# نقذ (ن-ق-ذ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B0

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Enkaz” kirpi, “nakize” ise zırh demektir

- Harfler: ن - ق - ذ
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 5 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تُنْقِذُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/siga/%D8%AA%D9%8F%D9%86%D9%92%D9%82%D9%90%D8%B0%D9%8F.md) | تُفْعِلُ | Kurtarırsın | 1 | 1 | [39:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/39:19.md) |
| [فَأَنْقَذَكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%B0%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَأَفْعَلَكُمْ | Hemen sizi kurtardı | 1 | 1 | [3:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/3:103.md) |
| [يَسْتَنْقِذُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%90%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | يَسْتَفْعِلُوهُ | Onu kurtarmak isterler | 1 | 1 | [22:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/22:73.md) |
| [يُنْقَذُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلُونَ | Kurtarılırlar | 1 | 1 | [36:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/36:43.md) |
| [يُنْقِذُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%92%D9%82%D9%90%D8%B0%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | يُفْعِلُونِ | Beni kurtarırlar | 1 | 1 | [36:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/36:23.md) |

## Mücavir kökler — 42 mücavir (59 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ذبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Zubab sinek demektir
2. [سلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Onlardan kapar
3. [حفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hfre çukur demektir
4. [شفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Kenar
5. [طلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Onu talep eder
6. [صرخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%AE.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · “Sarh (sad,ha)” kente hakim yüksek tepe demektir
7. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Şey
8. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Yumruk demektir
9. [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Habl ip demektir
10. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Dane, inek yavrusuna denir
11. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ateş demektir
12. [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kulp, bağ demektir
13. [ألف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
14. [غرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğark, Suya doymuş toprak, bataklık demektir
15. [شفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%81%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Şefeve” dudak demektir
16. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tan demektir
17. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Katlanmış deri demektir
18. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Örnek verdi
19. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
20. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
21. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kelime
22. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
23. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
24. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
25. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Evye kuş yuvası demektir
26. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
27. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
28. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
29. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
30. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İşiten
31. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
32. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
33. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
34. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
35. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
36. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
37. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
38. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
39. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
40. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
41. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
42. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نقذ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md), [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md), [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [ورط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi tehlikeli bir girdaptan, düşman elinden veya helak eşiğinden çekip kurtarmak |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın kendi imkânıyla çıkamayacağı helak ve sapkınlık çukurundan ilahi müdahaleyle çıkarılması |
| Çekirdek Özet 3 | Kurtuluşun dışarıdan gelen etkin bir kudret ve doğru tutunma zeminiyle gerçekleştiği ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü edilgen veya çabasız bir korunma sanıp, düşülen vahim eşiği ve dış müdahale zorunluluğunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نق | Delme, yarıp içine girme, ayıklama ve tesir etme ortak hareketini ifade eder; [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) (delik açma, suru delme), [نقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md) (gagalamak, vurup oymak), [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) (eksilterek aşındırma) ve [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md) (bağı çözüp ayırma) köklerinde bu çekirdek belirgindir. | ذ | Yayılma ve sıyrılma niteliği katarak, bir kıskaçtan, tehlikeli bir girdaptan veya düşman eline geçmiş bir varlıktan çekip ayırma ve salıverme anlamı kazandırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hareket halinde olan canı, hayat kıvılcımını ve devamlılığı temsil eder. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Kuşatan dar boğazı, sınır çizgisini, baskı ve tehlike çemberini simgeler. |
| ذ | Kapı imgesinden türetme; akma, sıyrılma, dışarı taşma | Bir engelin aralığından hızla sıyrılıp geçmeyi, darlık sınırından çıkışı anlatır. |
| نقذ | Sıkışmış canın dar boğazdan sıyrılarak çekilip çıkarılması | Hayati tehlike, düşman kıskacı veya çukurun sınırında duran bir canın çekilip selamete ulaştırılması hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Düşmanın eline geçmiş bir atı veya ganimeti baskın yaparak geri almak, batağa veya uçuruma yuvarlanmak üzere olan canlıyı çekip çıkarmak; nitekim kurtarılan ata نقيذ denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Antere b. Şeddâd el-Absî, savaşta düşmandan geri alınmış yaralı bir atı överken kökü şöyle kullanır: إذ لا أزال على رحالة سابح / نقذ توارثه الكماة مكلّم |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem kabile savaşlarında düşman elinden çekilip alınan zırha نقيذة, helakten çekip çıkarılan kimseye ise دعاء olarak sağlığı için نقذا له denirdi. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Arapça نقذ kökü, merkezi Sami dil sahasında özellikle sıkışık, tehlikeli bir durumdan zorla veya müdahale ile çekip alma semantik çekirdeğini temsil eder. İbranice ve Süryanicede doğrudan aynı fonetik dizilimle geniş bir türetim ailesi sunmaktan ziyade, Güney Sami ve Arap yarımadası göçebe hayatının yağma ve esaretten geri kurtarma pratikleriyle geliştiği görülür. İbranicedeki נצל (n-ts-l, hıfz ve çekip kurtarma) köküyle işlevsel ve semantik paralellik taşırken, Arapçada kökün ilk iki harfi olan نق çekirdeği delme, ayırma ve bir yapının içinden bir parçayı söküp alma dinamizmini yüklenir. Kök, salt pasif bir esenlik halini değil, düşman baskısı veya uçurum gibi somut bir yok oluş eşiğinden zorlu bir hamleyle çekip almayı bildiren özgül bir Arapça gelişimi temsil eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Arabic-English Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Düşmandan geri alınan at, zırh veya tutsak | نق delme/ayırma çekirdeğinden, esaret ve helak zemininden bir varlığı zorla çekip çıkarma yönüne evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Çekip çıkarma ve kurtarma eylemi | İbranice נצל ve Aramice benzer işlevli kurtarma fiilleriyle kavramsal paralellik taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dış bağ kanıtlanamamıştır. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نقذ | Anlamlı | Çekip kurtarma | Tehlikeden, helakten ve düşman elinden çekip alma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نذق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| قنذ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [قذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B0%D9%86.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| ذنق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir |
| [ذقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%82%D9%86.md) | Anlamlı | Çene | İnsanın yüzünün alt kısmı, sakalların bittiği kemik | Kur'an'da geçer; fiziksel anatomik ad |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نقذ | Merkez | Kurtarma | Uçurumun veya düşman kıskacının tam eşiğinden çekip alma | Dışarıdan gelen müdahaleyle helakten sıyırma vurgusu esastır. |
| [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) | Komşu | Kurtulma | Yüksek bir yere çıkarak felaketten uzaklaşma ve feraha erme | Sürecin selametle sonuçlanması ve bireyin kurtulması öne çıkar. |
| [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) | Komşu | Arınma / Ayrışma | Bir karışımın içinden saflaşarak, katışıklardan temizlenerek çıkma | Karışıklıktan, şüpheden ve yabancı unsurlardan sıyrılmayı anlatır. |
| [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) | Komşu | Bedel ile kurtarma | Bir karşılık, kurban veya tazminat vererek tutsağı serbest bırakma | Bir bedel ödeme mekanizması içerir. |
| [ورط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%B7.md) | Zıt | Batma / Düşme | Çıkışı olmayan çamura, hendeğe veya helak batağına saplanma | Düşüş, sıkışıp kalma ve kurtuluşsuz helak zeminini ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نقذ | Kurtarmak, çekip almak | Uçurumdan, esaretten veya girdaptan çekip çıkarma | Kesin |
| Latince | Eripere, salvare | Zorla çekip kurtarmak | Eripere kelimesi tehlikeli ortamdan zorla çekip almayı tam karşılarken, salvare genel esenliği verir. | Güçlü |
| İngilizce | Rescue, snatch from | Bir tehlikeden çekip kurtarmak | Rescue genel kurtarma iken snatch from bir felaketin ağzından kapıp almayı yansıtır. | Kesin |
| Almanca | Erretten, herausreißen | Felaketten çekip kurtarmak | Herausreißen tam anlamıyla tehlikenin içinden söküp almayı, koparıp kurtarmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Rescaper, arracher à | Tehlikeden çekip çıkarmak | Arracher à kökündeki tehlikeden kopararak kurtarma boyutu birebir örtüşür. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İnkâz (Ateş ve helak uçurumundan kurtarma) | Uhrevi ve toplumsal helak eşiğinden çekip çıkarma | Ateş çukurunun kıyısındayken ilahi hidâyet ve birlik nimetiyle kurtarılma bağlamı; Âl-i İmrân [3:103](https://lisan.digital/tr/ayet/3:103.md). |
| İstinkâz (Geri alamama / acziyet) | Düşman veya nesne tarafından kapılan şeyi geri alamama | Sahte ilahların ve insanların sineğin kaptığı bir nesneyi dahi kurtarmaya güç yetiremeyeceği acziyet bağlamı; Hac [22:73](https://lisan.digital/tr/ayet/22:73.md). |
| İnkâz (Boğulmaktan / helakten koruma) | Tabiatın dehşetli baskısından çekip çıkarılmama tehdidi | Gemilerin batırılması durumunda kimsenin feryada yetişemeyeceği ve kurtarılamayacağı uyarısı; Yâsîn [36:43](https://lisan.digital/tr/ayet/36:43.md). |
| İnkâz (Şefaat ve ilahi azaptan kurtarma imkânsızlığı) | Şirkin çaresizliği ve azap hak olmuş kimseyi kurtaramama | İlah edinilenlerin azabı savamayacağı veya cehenneme müstahak olanı kimsenin çekip alamayacağı bağlamı; Yâsîn [36:23](https://lisan.digital/tr/ayet/36:23.md), Zümer [39:19](https://lisan.digital/tr/ayet/39:19.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve kurtuluş (necat) | İnsanın tek başına kendi aklıyla helak uçurumundan kurtulup kurtulamayacağı; ilahi lütuf olmadan ateş çukurundan kurtuluşun imkânsızlığı | İnkâz fiilinin yalnızca Allah'a ait mutlak bir kurtarıcılık kudreti olması |
| Fıkıh | Masum canı ve malı tehlikeden kurtarma | Helak olmakta olan boğulanı, yangında kalanı kurtarmanın (istinkâz) farz-ı kifâye veya farz-ı ayn oluşu; düşmandan geri alınan malın statüsü | Hukuki bir vecibe olarak ölümcül tehlikeden çekip çıkarma sorumluluğu |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlili | Âl-i İmrân [3:103](https://lisan.digital/tr/ayet/3:103.md)'teki ateş çukurunun eşiğinde durma teşbihinin sosyolojik ve itikadi açılımı | Uçurumun tam kenarında bulunma halinin dehşeti ve kurtarılmanın büyüklüğü |
| Hadis | Şefaat ve esaretten kurtarma | Cehennem ateşinden inananların çıkarılması ve esirlerin düşman elinden kurtarılması (fekkü'l-asîr / istinkâz) | Zillet ve azap zemininden çekip selamet yurduna aktarma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet ve ahiret kurtuluşu | Mutlak kurtarıcı müdahale | Ebedi helak çukurundan çekip çıkarma | Kulun kendi gücüyle aşamayacağı günah ve şirk bataklığından ilahi vahiy vasıtasıyla kurtarılmasıdır. | Kesin |
| İlmi | Cehalet ve epistemik bataklık | Epistemik tahliye | Zihni yanılgı uçurumundan çekip alma | Kanıtsız zanların ve cehalet karanlığının getirdiği helakten metodolojik bilgiyle sıyrılmadır. | Güçlü |
| Siyasi | Kabile çatışması ve anarşi | Toplumsal barış ve nizam | Parçalanma ve savaş eşiğindeki toplumu uzlaştırma | Birbirini yok etmek üzere olan düşman grupların hukuk ve vahiy etrafında toplanarak krizden kurtarılmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Ağır borç ve iflas çukuru | Mali rehabilitasyon | Çöküş eşiğindeki iktisadi aktörü kurtarma | İflas ve sömürü kıskacına girmiş zayıf unsurların zekat ve karz-ı hasen gibi mekanizmalarla girdaptan çekilmesidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyusundan / kütleçekim tekilliğinden kaçış | Bir parçacığın kritik eşiği (olay ufku veya derin enerji kuyusu) aşabilmesi için dışarıdan sisteme ek bir itki veya enerji aktarılması prensibiyle birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kriz müdahalesi ve acil tahliye (Sosyal kurtarma) | Kendi dinamikleriyle çöküşü durduramayan toplumsal veya psikolojik yapılara dışsal bir destek şebekesiyle yapılan hayati müdahale modelidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca fiziksel bir afetten kurtulmaya veya bireyin kendi kendine geliştirdiği basit bir başarıya indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, insanın kendi imkânlarıyla çıkamayacağı varoluşsal bir bataklık, şirkin getirdiği bir uçurum kenarı veya nihai azap girdabından ancak ilahi bir müdahaleyle çekip çıkarılmasını kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın kendi ahlaki ve ontolojik yetersizliğini unutup felaket anında harici hakiki kurtarıcıya (Allah'a) duyduğu mutlak ihtiyacı kavrayamaması; sahte güçlere sığınarak kurtuluş vehmetmesi. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da hidayetin ve toplumsal vahdetin sıradan bir değişim değil, ölümcül bir uçurumun kenarından çekilip alınma mucizesi olduğunu açıklar; sahte ilahların mutlak acziyetini en zayıf varlık karşısında gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şirkin çaresizliğinin ve putların acziyetinin vurgulandığı meydan okuma ayetlerinde, tefrikanın cehennem çukuru olarak nitelendiği uhuvvet ayetlerinde ve ahirette şefaatin sınırlarının çizildiği uyarılarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Putların, aracıların veya dünyevi güçlerin bir sineğin kaptığı şeyi bile kurtaramayacağını hatırlatarak şirki zihinsel olarak çökertir; insanın kendi kurtuluşunu kendi kendine inşa edebileceği kibrini tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Uçurumun, helak girdabının kenarında duran veya düşman eline geçmiş bir varlığı dışarıdan bir kuvvetle çekip kurtarmak.
- Soyut anlam: İnsanın içinden çıkamayacağı derin cehalet, nifak, şirk ve azap bataklığından vahiy ve ilahi rahmet eliyle çıkarılarak selamete ulaştırılması.
- Sistematik karşılık: Helak eşiğinde bulunan varlığın ($E$) dışsal ve mutlak bir kurtarıcı kudret ($F$) tarafından çekilip güvenlik alanına ($S$) nakledilmesi.
- LaTeX modeli: $$S = f(E, F) \quad \text{burada} \quad E \to \emptyset \implies F \curvearrowright S$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $E$, helak çukurunun eşiğindeki kritik tükeniş durumunu; $\emptyset$, yok oluş ve azap çukurunu; $F$, dışarıdan uygulanan kurtarıcı ilahi müdahaleyi; $S$ ise ulaşılan selamet ve esenlik durumunu temsil eder. Kritik eşikteki sistem kendi başına yok oluşa giderken, harici müdahale ($F$) vektörü ile yönü selamete ($S$) çevrilir.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B0/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/3:103.md) — فَأَنْقَذَكُمْ

وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَكُنْتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْهَا كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمْ آيَاتِهِ لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَ

Meal (IK): Topluca Allah’ın ipine sarılın, ayrılmayın. Ve Allah’ın üzerindeki nimetini hatırlayın. Hani, siz; düşman idiniz de O, kalblerinizin arasını uzlaştırdı da, O’nun nimeti sayesinde kardeş oldunuz. Siz; bir ateş uçurumunun tam kenarında iken, sizi oradan doğru yola eresiniz diye kurtardı. Alah ayetlerini size işte böylece açıklar.

