ كلَّه. وتقول العرب: ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء، إذا لم يزَلْ ينظُر إليه.
ومما شذَّ عن الباب: النَّقَد: صِغار الغَنَم، وبها يشبَّه الصبيُّ القمِيُّ الذي لا يكاد يَشِبّ.
(نقذ)  النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
(نقر)  النون والقاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَرعِ شيءٍ حَتَّى تُهْزَم فيه هَزْمَةٌ، ثم يتوسَّع فيه.
[منه] منقار الطَّائر، لأنه يَنقُر به الشَّيء حتّى يؤثِّر فيه. ونَقَرت الرَّحَى بالمنقار، وهي تلك الحديدة.
ومن الباب نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه، وذلك بَحْثُك عنه، كأنَّ عِلمَك به نَقْرٌ فيه. ونقرت الرّجلَ: عِبْتُه([16])، كأنَّك قرعتَ بشيءٍ فأثّرتَ فيه. وقالت امرأةٌ لبعلِها: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"، أي مُرَّ بي على الرِّجال الذين ينظُرونني، ولا تمرَّ بي على النِّساء اللواتي يغتَبْنَنِي. والنُّقرة: موضعٌ يبقَى فيه ماءُ السَّيل، كأنَّه قد نُقِر نَقْراً فهُزِم. وواحِد المناقِرَ منْقر([17])، وهي آبارٌ صغار ضيّقة الرؤوس، كأنَّها قد نُقِرت في الأرض نَقْراً. ونُقْرة القَفَا: الوَقْبة فيه. والنَّقير: نُكتة في ظَهر النَّواة. والنَّقير: أصلُ شجرةٍ يُنقَر ويُنْبَذُ فيه. وهو الذي جاءَ النَّهْيُ فيه. وفلانٌ كريم النَّقِير، أي الأصل، كأنَّه المكانُ الذي نُقِر عنه حَتَّى خَرَج منه. وقولهم: دَعَاهُم النَّقَرَى: أن يَدعُوَ جماعة ويدعَ آخَرين من لُؤمِه. وهو قياسٌ صحيح، لأنَّه لا يُنادِيهِمْ أجمع، لكنْ يأتي* المَحفِلَ فيُوحِي  إلى واحدٍ كأنَّه ينقُره، أو ينقُره بيده ليقومَ معه. والنَّاقور: الصُّور الذي يَنفُخ فيه المَلَكُ يومَ القيامة، وهو يَنقُر العالَمِينَ بقَرْعِهِ.
ومن الباب: نقَّرت عن الأمر، إذا بحثْتَ عنه.
ومما شذَّ عن الأصل قولهم: أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً: أقْلَعَ. وفي الحديث: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"، كأنَّه لا يُقلِع عن تعذيبه. قال:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ([18]) *
(نقز)  النون والقاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على دقة([19]) وخفّة وصِغَر. منه النَّقْز: الوَثْب. ونواقز الظَّبْي: قوائِمُه. ونَقَزُ النّاسِ: أرذالُهم. والنَّقَز: الرَّجُل الرَّدِيّ والنُّقَاز: داءٌ يأخذ الغنم فيَقْلَقُ عنه ولا يستقِرّ. والنَُّقَّاز: صِغار العَصافِير.
(نقس)  النون والقاف والسين أصَيلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء غير حَسَن. ونَقَسته: عِبْته، كأنَّك لطَخْتَه بشيءٍ قبيح. وأصلُه نِقْس المِداد، والجمع أنقاس.
(نقش)  النون والقاف والشين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استخراج شيءٍ واستيعابِه حَتَّى لا يُتركَ منه شيء؛ ثم يقاس ما يقاربه. منه نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش وهو نَتْفُه. ومنه المناقَشة: الاستقصاء في الحساب حَتَّى لا يُتركَ منه شيء. وفي الحديث: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". ويقال: شَجَّةٌ منقوشةٌ: تُنقَشُ منها العظام، أي تُستَخرَج. ويقال: نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم: نقَّيتُه من الشَّوْك. والنَّقيش: المتاع المتفرِّق، كأنَّه انتُقِشَ بعضُه من بعض، أي فارق بعضُه بعضاً. ومن الباب: نقْشُ الشَّيء: تحسينه، كأنَّه ينقُشُه، أي يَنفِي عنه معايِبَه ويحسِّنُه.ثم يستعار هذا فيقال: نقشت العِذْق([20]). وهو أنْ تَضرِبَه بالشَّوك حتى يُرْطِبَ. ويقولون: جادَ ما انتقَشْتَ هذا، أي ما اختَرْتَه. وهذا نَقِيشُ هذا، أي مثلُه. وما للهِ([21]) ضِدٌّ ولا نَقِيش، أي ما له مَن يماثِلُه في صورتِه ونَقْشِه.
(نقص)  النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
(نقض)  النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
(نقط)  النون والقاف والطاء أُصيلٌ يدلُّ على نُكتةٍ لطيفةٍ في الشيء. يقال للقطعة من النَّخْل: نُقْطة. ويقال: إنَّه تشبيهٌ في القِلَّة بالنُّقطة.
(نقع)  النون والقاف والعين أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على استقرارِ شيءٍ كالمائعِ في قراره، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل نَقَع الماء في مَنْقعه: استقرّ. واستَنْقع الشيءُ في الماء. والنَّقُوع: ما نُقِع في الماء، كدواءٍ([25]) أو نبيذ. والمِنْقَع ذلك الإناء. والمِنْقَع([26]) كالقُدَيرة للصَّبيّ يُطرح فيه اللَّبن ويُطعَمه. ويقال له مِنْقَع البُرَم، ويكون من حجارة. والنَّقيع: شراب* يتَّخَذ من زَبيب، كأنَّ الزَّبيب يُنقَع لـه. والنَّقِيع: الحَوْض يُنقَع فيه التَّمر. والنَّقِيع والنَّقْع: الماء الناقع. وماءٌ ناقعٌ كالنَّاجع، كأنَّه استقرَّ قرارَه فكَسَر الغُلَّة. وكذلك النَّقُوع. والنَّقيع: البئر الكثيرة الماء. ونَقْع البئر الذي جاء في الحديث: ماؤها، كأنها قرارٌ له. والأنقوعة: وَقْبَةُ الثَّرِيد. وقولهم: "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ"، أي مُعاوِدٌ للأمر مرَّةً بعد مرة. كذا يقولون، ووجهه عندنا أنَّ الطَّائر الحَذِر لا يَرِدُ المَشارِعَ حذَراً على نَفْسه، لكنَّه يأتي المناقع يَشْرَبُ ليَسْلَم؛ وكذلك الرّجُل الكيِّس الحَذِر، لا يتقحَّمُ إلاَّ مواضعَ السَّلامةِ في أُموره. والنَّقيعة: المحض من اللَّبن. فأمَّا النقيعة فقال قومٌ: ما يُحْرَزُ من النَّهْب قبل القَسْم. قال الشاعر:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ([27])ويقال: بل النَّقيعة: الطَّعام يُتَّخَذ للقادم من السفر، كأنّه إذا أُعِدّ لـه فقد نقع أي أُقِرّ. وهذان الوجهان أحسَنُ ما قيل في ذلك، لأنَّهما أقْيَس. ويقولون: النَّقيعة: الجَزُور تُنقَع عَن عدّة إبل، كالفَرَعةِ تُذبَح عن غَنَم.
وأمَّا الأصل الآخر فالنَّقيع: الصُّرَاخ، وهو النَّقْع أيضاً. ونقَعَ الصوتُ: ارتفَعَ. قال:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ([28])ويقال: النَّقع: صوت النّعامة. والنّقَّاع: الرَّجُل يَتكثَّر بما ليس عنده، كأنه يَصيح به.
وأمَّا قولهم: انتُقعَ لونُه، فهو من الإبدال، والأصل امْتُقعَ، وقد  ذَكَر [نا] هُ.
--------------ـــ
([1])  التكملة من المجمل.
([2])  في الجمهرة (3: 164).
([3])  في الأصل: "وكأن".
([4]) البيت للمفضل النكري، كما في اللسان (محق) الأصمعيات 54، وهو في المجمل (محق، نقل) بدون نسبة. وقد سبق في (محق).
([5]) فيما سبق: "يقلب صعدة".
([6]) في الأصل: "ونقيب"، صوابها من المجمل.
