# نقز (ن-ق-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ق - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والزاي والنون معهما
ن ق ز، ز ن ق، ن ز ق مستعملات نقز: النَّقْز والنَّقَزانِ كالوَثْبِ والوَثَبانِ صعداً في مكان واحد.
والنَّقّازُ: الصغير من العصافير.
والنَّقَزُ: الصغار من الناس، والرذالة منهم.
والنَّواقِزُ: القوائم، قال الشماخ:
وإن ريغَ منها أسلمَتْه النَّواقِزُ
زنق: الزَّنَقَةُ: ميل في جدار في سكة، أو في ناحية من الدار، أو عرقوب من الوادي يكون فيه كالمدخل والالتواء، اسم بلا فعل.
والزِّناقُ: حلقة يجعل لها خيط يشد في راس البغل الجموح، وكل رباط تحت الحنك في الجلد فهو زناق.
وما كان في الأنف مثقوباً فهو عران.
وبغل مَزْنوقٌ، وزَنَقْتُه زَنْقَاً، قال الشاعر:
فإن يظهر حديثك بؤت عدواً		برأسك في زناق أو عران
نزق: النَّزَقُ: خفة في كل أمر وعجلة في جهل وحمق.
ورجل نَزِقٌ وامرأة نَزِقةٌ، وقد نَزِقَ نَزَقاً.

##### Türkçe

**القاف** ve **الزاي** ve **النون** onlarla birlikte

ن ق ز، ز ن ق، ن ز ق kullanımdadır. **نقز**: **النَّقْز** ve **النَّقَزانِ**, **الوَثْبِ** ve **الوَثَبانِ** gibi; tek bir yerde yukarı doğru sıçramadır.
Ve **النَّقّازُ**: serçelerden küçük olan.
Ve **النَّقَزُ**: insanlardan küçükler ve onlardan aşağılık olanlar.
Ve **النَّواقِزُ**: ayaklar; **الشماخ** dedi ki:
وإن ريغَ منها أسلمَتْه النَّواقِزُ

**زنق**: **الزَّنَقَةُ**: bir sokakta bir duvarda eğrilik; yahut evin bir tarafında; yahut vadiden bir topuk; onda giriş gibi ve kıvrılma bulunur; fiilsiz bir isimdir.
Ve **الزِّناقُ**: bir halka; ona bir ip yapılır, azgın katırın başında sıkılır; ve deride çenenin altındaki her bağ o **زناق**tır.
Ve burunda delik olan şey **عران**dır.
Ve **بغل مَزْنوقٌ**; ve onu **زَنَقْتُه زَنْقَاً**; şair dedi ki:
فإن يظهر حديثك بؤت عدواً		برأسك في زناق أو عران

**نزق**: **النَّزَقُ**: her işte hafiflik ve cehalet ve ahmaklıkta acelecilik.
Ve **رجل نَزِقٌ** ve **امرأة نَزِقةٌ**; ve **نَزِقَ نَزَقاً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَقَزَ الظبيُ في عَدْوِهِ يَنْقِزُ نَقْزاً ونَقَزاناً، أي وثب. والتَنْقيزُ: التوثيب. والنُقازُ: داءٌ يأخذ الغنم فتَنْقُزُ منه حتَّى تموت، مثل النُزاءِ. والنَقَزُ بالتحريك: رُذالُ المال. والنِقْزُ بكسر النون مثله.