### [Hac 22:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/22:73.md) — يَسْتَنْقِذُوهُ

يَاأَيُّهَا النَّاسُ ضُرِبَ مَثَلٌ فَاسْتَمِعُوا لَهُ إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُبَابًا وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبَابُ شَيْئًا لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ ضَعُفَ الطَّالِبُ وَالْمَطْلُوبُ

Meal (IK): Ey insanlar, bir misal verildi, şimdi onu dinleyin: Şüphesiz ki Allah’ı bırakıp da taptıklarınız bir araya gelseler; bir sinek bile yaratamazlar Ama sinek, onlardan bir şey kapsa bunu da ondan kurtaramazlar. İsteyen de, istenen de aciz.

### [Yasin 36:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/36:23.md) — يُنْقِذُونِ

أَأَتَّخِذُ مِنْ دُونِهِ آلِهَةً إِنْ يُرِدْنِ الرَّحْمَنُ بِضُرٍّ لَا تُغْنِ عَنِّي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا وَلَا يُنْقِذُونِ

Meal (IK): Ben, O’ndan başka tanrılar mı edinirim? Eğer Rahman bana bir zarar vermek isterse; onların şefaatı bana hiç bir fayda sağlamaz ve beni kurtarmaz da.

### [Yasin 36:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/36:43.md) — يُنْقَذُونَ

وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلَا صَرِيخَ لَهُمْ وَلَا هُمْ يُنْقَذُونَ

Meal (IK): Dilesek; onları suda boğardık da ne kurtaran bulunurdu, ne de kurtulabilirlerdi.

### [Zümer 39:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/ayet/39:19.md) — تُنْقِذُ

أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ

Meal (IK): Hakkında azab hükmü gerçekleşmiş kimseyi mi? Ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Enkaz” kirpi, “nakize” ise zırh demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والذال والنون معهما
ذ ق ن، ن ق ذ يستعملان فقط ذقن: الذَّقَنُ: مجتمع اللحيين.
وناقة ذَقونٌ: تحرك رأسها في سيرها.
نقذ: فرس نَقَذٌ إذا أخذ من قوم آخرين.

##### Türkçe

**القاف** ve **الذال** ve **النون** bunlarla birlikte

**ذ ق ن**، **ن ق ذ** yalnızca kullanılırlar: **ذقن**: **الذَّقَنُ**: iki çenenin birleşim yeri.

Ve **ناقة ذَقونٌ**: yürüyüşünde başını hareket ettirir.

**نقذ**: **فرس نَقَذٌ**; eğer başka bir kavimden alınmışsa.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أنْقَذَهُ من فلان، واسْتَنْقَذَهُ منه، وتَنَقَّذَهُ، بمعنًى، أي نجَّاه وخلَّصه. والنَقَذُ بالتحريك: ما أَنْقَذْتَهُ. والنَقائِذُ من الخيل: ما أنْقَذْتَهُ من العدوِّ وأخذته منهم، والواحدة نَقيذَةٌ.

##### Türkçe

Onu falancadan **أَنْقَذَهُ**; ondan onu **اسْتَنْقَذَهُ**; ve onu **تَنَقَّذَهُ**; (hepsi) bir mânâ iledir; yani onu kurtardı ve onu halâs etti.

**النَقَذُ** (hareke ile): senin **أَنْقَذْتَهُ** (şey)dir.

Atlardan **النَقائِذُ**: düşmandan senin **أنْقَذْتَهُ** ve onlardan aldığın (şey)dir; bir tanesi **نَقيذَةٌ**dur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ذ ن
ذقن ، نقذ : ( مستعملان ) .
ذقن : قال الليث : الذَقَن : مجتمع اللّحْيين . وناقة ذَقُون : تُحرِّك رأسَها : إذا سارت . والذِقْن : الشَّيخ .
وفي حديث عائشة : أنها قالت : ( تُوفّي رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) بين حاقِنَتي وذاقِنَتي ) .
قال أبو عبيد : الذاقِنة : طَرف الحُلْقوم .
وقال أبو زيد : يقال في مَثَل : ( لألحِقنّ حَواقِنك بذواقِنِك ) ، فذكرتُ ذلك للأصمعيّ فقال : هي الحاقنة والذَّاقنة ، ولم أَرَه وَقَف منها على حدّ معلوم .
وأما أبو عمرو فإنه قال : الذاقنة : طَرَف الحُلْقوم .
وقال ابن جَبَلة ، قال غيره : الذاقِنة الذقَن .
وقال غيره : ذقَنتُ الرجل أذقُنه ذَقْناً : إذا ضربتَ ذَقَنَه فهو مَذْقُون . وذَقَنته بالعصا ذَقْناً : ضرَبتُه بها .
وفي حديث عمر : أنه عُوتِب في شيء فَذَقَن بسَوْطه يستمِع .
وفي حديث آخر : ( فوضع عُودَ الدِّرَّة ثم ذَقَن عليها ) ، وقد ذَقَن على يَدِه : إذا
وضَعَها تحتَ ذقنه .
أبو عبيد عن الأصمعي : إذا خُرِزَت الدَّلْوُ فجاءت شَفَتُها مائلةً قيل : ذَقِنَتْ تَذقَن ذَقَناً .
وفي ( نوادر العرب ) : ذَاقَنَني فلان ولاقَنَني ولاغَدَني أي لازَّني وضايَقَني .
نقذ : وقال الليث : فرسٌ نَقَذٌ : إذا أخذ مِن قومٍ آخَرين .
أبو عبيد : النّقائذ من الخيل التي تُنُقِّذتْ مِن أيدي الناس .
وقال لُقَيم بن أوسٍ الشَّيبانيّ :
أفكان شُكرِي أنْ زعمتَ نفاسةً
نَقذِيك أمْسِ وليتني لم أشْهَدِ
قال ابن حبيب : نقذِيك من الإنقاذ ، كما تقول : ضَرْبيك .
قلت : يقال : نَقذتُه وأنقذتُه ، واستنقذْته وتنقذته ، أي : خلَّصْته ونجّيتُه .
وقال شِمر فيما وجدتُه بخطّه : النَّقيذة : الدرْع المستنقذَة مِن عدُوّ .
وقال يزيد بن الصَّعِق :
أعددتُ للحدثانِ كلَّ نَقيذةٍ
أنُفٍ كلائحة المُضِلّ جَرُورِ
أُنُف : لم يلبسها غيره . كلائحة المُضِلّ ، يعني السَّراب .
المفضَّل : النَقيذةُ الدِّرْع ، لأنَّ صاحبَها إذا لبِسَها أنقذَتْه من السُّيوف . والأُنُف : الطويلة . جَعلَها تَبرُق كالسَّرابِ لِجِدّتِها .

##### Türkçe

ق ذ ن
**ذقن** , **نقذ**: (ikisi de kullanımdadır).

**ذقن**: Leys dedi: **الذَقَن**: iki çenenin birleşim yeri. Ve **ناقة ذَقُون**: yürüdüğü zaman başını hareket ettirir. Ve **الذِقْن**: yaşlı adam.

Âişe’nin hadisinde: onun şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) **حاقِنَتي** ile **ذاقِنَتي** arasında vefat etti.”

Ebû Ubeyd dedi: **الذاقِنة**: gırtlağın ucu.

Ebû Zeyd dedi: bir meselde şöyle denir: “Elbette senin **حَواقِنك**’ini senin **ذواقِنِك**’ine bitiştireceğim.” Bunu Asmaî’ye zikrettim de dedi ki: o **الحاقنة** ve **الذَّاقنة**’dir; ondan bilinen bir sınıra vakıf olduğunu görmedim.

Ama Ebû Amr ise dedi: **الذاقنة**: gırtlağın ucu.

İbn Cebele dedi; başkası dedi: **الذاقِنة** **الذقَن**’dır.

Başkası dedi: **ذقَنتُ** adamı, onu **أذقُنه** **ذَقْناً**: çenesine vurduğun zaman; o hâlde o **مَذْقُون**’dur. Ve onu sopayla **ذَقَنته** **ذَقْناً**: onunla vurdum.

Ömer’in hadisinde: bir şeyde kınandı da kamçısıyla **ذَقَن** etti, dinliyordu.

Başka bir hadiste: “Sonra **الدِّرَّة**’nin çubuğunu koydu, sonra onun üzerine **ذَقَن** etti.” Ve elinin üzerine **ذَقَن** etti: yani onu çenesinin altına koyduğu zaman.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: kova dikildiğinde, dudağı eğri gelirse “**ذَقِنَتْ** **تَذقَن** **ذَقَناً**” denir.

(“Arapların Nadirleri”nde): falan kişi bana **ذَاقَنَني** etti ve **لاقَنَني** etti ve **لاغَدَني** etti; yani bana yapıştı ve beni sıkıştırdı.

**نقذ**: Leys dedi: **فرسٌ نَقَذٌ**: bir kavimden başka bir kavme alındığı zaman.

Ebû Ubeyd: **النّقائذ** atlardan, insanların ellerinden **تُنُقِّذتْ** edilmiş olanlardır.

Lukaym b. Evs eş-Şeybânî dedi:
أفكان شُكرِي أنْ زعمتَ نفاسةً
نَقذِيك أمْسِ وليتني لم أشْهَدِ

İbn Habîb dedi: **نقذِيك** **الإنقاذ**’dandır; senin “**ضَرْبيك**” demen gibi.

Dedim: “**نَقذتُه**” ve “**أنقذتُه**” ve “**استنقذْته**” ve “**تنقذته**” denir; yani onu kurtardım ve onu selâmete çıkardım.

Şimr, kendi hattıyla bulduğumda dedi: **النَّقيذة**: düşmandan kurtarılmış zırh.

Yezîd b. es-Sa‘ık dedi:
أعددتُ للحدثانِ كلَّ نَقيذةٍ
أنُفٍ كلائحة المُضِلّ جَرُورِ