([7]) في الأصل: "الضعيف"، تحريف. وفي المجمل: "يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته".
([8]) في الأصل: "الخوف"، صوابه في المجمل واللسان. وزاد في اللسان: "ورأسها من داخل".
([9]) لدريد بن الصمة، في اللسان (نقب) وأمالي القالي (2: 161) والبيان (1: 107) والأغاني
(13: 130).
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (نقب، أقط).
([11]) في الأصل: "ومعينهم"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "النقب".
([13])  في الأصل: "نقحت عن العصا".
([14])  في الأصل: "وتنقح"، تحريف، وأثبت ما في المجمل.
([15])  التكملة من المجمل.
([16])  في المجمل: "اغتبته وعبته".
([17])  منقر، كمنبر، ومنقر أيضاً بضم الميم والقاف.
([18]) لذؤيب بن زنيم الطهوي، في اللسان (نقر) وإصلاح المنطق 259، 480 ونوادر أبي زيد 119. وصدره:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
          ورواية النوادر: "عن شيء عناني".
([19]) في الأصل: "رق".
([20])  في الأصل: "الغدق".
([21])  في الأصل: "ما له"، صوابه من المجمل.
([22]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "منتقض الأرض من الكمأة".
([23]) في الأصل: "الأنقاض والقرقرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) الرجز لشظاظ الضبي اللص، كما في اللسان (نقض). ورواية اللسان: "عجوز من نمير"، ورواية الأصل تطابق رواية المجمل.
([25])  في الأصل: "لدواء"، وأثبت ما في المجمل.
([26])  ويقال منقعة أيضاً، كما في المجمل واللسان.
([27])  لمهلهل في اللسان (قدر، نقع، قدم)، كما سبق في حواشي (قدم) حيث أنشد البيت من قبل.
([28]) للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 واللسان (نقع).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**القاف** وما يثلثهما)
(**نقل**)  **النون** ve**القاف** ve**اللام**: Bir yerden bir yere bir şeyi dönüştürmeye delâlet eden sahih bir asıldır; sonra bundan dallandırılır. Denir ki: Onu taşıdım; onu taşırım; taşıma olarak. Ve at, ayaklarını taşıdı (adım attı) taşıma olarak. [Ve bir at] **مِنْقَل**: ayakların taşınması (adım atması) hızlı olan. Ve yarıklardan **المُنقِّلَة**: ondan kemiklerin örtüsünün taşındığı (yerinden oynatıldığı) olan. Ve **النُّقْل**: içenin içkisi üzerine yediği şey. İbn Düreyd derdi: o fetha iledir ve damme edilmez; insanlar onu damme ile söylerler. Ve **النَّقَل** (kafın fethasıyla): küçük taşlardan, söküldüklerinde kalan şey; çünkü onlar taşınır. Ve **النَّقيل**: yol; çünkü onu ancak yer değiştiren (geçip giden) kimse tutar. Ve **المَنْقَلة**: konak (menzil). Ve yürüyüşten bir tür; ona **نَقِيل** denir; o da o ölçüdür; sanki o, yürüyüşe devamlılıktır. Ve **المُنَقَّل**: eskiyen mest; çünkü yürüyen onun üzerinde geçer de nihayet delininceye kadar. Ve aynı şekilde devede **النَّقَل**: mestine isabet eden bir hastalık; böylece delinir. Ve mestini yamamakla yamalanan yamalar: **النَّقائِل**.
Ve babdan **المُناقَلَة**: hadisi veya inşadı karşılıklı gözden geçirme; sanki sen hadisini ona taşıdın ve o da hadisini sana taşıdı. Ve **النِّقَال**: develerin su içmesi, sonra bırakılması, sonra suya dönüp içmesi; bu onlara yaptırılmaz, fakat onu kendileri yapar. Ve derler ki: **النَّقْلة**: kamış (mızrak sapı). Ve şöyle inşad ederler:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ
Ve meşhur olan: "يُقلقل **صَعْدة**".
(**نقم**)  **النون** ve**القاف** ve**الميم**: bir şeyi inkâr etmeye ve ayıplamaya delâlet eden bir asılcıktır. Ve ona karşı **نَقَمْتُ** **أَنْقِمُ**: onun fiilini inkâr ettim. Ve azaptan ve intikamdan **النِّقْمة**: sanki onu inkâr etti de onu cezalandırdı. Ve nefse **نقيمة** demeleri ve “o, **ميمون النَّقيمة**” (nıkmesi uğurlu) demeleri ancak ibdâldendir; asıl **نَقِيبَة**’dir.
(**نقه**)  **النون** ve**القاف** ve**الهاء**: hastalıktan iyileşmeye delâlet eden bir kelimedir; sonra ödünç alınır. Ve hastalıktan **نَقَهَ** **نُقُوهاً**: ayıldı; o halde o **نَاقِهٌ**’dir. Ve derler ki: hadisi **نَقِهَ**; “anladı” gibi; kafın kesresiyle; onu birinciden ayırmak için. Ölçü birdir; çünkü onu **نَقِهَ** edince onda şüpheden iyileşmiş olur. Lihyânî dedi: denir ki: “Bana işitmeni **أَنْقِهْ**”, yani onu bana yönelt; sanki diyor ki: söylediğimi anlayıncaya kadar. Ve bize ulaştı ki Medine ehli istifhama: **الاستِنْقاه** adını verir.
(**نقي**)  **النون** ve**القاف** ve illetli harf: temizlik ve arılığa delâlet eden bir asıldır. Ondan: şeyi **نَقَّيْتُ**: onu, ona karışan şeyden arıttım; arıtma olarak. Ve aynı şekilde denir: şeyi **انتقَيت**; sanki sen onun en iyisini ve en arısını aldın. Ve **النُّقَاوة**: bir şeyden seçtiğinin en iyisi. Ve **النَّقَاة**: sözde kötü olan; sanki o seçildi de atıldı. Ve bazısı dedi: her şeyin **نَقاة**’si: kötüsüdür; hurma hariç; çünkü onun **نَقَاتَه**’si seçkinidir.
Ve babda **النِّقْيُ**: kemiklerin iliği; arılığı ve temizliği sebebiyle adlandırıldı. Ve semiz koyundan ve başkasından gözün iç yağına: **النِّقْي** denir. Ve bir dişi deve: **لا تُنقِي**. Dedi ki:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
Ama Ferrâ, **الأنقاء**’nın: iliği olan her kemik olduğunu iddia etti. Bu sahih olursa, Arapların bir şeyi, ona komşu olduğu zaman, başkasının adıyla adlandırması üzerinedir.
(**نقب**)  **النون** ve**القاف** ve**الباء**: bir şeyde bir açmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Duvarı **نقَب** eder; onu **ينقُبه**; delme olarak. Ve baytar, hayvanın göbeğini deler; ondan su çıkarsın diye. Ve o demir parçası **مِنْقب**’dir. Ve **كلبٌ نقيبٌ**: gırtlağı delindi; sesi zayıflasın diye; bunu alçaklar yapar; misafir onun sesini işitmesin diye. Ve **النَّاقِبة**: yanda çıkan, içe saldıran bir yara. Ve devenin mesti **نَقِبَ**: delik delik oldu; delme olarak. Ve **النُّقْبة**: uyuzun görünen ilk başlangıcı. Çoğulu **نُقَب**. Dedi ki:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ
