# نقح — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%AD/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نقح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%AD.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نقح

نقح العظم، كمنع، ينقح نفحا: استخرج مخه. والخاء لغة فيه كنقحه تنقيحا، وانتقحه انتقاحا. ونقح الشيء: قشره، عن ابن الأعرابي. وأنشد لغليم من دبير:
  إليك أشكو الدهر والزلازلا                      وكل عام نقح الحـمـائلا يقول: نقحوا حمائل سيوفهم، أي قشروها فباعوها لشدة زمانهم. ونقح الجذع: شذبه عن أبنه، بضم الهمزة وفتح الموحدة، كنقحه تنقيحا. وفي التهذيب النقح: تشذيبك عن العصا أبنها حتى تخلص. وتنقيح الجذع تشذيبه. وكل ما نحيت عنه شيئا فقد نقحته. قال ذو الرمة:
  من مجحفـات زمـن مـريد                      نقحن جسمي عن نضار العود ومن المجاز: تنقيح الشعر وإنقاحه: تهذيبه. يقال خير الشعر الحولي المنقح. وأنقح شعره إذا حككه. ونقح الكلام: فتشه وأحسن النظر فيه، وقيل أصلحه وأزال عيوبه. والمنقح: الكلام الذي فعل به ذلك. ومن سجعات الأساس: ما قرض الشعر المنقح، إلا بالذهن الملقح. ومن المجاز: ناقحه، إذا نافحه وكافحه، إن لم يكن تصحيفا. والنقح، بفتح فسكون: سحاب أبيض صيفي. قال العجير السلولي:
  نقح بواسق يجتلي أوساطها                      برق خلال تهلل وربـاب وقال أبو وجزة السعدي: طورا وطورا يجوب العقر من نقح كالسند أكباده هيم هراكيل النقح، بالتحريك: الخالص من الرمل. والسند: ثياب بيض. وأكباد الرمل: أوساطه. والهراكيل الضخام من كثبانه. أراد الشاعر هنا البيض من حبال الرمل. وعن ابن الأعرابي: يقال أنقح الرجل، إذا قلع حلية سيفه في أيام الجدب أي القحط والفقر. كنقح. وقد تقدم. ومن المجاز: تنقح شحمه، الصواب شحم ناقته، كما في سائر الأمهات وكتب الغريب، أي قل. وفي الأساس: ذهب بعض ذهاب. ومما يستدرك عليه: في حديث الأسلمي إنه لنقح، أي عالم مجرب. ومن المجاز: رجل منقح: أصابته البلايا، عن اللحياني. وقال بعضهم: هو مأخوذ من تنقيح الشعر. ونقحته السنون: نالت منه، وهو مجاز أيضا. وروى الليث عن أبي عمرو بن العلاء أنه قال في مثل استغنت السلاءة عن التنقيح، وذلك أن العصا إنما تنقح لتملس وتملق والسلاءة: شوكة النخلة، وهي في غاية الاستواء والملاسة، فإن ذهبت تقشر منها خشنت، يضرب مثلا لمن يريد تجويد شيء هو في غاية الجودة، من شعر، أو كلام أو غيره، مما هو مستقيم.

### Türkçe

**نقح** kemiği, **كمنع** (kalıbında), **ينقح** **نفحا**: iliğini çıkardı. **الخاء** onda bir lugattır; **كنقحه تنقيحا** ve **انتقحه انتقاحا** gibi. Ve **نقح الشيء**: onu soydu; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Dubeyr’den Ğuleym’e ait olarak inşad etti:
  Sana zamandan ve zelzelelerden şikâyet ediyorum                      Ve her yıl **نقح** **الحـمـائلا**
Şöyle der: **نقحوا حمائل سيوفهم**; yani onları soydular da zamanlarının şiddetinden dolayı sattılar. Ve **نقح الجذع**: onu budadı; ondan (naklen); hemzenin dammesi ve **الموحدة**’nın feth’i ile; **كنقحه تنقيحا** gibi. Ve **التهذيب**’de: **النقح**: asadan onun **أبنها**’sını budaman; ta ki arınsın. Ve **تنقيح الجذع** onun budanmasıdır. Ve her neyi ondan bir şey uzaklaştırdıysan, muhakkak onu **نقحته**. Zû’r-Rumme dedi:
  İrâdesiz bir zamanın yıpratıcılarından                      **نقحن** bedenimi parlak dalın tazeliğinden
Ve mecazdan: **تنقيح الشعر** ve **إنقاحه**: onu arıtmasıdır. Denir: en hayırlı şiir, yıllık, **المنقح** olandır. Ve **أنقح شعره**: onu ovduğunda. Ve **نقح الكلام**: onu araştırdı ve onda bakışı güzel yaptı; ve denildi: onu ıslah etti ve ayıplarını giderdi. Ve **المنقح**: kendisine bu yapılan sözdür. Ve **الأساس**’ın secilerinden: **ما قرض الشعر المنقح، إلا بالذهن الملقح**. Ve mecazdan: **ناقحه**; eğer tashif değilse, **نافحه** ve **كافحه** ettiğinde. Ve **النقح** (feth ile sonra sükûn): yazlık beyaz bulut. El-‘Uceyr es-Sulûlî dedi:
  Yüksek (bulutlar) **نقح**; ortalarını seyrettirir                      İçlerinden bir şimşek; parıltı ve **ربـاب**
Ve Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi: **طورا وطورا يجوب العقر من نقح كالسند أكباده هيم هراكيل**. **النقح** (hareke ile): kumun hâlis olanı. Ve **السند**: beyaz elbiseler. Ve **أكباد الرمل**: onun ortalarıdır. Ve **الهراكيل**: onun kum tepelerinin iri olanlarıdır. Şair burada kum iplerinin beyazlarını kastetti. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **أنقح الرجل**; kıtlık günlerinde, yani kuraklık ve fakirlikte, kılıcının süsünü söktüğünde. **كنقح** gibi. Ve geçti. Ve mecazdan: **تنقح شحمه**; doğrusu, diğer ana kaynaklarda ve garîb kitaplarında olduğu gibi, **شحم ناقته**’dir; yani azaldı. Ve **الأساس**’ta: bir kısmı gitti. Ve ona istidrâk edilenlerdendir: **الأسلمي** hadîsinde: onun **لنقح** olduğu; yani bilen, tecrübeli. Ve mecazdan: **رجل منقح**: belâlar ona isabet etti; el-Lihyânî’den. Ve bazısı dedi: o, **تنقيح الشعر**’den alınmıştır. Ve **نقحته السنون**: ondan aldı; ve o da mecazdır. Ve Leys, Ebû ‘Amr b. el-‘Alâ’dan rivayet etti ki o, şu meselde dedi: **استغنت السلاءة عن التنقيح**; bu, asanın ancak düzleşsin ve kayganlaşsın diye **تنقح** edilmesindendir. Ve **السلاءة**: hurma ağacının dikeni; o, düzgünlük ve pürüzsüzlüğün nihayetindedir; eğer ondan soymaya gidersen kabalaşır. Şiirden, yahut sözden, yahut başkasından, düzgün olan şeylerden, nihayet derecede iyi olan bir şeyi iyileştirmek isteyen kimse için mesel olarak vurulur.