**أُنُف**: onu ondan başkası giymemiştir. “**كلائحة المُضِلّ**”: yani serap.

Mufaddal: **النَقيذةُ** zırhtır; çünkü sahibi onu giydiği zaman onu kılıçlardan **أنقذَتْه** eder. Ve **الأُنُف**: uzundur. Onu, yeniliğinden dolayı serap gibi parıldar kıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل)  النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه بالضّم. والنَّقَل بفتح القاف: ما بقي من صِغار الحجارة إذا قلِعَت، لأنَّها تنقَل. والنَّقيل: الطَّريق، لأنَّه لا يسلُكه إلاَّ مُنتقِل. والمَنْقَلة: المَرْحلة. وضَربٌ من السَّير يقال لـه نَقِيل، وهو ذلك القياس، وكَأنَّه([3]) المداومةُ على السَّيْر. والمُنَقَّل: الخُفُّ الخَلَق، لأنَّ عليه ينتقل الماشي حَتَّى ينخرق. وكذلك النَّقَل في البَعير: داءٌ يصيب خُفَّه فينخرق. والرِّقاع التي يُرقع بها خُفُّه: النَّقائِل.
ومن الباب المُناقَلَة: مُراجَعة الحديث أو الإنشاد، كأنَّك نقلتَ حديثَك إليه ونَقَلَ حديثَه إليك. والنِّقَال: أن تشرب الإبل ثم تَترك ثم تعود إلى الماء فتشربَ، ولا يُفعَل ذلك بها بل تفعله هي. ويقولون: إن النَّقْلةَ: القَناة. وينشدون:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ([4])والمشهور: "يُقلقل صَعْدة([5])".
(نقم)  النون والقاف والميم أُصَيلٌ يدلُّ على إنكارِ شيءٍ وعَيبه. ونَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ: أنكرتُ عليه فِعلَه. والنِّقْمة من العذاب والانتقام، كأنَّه أنْكَر عليه فعاقَبَه. وقولهم للنَّفس نقيمة، وهو ميمون النَّقيمة، إنما هي من الإبدال، والأصل نَقِيبَة.
(نقه)  النون والقاف والهاء كلمةٌ تدلُّ على البُرْء من المرض، ثم يستعار. ونَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً: أفاق، فهو نَاقِهٌ. ويقولون: نَقِهَ الحديثَ مثل فهم، بكسر القاف، فرقاً بينه وبين الأوّل. والقياس واحد، لأنَّه إذا نَقِهَه فقد برِئَ من الشّكِّ فيه. قال اللِّحياني: يقال: أنْقِهْ لي سَمْعكَ، أي أرْعِنِيهِ، كأنَّه يقول: حتّى تفْهمَ ما أقول. وبَلَغنا أنَّ أهل المدينة يسمُّون الاستفهام: الاستِنْقاه.
(نقي)  النون والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على نظافةٍ وخلوص. منه نَقَّيْتُ الشّيءَ: خلّصتُه ممّا يشوبُه تنقيةً. وكذلك يقال: انتقَيت الشّيءَ كأنَّك أخَذتَ أفضلَه وأخلَصَه. والنُّقَاوة: أفضَلُ ما انتقَيْت من شيء. والنَّقَاة: الرّديُّ فيما يقال، كأنَّه الذي انتُقِيَ فطُرِح وقال بعضهم: نَقاة كلِّ شيء: ردِيُّه إلا التَّمْر، فإنَّ نَقَاتَه خِيارُه.
وفي الباب النِّقْيُ: مُخُّ العظام، سمِّيَ لخُلوصه ونظافته. ويقال لشَحْمة العَين من الشَّاة السَّمينة وغيرِها: النِّقْي. وناقةٌ لا تُنقِي. قال:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
وأمَّا الفرّاء فزعَم أنّ الأنقاء: كلُّ عظمٍ ذي مُخّ. وهذا إنْ صحَّ فهو على تسمية العرب الشَّيءَ باسم غيرِه إذا كان مُجاوراً له.
(نقب)  النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10]) والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
(نقث)  النون والقاف والثاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على خَلْطِ شيءٍ بشيء ونَقْلِه. ونَقَثَ ما في منزلي أجْمَع: نقَلَه كلَّه. ونَقّثوا حديثَهم: خلَطوه، كما ينقّث الطَّعام. وخرج ينقِّث: يُسرع في نقل قوائمه. ونَقَثت العظمَ أنْقُثُه: استخرجتُ ما فيه من المُخّ.
(نقح)  النون والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَنحِيَتِك شيئاً عن شيء. ونَقَّحت العصا([13]): شَذَّبتُ عنها أُبَنَهَا. ومنه شِعرٌ مُنَقَّحٌ، أي مفتَّشٌ مُلقىً عنه ما لا يصلُح فيه. ونَقَحت([14]) العَظم: استخرجتُ مُخَّه.
(نقخ)  النون والقاف والخاء كلمةٌ تدلُّ على قَرْع شيء. وماءٌ نُقَاخٌ: بارد عذب، كأنَّه ينقَخ العطشَ ببَردهِ، أي يقرَعُه. والنَّقْخ: نَقْب الرَّأْس عن الدِّماغ.
(نقد)  النون والقاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إبراز شيءٍ وبُروزه. من ذلك: النَّقَد في الحافر، وهو تقشُّرُهُ. حافرٌ نَقِدٌ: متقشِّر. والنَّقَد في الضِّرس: تكسُّره، وذلك يكون بتكشُّف لِيطِه عنه.
ومن الباب: نَقْد الدِّرهم، وذلك أن يُكشَف عن حالِهِ في جَودته أو غير ذلك. ودرهمٌ نَقْدٌ: وازِنٌ جيّد، كأنَّه قد كُشِف عن حاله فعُلم. ويقال للقُنفُذ الأنْقد. يقولون: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، إذا باتَ يسرِي [لَيلَه([15])] كلَّه. وهو ذلك القياس. لأنَّه كأنَّه يَسرِي حَتَّى يَسْرُوَ عنه الظَّلامَ. ويقولون: إنَّ الشَّيْهَمَ لا يرقُد اللَّيلَ كلَّه. وتقول العرب: ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء، إذا لم يزَلْ ينظُر إليه.
ومما شذَّ عن الباب: النَّقَد: صِغار الغَنَم، وبها يشبَّه الصبيُّ القمِيُّ الذي لا يكاد يَشِبّ.
(نقذ)  النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
(نقر)  النون والقاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَرعِ شيءٍ حَتَّى تُهْزَم فيه هَزْمَةٌ، ثم يتوسَّع فيه.
[منه] منقار الطَّائر، لأنه يَنقُر به الشَّيء حتّى يؤثِّر فيه. ونَقَرت الرَّحَى بالمنقار، وهي تلك الحديدة.
ومن الباب نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه، وذلك بَحْثُك عنه، كأنَّ عِلمَك به نَقْرٌ فيه. ونقرت الرّجلَ: عِبْتُه([16])، كأنَّك قرعتَ بشيءٍ فأثّرتَ فيه. وقالت امرأةٌ لبعلِها: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"، أي مُرَّ بي على الرِّجال الذين ينظُرونني، ولا تمرَّ بي على النِّساء اللواتي يغتَبْنَنِي. والنُّقرة: موضعٌ يبقَى فيه ماءُ السَّيل، كأنَّه قد نُقِر نَقْراً فهُزِم. وواحِد المناقِرَ منْقر([17])، وهي آبارٌ صغار ضيّقة الرؤوس، كأنَّها قد نُقِرت في الأرض نَقْراً. ونُقْرة القَفَا: الوَقْبة فيه. والنَّقير: نُكتة في ظَهر النَّواة. والنَّقير: أصلُ شجرةٍ يُنقَر ويُنْبَذُ فيه. وهو الذي جاءَ النَّهْيُ فيه. وفلانٌ كريم النَّقِير، أي الأصل، كأنَّه المكانُ الذي نُقِر عنه حَتَّى خَرَج منه. وقولهم: دَعَاهُم النَّقَرَى: أن يَدعُوَ جماعة ويدعَ آخَرين من لُؤمِه. وهو قياسٌ صحيح، لأنَّه لا يُنادِيهِمْ أجمع، لكنْ يأتي* المَحفِلَ فيُوحِي  إلى واحدٍ كأنَّه ينقُره، أو ينقُره بيده ليقومَ معه. والنَّاقور: الصُّور الذي يَنفُخ فيه المَلَكُ يومَ القيامة، وهو يَنقُر العالَمِينَ بقَرْعِهِ.
ومن الباب: نقَّرت عن الأمر، إذا بحثْتَ عنه.
ومما شذَّ عن الأصل قولهم: أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً: أقْلَعَ. وفي الحديث: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"، كأنَّه لا يُقلِع عن تعذيبه. قال:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ([18]) *
(نقز)  النون والقاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على دقة([19]) وخفّة وصِغَر. منه النَّقْز: الوَثْب. ونواقز الظَّبْي: قوائِمُه. ونَقَزُ النّاسِ: أرذالُهم. والنَّقَز: الرَّجُل الرَّدِيّ والنُّقَاز: داءٌ يأخذ الغنم فيَقْلَقُ عنه ولا يستقِرّ. والنَُّقَّاز: صِغار العَصافِير.
(نقس)  النون والقاف والسين أصَيلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء غير حَسَن. ونَقَسته: عِبْته، كأنَّك لطَخْتَه بشيءٍ قبيح. وأصلُه نِقْس المِداد، والجمع أنقاس.
(نقش)  النون والقاف والشين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استخراج شيءٍ واستيعابِه حَتَّى لا يُتركَ منه شيء؛ ثم يقاس ما يقاربه. منه نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش وهو نَتْفُه. ومنه المناقَشة: الاستقصاء في الحساب حَتَّى لا يُتركَ منه شيء. وفي الحديث: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". ويقال: شَجَّةٌ منقوشةٌ: تُنقَشُ منها العظام، أي تُستَخرَج. ويقال: نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم: نقَّيتُه من الشَّوْك. والنَّقيش: المتاع المتفرِّق، كأنَّه انتُقِشَ بعضُه من بعض، أي فارق بعضُه بعضاً. ومن الباب: نقْشُ الشَّيء: تحسينه، كأنَّه ينقُشُه، أي يَنفِي عنه معايِبَه ويحسِّنُه.ثم يستعار هذا فيقال: نقشت العِذْق([20]). وهو أنْ تَضرِبَه بالشَّوك حتى يُرْطِبَ. ويقولون: جادَ ما انتقَشْتَ هذا، أي ما اختَرْتَه. وهذا نَقِيشُ هذا، أي مثلُه. وما للهِ([21]) ضِدٌّ ولا نَقِيش، أي ما له مَن يماثِلُه في صورتِه ونَقْشِه.
(نقص)  النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
(نقض)  النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
(نقط)  النون والقاف والطاء أُصيلٌ يدلُّ على نُكتةٍ لطيفةٍ في الشيء. يقال للقطعة من النَّخْل: نُقْطة. ويقال: إنَّه تشبيهٌ في القِلَّة بالنُّقطة.
(نقع)  النون والقاف والعين أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على استقرارِ شيءٍ كالمائعِ في قراره، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل نَقَع الماء في مَنْقعه: استقرّ. واستَنْقع الشيءُ في الماء. والنَّقُوع: ما نُقِع في الماء، كدواءٍ([25]) أو نبيذ. والمِنْقَع ذلك الإناء. والمِنْقَع([26]) كالقُدَيرة للصَّبيّ يُطرح فيه اللَّبن ويُطعَمه. ويقال له مِنْقَع البُرَم، ويكون من حجارة. والنَّقيع: شراب* يتَّخَذ من زَبيب، كأنَّ الزَّبيب يُنقَع لـه. والنَّقِيع: الحَوْض يُنقَع فيه التَّمر. والنَّقِيع والنَّقْع: الماء الناقع. وماءٌ ناقعٌ كالنَّاجع، كأنَّه استقرَّ قرارَه فكَسَر الغُلَّة. وكذلك النَّقُوع. والنَّقيع: البئر الكثيرة الماء. ونَقْع البئر الذي جاء في الحديث: ماؤها، كأنها قرارٌ له. والأنقوعة: وَقْبَةُ الثَّرِيد. وقولهم: "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ"، أي مُعاوِدٌ للأمر مرَّةً بعد مرة. كذا يقولون، ووجهه عندنا أنَّ الطَّائر الحَذِر لا يَرِدُ المَشارِعَ حذَراً على نَفْسه، لكنَّه يأتي المناقع يَشْرَبُ ليَسْلَم؛ وكذلك الرّجُل الكيِّس الحَذِر، لا يتقحَّمُ إلاَّ مواضعَ السَّلامةِ في أُموره. والنَّقيعة: المحض من اللَّبن. فأمَّا النقيعة فقال قومٌ: ما يُحْرَزُ من النَّهْب قبل القَسْم. قال الشاعر:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ([27])ويقال: بل النَّقيعة: الطَّعام يُتَّخَذ للقادم من السفر، كأنّه إذا أُعِدّ لـه فقد نقع أي أُقِرّ. وهذان الوجهان أحسَنُ ما قيل في ذلك، لأنَّهما أقْيَس. ويقولون: النَّقيعة: الجَزُور تُنقَع عَن عدّة إبل، كالفَرَعةِ تُذبَح عن غَنَم.
وأمَّا الأصل الآخر فالنَّقيع: الصُّرَاخ، وهو النَّقْع أيضاً. ونقَعَ الصوتُ: ارتفَعَ. قال:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ([28])ويقال: النَّقع: صوت النّعامة. والنّقَّاع: الرَّجُل يَتكثَّر بما ليس عنده، كأنه يَصيح به.
وأمَّا قولهم: انتُقعَ لونُه، فهو من الإبدال، والأصل امْتُقعَ، وقد  ذَكَر [نا] هُ.
--------------ـــ
([1])  التكملة من المجمل.
([2])  في الجمهرة (3: 164).
([3])  في الأصل: "وكأن".
([4]) البيت للمفضل النكري، كما في اللسان (محق) الأصمعيات 54، وهو في المجمل (محق، نقل) بدون نسبة. وقد سبق في (محق).
([5]) فيما سبق: "يقلب صعدة".
([6]) في الأصل: "ونقيب"، صوابها من المجمل.
([7]) في الأصل: "الضعيف"، تحريف. وفي المجمل: "يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته".
([8]) في الأصل: "الخوف"، صوابه في المجمل واللسان. وزاد في اللسان: "ورأسها من داخل".
([9]) لدريد بن الصمة، في اللسان (نقب) وأمالي القالي (2: 161) والبيان (1: 107) والأغاني
(13: 130).
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (نقب، أقط).
([11]) في الأصل: "ومعينهم"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "النقب".
([13])  في الأصل: "نقحت عن العصا".
([14])  في الأصل: "وتنقح"، تحريف، وأثبت ما في المجمل.
([15])  التكملة من المجمل.
([16])  في المجمل: "اغتبته وعبته".
([17])  منقر، كمنبر، ومنقر أيضاً بضم الميم والقاف.
([18]) لذؤيب بن زنيم الطهوي، في اللسان (نقر) وإصلاح المنطق 259، 480 ونوادر أبي زيد 119. وصدره:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
          ورواية النوادر: "عن شيء عناني".
([19]) في الأصل: "رق".
([20])  في الأصل: "الغدق".
([21])  في الأصل: "ما له"، صوابه من المجمل.
([22]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "منتقض الأرض من الكمأة".
([23]) في الأصل: "الأنقاض والقرقرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) الرجز لشظاظ الضبي اللص، كما في اللسان (نقض). ورواية اللسان: "عجوز من نمير"، ورواية الأصل تطابق رواية المجمل.
([25])  في الأصل: "لدواء"، وأثبت ما في المجمل.
([26])  ويقال منقعة أيضاً، كما في المجمل واللسان.
([27])  لمهلهل في اللسان (قدر، نقع، قدم)، كما سبق في حواشي (قدم) حيث أنشد البيت من قبل.
([28]) للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 واللسان (نقع).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**القاف** وما يثلثهما)
(**نقل**)  **النون** و**القاف** و**اللام**: Yerinden bir yere bir şeyi dönüştürmeye delâlet eden sahih bir asıldır; sonra bu ondan dallanır. Denir ki: Onu taşıdım; onu taşırım; taşıma olarak. Ve at, ayaklarını taşıdı (yer değiştirdi) taşıma olarak. [Ve bir at] **مِنْقَل**: ayakların taşınması (yer değiştirmesi) hızlı olan. Ve yarıklardan **المُنقِّلَة**: ondan kemiklerin örtüsünün taşındığı (yerinden oynatıldığı) olan. Ve **النُّقْل**: içenin içkisi üzerine yediği şey. İbn Düreyd derdi: o fetha iledir ve damme edilmez; insanlar onu damme ile söylerler. Ve **النَّقَل** (kāf’ın fethasıyla): küçük taşlardan, söküldükleri zaman kalan şey; çünkü onlar taşınır. Ve **النَّقيل**: yol; çünkü onu ancak yer değiştiren (göçen) kimse tutar. Ve **المَنْقَلة**: konak (menzil). Ve yürüyüşten bir tür; ona **نَقِيل** denir; ve o, o kıyastır; sanki o, yürüyüşe devamlılıktır. Ve **المُنَقَّل**: eskiyen mest; çünkü yürüyen onun üzerinde geçer (yer değiştirir) ta ki delininceye kadar. Aynı şekilde devede **النَّقَل**: mestine isabet eden bir hastalık; böylece delinir. Ve onun mestinin yamandığı yamalar: **النَّقائِل**.
Ve babdan **المُناقَلَة**: hadisi veya inşadı karşılıklı gözden geçirme; sanki sen sözünü ona taşıdın ve o da sözünü sana taşıdı. Ve **النِّقَال**: develerin içmesi, sonra bırakılması, sonra suya dönüp içmesi; bu onlara yaptırılmaz, fakat onu kendileri yapar. Ve derler ki: **النَّقْلة**: kamış (mızrak sapı). Ve inşad ederler:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ
Ve meşhur olan: "يُقلقل صَعْدة".
(**نقم**)  **النون** ve**القاف** ve**الميم**: bir şeyin inkârına ve ayıplanmasına delâlet eden bir asılcıktır. Ve ona kızdım: ona karşı inkâr ettim, fiilini. Ve azaptan ve intikamdan **النِّقْمة**: sanki onu inkâr etti de onu cezalandırdı. Ve nefse “**نقيمة**” demeleri ve “**ميمون النَّقيمة**” (nıkımesi uğurlu) demeleri: ancak ibdâldendir; asıl **نَقِيبَة**’dir.