Ve kıyası sahihdir; çünkü o, deriyi delen bir şeydir. Ve babdan: **النِّقاب**: işlere vâkıf olan; sanki onların üzerinde **نَقَّب** etti de onları çıkardı; yahut onlardan araştıran, onlara vâkıf olan. Dedi ki:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ يحدِّث بالغائبِ
Ve **النَّقب** ve**المَنْقَبة**: dağdaki yol; hepsi tek bir kıyastır. Ve beldelerde **نقَّبوا**: yürüdüler. Aslı, **النُّقوب**’larda yürümektir: yollar. Ve **النَّقيب**: kavmin **نقيب**’i: onların şahidi ve kefilidir. Onun manası ile **النِّقاب** (âlim) manası birdir; çünkü o, onların işlerini araştırır; yahut sırları araştırdığı gibi deler. Ve **المَنْقَبَة**: kerim fiil; kıyası sahihdir; çünkü o, şöhret bulmuş güzel bir şeydir; sanki ondan araştırıldı.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: kadının **نِقاب**’ı. Ve falanı **ناقَبْتُ**: ona ansızın rastladım. Ve **النُّقْبة**: izar gibi bir elbise; içinde bir bağ (tikke) vardır; kuşak değildir.
Ama renk için **النُّقْبة** denir; ve o, **حسن النُّقْبة**’dir; yani renk. Ve mümkündür ki birincidendir; sanki ondan bir şey araştırıldı da bir şey ortaya çıktı.
(**نقث**)  **النون** ve**القاف** ve**الثاء**: bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu taşımaya delâlet eden sahih bir kelimedir. Evimde olanı tümüyle **نَقَثَ**: hepsini taşıdı. Ve konuşmalarını **نَقّثوا**: onu karıştırdılar; tıpkı yemeğin karıştırılması gibi. Ve **ينقِّث** olarak çıktı: ayaklarının taşınmasında (adım atmasında) hızlanır. Ve kemiği **نَقَثتُ** **أنْقُثُه**: içindeki iliği çıkardım.
(**نقح**)  **النون** ve**القاف** ve**الحاء**: bir şeyi bir şeyden ayıklamana delâlet eden sahih bir asıldır. Sopayı **نَقَّحت**: ondan budaklarını ayıkladım. Ondan: **شِعرٌ مُنَقَّحٌ**; yani araştırılmış, onda uygun olmayan şey atılmış. Ve kemiği **نَقَحت**: iliğini çıkardım.
(**نقخ**)  **النون** ve**القاف** ve**الخاء**: bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **ماءٌ نُقَاخٌ**: soğuk tatlı su; sanki soğukluğuyla susuzluğu **ينقَخ** eder; yani onu vurur. Ve **النَّقْخ**: beynin üzerinden başı delmektir.
(**نقد**)  **النون** ve**القاف** ve**الدال**: bir şeyi ortaya çıkarmaya ve onun belirginleşmesine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: toynakta **النَّقَد**; o da onun soyulmasıdır. **حافرٌ نَقِدٌ**: soyulmuş. Ve azı dişinde **النَّقَد**: onun kırılmasıdır; bu, onun etinin (diş etinin) ondan açılmasıyla olur.
Ve babdan: dirhemi **نَقْد** etmek; bu, onun iyiliği yahut başka şeydeki hâlinin açığa çıkarılmasıdır. Ve **درهمٌ نَقْدٌ**: tartısı tam, iyi; sanki hâli açığa çıkarıldı da bilindi. Ve kirpiye **الأنْقد** denir. Derler ki: “Falan, **بلَيْلَةِ أنْقد** geceledi”; bütün gecesini gece yürüyüşüyle geçirdiğinde. Ve o, o kıyastır; çünkü sanki karanlık ondan gidinceye kadar yürür. Ve derler ki: **الشَّيْهَمَ** bütün gece uyumaz. Ve Araplar der: falan, şeye **يَنْقُد** etmeyi sürdürdü; ona bakmayı sürdürdüğünde.
Ve babdan şâz olan: **النَّقَد**: küçük koyunlar; onunla, neredeyse büyümeyen cılız çocuk benzetilir.
(**نقذ**)  **النون** ve**القاف** ve**الذال**: bir şeyi kurtarıp ayıklamaya delâlet eden sahih bir asıldır. Onu ondan **أنقذتُه**: onu kurtardım. Ve **فرسٌ نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmış; ve atlar **نقائذ**. Ve senin **أنقَذْتَه** her şey **نَقَذٌ**’dür.
(**نقر**)  **النون** ve**القاف** ve**الراء**: bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden sahih bir asıldır; onda bir oyuk açılıncaya kadar; sonra onda genişletilir.
[Ondan] kuşun **منقار**’ı; çünkü onunla şeyi **يَنقُر** eder; onda iz bırakıncaya kadar. Ve değirmeni **نَقَرت**; **بالمنقار** ile; o da o demir parçasıdır.
Ve babdan: işi **نقَّرتُ**; onu bilinceye kadar; bu, onu araştırmandır; sanki onu bilmen, onda bir **نَقْر**’dır. Ve adamı **نقرت**: onu ayıpladım; sanki bir şeyle vurdun da onda iz bıraktın. Ve bir kadın kocasına dedi: “Beni **بَنِي نَظَرَى**’ya uğrat ve beni **بَنَاتِ نَقَرَى**’ya uğratma”; yani beni bana bakan erkeklere uğrat; beni beni çekiştiren kadınlara uğratma. Ve **النُّقرة**: sel suyunun kaldığı yer; sanki **نُقِر** edilip oyulmuştur. Ve **المناقِرَ**’ın teki **منْقر**’dir; onlar, başları dar küçük kuyulardır; sanki yerde **نَقْراً** ile oyulmuşlardır. Ve ensenin **نُقْرة**’si: ondaki çukurluktur. Ve **النَّقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta. Ve **النَّقير**: bir ağacın kökü; oyulur ve içinde şıra yapılır. Ve o, hakkında nehiy gelen şeydir. Ve falan **كريم النَّقِير**’dir; yani asıl; sanki o, ondan oyulup çıkarılan yerdir. Ve “Onları **النَّقَرَى** çağırdı” sözleri: bir topluluğu çağırıp başkalarını çağırmamasıdır; alçaklığından. Ve o, sahih bir kıyastır; çünkü onları tümüyle çağırmaz; fakat toplantıya gelir de birine fısıldar; sanki onu **ينقُره** eder; yahut eliyle onu **ينقُره** eder ki onunla kalksın. Ve **النَّاقور**: kıyamet günü meleğin üfleyeceği sûrdur; o, vuruşuyla âlemleri **يَنقُر** eder.
Ve babdan: işi **نقَّرت**; onu araştırdığında.
Ve asıldan şâz olanlardan: “Şeyden **أنْقَرَ**; **إنقاراً**: vazgeçti.” Ve hadiste: “Allah, müminin katilinden **لِيُنْقِرَ** olacak değildir”; sanki ona azap etmekten vazgeçmez. Dedi ki:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ *
(**نقز**)  **النون** ve**القاف** ve**الزاء**: inceliğe, hafifliğe ve küçüklüğe delâlet eden bir asılcıktır. Ondan **النَّقْز**: sıçrama. Ve ceylanın **نواقز**’i: ayakları. Ve insanların **نَقَزُ**’u: aşağılıkları. Ve **النَّقَز**: kötü adam. Ve **النُّقَاز**: koyunu tutan bir hastalık; ondan dolayı çırpınır ve durulmaz. Ve **النَُّقَّاز**: küçük serçeler.
(**نقس**)  **النون** ve**القاف** ve**السين**: güzel olmayan bir şeyle bir şeyi lekelemeye delâlet eden bir asılcıktır. Onu **نَقَسته**: onu ayıpladım; sanki onu çirkin bir şeyle lekeledin. Aslı **نِقْس المِداد**’dır; çoğulu **أنقاس**.
(**نقش**)  **النون** ve**القاف** ve**الشين**: bir şeyi çıkarmaya ve ondan hiçbir şey bırakılmayıncaya kadar onu bütünüyle almaya delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ona yakın olan kıyas edilir. Ondan: **نَقْش** kılın **بالمِنقاش** ile; o da onun yolunmasıdır. Ondan: **المناقَشة**: hesaptaki ince eleyip sık dokuma; ondan hiçbir şey bırakılmayıncaya kadar. Ve hadiste: “Hesapta **نُوقِشَ** edilen azap görür.” Ve denir: **شَجَّةٌ منقوشةٌ**: ondan kemikler oyulur; yani çıkarılır. Ve denir: koyunun yatak yerini **نقَشْتُ**: onu dikenden temizledim. Ve **النَّقيش**: dağınık eşya; sanki onun bir kısmı bir kısmından **انتُقِشَ** edildi; yani bir kısmı bir kısmından ayrıldı. Ve babdan: bir şeyin **نقْشُ**’u: onu güzelleştirmektir; sanki onu **ينقُشُه** eder; yani kusurlarını ondan giderir ve onu güzelleştirir. Sonra bu ödünç alınır da denir: hurma salkımını **نقشت**. O, onu dikenle dövmendir; ta ki olgunlaşıp yumuşasın. Ve derler ki: “Bunu **انتقَشْتَ** ne iyi”; yani onu seçtin. Ve bu, bunun **نَقِيشُ**’idir; yani onun benzeridir. Ve Allah’ın ne bir zıddı ne de bir **نَقِيش**’i vardır; yani onun sûretinde ve nakşında ona benzer olan yoktur.
(**نقص**)  **النون** ve**القاف** ve**الصاد**: tek bir kelimedir; o da **النَّقْص**: artmanın zıddı. Şey **نَقَصَ**; ve ben onu **نَقَصْتُ**; ve o **مَنْقوص**’tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıp; denir: onda **نقيصةٌ** yok; yani eksilen bir şey yok. Bütün babın dönüşü buna göredir.
(**نقض**)  **النون** ve**القاف** ve**الضاد**: bir şeyi bozup çözmeye delâlet eden sahih bir asıldır; bazen de ses cinsinden bir mânaya delâlet eder. İpi ve binayı **نَقَضْتُ**. Ve **النَّقيض**: bozulmuş olan; bu yüzden zayıf deveye **نِقْضٌ** denir; sanki yolculuklar onu bozdu; çoğulu **أنقاض**. Ve şiirde **المُنَاقَضَة** bundandır; sanki o, arkadaşının kurduğunu bozmak ister. Ve ahdi bozmak da ondandır. Ve **النِّقْض**: yerden trüfü çıkarmak istediğinde, toprağın ondan **مُنْتَقَضُ** olan kısmıdır. Onu **نَقضْتُها**; bozma olarak. Ve yara **انتقضت**: sanki kaynaşmıştı da sonra bozuldu.
Ama ses: eklemlerin sesine onların **نَقِيض**’i denir; o, birincisine yakındır; çünkü sanki onlar bozulur da o sırada onlardan bir ses işitilir. Ve tavuk **أنقَضَت**: ses çıkardı. Ve **الإنقاض**: çökmüş deve yavrusunu sürmektir. Dedi ki:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ
Der ki: onun, onunla gürleyip böğürdüğü devesini çaldım ve ona, onunla **تُنْقِضُ** edeceği bir genç deve bıraktım.
(**نقط**)  **النون** ve**القاف** ve**الطاء**: şeyde latif bir noktaya delâlet eden bir asılcıktır. Hurma ağaçlarından parçaya **نُقْطة** denir. Ve denir: o, azlıkta noktaya benzetmedir.
(**نقع**)  **النون** ve**القاف** ve**العين**: iki sahih asıldır: biri, sıvı gibi bir şeyin kendi yerinde durmasına delâlet eder; diğeri, seslerden bir sese.
Birincisi: su, kendi **مَنْقعه**’inde **نَقَع** etti: duruldu. Ve şey suda **استَنْقع** etti. Ve **النَّقُوع**: suda bekletilen şey; bir ilaç veya nebiz gibi. Ve **المِنْقَع**: o kaptır. Ve **المِنْقَع**: çocuk için küçük tencere gibi; içine süt konur ve ona yedirilir. Ona **مِنْقَع البُرَم** denir; taşlardan olur. Ve **النَّقيع**: kuru üzümden yapılan içki; sanki kuru üzüm onun için ıslatılır. Ve **النَّقِيع**: hurmanın içinde ıslatıldığı havuz. Ve **النَّقِيع** ve**النَّقْع**: durulmuş su. Ve **ماءٌ ناقعٌ**: **النَّاجع** gibi; sanki yerinde duruldu da harareti kırdı. Ve aynı şekilde **النَّقُوع**. Ve **النَّقيع**: suyu çok kuyu. Ve hadiste gelen kuyunun **نَقْع**’ı: onun suyudur; sanki o, onun için bir karardır. Ve **الأنقوعة**: tiridin çukuru. Ve “O, **شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ**” sözleri: bir işe defalarca dönen demektir. Böyle derler; bize göre onun yönü şudur: ürkek kuş, kendini sakınarak su başlarına varmaz; fakat selâmet bulmak için durgun su yerlerine gelir, içer; aynı şekilde akıllı, ihtiyatlı adam da işlerinde ancak selâmet yerlerine atılır. Ve **النَّقيعة**: sütün safı. Ama **النقيعة** hakkında bir topluluk dedi: taksimden önce yağmadan elde edilip korunan şey. Şair dedi ki:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ
Ve denir: bilakis **النَّقيعة**: yolculuktan gelen için yapılan yemektir; sanki o, onun için hazırlandığında **نقع** etti; yani yerleştirildi. Bu iki vecih, bu hususta söylenenlerin en iyisidir; çünkü ikisi daha kıyasîdir. Ve derler ki: **النَّقيعة**: bir deve sürüsü sayısınca bir deve kesilir; koyun için kesilen **الفَرَعة** gibi.
Ama diğer asıl: **النَّقيع**: çığlık; o da **النَّقْع**’dır. Ve ses **نقَعَ** etti: yükseldi. Dedi ki:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ
Ve denir: **النَّقع**: devekuşunun sesi. Ve **النّقَّاع**: yanında olmayan şeyle çokluk taslayan adam; sanki onunla bağırır.
Ama “rengi **انتُقعَ** oldu” sözleri ibdâldendir; aslı **امْتُقعَ**’dır; onu zikrettik.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ق ح
نقّح العود‏:‏ شذّبه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نقّح الكلام‏.‏
وخير الشعر الحوليّ المنقّح‏.‏
وتقول‏:‏ ما قرض الشعر المنقّح إلا بالذّهن الملقّح‏.‏
ورجل منقّح‏:‏ مجرّبٌ‏.‏
ونقّحته السنون‏:‏ نالت منه‏.‏
وتنقّح شحم النّاقة‏:‏ ذهب بعض الذّهاب‏.‏