(**نقه**)  **النون** ve**القاف** ve**الهاء**: hastalıktan iyileşmeye delâlet eden bir kelimedir; sonra ödünç alınır. Ve hastalıktan iyileşti: ayıldı; o hâlde o **نَاقِهٌ**’dir. Ve derler ki: **نَقِهَ الحديثَ** “anladı” gibi; kāf’ın kesresiyle; onu birinciden ayırmak için. Kıyas birdir; çünkü onu anladıysa onda şüpheden iyileşmiştir. **اللِّحياني** dedi: denir ki: “**أنْقِهْ لي سَمْعكَ**”, yani “onu bana yönelt”; sanki diyor ki: ta ki söylediğimi anlayasın. Ve bize ulaştı ki Medine ehli istifhamı “**الاستِنْقاه**” diye adlandırırlar.
(**نقي**)  **النون** ve**القاف** ve illetli harf: temizlik ve hâlislik üzerine delâlet eden bir asıldır. Ondan: **نَقَّيْتُ الشّيءَ**: onu, onu bulandırandan arındırdım; arındırma olarak. Ve aynı şekilde denir: **انتقَيت الشّيءَ**: sanki onun en iyisini ve en hâlisini aldın. Ve **النُّقَاوة**: bir şeyden seçtiğinin en iyisi. Ve **النَّقَاة**: denildiği üzere kötü olan; sanki seçilip atılan odur. Ve bazısı dedi: her şeyin **نَقاة**’si: kötüsüdür; hurma hariç; çünkü onun **نَقَاتَه**’si seçkinidir.
Ve babda **النِّقْيُ**: kemiklerin iliği; hâlisliği ve temizliği sebebiyle adlandırıldı. Ve semiz koyunun ve başkasının göz yağ tabakasına: **النِّقْي** denir. Ve bir dişi deve: **لا تُنقِي**. Dedi ki:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
Ama **الفرّاء** iddia etti ki **الأنقاء**: iliği olan her kemiktir. Bu sahih olursa, bu, Arapların bir şeyi, ona komşu olduğu zaman, başkasının adıyla adlandırması üzerinedir.
(**نقب**)  **النون** ve**القاف** ve**الباء**: bir şeyde açmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Duvarı deldi; onu deler; delme olarak. Ve baytar, hayvanın göbeğini deler ki ondan su çıksın. Ve o demir parçası **مِنْقب**’dir. Ve bir köpek **نقيبٌ**: gırtlağı delindi ki sesi zayıflasın; onu alçaklar yapar; ta ki misafir onun sesini işitmesin. Ve **النَّاقِبة**: yanda çıkan, içe saldıran bir yara. Ve devenin mest’i delindi: delik olarak yırtıldı. Ve **النُّقْبة**: uyuzun ilk belirenidir. Çoğulu **نُقَب**. Dedi ki:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ
Ve kıyası sahihdir; çünkü o, deriyi delen bir şeydir. Ve babdan: **النِّقاب**: işlerin âlimi; sanki onların üzerinde araştırma yaptı da onları çıkardı; yahut onlardan araştıran, onlara âlim olan. Dedi ki:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ
Ve **النَّقب** ve **المَنْقَبة**: dağdaki yol; hepsi tek bir kıyastır. Ve ülkelerde deldiler: yürüdüler. Aslı, deliklerde (geçitlerde) yürümektir: yollar. Ve **النَّقيب**: kavmin nakibi: onların şahidi ve kefilidir. Onun manası ve **النِّقاب** (âlim) manası birdir; çünkü onların işlerini araştırır; yahut sırları araştırdığı gibi deler. Ve **المَنْقَبَة**: kerim fiil; kıyası sahihdir; çünkü o, şöhret bulmuş güzel bir şeydir; sanki ondan araştırılmıştır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: kadının **نِقاب**’ı. Ve **ناقَبْتُ** falanı: ona ansızın rastladım. Ve **النُّقْبة**: içinde bağcık olan, izar gibi bir elbise; fakat kuşak değildir.
Ama renk için **النُّقْبة** denir; ve o, **حسن النُّقْبة**’dir; yani renk. Ve mümkündür ki birincidendir; sanki ondan bir şey delindi de bir şey ortaya çıktı.
(**نقث**)  **النون** ve**القاف** ve**الثاء**: bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu taşımaya delâlet eden sahih bir kelimedir. Evimde olanı tümüyle **نَقَثَ**: hepsini taşıdı. Ve sözlerini **نَقّثوا**: onu karıştırdılar; yemeğin karıştırıldığı gibi. Ve çıktı, **ينقِّث**: ayaklarını taşımada (yer değiştirmede) hızlanır. Ve kemiği **نَقَثتُ**: içindeki iliği çıkardım.
(**نقح**)  **النون** ve**القاف** ve**الحاء**: bir şeyi bir şeyden ayıklamana delâlet eden sahih bir asıldır. **نَقَّحت العصا**: ondan budaklarını ayıkladım. Ondan: **شِعرٌ مُنَقَّحٌ**: yani araştırılmış; onda uygun olmayan şey ondan atılmış. Ve kemiği **نَقَحت**: iliğini çıkardım.
(**نقخ**)  **النون** ve**القاف** ve**الخاء**: bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **ماءٌ نُقَاخٌ**: soğuk tatlı su; sanki soğukluğuyla susuzluğu **ينقَخ** eder; yani onu vurur. Ve **النَّقْخ**: başı beyin üzerinden delmektir.
(**نقد**)  **النون** ve**القاف** و**الدال**: bir şeyi ortaya çıkarmaya ve onun belirginleşmesine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: toynakta **النَّقَد**; o, onun soyulmasıdır. **حافرٌ نَقِدٌ**: soyulmuş. Ve azı dişinde **النَّقَد**: onun kırılmasıdır; bu, onun etinin ondan açığa çıkmasıyla olur.
Ve babdan: dirhemi **نَقْد** etmek; bu, onun iyiliğinde veya başka şeyde hâlinin açığa çıkarılmasıdır. Ve **درهمٌ نَقْدٌ**: tartısı tam, iyi; sanki hâli açığa çıkarılmış da bilinmiştir. Ve kirpiye **الأنْقد** denir. Derler ki: “**باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد**”; eğer bütün gecesini gece yürüyerek geçirdiyse. Ve o, o kıyastır; çünkü sanki karanlık ondan sıyrılıncaya kadar yürür. Ve derler ki: **الشَّيْهَمَ** bütün gece uyumaz. Ve Araplar der: falan, şeye **يَنْقُد** etmeyi sürdürdü; eğer ona bakmayı sürdürdüyse.
Ve babdan şâz olan şeylerden: **النَّقَد**: küçük koyunlar; onunla, neredeyse büyümeyen cılız çocuk benzetilir.
(**نقذ**)  **النون** ve**القاف** و**الذال**: bir şeyi kurtarıp ayıklamaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ve onu ondan **أنقذتُه**: onu kurtardım. Ve bir at **نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmış; ve atlar **نقائذ**. Ve kurtardığın her şey **نَقَذٌ**’dür.
(**نقر**)  **النون** ve**القاف** و**الراء**: bir şeyi vurmaya delâlet eden sahih bir asıldır; ta ki onda bir oyuk açılır; sonra onda genişletilir.
[Ondan] kuşun **منقار**’ı; çünkü onunla şeyi gagalar, ta ki onda iz bıraksın. Ve değirmeni **بالمنقار** ile **نَقَرت**; o, o demir parçasıdır.
Ve babdan: işi **نقَّرتُ**; ta ki onu bildim; bu, onu araştırmandır; sanki onu bilmen, onda bir delmedir. Ve adamı **نقرت**: onu ayıpladım; sanki bir şeyle vurdun da onda iz bıraktın. Ve bir kadın kocasına dedi: “Beni **بَنِي نَظَرَى**’ya uğrat; beni **بَنَاتِ نَقَرَى**’ya uğratma”; yani beni bana bakan erkeklere uğrat; beni beni çekiştiren kadınlara uğratma. Ve **النُّقرة**: sel suyunun içinde kaldığı yer; sanki delme ile delinmiş de oyulmuştur. Ve **المناقِرَ**’in teki **منْقر**’dir; ve onlar, başları dar küçük kuyulardır; sanki yerde delme ile delinmişlerdir. Ve ensenin **نُقْرة**’si: ondaki çukurdur. Ve **النَّقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta. Ve **النَّقير**: bir ağacın kökü; oyulur ve içinde şıra yapılır. Ve o, içinde nehiy gelen şeydir. Ve falan **كريم النَّقِير**’dir; yani asıl; sanki o, ondan oyulup çıkarılan yerdir; ta ki ondan çıktı. Ve onların “**دَعَاهُم النَّقَرَى**” demeleri: bir topluluğu çağırıp başkalarını çağırmamasıdır; alçaklığından. Ve o, sahih bir kıyastır; çünkü onları tümüyle çağırmaz; fakat meclise gelir de birine fısıldar; sanki onu gagalar; yahut eliyle onu dürter ki onunla kalksın. Ve **النَّاقور**: kıyamet günü meleğin üfleyeceği sûrdur; o, vuruşuyla âlemleri vurur.
Ve babdan: işi **نقَّرت**; eğer onu araştırdıysan.
Ve asıldan şâz olan şeylerden onların sözü: **أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً**: vazgeçti. Ve hadiste: “Allah, müminin katilinden **لِيُنْقِرَ** olacak değildir”; sanki onu azaplandırmaktan vazgeçmez. Dedi ki:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ *
(**نقز**)  **النون** ve**القاف** و**الزاء**: inceliğe, hafifliğe ve küçüklüğe delâlet eden bir asılcıktır. Ondan **النَّقْز**: sıçrama. Ve ceylanın **نواقز**’i: ayaklarıdır. Ve insanların **نَقَزُ**’u: aşağılıklarıdır. Ve **النَّقَز**: kötü adam; ve **النُّقَاز**: koyunu tutan bir hastalık; ondan dolayı çırpınır ve durulmaz. Ve **النَُّقَّاز**: küçük serçeler.
(**نقس**)  **النون** ve**القاف** و**السين**: güzel olmayan bir şeyle bir şeyi lekelemeye delâlet eden bir asılcıktır. Onu **نَقَسته**: onu ayıpladım; sanki onu çirkin bir şeyle lekeledin. Aslı **نِقْس المِداد**’dır; çoğulu **أنقاس**.
(**نقش**)  **النون** ve**القاف** و**الشين**: bir şeyi çıkarıp tüketmeye delâlet eden sahih bir asıldır; ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın; sonra ona yakın olan kıyas edilir. Ondan: **نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش**; o, onun yolunmasıdır. Ondan **المناقَشة**: hesaptaki ince eleyip sık dokuma; ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın. Ve hadiste: “Hesapta **نُوقِشَ** edilen azap görür.” Ve denir: **شَجَّةٌ منقوشةٌ**: ondan kemikler kazınır; yani çıkarılır. Ve denir: koyunların yatak yerini **نقَشْتُ**: onu dikenden temizledim. Ve **النَّقيش**: dağınık eşya; sanki onun bir kısmı bir kısmından kazınıp çıkarılmıştır; yani bir kısmı bir kısmından ayrılmıştır. Ve babdan: bir şeyin **نقْشُ**’u: onu güzelleştirmektir; sanki onu kazır; yani kusurlarını ondan giderir ve onu güzelleştirir. Sonra bu ödünç alınır da denir: **نقشت العِذْق**. O, onu dikenle dövmendir; ta ki olgunlaşsın. Ve derler ki: “Bunu **انتقَشْتَ** ne iyi”; yani onu seçtin. Ve bu, bunun **نَقِيشُ**’idir; yani onun benzeridir. Ve Allah’ın ne bir zıddı ne de bir **نَقِيش**’i vardır; yani suretinde ve nakşında ona benzeyen yoktur.
(**نقص**)  **النون** ve**القاف** و**الصاد**: tek bir kelimedir; o da **النَّقْص**: artmanın zıddıdır. Şey eksildi; ve ben onu eksilttim; ve o **مَنْقوص**’tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıp; denir: onda [**نقيصةٌ**; yani] eksilten bir şey. Babın tümünün dönüşü buna göredir.
(**نقض**)  **النون** ve**القاف** و**الضاد**: bir şeyi bozup çözmeye delâlet eden sahih bir asıldır; bazen de ses cinsinden bir manaya delâlet eder. İpi ve binayı **نَقَضْتُ**. Ve **النَّقيض**: bozulmuş olan; bu yüzden zayıf deveye **نِقْضٌ** denir; sanki yolculuklar onu bozmuştur; çoğulu **أنقاض**. Ve şiirde **المُنَاقَضَة** bundandır; sanki o, arkadaşının kurduğunu bozmak ister. Ve ahdi bozmak da ondandır. Ve **النِّقْض**: yerden mantarı çıkarmak istediğinde, yerin ondan sökülüp kaldırılan kısmıdır. Onu **نَقضْتُها**: bozma olarak. Ve yara **انتقضت**: sanki kaynaşmıştı da sonra bozuldu.
Ama ses: eklemlerin sesine onların **نَقِيض**’i denir; ve o, birincisine yakındır; çünkü sanki onlar bozulur da o sırada onlara bir ses işitilir. Ve tavuk **أنقَضَت**: ses çıkardı. Ve **الإنقاض**: çökmüş deve yavrusunu sürmektir. Dedi ki:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ
Diyor ki: onun, onunla gürlediği devesini çaldım ve ona, onunla **تُنْقِضُ** edeceği bir genç deve bıraktım.
(**نقط**)  **النون** ve**القاف** و**الطاء**: şeyde latif bir noktaya delâlet eden bir asılcıktır. Hurma ağaçlarından parçaya **نُقْطة** denir. Ve denir: o, azlıkta noktaya benzetmedir.
(**نقع**)  **النون** ve**القاف** و**العين**: iki sahih asıldır: birincisi, sıvı gibi bir şeyin kararında yerleşmesine delâlet eder; diğeri seslerden bir sese.
Birincisi: su, kendi **مَنْقعه**’inde **نَقَع** etti: yerleşti. Ve şey suda **استَنْقع** etti. Ve **النَّقُوع**: suda ıslatılan şey; ilaç veya nebiz gibi. Ve **المِنْقَع**: o kaptır. Ve **المِنْقَع**: çocuğa küçük tencere gibi; içine süt konur ve ona yedirilir. Ona **مِنْقَع البُرَم** denir; ve taşlardan olur. Ve **النَّقيع**: kuru üzümden yapılan içecek; sanki kuru üzüm onun için ıslatılır. Ve **النَّقِيع**: hurmanın içinde ıslatıldığı havuz. Ve **النَّقِيع** ve **النَّقْع**: yerleşmiş su. Ve **ماءٌ ناقعٌ**: **النَّاجع** gibi; sanki kararına yerleşti de harareti kırdı. Ve aynı şekilde **النَّقُوع**. Ve **النَّقيع**: suyu çok kuyu. Ve hadiste gelen kuyunun **نَقْع**’ı: onun suyudur; sanki o, onun kararıdır. Ve **الأنقوعة**: tiridin çukuru. Ve onların sözü: “O, **شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ**”; yani bir işe defa defa dönen. Böyle derler; ve onun yönü bize göre şudur: ürkek kuş, kendine korkudan su başlarına varmaz; fakat güvenle içsin diye su birikintilerine gelir; aynı şekilde akıllı, ihtiyatlı adam da işlerinde ancak selamet yerlerine dalar. Ve **النَّقيعة**: sütün safı. Ama **النقيعة** hakkında bir kavim dedi: taksimden önce yağmadan elde edilip korunan şey. Şair dedi ki:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ
Ve denir: bilakis **النَّقيعة**: seferden gelene yapılan yemektir; sanki onun için hazırlandığında **نقع** etti; yani yerleştirildi. Bu iki vecih, bu hususta söylenenin en iyisidir; çünkü ikisi daha kıyaslıdır. Ve derler ki: **النَّقيعة**: bir deve sürüsü sayısınca, onlar adına ıslatılan (ayrılan) deve; koyun adına kesilen **الفَرَعة** gibi.
Ama diğer asıl: **النَّقيع**: çığlık; o, **النَّقْع** da olur. Ve ses **نقَع** etti: yükseldi. Dedi ki:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ
Ve denir: **النَّقع**: devekuşunun sesi. Ve **النّقَّاع**: yanında olmayanla çokluk taslayan adam; sanki onunla bağırır.
Ama onların sözü: rengi **انتُقعَ** oldu; o, ibdâldendir; aslı **امْتُقعَ**’dır; ve onu zikrettik.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الإنقاذ: التخليص من ورطة. قال تعالى: ﴿وكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها﴾ [آل عمران/103] والنقذ: ما أنقذته، وفرس نقيذ: مأخوذ من قوم آخرين كأنه أنقذ منهم، وجمعه نقائذ.

##### Türkçe

- **الإنقاذ**: bir çıkmazdan kurtarıp çıkarma. Yüce Allah dedi ki: ﴿وكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها﴾ [Âl-i İmrân/103]. Ve **النقذ**: senin kurtarıp çıkardığın şey. Ve **فرس نقيذ**: başka bir kavimden alınmış; sanki onlardan kurtarılıp çıkarılmış gibi. Onun çoğulu **نقائذ**’dir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ق ذ
أنقذه من البؤس واستنقذه وتنقّذه وقد نقذ نقذاً إذا نجا‏.‏
وتقول العرب‏:‏ نقذاً له إذا دعوا له بالسلامة‏.‏
وهو نقيذة بؤس وهم نقائذ بؤس إذا استنقذوا منه‏.‏
وهذا الفرس أو البعير أو غيرهما من النقائذ وهي ما أخذه العدوّ وتملّكه ثم رجعت فأخذته منه وتنقّذته من يده وهو نقيذٌ ونقيذةٌ ونقذٌ‏.‏
قال عنترة‏:‏ إذ لا أزال على رحالة سابح نقذ توارثه الكماة مكلّم ومن المجاز‏:‏ قول ابن مقبل‏:‏ وخود خرود السّري طفلة تنقّذت منها حديثاً حلالاً أخذته منها واستخرجته خرود السري‏:‏ تستحيي أن تخرج ليلاً‏.‏

##### Türkçe

ن ق ذ
Onu yoksulluktan **أنقذه** etti; onu **استنقذه** etti ve onu **تنقّذه** etti; ve **نقذ** (fiili) **نقذاً** (mastarıyla) (kullanılır), eğer kurtulduysa.
Araplar derler: Ona selametle dua ettiklerinde “**نقذاً** له”.
O, yoksulluk **نقيذة**’sidir; onlar, ondan **استنقذوا** ettiklerinde yoksulluk **نقائذ**’idirler.
Ve bu at yahut deve yahut bunların dışındakiler **النقائذ**’dendir; o, düşmanın alıp mülk edindiği, sonra geri dönüp onu ondan aldığın ve onu elinden **تنقّذته** ettiğin şeydir; ve o, **نقيذٌ** ve **نقيذةٌ** ve **نقذٌ**’dür.
Antere dedi:
إذ لا أزال على رحالة سابح نقذ توارثه الكماة مكلّم
Ve mecazdan: İbn Mukbil’in sözü:
وخود خرود السّري طفلة تنقّذت منها حديثاً حلالاً أخذته منها واستخرجته
**خرود السري**: Geceleyin çıkmaktan hayâ eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَقَذَ نَقْذاً: نجا؛ وأَنْقَذَه هو وتنقَّذه واستنقذه.
والنَّقَذُ، بالتحريك، والنقيذ والنقيذة: ما استُنْقذ وهو فَعَل بمعنى مفعول مثل نَفَضٍ وقَبَضٍ. الجوهري: أَنقَذَه من فلان واستنقذه منه وتَنَقَّذه بمعنى أَي نجّاه وخلَّصه.
وفرس نَقَذٌ إِذا أُخِذَ من قوم آخرين. وخيل نقائذ: تُنُقِّذَتْ من أَيدي الناس أَو العدوّ، واحدها نَقِيذٌ، بغير هاء؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:وزُفَّتْ لِقَوْمٍ آخرينَ كَأَنَّها
نَقِيذٌ حَوَاها الرُّمحُ من تحتِ مُقْصِدِ
قال لُقَيْمُ بن أَوْسٍ الشَّيْباني:
أَو كان شُكرك أَن زعَمْت نفاسةً
نَقْذِيكَ أَمسِ، وليتني لم أَشْهَدِ
نَقْذِيك: من الإِنقاذ كما تقول ضَرْبِيكَ. قال الأَزهري: تقول نَقَذْتُه وأَنقذته واستنقذته وتنقَّذته أَي خلصته ونجّيته. وواحد الخيل النقائذ: نَقِيذ، بغير هاء. والنقائذ من الخيل: ما أَنقذته من العدوِّ وأَخذته منهم، وقيل: واحدها نقيذة. قال الأَزهري: وقرأْت بخط شمر: النقيذة الدِّرْع المُسْتَنْقَذة من عدوّ؛ قال يزيد بن الصعق:
أَعْدَدْتُ للحِدْثانِ كلَّ نَقِيذَةٍ
أُنُفٍ كلائِحَة المُضِلِّ جَرُور
أُنُف: لم يلبسها غيره. كلائحة المُضِلِّ: يعني السراب. وقال المفضل: النقيذة الدرع لأَن صاحبها إِذا لبسها أَنقذته من السيوف. والأُنف الطويلة جعلها تبرق كالسَّراب لحدَّتها.
ورجل نَقَذٌ: مُسْتَنْقَذ.
ومُنْقِذٌ: من أَسمائهم. ونَقَذَة: موضع.

##### Türkçe

نَقَذَ نَقْذاً: kurtuldu; ve onu **أَنْقَذَه**; ve **تنقَّذه** ve **استنقذه**.

Ve **النَّقَذُ**, harekeli olarak, ve **النقيذ** ve **النقيذة**: kurtarılan şey; ve o, mef‘ûl mânâsında fâ‘il veznindedir; tıpkı **نَفَضٍ** ve **قَبَضٍ** gibi. Cevherî: Onu falancadan **أَنقَذَه** ve ondan **استنقذه** ve **تَنَقَّذه** mânâca, yani onu kurtardı ve halâs etti.

Ve bir at **نَقَذٌ**: başka bir kavimden alındığı zaman. Ve atlar **نقائذ**: insanların ellerinden yahut düşmandan **تُنُقِّذَتْ** (kurtarılmıştır); onun teki **نَقِيذٌ**dur, ه’siz; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
وزُفَّتْ لِقَوْمٍ آخرينَ كَأَنَّها
نَقِيذٌ حَوَاها الرُّمحُ من تحتِ مُقْصِدِ

Lukaym b. Evs eş-Şeybânî dedi:
أَو كان شُكرك أَن زعَمْت نفاسةً
نَقْذِيكَ أَمسِ، وليتني لم أَشْهَدِ

**نَقْذِيك**: **الإِنقاذ**’dandır; tıpkı **ضَرْبِيكَ** dediğin gibi. Ezherî dedi: **نَقَذْتُه** ve **أَنقذته** ve **استنقذته** ve **تنقَّذته** dersin; yani onu halâs ettim ve kurtardım. Ve atların **النقائذ**’inin teki: **نَقِيذ**; ه’siz. Ve atlardan **النقائذ**: düşmandan **أَنقذته** (kurtardığın) ve onlardan aldığın şeydir; ve denildi ki: onun teki **نقيذة**dir. Ezherî dedi: Şemr’in hattıyla okudum: **النقيذة** düşmandan **المُسْتَنْقَذة** (kurtarılmış) zırhtır; Yezîd b. es-Sa‘k dedi:
أَعْدَدْتُ للحِدْثانِ كلَّ نَقِيذَةٍ
أُنُفٍ كلائِحَة المُضِلِّ جَرُور

**أُنُف**: onu başkası giymemiştir. **كلائحة المُضِلِّ**: yani serap demektir. Mufaddal dedi: **النقيذة** zırhtır; çünkü sahibi onu giydiği zaman onu kılıçlardan **أَنقذته** (kurtarır). Ve uzun **الأُنف**’u, keskinliğinden dolayı serap gibi parıldar kıldı.

Ve bir adam **نَقَذٌ**: **مُسْتَنْقَذ**.