##### Türkçe

ن ق ح
**نقّح العود**: Onu yonttu/düzeltip budadı.
Ve mecazdan: **نقّح الكلام**.
Ve en hayırlı şiir, yıllık olan, **المنقّح** (ayıklanmış/düzeltilmiş) olandır.
Ve dersin ki: **ما قرض الشعر المنقّح إلا بالذّهن الملقّح**.
Ve **رجل منقّح**: tecrübeli.
Ve **نقّحته السنون**: ondan aldı (ona erişti).
Ve **تنقّح شحم النّاقة**: bir miktar gidip gitti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّنْقِيح، وفي التهذيب النَّقْحُ: تَشْذِيبُك عن العصا أُبَنَها حتى تَخْلُصَ. وتَنْقِيحُ الجِذْع: تَشْذِيبه. وكلُّ ما نَحَّيْتُ عنه شيئاً، فقد نَقَّحْته؛ قال ذو الرمة:
من مُجْحِفاتِ زَمَنٍ مِرِّيدِ،
نَقَّحْنَ جِسْمي عن نُضارِ العُودِ
ونَقَّح الشيءَ: قَشَّره؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد لغُلَيِّم من بني دُبَيْر:
إِليكَ أَشكو الدَّهْرَ والزَّلازِلا،
وكلَّ عامٍ نَقَّحَ الحَمائِلا
يقول: نَقَّحوا حَمائل سيوفهم أَي قشَرُوها فباعوها لشدة زمانهم. ابن الأَعرابي: أَنْقَحَ الرجلُ إَذا قلع حِلْيَةَ سيفه في الجَدْبِ والفقر. وأَنْقَح شِعْرَه إِذا نَقَّحه وحَكَّكَه. ونَقَّحَ النخلَ أَصلحه وقَشَره. وتَنقيحُ الشِّعر: تهذيبه. يقال: خيرٌُ الشِّعر الحَوْليُّ المُنَقَّحُ. وتَنَقَّحَ شَحمُ الناقة أَي قلَّ. ونقَّحَ الكلامَ: فتَّشه وأَحسن النظر فيه؛ وقيل: أَصلحه وأَزال عيوبه. والمُنَقَّحُ: الكلام الذي فُعل به ذلك. وروى الليث عن أَبي عمرو بن العلاء أَنه قال في مَثَلٍ: اسْتَغْنَتِ السُّلاَّدَةُ عن التنقيح؛ وذلك أَن العصا إِنما تُنَقَّح لتَمْلُسَ وتَخْلُقَ، والسُّلاّءة: شوكة النخلة وهي في غاية الاستواء والمَلاسَة، فإِن ذهبتَ تَقْشِرُ منها خَشُنَتْ؛ يضرب مثلاً لمن يريد تجويد شيء هو في غاية الجَوْدة من شِعْر أَو كلام أَو غيره مما هو مستقيم؛ قال أَبو وَجْزَة السَّعدي:
طَوْراً وطَوراً يَجُوبُ العُقْرَ من نَقَحٍ
كالسَّنْدِ، أَكْبادُه هِيمٌ هَراكيلُ
أَزاد بها البيضمن حبال الرمل. والنَّقَحُ: الخالص من الرمل. والسَّنْدُ: ثيابٌ بيض. وأَكباد الرمل: أَوساطه. والهَراكيل: الضِّخامُ من كُثْبانه.
وفي حديث الأَسْلَميّ: إِنه لَنِقْحٌ أَي عالم مُجَرَّب. يقال: نَقَّحَ العظمَ إِذا استخرج مُخَّه. ونَقَّحَ الكلامَ إِذا هَذَّبه وأَحْسَنَ أَوصافَه. ورجل مُنَقَّحٌ: أَصابته البلايا؛ عن اللحياني؛ وقال بعضهم: هو مشتق من ذلك. ونَقَحَ العظمَ يَنْقَحُه نَقْحاً وانْتَقَحَه: اسْتخرج مُخَّه، والخاء لغة، وكأَنه بالخاء استخراج المخ واستئصاله، وكأَنه بالحاء تخليصه.
والنَّقْحُ: سحاب أَبيض صَيْفِيّ؛ قال العُجَيْرُ السَّلُوليُّ: نَقْحٌ بَواسِقُ يجْتَلي أَوْساطَها
بَرْقٌ، خِلالَ تَهلُّل ورَبابِ

##### Türkçe

**التَّنْقِيح**; ve Tehzîb’de **النَّقْحُ**: senin, değnekten onun budaklarını yontmandır; ta ki arınsın. Ve **تَنْقِيحُ الجِذْع**: onun yontulmasıdır. Ve her neyi ondan bir şeyi uzaklaştırdıysam, artık onu **نَقَّحْته**; Zû’r-Rumme dedi ki:

Zamanın yıkıcılarından, acı, inatçı,
**نَقَّحْنَ** bedenimi, dalın parlaklığından.