Ve **مُنْقِذٌ**: onların isimlerindendir. Ve **نَقَذَة**: bir yerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ق ذ * * أَنْقَذَهُ * من كذا و * اسْتَنْقَذَهُ * و * تَنَقَّذَهُ تَنَقُّذاً * أي نجَّاه وخلصه

##### Türkçe

* ن ق ذ * **أَنْقَذَهُ**’u şundan (كذا) ve **اسْتَنْقَذَهُ**’u ve **تَنَقَّذَهُ تَنَقُّذاً**; yani onu kurtardı ve onu halâs etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النقذ: التخليص والتنجية، كالإنقاذ والتنقيذ والاستنقاذ والتنقذ، وفي الصحاح: أنقذه من فلان، واستنقذه منه، وتنقذه، بمعنى، أي نجاه وخلصه، ومثله في التهذيب، وقول لقيم بن أوس الشيباني:
  أو كان شكرك أن زعمت نفاسة                      نقذيك أمس وليتني لم أشـهـد نقذيك، كما تقول ضربيك، أي نقذي إياك وضربي إياك. النقذ: السلامة والنجاة. ومنه قولهم، نقذا لك دعاء بالسلامة للعاثر، كذا في الأساس، هكذا يقول أهل اليمن، كما في التكملة. النقذ، بالتحريك: ما أنقذته وهو فعل بمعنى مفعول، مثل نفض وقبض. النقذ مصدر نقذ الرجل كفرح: نجا وسلم، من الأمثال  ماله نقذ  ، قد تقدم في ش ق ذ. والأنقذ: القنفذ -وسبق في الدال المهملة، ومن أمثالهم  بات بليلة أنقذ  ضبط بالوجهين، يضرب لمن سهر ليله كله. والنقيذة: فرس أنقذته من العدو وأخذته منه، جمعه نقائذ، والذي في التهذيب واحد الخيل النقائذ نقيذ، بغير هاء. وفي المحكم: فرس نقذ، إذا أخذ من قوم آخرين وخيل نقائذ تنقذت من أيدي الناس أو العدو، واحدها نقيذ، عن ابن الأعرابي، وأنشد:

  وزفت لقوم آخرين كأنهانقيذ حواها الرمح من تحت مقصد وفي الأساس: وبعير أو غيره من النقائذ، وهو ما أخذه العدو وملكه ثم رجعت فأخذته منه وتنقذته من يده، وهو نقيذة ونقيذ ونقذ. عن المفضل: النقيذة: الدرع، لأن صاحبها إذا لبسهأ أنقذته من السيوف، وأنشد ليزيد بن الصعق:
  أعددت للحدثان كل نـقـيذة                      أنف كلائحة المضل جرور قال: الأنف: الطويلة. ولائحة المضل: السراب. جعلها تبرق كالسراب لحدتها. وقال الأزهري: وقرأت بخط شمر: النقيذة: الدرع المستنقذة من عدو، وأنشد قول يزيد، وقال: أنف: أي لم يلبسها غيره. النقيذة: المرأة كان لها زوج. ومنقذ، كمحسن: اسم رجل. ونقذة، محركة: ع ذكره في الجمهرة. ومما يستدرك عليه: النقيذ: ما استنقذ. ورجل نقذ، مستنقذ، وهو نقيذة بؤس، وهم نقائذ بؤس: استنقذوا منه.

##### Türkçe

**النقذ**: kurtarma ve selâmete çıkarma; **الإنقاذ** ve **التنقيذ** ve **الاستنقاذ** ve **التنقذ** gibi. Ve **الصحاح**’ta: “**أنقذه من فلان**” ve “**استنقذه منه**” ve “**تنقذه**” (mânâca), yani onu kurtardı ve selâmete çıkardı; bunun benzeri **التهذيب**’dedir. Ve **لقيم بن أوس الشيباني**’nin sözü:
  “Yahut şükrün, dün seni kurtarmamı bir kıymetlilik diye iddia etmen miydi; keşke seni kurtarmama şahit olmasaydım.”
**نقذيك**; tıpkı “**ضربيك**” dediğin gibi; yani “seni kurtarmam” ve “seni vurmam”. **النقذ**: selâmet ve kurtuluş. Ondandır ki onların sözü: “**نقذا لك**”, tökezleyene selâmet için bir duadır; **الأساس**’ta böyledir; **التكملة**’de olduğu üzere Yemen ehli böyle söyler. **النقذ** (harekeli): kurtardığın şeydir; o, mef‘ûl mânâsında bir fiildir; **نفض** ve **قبض** gibi. **النقذ**: “**نقذ الرجل كفرح**”ın masdarıdır: kurtuldu ve selâmete erdi. Atasözlerindendir: “**ماله نقذ**”; **ش ق ذ**’de geçmişti. Ve **الأنقذ**: **القنفذ** (kirpi) — ve daha önce **الدال المهملة**’de geçti. Ve onların atasözlerindendir: “**بات بليلة أنقذ**”; iki vecihle ضبط edilmiştir; bütün gecesini uykusuz geçiren kimse için darb-ı mesel yapılır. Ve **النقيذة**: düşmandan kurtardığın ve ondan aldığın bir attır; cem‘i **نقائذ**’dir. **التهذيب**’de olan: **النقائذ** atlarının teki **نقيذ**’dir, **هاء**sız. Ve **المحكم**’de: **فرس نقذ**: başka bir kavimden alınmış olunca; ve **خيل نقائذ**: insanların ellerinden yahut düşmandan kurtarılmış olunca; tekili **نقيذ**’dir; **ابن الأعرابي**’den. Ve şu beyti inşad etti:

  “Başka bir kavme sevk edildi; sanki o, mızrağın, bir hedefin altından kuşatıp aldığı bir **نقيذ** idi.”
Ve **الأساس**’ta: **النقائذ**’den bir deve yahut başkası; o, düşmanın aldığı ve mülk edindiği, sonra senin dönüp ondan aldığın ve onun elinden onu kurtardığın şeydir; o **نقيذة** ve **نقيذ** ve **نقذ**’dur. **المفضل**’den: **النقيذة**: zırhtır; çünkü sahibi onu giydiğinde onu kılıçlardan kurtarır. Ve **يزيد بن الصعق** için inşad etti:
  “Zamanın hadiselerine karşı her bir **نـقـيذة** hazırladım;
  **أنف** (olan), **لائحة المضل** gibi, **جرور**.”
Dedi ki: **الأنف**: uzun olandır. Ve **لائحة المضل**: seraptır. Onu, keskinliğinden dolayı serap gibi parıldar kıldı. Ve **الأزهري** dedi ki: Şemr’in hattıyla okudum: **النقيذة**: düşmandan kurtarılmış zırhtır. Ve Yezîd’in sözünü inşad etti ve dedi ki: **أنف**: yani onu başkası giymemiştir. **النقيذة**: kocası olmuş kadın. Ve **منقذ** ( **محسن** gibi): bir adam adıdır. Ve **نقذة** (harekeli): **ع**; onu **الجمهرة**’de zikretti. Ve ona istidrâk olunanlardandır: **النقيذ**: kurtarılan şey. Ve **رجل نقذ**: kurtarıcı; ve o, **نقيذة بؤس**’tur; ve onlar **نقائذ بؤس**: ondan kurtarıldılar.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَقِذَ
1 نَقِذَ ذ , aor. نَقَذَ , inf. n. نَقَذٌ; (Msb, K;) or نَقَذَ, (A, L,) aor. نَقُذَ , (L,) inf. n. نَقْذٌ; (A, L;) He became safe, in safety, saved, or liberated; he escaped. (A, L, Msb, K.) ― -b2- نَقْذًا لَكَ Safety to thee! Said to a man stumbling. (A, K.) ― -b3- See also 4.

2 نَقَّذَ see 4.

انقذهُ
4 انقذهُ ذ , (S, A, L, Msb, K,) inf. n. اِنْقَاذٌ; (K;) and ↓ استنقذهُ; and ↓ تنقّذهُ; (S, A, L, K;) and ↓ نقّذٌ, inf. n. تَنْقِيذٌ; and ↓ نَقَذَهُ, [aor. نَقُذَ ,] inf. n. نَقْذٌ; (K;) He saved, rescued, or liberated, him or it, (S, A, L, Msb, K,) from such a one, (S, L,) and from evil. (Msb.)

5 تَنَقَّذَ see 4.

10 اِسْتَنْقَذَ see 4.

نَقَذٌ
نَقَذٌ ذ A thing that one has saved, rescued, or liberated; (S, L, Msb, K;) of the measure فَعَلٌ in the sense of the measure مَفْعُولٌ, like نَفَضٌ and قَبَضٌ; (S, L;) as also ↓ نَقِيذٌ and نَقِيذَةٌ: (L:) a man saved, or rescued, or liberated: (L:) also, a horse taken from another people: (L:) or a camel &c. taken by, and then recovered from, the enemy; as also نَقِيذَةٌ and نَقِيذٌ; pl. نَقَائِذُ: (A:) or ↓ نَقِيذَةٌ signifies a horse saved, or rescued, or liberated, (S, L, K,) and taken, (S, L,) from the enemy; (S, L, K;) pl. نَقَائِذُ: (S, L;) or the sing. of نقائذ, signifying horses saved, or rescued, or liberated, from the hands of men, or of the enemy, is ↓ نَقِيذٌ, without ة: (IAar, L:) and, accord. to El-Muffaddal, (L,) ↓ نَقِيذَةٌ signifies a coat of mail, دِرْعٌ; (L, K;) because it saves the person wearing it from the sword: (L:) and Az says, I have read in the handwriting of Shemir, that it signifies a coat of mail saved, or rescued, from the enemy. (L.) You say also, هُوَ نَقِيذَةُ بُؤْسٍ, and هُمْ نَقَائذُ بُؤْسٍ, He is saved, or rescued, from distress, or adversity; and they are &c. (A.) ― -b2- مَا لَهُ شَقَذٌ وَلَا نَقَذٌ He possesses not anything. (K.)

نَقِيذٌ
نَقِيذٌ ذ and نَقِيذَةٌ: see نَقَذٌ. ― -b2- Also the latter, A woman having had a husband. (K.)

الأَنْقَذُ
الأَنْقَذُ ذ [or أَنْقَذُ, without the art.,] The hedgehog; القُتْفُذُ: (K;) as also with د. (TA.)

##### Türkçe

نَقِذَ
1 **نَقِذَ** ذ , muzâri‘i **نَقَذَ** , mastar ismi **نَقَذٌ**; (Msb, K;) yahut **نَقَذَ**, (A, L,) muzâri‘i **نَقُذَ** , (L,) mastar ismi **نَقْذٌ**; (A, L;) O, emniyete erdi, emniyette oldu, kurtarıldı yahut azat edildi; kaçıp kurtuldu. (A, L, Msb, K.) ― -b2- **نَقْذًا لَكَ** Sana emniyet! Ayağı sürçen bir adama söylenir. (A, K.) ― -b3- 4’e de bak.

2 **نَقَّذَ** 4’e bak.

انقذهُ
4 **انقذهُ** ذ , (S, A, L, Msb, K,) mastar ismi **اِنْقَاذٌ**; (K;) ve ↓ **استنقذهُ**; ve ↓ **تنقّذهُ**; (S, A, L, K;) ve ↓ **نقّذٌ**, mastar ismi **تَنْقِيذٌ**; ve ↓ **نَقَذَهُ**, [muzâri‘i **نَقُذَ** ,] mastar ismi **نَقْذٌ**; (K;) O, onu yahut onu (şeyi) kurtardı, imdada yetiştirdi yahut azat etti, (S, A, L, Msb, K,) falancadan, (S, L,) ve kötülükten. (Msb.)

5 **تَنَقَّذَ** 4’e bak.

10 **اِسْتَنْقَذَ** 4’e bak.

نَقَذٌ
**نَقَذٌ** ذ Bir kimsenin kurtardığı, imdada yetiştirdiği yahut azat ettiği bir şey; (S, L, Msb, K;) vezin **فَعَلٌ** üzere olup vezin **مَفْعُولٌ** manasında, **نَفَضٌ** ve **قَبَضٌ** gibi; (S, L;) bunun gibi ↓ **نَقِيذٌ** ve **نَقِيذَةٌ**: (L:) kurtarılmış, yahut imdada yetişilmiş, yahut azat edilmiş bir adam: (L:) ayrıca, başka bir kavimden alınmış bir at: (L:) yahut düşmandan alınmış, sonra ondan geri alınmış bir deve vb.; bunun gibi **نَقِيذَةٌ** ve **نَقِيذٌ**; cem‘i **نَقَائِذُ**: (A:) yahut ↓ **نَقِيذَةٌ** düşmandan kurtarılmış, yahut imdada yetişilmiş, yahut azat edilmiş, (S, L, K,) ve alınmış, (S, L,) bir atı ifade eder; (S, L, K;) cem‘i **نَقَائِذُ**: (S, L;) yahut **نقائذ**’in müfredi, insanların ellerinden yahut düşmanın elinden kurtarılmış, yahut imdada yetişilmiş, yahut azat edilmiş atlar manasında, ة’siz ↓ **نَقِيذٌ**’dür: (IAar, L:) ve el-Muffaddal’a göre, (L,) ↓ **نَقِيذَةٌ** bir zırh, **دِرْعٌ** ifade eder; (L, K;) çünkü onu giyeni kılıçtan kurtarır: (L:) ve Az der ki: Şemir’in el yazısında okudum ki, o, düşmandan kurtarılmış, yahut imdada yetişilmiş, bir zırhı ifade eder. (L.) Sen ayrıca şöyle dersin: **هُوَ نَقِيذَةُ بُؤْسٍ**, ve **هُمْ نَقَائذُ بُؤْسٍ**, O, sıkıntıdan yahut musibetten kurtarılmıştır; ve onlar da vb. (A.) ― -b2- **مَا لَهُ شَقَذٌ وَلَا نَقَذٌ** Onun hiçbir şeyi yoktur. (K.)

نَقِيذٌ
**نَقِيذٌ** ذ ve **نَقِيذَةٌ**: **نَقَذٌ**’a bak. ― -b2- Ayrıca ikincisi, Kocası olmuş bir kadın. (K.)