Ve **نَقَّح** şeyi: onu soydu; İbnü’l-A‘râbî’den; ve Dubeyr oğullarından Guleyyim’e ait olarak inşad etti:

Sana zamanı ve zelzeleleri şikâyet ediyorum,
ve her yıl **نَقَّحَ** kınları.

Der ki: Kılıçlarının kınlarını **نَقَّحوا**, yani onları soydular da zamanlarının şiddetinden dolayı onları sattılar. İbnü’l-A‘râbî: Adam **أَنْقَحَ**; kıtlık ve fakirlikte kılıcının süsünü söktüğü zaman. Ve şiirini **أَنْقَح**; onu **نَقَّحه** ve onu ovup sürttüğü zaman. Ve hurma ağacını **نَقَّحَ**: onu ıslah etti ve onu soydu. Ve **تَنقيحُ الشِّعر**: onun ıslah edilip düzeltilmesidir. Denir: Şiirin hayırlısı, yıllık, **المُنَقَّحُ** olandır. Ve devenin yağı **تَنَقَّحَ**; yani azaldı. Ve sözü **نقَّحَ**: onu araştırdı ve onda bakışı güzel yaptı; ve denildi: onu ıslah etti ve kusurlarını giderdi. Ve **المُنَقَّحُ**: kendisine bu yapılan sözdür. Leys, Ebû Amr b. el-Alâ’dan rivayet etti: O, bir meselde şöyle dedi:

**اسْتَغْنَتِ السُّلاَّدَةُ عن التنقيح**;

ve bu, değneğin ancak **تُنَقَّح** olması, düzleşmesi ve pürüzsüzleşmesi içindir; ve **السُّلاّءة**: hurma ağacının dikeni olup, en uç düzlüğün ve pürüzsüzlüğün içindedir; artık ondan soymaya gidersen, kabalaşır; şiirden yahut sözden yahut başka şeyden, düzgün olan, en uç iyilikte olan bir şeyi güzelleştirmek isteyen kimse için mesel olarak vurulur; Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi ki:

Bazen ve bazen, **نَقَحٍ**’tan, çorak yeri yarar,
**كالسَّنْدِ** gibi; onun içleri, susuz, iri kum tepeleridir.

Onunla, kumun iplerini beyazlattı. Ve **النَّقَحُ**: kumdan hâlis olandır. Ve **السَّنْدُ**: beyaz elbiselerdir. Ve **أَكباد الرمل**: onun ortalarıdır. Ve **الهَراكيل**: onun kum tepelerinden iri olanlardır.

Ve el-Eslemî’nin hadisinde: “Şüphesiz o, elbette **لَنِقْحٌ**’tır”; yani tecrübeli âlim. Denir: Kemiği **نَقَّحَ**; iliğini çıkardığı zaman. Ve sözü **نَقَّحَ**; onu düzelttiği ve vasıflarını güzel yaptığı zaman. Ve **رجل مُنَقَّحٌ**: belâlar ona isabet etmiştir; Lihyânî’den; ve bazısı dedi ki: O, bundan türemiştir. Ve kemiği **نَقَحَ**; onu **يَنْقَحُه نَقْحاً** ve onu **انْتَقَحَه**: iliğini çıkardı; ve **الخاء** bir lehçedir; sanki **بالخاء** ile ilik çıkarma ve onu kökünden söküp alma; ve sanki **بالحاء** ile onu arıtıp ayıklama.

Ve **النَّقْحُ**: yazlık, beyaz buluttur; el-Uceyr es-Selûlî dedi ki:

**نَقْحٌ**; yüksekler; ortalarını seyrettirir
bir şimşek; sevinç ve ince bulutlar arasında.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ق ح * * تَنْقِيحُ * الشِّعر تهذيبه يقال خير الشِّعر الحَوْلي * المُنَقَّحُ

##### Türkçe

* ن ق ح * * **تَنْقِيحُ** * şiirin arıtılmasıdır; “şiirin en hayırlısı, yıllık **المُنَقَّحُ** olandır” denir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نقح العظم، كمنع، ينقح نفحا: استخرج مخه. والخاء لغة فيه كنقحه تنقيحا، وانتقحه انتقاحا. ونقح الشيء: قشره، عن ابن الأعرابي. وأنشد لغليم من دبير:
  إليك أشكو الدهر والزلازلا                      وكل عام نقح الحـمـائلا يقول: نقحوا حمائل سيوفهم، أي قشروها فباعوها لشدة زمانهم. ونقح الجذع: شذبه عن أبنه، بضم الهمزة وفتح الموحدة، كنقحه تنقيحا. وفي التهذيب النقح: تشذيبك عن العصا أبنها حتى تخلص. وتنقيح الجذع تشذيبه. وكل ما نحيت عنه شيئا فقد نقحته. قال ذو الرمة:
  من مجحفـات زمـن مـريد                      نقحن جسمي عن نضار العود ومن المجاز: تنقيح الشعر وإنقاحه: تهذيبه. يقال خير الشعر الحولي المنقح. وأنقح شعره إذا حككه. ونقح الكلام: فتشه وأحسن النظر فيه، وقيل أصلحه وأزال عيوبه. والمنقح: الكلام الذي فعل به ذلك. ومن سجعات الأساس: ما قرض الشعر المنقح، إلا بالذهن الملقح. ومن المجاز: ناقحه، إذا نافحه وكافحه، إن لم يكن تصحيفا. والنقح، بفتح فسكون: سحاب أبيض صيفي. قال العجير السلولي:
  نقح بواسق يجتلي أوساطها                      برق خلال تهلل وربـاب وقال أبو وجزة السعدي: طورا وطورا يجوب العقر من نقح كالسند أكباده هيم هراكيل النقح، بالتحريك: الخالص من الرمل. والسند: ثياب بيض. وأكباد الرمل: أوساطه. والهراكيل الضخام من كثبانه. أراد الشاعر هنا البيض من حبال الرمل. وعن ابن الأعرابي: يقال أنقح الرجل، إذا قلع حلية سيفه في أيام الجدب أي القحط والفقر. كنقح. وقد تقدم. ومن المجاز: تنقح شحمه، الصواب شحم ناقته، كما في سائر الأمهات وكتب الغريب، أي قل. وفي الأساس: ذهب بعض ذهاب. ومما يستدرك عليه: في حديث الأسلمي إنه لنقح، أي عالم مجرب. ومن المجاز: رجل منقح: أصابته البلايا، عن اللحياني. وقال بعضهم: هو مأخوذ من تنقيح الشعر. ونقحته السنون: نالت منه، وهو مجاز أيضا. وروى الليث عن أبي عمرو بن العلاء أنه قال في مثل استغنت السلاءة عن التنقيح، وذلك أن العصا إنما تنقح لتملس وتملق والسلاءة: شوكة النخلة، وهي في غاية الاستواء والملاسة، فإن ذهبت تقشر منها خشنت، يضرب مثلا لمن يريد تجويد شيء هو في غاية الجودة، من شعر، أو كلام أو غيره، مما هو مستقيم.

##### Türkçe

**نقح** kemiği, **كمنع** (kalıbında), **ينقح** **نفحا**: iliğini çıkardı. **الخاء** onda bir lugattır; **كنقحه تنقيحا** ve **انتقحه انتقاحا** gibi. Ve **نقح الشيء**: onu soydu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Dubeyr’den Ğuleym’e ait olarak inşad etti:
  Sana zamandan ve zelzelelerden şikâyet ediyorum                      Ve her yıl **نقح** **الحـمـائلا**
Şöyle der: **نقحوا حمائل سيوفهم**; yani onları soydular da zamanlarının şiddetinden dolayı sattılar. Ve **نقح الجذع**: onu budadı; ondan (naklen); hemzenin dammesi ve **الموحدة**’nın feth’i ile; **كنقحه تنقيحا** gibi. Ve **التهذيب**’de: **النقح**: asadan onun **أبنها**’sını budaman; ta ki arınsın. Ve **تنقيح الجذع** onun budanmasıdır. Ve her neyi ondan bir şey uzaklaştırdıysan, muhakkak onu **نقحته**. Zû’r-Rumme dedi:
  İrâdesiz bir zamanın yıpratıcılarından                      **نقحن** bedenimi parlak dalın tazeliğinden
Ve mecazdan: **تنقيح الشعر** ve **إنقاحه**: onu arıtmasıdır. Denir: en hayırlı şiir, yıllık, **المنقح** olandır. Ve **أنقح شعره**: onu ovduğunda. Ve **نقح الكلام**: onu araştırdı ve onda bakışı güzel yaptı; ve denildi: onu ıslah etti ve ayıplarını giderdi. Ve **المنقح**: kendisine bu yapılan sözdür. Ve **الأساس**’ın secilerinden: **ما قرض الشعر المنقح، إلا بالذهن الملقح**. Ve mecazdan: **ناقحه**; eğer tashif değilse, **نافحه** ve **كافحه** ettiğinde. Ve **النقح** (feth ile sonra sükûn): yazlık beyaz bulut. El-‘Uceyr es-Sulûlî dedi:
  Yüksek (bulutlar) **نقح**; ortalarını seyrettirir                      İçlerinden bir şimşek; parıltı ve **ربـاب**
Ve Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi: **طورا وطورا يجوب العقر من نقح كالسند أكباده هيم هراكيل**. **النقح** (hareke ile): kumun hâlis olanı. Ve **السند**: beyaz elbiseler. Ve **أكباد الرمل**: onun ortalarıdır. Ve **الهراكيل**: onun kum tepelerinin iri olanlarıdır. Şair burada kum iplerinin beyazlarını kastetti. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **أنقح الرجل**; kıtlık günlerinde, yani kuraklık ve fakirlikte, kılıcının süsünü söktüğünde. **كنقح** gibi. Ve geçti. Ve mecazdan: **تنقح شحمه**; doğrusu, diğer ana kaynaklarda ve garîb kitaplarında olduğu gibi, **شحم ناقته**’dir; yani azaldı. Ve **الأساس**’ta: bir kısmı gitti. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الأسلمي** hadîsinde: onun **لنقح** olduğu; yani bilen, tecrübeli. Ve mecazdan: **رجل منقح**: belâlar ona isabet etti; el-Lihyânî’den. Ve bazısı dedi: o, **تنقيح الشعر**’den alınmıştır. Ve **نقحته السنون**: ondan aldı; ve o da mecazdır. Ve Leys, Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’dan rivayet etti ki o, şu meselde dedi: **استغنت السلاءة عن التنقيح**; bu, asanın ancak düzleşsin ve kayganlaşsın diye **تنقح** edilmesindendir. Ve **السلاءة**: hurma ağacının dikeni; o, düzgünlük ve pürüzsüzlüğün nihayetindedir; eğer ondan soymaya gidersen kabalaşır. Şiirden, yahut sözden, yahut başkasından, düzgün olan şeylerden, nihayet derecede iyi olan bir şeyi iyileştirmek isteyen kimse için mesel olarak vurulur.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَقَحَ شَيْئًا
1 نَقَحَ شَيْئًا ذ , aor. نَقَحَ , (inf. n. نَقْحٌ, TA,) He peeled, or barked, a thing; peeled off, stripped off, or removed, its outer covering. (K, TA.) نَقَحَ العُودَ, (Msb,) or العَصَا, (T,) aor. نَقَحَ , inf. n. نَقْحٌ, (Msb,) He pared, or trimmed, the stick, or staff, by cutting off its knots: (T, Msb:) and in like manner you say of anything from which you pare off somewhat. (T.) ― -b2- نَقَحَ الجِذْعَ, inf. n. نَقْحٌ; (K;) and ↓ نقّحهُ, (K,) inf. n. تَنْقِيحٌ; (S;) He pared off the knots of the palm-trunk: (K:) or he pruned, or trimmed, the trunk of the palm-tree, by cutting off the stumps of the branches, or by cutting off the superfluous branches. (S.) ― -b3- نَقَحَ, (TA,) and ↓ انقح, (K,) He stripped off the ornaments of his sword [to sell them] in a time of dearth and poverty. (K, TA.) ― -b4- نَقَحَ العَظْمَ, aor. نَقَحَ , (K,) inf. n. نَقْحٌ; (TA;) and ↓ نقّحهُ, (inf. n. تَنْقِيحٌ, S;) and ↓ انتقحهُ; (S, K;) He extracted the marrow from the bone: (S, K:) or

نقّحه
نقّحه ذ has an intensive signification. (Msb.) ― -b2- نَقَحَ شَيْئًا He separated what was good from what was bad of the thing. (Msb.)

نقّح الشِّعْرَ
2 نقّح الشِّعْرَ ذ , inf. n. تَنْقِيحٌ; (S, K;) and ↓ انقحهُ, inf. n. اِنْقَاحٌ; (K;) (tropical:) He trimmed, pruned, or put into a right or proper state, poetry, or verses. (S, K.) ― -b2- نقّح الكَلَامَ (tropical:) He scrutinized the language, and examined it well: or he put it to rights, or trimmed it, and removed its faults, or defects. (TA.) ― -b3- See 1.