الأَنْقَذُ
**الأَنْقَذُ** ذ [yahut tarif edatsız **أَنْقَذُ**,] Kirpi; **القُتْفُذُ**: (K;) bunun gibi د ile de. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَقَذَ
نَقَذَ U ( n. ac. نَقْذ 1 )
a.  [ acc. &  Min ], Saved, rescued from.

نَقِذَ
نَقِذَ A ( n. ac. نَقَذ 4 ),
a.  Escaped.

نَقَّذَ
نَقَّذَ II ,
a.  see I .

أَنْقَذَ
أَنْقَذَ IV ,
a.  see I .

b.  Pulled out.

تَنَقَّذَ
تَنَقَّذَ V ,
a.  VIII,  see I .

اِسْتَنْقَذَ
اِسْتَنْقَذَ X ,
a.  see I .

b.  Asked to liberate.

c.  [ La ], Restored to.

نَقْذ
نَقْذ 1 ,
a.  Safety, rescue, preservation; salvation.

نَقَذ
نَقَذ 4 ,
a.  Safe; rescued.

أَنْقَذُ
أَنْقَذُ 14 ,
a.  Hedgehog.

نَقِيْذ
نَقِيْذ 25 ,
a.  see 4 .

نَقِيْذَة
نَقِيْذَة 25t , ( pl. نَقَاْئِذُ 46 ),
a.  Horse captured from the enemy.

b.  Cuirass.

c.  Married ( woman ).

مَا لَهُ شَقَذ وَلَا نَقَذ
مَا لَهُ شَقَذ وَلَا نَقَذ
a.  He has not anything.

##### Türkçe

**نَقَذَ**
**نَقَذَ** U (mastar: **نَقْذ** 1)
a. [acc. & Min], -den kurtardı, -den rescue etti.

**نَقِذَ**
**نَقِذَ** A (mastar: **نَقَذ** 4),
a. Kaçıp kurtuldu.

**نَقَّذَ**
**نَقَّذَ** II,
a. I’e bak.

**أَنْقَذَ**
**أَنْقَذَ** IV,
a. I’e bak.

b. Dışarı çekti.

**تَنَقَّذَ**
**تَنَقَّذَ** V,
a. VIII, I’e bak.

**اِسْتَنْقَذَ**
**اِسْتَنْقَذَ** X,
a. I’e bak.

b. Azat etmeyi istedi.

c. [La], -e iade etti.

**نَقْذ**
**نَقْذ** 1,
a. Emniyet, kurtarma, muhafaza; selamet.

**نَقَذ**
**نَقَذ** 4,
a. Emin; kurtarılmış.

**أَنْقَذُ**
**أَنْقَذُ** 14,
a. Kirpi.

**نَقِيْذ**
**نَقِيْذ** 25,
a. 4’e bak.

**نَقِيْذَة**
**نَقِيْذَة** 25t, (çoğulu: **نَقَاْئِذُ** 46),
a. Düşmandan ele geçirilmiş at.

b. Zırh gömleği.

c. Evli (kadın).

**مَا لَهُ شَقَذ وَلَا نَقَذ**
**مَا لَهُ شَقَذ وَلَا نَقَذ**
a. Onun hiçbir şeyi yoktur.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نقذ
نَقِذَ - يَنْقَذُ - أَنْقَذَ - يُنْقِذُ - اسْتَنْقَذَ - يَسْتَنْقِذُ
نَقِذَ - يَنْقَذُ + كائن + من شيء: نجا من خطر وأذى شبه محتم
أنْقَذَ - يُنْقِذُ + كائن + كائناً + من شيء: على وزن " أفعلَ " من نَقِذَ - يَنْقَذُ " :جعله " يَنْقَذُ ": قام بتقديم العون لكائن في حالة خطر شديد يوشك أن يقتله، فجعله ينجو.
اسْتَنْقذَ - يَسْتَنْقِذُ: طلب وسعى أن " يَنْقَذَ " شيء ٌ أو " يُنْقِذَ " شيئاً: طلب وحاول أن يجعل شيئاً أو كائناً ينجو من هلاك أو أذى وشيك
﴿وإن يسلبهم الذباب شيئا لا يستنقذوه منه﴾: لا يستطيعون حتى محاولة إنقاذ ما سلب الذباب منهم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ "حركة الزوغان وتفادي رمية أو عدو والنجاة منها"، وهي:
نَجَا - يَنْجُوْ (اللازم)، نَقِذَ - يَنْقَذُ، حَاد َ - يَحِيْدُ، حَاصَ - يَحِيْصُ، تَقَى - يَتْقِي، نَاصَ - يَنُوْصُ
أنقذ - ينقذ
 	﴿أأتخذ من دونه آلهة إن يردني الرحمان بضر لا تغن عني شفاعتهم شيئا ولا ينقذوني(23)﴾ يس ﴿وإن نشأ نغرقهم فلا صريخ لهم ولا هم ينقذون(43)﴾ يس
 	﴿أفمن حق عليه كلمة العذاب أفأنت تنقذ من في النار(19)﴾ الزمر ﴿واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا واذكروا نعمة الله عليكم إذ كنتم أعداء فألف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته إخوانا وكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون(103)﴾ آل عمران
استنقذ - يستنقذ - يستنقذوه
 ﴿ياأيها الناس ضرب مثل فاستمعوا له إن الذين تدعون من دون الله لن يخلقوا ذبابا ولو اجتمعوا له وإن يسلبهم الذباب شيئا لا يستنقذوه منه ضعف الطالب والمطلوب(73)﴾ الحج
مختار الصحاح
● [نقذ] ن ق ذ: أَنْقَذَهُ من كذا و اسْتَنْقَذَهُ و تَنَقَّذَهُ تَنَقُّذاً أي نجَّاه وخلصه
الراغب
نقذ
- الإنقاذ: التخليص من ورطة. قال تعالى: }وكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها{ [آل عمران/103] والنقذ: ما أنقذته، وفرس نقيذ: مأخوذ من قوم آخرين كأنه أنقذ منهم، وجمعه نقائذ.
ملخص اللسان
1.    نَقَذَ نَقْذاً: نجا؛ وأَنْقَذَه هو وتنقَّذه واستنقذه.والنَّقَذُ، بالتحريك،أَنقَذَه من فلان واستنقذه منه وتَنَقَّذه بمعنى أَي نجّاه وخلَّصه
2.     والنقيذ والنقيذة: ما استُنْقذ وهو فَعَل بمعنى مفعول تقول  نَقَذْتُه وأَنقذته واستنقذته وتنقَّذته أَي خلصته ونجّيته.
3.    وواحد الخيل النقائذ:  نَقِيذ، بغير هاء. والنقائذ من الخيل: ما أَنقذته من العدوِّ وأَخذته  منهم
لسان العرب
● - نقذ: نَقَذَ نَقْذاً: نجا؛ وأَنْقَذَه هو وتنقَّذه واستنقذه.  والنَّقَذُ، بالتحريك، والنقيذ والنقيذة: ما استُنْقذ وهو فَعَل بمعنى مفعول مثل  نَفَضٍ وقَبَضٍ. الجوهري: أَنقَذَه من فلان واستنقذه منه وتَنَقَّذه بمعنى  أَي نجّاه وخلَّصه.  وفرس نَقَذٌ إِذا أُخِذَ من قوم آخرين. وخيل نقائذ: تُنُقِّذَتْ من  أَيدي الناس أَو العدوّ، واحدها نَقِيذٌ، بغير هاء؛ عن ابن الأَعرابي،  وأَنشد:وزُفَّتْ لِقَوْمٍ آخرينَ كَأَنَّها  نَقِيذٌ حَوَاها الرُّمحُ من تحتِ مُقْصِدِ  قال لُقَيْمُ بن أَوْسٍ الشَّيْباني:  أَو كان شُكرك أَن زعَمْت نفاسةً  نَقْذِيكَ أَمسِ، وليتني لم أَشْهَدِ  نَقْذِيك: من الإِنقاذ كما تقول ضَرْبِيكَ. قال الأَزهري: تقول  نَقَذْتُه وأَنقذته واستنقذته وتنقَّذته أَي خلصته ونجّيته. وواحد الخيل النقائذ:  نَقِيذ، بغير هاء. والنقائذ من الخيل: ما أَنقذته من العدوِّ وأَخذته  منهم، وقيل: واحدها نقيذة. قال الأَزهري: وقرأْت بخط شمر: النقيذة الدِّرْع  المُسْتَنْقَذة من عدوّ؛ قال يزيد بن الصعق:  أَعْدَدْتُ للحِدْثانِ كلَّ نَقِيذَةٍ  أُنُفٍ كلائِحَة المُضِلِّ جَرُور  أُنُف: لم يلبسها غيره. كلائحة المُضِلِّ: يعني السراب. وقال المفضل:  النقيذة الدرع لأَن صاحبها إِذا لبسها أَنقذته من السيوف. والأُنف الطويلة  جعلها تبرق كالسَّراب لحدَّتها.  ورجل نَقَذٌ: مُسْتَنْقَذ.  ومُنْقِذٌ: من أَسمائهم. ونَقَذَة: موضع.
مقاييس اللغة:
(نقذ) النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
القاموس المحيط:
النَّقْذُ التَّخْليصُ، والتَّنْجِيَةُ، كالإِنْقاذِ والتَّنْقيذِ والاسْتِنقاذِ والتَّنَقُّذِ، والسَّلامةُ، ومنه نَقْذاً لكَ للعاثِرِ، وبالتحريكِ ما أنْقَذْتَه، ومَصْدَرُ نَقِذَ، كفَرِحَ نَجَا. ومالَهُ نَقَذٌ في ش ق ذ. والْأَنْقَذُ القُنْفُذُ. والنَّقيذَةُ فَرَسٌ أنْقَذْتَه من العَدُوِّ، والدِّرْعُ، والمرأةُ كان لها زَوْجٌ. ومُنْقِذٌ، كمُحْسِنٍ رجُلٌ. ونَقَذَةُ، محركةً ع.
تاج العروس:
ن ق ذ
النَّقْذُ : التَّخْلِيصُ والتَّنْجِيَةُ كالإِنْقاذِ والتَّنْقِيذِ والاستِنْقَاذِ والتَّنَقُّذِ وفي الصحاح : أَنْقَذَه مِن فُلانٍ واستَنْقَذه منه وتَنَقَّذَه بمعنًى أَي نَجَّاه وخَلَّصَهُ ومثْله في التهذيب وقول لُقَيْمِ بن أَوْسٍ الشيبانيِّ :
أَوْ كَان شُكْرُك أَنْ زَعَمْتَ نَفَاسَةً ... نَقْذِيكَ أَمْسِ ولَيْتَنِي لمْ أَشْهَدِ نَقْذِيك كما تقول ضَرْبِيك أَي نَقْذِي إِيّاك وضَرْبِي إِيّاك . النَّقْذُ : السَّلاَمَةُ والنَّجَاةُ . ومنه قَولُهم نَقْذًا لَكَ دُعاءٌ بالسلامة للعَاثِرِ كذا في الأَساسِ هكذا يقولُ أَهلُ اليَمن كما في التكملة . النَّقَذُ بالتحريك : ما أَنْقَذْتُه وهو فَعَلٌ بمعنى مَفعول مثل نَفَضٍ وقَبَضٍ . النَّقَذ مَصْدَرُ نَقِذَ الرجلُ كفَرِحَ : نَجَا وسَلِمَ من الأَمْثَال " مَالَه نَقَذٌ " قد تقدم في ش ق ذ . والأَنْقَذُ : القُنْفُذُ - وسبق في الدال المهملة ومن أَمثالهم " بَاتَ بِلَيْلَةِ أَنقَذَ " ضُبِط بالوجهين يُضْرَب لمن سهِرَ لَيْلَه كُلَّه . والنَّقِيذَةُ : فَرَسٌ أَنْقَذْتَه مِن العَدُوِّ وأَخذتَه منه جَمْعُه نقائِذُ والذي في التهذيب واحدُ الخَيْلِ النقائذِ نَقِيذٌ بغير هاءٍ . وفي المحكم : فَرَسٌ نقَذٌ إِذا أُخِذَ مِن قَوْمٍ آخريَن وخَيْلٌ نقائِذُ تُنُقِّذّتْ من أَيدِي الناسِ أَو العَدُوِّ واحدُهَا نَقِيذٌ عن ابن الأَعْرَابِيّ وأَنشد :
" وَزُّفَّتْ لِقَوِمٍ آخَرِينَ كَأَنَّهَانَقِيذٌ حَوَاهَا الرُّمْحُ مِنْ تَحْتِ مُقْصِدِ وفي الأَساس : وبَعِيرٌ أَو غيرُه من النقائذ وهو ما أَخَذَه العَدُوُّ وَمَلَّكَه ثم رَجَعْتَ فأَخذْتَه منه وتَنَقَّذْتَه مِن يَدِه وهو نَقِيذَةٌ ونَقِيذٌ ونَقَذٌ . عن المفضّل : النَّقِيذة : الدِّرْع لأَن صاحبها إِذَا لَبِسَهَأ أَنْقَذَتْهُ مِن السُّيُوفِ وأَنشدَ لِيَزِيدَ بنِ الصَّعِقِ :
أَعْدَدْتُ لِلْحِدْثَانِ كُلَّ نَقِيذَةٍ ... أُنُفٍ كَلاَئِحَةِ المُضِلِّ جَرُورِ قال : الأَنُفُ : الطَّوِيلة . ولائِحَةُ المُضِلّ : السَّرَابُ . جَعَلَهَا تَبْرُق كالسَّرَابِ لِحِدَّتِهَا . وقال الأزْهَرِيّ : وقَرَأْتُ بِخَطِّ شَمِرٍ : النَّقِيذَةُ : الدِّرْعُ المُسْتَنْقَذَة مِن عَدُوٍّ وأَنْشَدَ قَوْلَ يزيد وقال : أُنُفٌ : أَي لم يَلْبَسْها غَيْرُه . النَّقِيذَة : المَرْأَةُ كَانَ لها زَوْجٌ . ومُنْقَذٌ كَمُحْسِنٍ : اسم رَجُل . ونَقَذَةُ مُحَرَّكةً : ع ذَكرَه في الجَمْهَرَة . ومما يستدرك عليه : النَّقِيذ : ما استُنْقِذَ . ورَجلٌ نَقَذٌ مُسْتَنْقَذٌ وهو نَقِيذَةُ بُؤْسٍ وهم نَقائِذُ بُؤْسٍ : اسْتُنْقِذُوا منه