4 أَنْقَحَ see 1 and 2.

تنقّح شَحْمُهُ
5 تنقّح شَحْمُهُ ذ , (K,) or شَحْمُ النَّاقَةِ, (S,) or شَحْمُ نَاقَتِهِ, (TA, &c.,) (tropical:) His fat, (K,) or the fat of the she-camel, (S,) or the fat of his she-camel, (TA, &c.,) became little in quantity, or diminished, (S, K, &c.,) or partially went away. (A.)

8 اِنْتَقَحَ see 1.

خَيْرُ الشِّعْرِ الحَوْلِىُّ المُنَقَّحُ
خَيْرُ الشِّعْرِ الحَوْلِىُّ المُنَقَّحُ ذ (tropical:) [The best of poetry is that which is a year old, and trimmed, or pruned]. (S.)

##### Türkçe

**نَقَحَ شَيْئًا**
1 **نَقَحَ شَيْئًا** ذ , muzâri‘ **نَقَحَ** , (mast. is. **نَقْحٌ**, TA,) O, bir şeyi soydu yahut kabuğunu soydu; onun dış örtüsünü soyup çıkardı, sıyırıp çıkardı yahut giderdi. (K, TA.) **نَقَحَ العُودَ**, (Msb,) yahut **العَصَا**, (T,) muzâri‘ **نَقَحَ** , mast. is. **نَقْحٌ**, (Msb,) O, çubuğu yahut asâyı, boğumlarını kesip atarak yonttu yahut düzeltti: (T, Msb:) ve aynı şekilde, bir miktarını yontup çıkardığın her şey hakkında söylersin. (T.) ― -b2- **نَقَحَ الجِذْعَ**, mast. is. **نَقْحٌ**; (K;) ve ↓ **نقّحهُ**, (K,) mast. is. **تَنْقِيحٌ**; (S;) O, hurma kütüğünün boğumlarını yontup çıkardı: (K:) yahut o, hurma ağacının gövdesini, dalların kütüklerini kesip atarak yahut fazla dalları kesip atarak budadı yahut düzeltti. (S.) ― -b3- **نَقَحَ**, (TA,) ve ↓ **انقح**, (K,) O, kıtlık ve yoksulluk zamanında kılıcının süslerini [satmak için] sıyırıp çıkardı. (K, TA.) ― -b4- **نَقَحَ العَظْمَ**, muzâri‘ **نَقَحَ** , (K,) mast. is. **نَقْحٌ**; (TA;) ve ↓ **نقّحهُ**, (mast. is. **تَنْقِيحٌ**, S;) ve ↓ **انتقحهُ**; (S, K;) O, kemikten iliği çıkardı: (S, K:) yahut

**نقّحه**
**نقّحه** ذ şiddet (yoğunluk) anlamına sahip bir alâmettir. (Msb.) ― -b2- **نَقَحَ شَيْئًا** O, şeyin iyisini kötüsünden ayırdı. (Msb.)

**نقّح الشِّعْرَ**
2 **نقّح الشِّعْرَ** ذ , mast. is. **تَنْقِيحٌ**; (S, K;) ve ↓ **انقحهُ**, mast. is. **اِنْقَاحٌ**; (K;) (mecaz:) O, şiiri yahut beyitleri düzeltti, budadı yahut doğru yahut uygun bir hâle koydu. (S, K.) ― -b2- **نقّح الكَلَامَ** (mecaz:) O, sözü didikledi ve onu iyice inceledi: yahut onu doğrulttu yahut düzeltti, ve onun kusurlarını yahut eksiklerini giderdi. (TA.) ― -b3- 1’e bak.

4 **أَنْقَحَ** 1 ve 2’ye bak.

**تنقّح شَحْمُهُ**
5 **تنقّح شَحْمُهُ** ذ , (K,) yahut **شَحْمُ النَّاقَةِ**, (S,) yahut **شَحْمُ نَاقَتِهِ**, (TA, &c.,) (mecaz:) Onun yağı, (K,) yahut dişi devenin yağı, (S,) yahut onun dişi devesinin yağı, (TA, &c.,) miktarca az oldu yahut azaldı, (S, K, &c.,) yahut kısmen gitti. (A.)

8 **اِنْتَقَحَ** 1’e bak.

**خَيْرُ الشِّعْرِ الحَوْلِىُّ المُنَقَّحُ**
**خَيْرُ الشِّعْرِ الحَوْلِىُّ المُنَقَّحُ** ذ (mecaz:) [Şiirin en hayırlısı, bir yıllık olan ve düzeltilmiş yahut budanmış olandır]. (S.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَقَحَ
نَقَحَ A ( n. ac. نَقْح 1 ),
a.  Extracted marrow.

b.  Pared, stripped; trimmed, pruned.

c.  Separated.

نَقَّحَ
نَقَّحَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

c.  Composed ( poetry ).

d.  [ coll. ], Revised, reviewed, corrected.

نَاْقَحَ
نَاْقَحَ III ,
a.  Disputed with.

أَنْقَحَ
أَنْقَحَ IV ,
a.  see I (a) & II ( c ), ( d ).

d.  Stripped off.

تَنَقَّحَ
تَنَقَّحَ V ,
a.  Diminished ( fat ).

اِنْتَقَحَ
اِنْتَقَحَ VIII ,
a.  see I (a) .

نَقْح
نَقْح 1 ,
a.  White summer-cloud.

نَقْحَة
نَقْحَة 1t
a.  [ coll. ], Spot, stain.

نَقَح
نَقَح 4 ,
a.  Clean sand.

نَقَّحَ
N. Ac. نَقَّحَ II ,
a.  Brevity, conciseness.

b.  [ coll. ], Revision.

##### Türkçe

**نَقَحَ**
**نَقَحَ** A (isim-fiil **نَقْح** 1),
a. İlik çıkardı.

b. Soydu, sıyırdı; budadı, kırptı.

c. Ayırdı.

**نَقَّحَ**
**نَقَّحَ** II,
a. I (a), (b)’ye bak.

c. Şiir tertip etti (şiir yazdı).

d. [topluluk], Gözden geçirdi, inceledi, düzeltti.

**نَاْقَحَ**
**نَاْقَحَ** III,
a. İle tartıştı.

**أَنْقَحَ**
**أَنْقَحَ** IV,
a. I (a) ve II (c), (d)’ye bak.

d. Soyup çıkardı.

**تَنَقَّحَ**
**تَنَقَّحَ** V,
a. (Yağ) azaldı.

**اِنْتَقَحَ**
**اِنْتَقَحَ** VIII,
a. I (a)’ye bak.

**نَقْح**
**نَقْح** 1,
a. Beyaz yaz bulutu.

**نَقْحَة**
**نَقْحَة** 1t
a. [topluluk], Leke, iz.

**نَقَح**
**نَقَح** 4,
a. Temiz kum.

**نَقَّحَ**
İsim-fiil **نَقَّحَ** II,
a. Kısalık, vecizlik.

b. [topluluk], Gözden geçirme.