##### Türkçe

نقذ
**نَقِذَ** - **يَنْقَذُ** - **أَنْقَذَ** - **يُنْقِذُ** - **اسْتَنْقَذَ** - **يَسْتَنْقِذُ**
**نَقِذَ** - **يَنْقَذُ** + bir varlık + bir şeyden: neredeyse kesin bir tehlike ve zarardan kurtuldu.
**أَنْقَذَ** - **يُنْقِذُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyden: **نَقِذَ** - **يَنْقَذُ**’dan “**أَفْعَلَ**” vezninde: onu “**يَنْقَذُ**” kıldı: öldürmek üzere olan şiddetli tehlike hâlindeki bir varlığa yardım sunmakla ayağa kalktı; böylece onu kurtulur kıldı.
**اسْتَنْقذَ** - **يَسْتَنْقِذُ**: bir şeyin “**يَنْقَذَ**” olmasını veya bir şeyin “**يُنْقِذَ**” olmasını istedi ve bunun için çabaladı: bir şeyi veya bir varlığı, yaklaşan bir helâkten yahut yaklaşan bir zarardan kurtulur kılmayı istedi ve denedi.
﴿وإن يسلبهم الذباب شيئا لا يستنقذوه منه﴾: sineğin onlardan gasbettiği şeyi, onu kurtarmayı denemeye bile güç yetiremezler.
Ve lafız, “sapma hareketi ve bir atıştan veya düşmandan sakınma ve ondan kurtulma” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَجَا** - **يَنْجُوْ** (lâzım), **نَقِذَ** - **يَنْقَذُ**، **حَاد َ** - **يَحِيْدُ**، **حَاصَ** - **يَحِيْصُ**، **تَقَى** - **يَتْقِي**، **نَاصَ** - **يَنُوْصُ**

**أنقذ - ينقذ**
﴿أأتخذ من دونه آلهة إن يردني الرحمان بضر لا تغن عني شفاعتهم شيئا ولا ينقذوني(23)﴾ يس ﴿وإن نشأ نغرقهم فلا صريخ لهم ولا هم ينقذون(43)﴾ يس
﴿أفمن حق عليه كلمة العذاب أفأنت تنقذ من في النار(19)﴾ الزمر ﴿واعتصموا بحبل الله جميعا ولا تفرقوا واذكروا نعمة الله عليكم إذ كنتم أعداء فألف بين قلوبكم فأصبحتم بنعمته إخوانا وكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها كذلك يبين الله لكم آياته لعلكم تهتدون(103)﴾ آل عمران

**استنقذ - يستنقذ - يستنقذوه**
﴿ياأيها الناس ضرب مثل فاستمعوا له إن الذين تدعون من دون الله لن يخلقوا ذبابا ولو اجتمعوا له وإن يسلبهم الذباب شيئا لا يستنقذوه منه ضعف الطالب والمطلوب(73)﴾ الحج

Muhtâr es-Sıhâh
● [**نقذ**] ن ق ذ: **أَنْقَذَهُ** şundan (كذا) ve **اسْتَنْقَذَهُ** ve **تَنَقَّذَهُ** **تَنَقُّذاً** yani onu kurtardı ve onu halâs etti.

Râgıb
نقذ
- **الإنقاذ**: bir çıkmazdan halâs etme. Yüce Allah dedi ki: }وكنتم على شفا حفرة من النار فأنقذكم منها{ [Âl-i İmrân/103]. Ve **النقذ**: kurtardığın şeydir. Ve **فرس نقيذ**: başka bir kavimden alınmış; sanki onlardan kurtarılmıştır. Çoğulu **نقائذ**’dir.

Lisân özeti
1. **نَقَذَ نَقْذاً**: kurtuldu; ve **أَنْقَذَه** o (هو) ve **تنقَّذه** ve **استنقذه**. Ve **النَّقَذُ** (harekeli olarak): onu falancadan **أَنقَذَه** ve ondan **استنقذه** ve **تَنَقَّذه** mânâsında; yani onu kurtardı ve onu halâs etti.
2. Ve **النقيذ** ve **النقيذة**: kurtarılan şey; ve o, mef‘ûl mânâsında **فَعَل**’dir. Dersin ki: **نَقَذْتُه** ve **أَنقذته** ve **استنقذته** ve **تنقَّذته** yani onu halâs ettim ve onu kurtardım.
3. **النقائذ** atlarının teki: **نَقِيذ** (ه’siz). Ve atlardan **النقائذ**: düşmandan kurtardığın ve onlardan aldığın şeydir.

Lisânü’l-ʿArab
● - نقذ: **نَقَذَ نَقْذاً**: kurtuldu; ve **أَنْقَذَه** o (هو) ve **تنقَّذه** ve **استنقذه**. Ve **النَّقَذُ** (harekeli olarak), ve **النقيذ** ve **النقيذة**: kurtarılan şey; ve o, mef‘ûl mânâsında **فَعَل**’dir; **نَفَضٍ** ve **قَبَضٍ** gibi. Cevherî: onu falancadan **أَنقَذَه** ve ondan **استنقذه** ve **تَنَقَّذه** mânâsında; yani onu kurtardı ve onu halâs etti. Ve **فرس نَقَذٌ**: başka bir kavimden alındığı zaman. Ve **خيل نقائذ**: insanların ellerinden yahut düşmandan kurtarılmıştır; teki **نَقِيذٌ**’dür, **ه**’siz; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve şu beyti okudu:
وزُفَّتْ لِقَوْمٍ آخرينَ كَأَنَّها
نَقِيذٌ حَوَاها الرُّمحُ من تحتِ مُقْصِدِ
Lukaym b. Evs eş-Şeybânî dedi:
أَو كان شُكرك أَن زعَمْت نفاسةً
نَقْذِيكَ أَمسِ، وليتني لم أَشْهَدِ
**نَقْذِيك**: **الإِنقاذ**’dandır; **ضَرْبِيكَ** dediğin gibi. Ezherî dedi ki: dersin: **نَقَذْتُه** ve **أَنقذته** ve **استنقذته** ve **تنقَّذته** yani onu halâs ettim ve onu kurtardım. Ve **النقائذ** atlarının teki: **نَقِيذ** (ه’siz). Ve atlardan **النقائذ**: düşmandan kurtardığın ve onlardan aldığın şeydir; ve denildi ki: teki **نقيذة**’dir. Ezherî dedi ki: Şemir’in hattıyla okudum: **النقيذة**: düşmandan kurtarılmış zırhtır. Yezîd b. es-Saʿk dedi ki:
أَعْدَدْتُ للحِدْثانِ كلَّ نَقِيذَةٍ
أُنُفٍ كلائِحَة المُضِلِّ جَرُور
**أُنُف**: onu başkası giymemiştir. **كلائحة المُضِلِّ**: serap demektir. Mufaddal dedi ki: **النقيذة** zırhtır; çünkü sahibi onu giydiği zaman onu kılıçlardan kurtarır. Ve uzun **الأُنف**’u, keskinliğinden dolayı serap gibi parıldar kıldı. Ve **رجل نَقَذٌ**: kurtarılmış (مُسْتَنْقَذ). Ve **مُنْقِذٌ**: onların isimlerindendir. Ve **نَقَذَة**: bir yerdir.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**نقذ**) **النون** ve **القاف** ve **الذال**: sahih bir asıldır; bir şeyi çekip çıkarıp halâs etmeye delâlet eder. Ve onu ondan **أنقذتُه**: onu halâs ettim. Ve **فرسٌ نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmıştır; ve **أفراسٌ نقائذ**. Ve kurtardığın her şey **نَقَذٌ**’dur.

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**النَّقْذُ**: halâs etme ve kurtarma; **الإِنْقاذ** ve **التَّنْقيذ** ve **الاسْتِنقاذ** ve **التَّنَقُّذ** gibi; ve selâmettir. Ondandır: tökezleyene “**نَقْذاً لَكَ**” (senin için selâmet) (sözü). Ve (harekeli olarak) kurtardığın şeydir. Ve **نَقِذَ**’ın masdarıdır; **فَرِحَ** gibi: kurtuldu. Ve “**مَالَهُ نَقَذٌ**” (onun için bir **نَقَذ** yoktur) **ش ق ذ**’de. Ve **الْأَنْقَذُ**: kirpidir. Ve **النَّقيذَةُ**: düşmandan kurtardığın at; ve zırh; ve kendisinin bir kocası olmuş kadın. Ve **مُنْقِذٌ**: **مُحْسِنٍ** gibi, bir adamdır. Ve **نَقَذَةُ**: harekeli olarak, (bir) ayn.

Tâcü’l-ʿArûs:
ن ق ذ
**النَّقْذُ**: halâs etme ve kurtarma; **الإِنْقاذ** ve **التَّنْقِيذ** ve **الاستِنْقَاذ** ve **التَّنَقُّذ** gibi. Ve Sıhâh’ta: onu falancadan **أَنْقَذَه** ve ondan **استَنْقَذه** ve **تَنَقَّذَه** mânâsında; yani onu kurtardı ve onu halâs etti. Bunun benzeri Tehzîb’dedir. Ve Lukaym b. Evs eş-Şeybânî’nin sözü:
أَوْ كَان شُكْرُك أَنْ زَعَمْتَ نَفَاسَةً ... نَقْذِيكَ أَمْسِ ولَيْتَنِي لمْ أَشْهَدِ
**نَقْذِيك**: **ضَرْبِيك** dediğin gibi; yani “benim seni kurtarmam” ve “benim seni dövmem”. **النَّقْذُ**: selâmet ve kurtuluştur. Ondandır: onların “**نَقْذًا لَكَ**” sözü; tökezleyene selâmet duasıdır; Esâs’ta böyledir. Tekmile’de olduğu üzere Yemen ehli böyle söyler. **النَّقَذُ** (harekeli olarak): kurtardığım şeydir; ve o, mef‘ûl mânâsında **فَعَلٌ**’dir; **نَفَضٍ** ve **قَبَضٍ** gibi. **النَّقَذ**: **نَقِذَ**’ın masdarıdır; adam **فَرِحَ** gibi: kurtuldu ve selâmete erdi. Emsâlden: “**مَالَه نَقَذٌ**”; **ش ق ذ**’de geçmişti. Ve **الأَنْقَذُ**: kirpidir; ve daha önce **الدال** (mühmele)de geçti. Ve onların emsâlinden: “**بَاتَ بِلَيْلَةِ أَنقَذَ**”; iki vecihle ضبط edilmiştir; bütün gecesini uykusuz geçiren kimse için darb-ı meseldir. Ve **النَّقِيذَةُ**: düşmandan kurtardığın ve ondan aldığın at; çoğulu **نقائِذُ**’dur. Tehzîb’de olan: **النقائذ** atlarının teki **نَقِيذٌ**’dür, **ه**’siz. Ve Muhkem’de: **فرسٌ نقَذٌ**: başka bir kavimden alındığı zaman; ve **خَيْلٌ نقائِذُ**: insanların ellerinden yahut düşmandan kurtarılmıştır; teki **نَقِيذٌ**’dür; İbnü’l-Aʿrâbî’den. Ve şu beyti okudu:
" وَزُّفَّتْ لِقَوِمٍ آخَرِينَ كَأَنَّهَانَقِيذٌ حَوَاهَا الرُّمْحُ مِنْ تَحْتِ مُقْصِدِ
Ve Esâs’ta: ve **بَعِيرٌ** yahut ondan başkası **النقائذ**’dendir; o, düşmanın aldığı ve ona mâlik olduğu, sonra senin dönüp ondan aldığın ve onu elinden **تَنَقَّذْتَه** (kurtardığın) şeydir; ve o **نَقِيذَةٌ** ve **نَقِيذٌ** ve **نَقَذٌ**’dur. Mufaddal’dan: **النَّقِيذة**: zırhtır; çünkü sahibi onu giydiği zaman onu kılıçlardan kurtarır. Ve Yezîd b. es-Saʿk’ın şu beytini okuttu:
أَعْدَدْتُ لِلْحِدْثَانِ كُلَّ نَقِيذَةٍ ... أُنُفٍ كَلاَئِحَةِ المُضِلِّ جَرُورِ
Dedi ki: **الأَنُفُ**: uzundur. **ولائِحَةُ المُضِلّ**: seraptır. Onu, keskinliğinden dolayı serap gibi parıldar kıldı. Ezherî dedi ki: Şemir’in hattıyla okudum: **النَّقِيذَةُ**: düşmandan kurtarılmış zırhtır. Ve Yezîd’in sözünü okuttu ve dedi ki: **أُنُفٌ**: yani onu başkası giymemiştir. **النَّقِيذَة**: kendisinin bir kocası olmuş kadındır. Ve **مُنْقَذٌ** **مُحْسِنٍ** gibi: bir adam adıdır. Ve **نَقَذَةُ** (harekeli): bir ayn; Cemhere’de zikretti. Ve buna ilâve olarak: **النَّقِيذ**: kurtarılan şeydir. Ve **رَجلٌ نَقَذٌ**: kurtarılmış (مُسْتَنْقَذ); ve o, **نَقِيذَةُ بُؤْسٍ**’tur; ve onlar **نَقائِذُ بُؤْسٍ**’tur: ondan kurtarılmışlardır.