##### Türkçe

**نَقَزَ** ceylan, koşusunda **يَنْقِزُ** **نَقْزاً** ve **نَقَزاناً** (yapar); yani sıçradı. Ve **التَنْقيزُ**: sıçratma. Ve **النُقازُ**: koyunu tutan bir hastalıktır; ondan dolayı (koyun) **تَنْقُزُ**; ta ki ölünceye kadar; **النُزاءِ** gibidir. Ve **النَقَزُ** (harekeli): malın döküntüleri. Ve **النِقْزُ** (nun’un kesresiyle) onun gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ز ن
قنز ، نقز ، نزق ، زنق ، زقن ، قزن .
أهمل الليث : زقن وقنز . وهما معروفان في كلام العرب .
زقن : فأما زقن فإن أبا عبيد روى عن الأموي أنه قال : زَقنْتُ الحِمْلَ أَزْقُنه : حَمَلْتُه ، وأَزْقَنْتُ الرّجُل : أَعَنتُه عَلَى الحِمْل .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أَزْقنَ زيدٌ عمْراً إذا أعانه على حِمْلهِ ليَنْهض ، ومِثله : أَبْطَغَهُ وأبْدَغَه وعدّلَه وأَوّنه وأَسْمَغه وأَنّاهُ ، وبَوّاه وحَوّله ، كلُّه بمعنًى واحد .
قنز : قال ابن الأعرابي : أَقنزَ الرجلُ إذا شربَ بالإقنِيزِ طَرَباً ، وهو الدَّنّ الصغير ، قال : وَجِلْفَةُ الإقنِيزِ طِينَتُه .
وقال أبو عمرو : الْقِنْزُ : الرَّاقودُ الصغيرُ .
وقال أبو حاتم : الْقَنَزُ لُغَة في الْقنص .
وأنشد في صَيْدِ الصَّيَّاد للضّبِّ :
ثمَّ اعتَمَدْتُ فَجَبَذْتُ جَبْذَةً
خَرَرْتُ منها لِقفَايَ أَرْتَمِزْ
فقلتُ حقاً صادقاً أقولُه
هذا لعَمْرُ اللَّهِ من شرِّ الْقَنَزْ
قال : ويقال للقانصِ وَالقنَّاص قانزٌ وقنّاز .
قزن : أهمل الليث قزن .
وقد روى أبو العباس عن ابن الأعرابي
أنه قال : أقْزَنَ زيدٌ ساقَ غلامهِ إذا كسرها .
نقز : قال الليث : النَّقَزُ والنَّقَزَانُ كالْوَثَبانِ صُعُداً في مكانٍ واحد .
أبو عبيد عن الأصمعي : وقعَ في الغَنَمِ نُزَاءٌ ونُقَازٌ ، وهما جميعاً داءٌ يأخذها فَتَنْزُو منه وتنقُزُ حتى تموتَ .
وقال شمر : تَنْقُزُ .
وقال الليث : النَّقّازُ الصغيرُ من العصافير ، والنَّقَزُ من الناس صغارهم ورُذَالتهُمْ .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : أَنْقَزَ الرجلُ إذا دامَ على شُرْبِ النَّقِزِ ، ونَقِزُ الماءِ : العذبُ الصافي ، وأنقَزَ إذا وقعَ في إبلهِ النُّقَازُ ، وهو داءٌ ، وأنقَزَ عَدُوَّهُ إذا قتلهُ قتلاً وحِيّاً ، وأَنقَزَ إذا اقتنى النَّقَزَ من رديء المالِ ، ومثله أقْمَزَ وأغْمَزَ .
وقال أبو عمرو : انْتَقَزَ لهُ شرَّ الإبلِ ، أي اختار له شَرَّها ، وعطاءٌ ناقِزٌ وذو ناقِزٍ : إذا كان خسيساً ، وأنشد :
لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو نَاقِزِ
قاظَ القَرِيَّاتِ إلى العجالِزِ
عمرو عن أبيه ، قال : النَّقَزُ : اللَّقبُ ، والنَّقِزُ : الماءُ الصافي .
زنق : قال الليث : الزَّنَقَة : مَيلٌ في جدارٍ أو في سِكَّةٍ أو في ناحِيةٍ من الدَّار أو في عُرْقُوبٍ من الوادي يكونُ فيه التواءٌ كالمدخل ، والالتواءُ اسمٌ كذلك بلا فعلٍ .
قال : والزِّناقةُ : حلقةٌ تُجعَلُ في الْجُلَيْدَةِ تحتَ الحنكِ الأسفل ، ثم يجعلُ فيها خَيْطٌ يُشَدُّ في رأسِ البغلِ الجموح .
قال : وكلُّ رباطِ تحت الحنكِ في الجلدِ فهو زناقٌ ، وما كان في الأنف مثقوباً فهو عِرانٌ ، وبَغْلٌ مَزْنُوق ، وقد زَنَقْتُهُ زنقاً ، وأنشد :
فإِن يظهرْ حديثُكَ يُؤْتِ عَدْواً
برأسِكَ في زِناق أو عِرانِ
وقال ابن شميل في الزِّناق مثله ، ويقال : أمْرٌ زَنِيقٌ أي محكم مُسْتَوْثَقٌ منه ، ورأْيٌ زَنِيقٌ رصين محكم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : أزْنَق وزَنَق وزَنَّق وزهَدَ وزهَّدَ وأزْهَدَ وقاتَ وقَوَّتَ وأقْوَتَ ، كلُّهُ إذا ضَيَّق على عيالهِ فقراً أو بخلاً .
قال : والزُّنُقُ : العُقولُ التّامّةُ .
قال : وقيل لعاقلٍ : ما علامَةُ العاقِلِ ، فقال : تمييزُهُ بين الحق والباطِلِ .
وقال ابن دريد : زَنَقْتُ الفَرَسَ أزْنقُهُ زنقاً إذا شَكَّلْتُهُ في أربعِ قوائمِهِ ، وبذلك سُمِّيَ زِناق المرأةِ ، وهو ضربٌ من حُلِيِّها .
نزق : قال الليث : النَّزَق : خِفّةٌ في كلِّ أمرٍ وعجلةٌ في جهلٍ وحُمْق ، ورجلٌ نَزِق وامرأةٌ نَزِقَةٌ ، والفعل نَزِق يَنْزَق نزَقاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أنْزَق الرجلُ : إذا سَفِهَ بعدَ حلمٍ ، وأنْزَق إذا نَزَّق فَرَسَهُ حتى يَثِبَ نهْزاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : نَزِق الإنسانُ وغيرهُ يَنْزَق إذا نزا .
ومنه قيل : نزَّقْتُ الفرسَ إذا ضربتهُ حتى ينزُو .
قال : ونَزِق الرجلُ يَنْزَق من الطَّيْشِ والخِفّةِ .
وقال أبو زيد : النَّزْقُ أن تملأ الإناءَ إلى رأسهِ ، ويقال : مُطِرَ مكانُ كذا وكذا حتى نَزِقَتْ نهاؤُه .
وقال أبو زيد : أنْزَق الرجلُ في ضحكهِ وأَهْزَق إذا أفْرَطَ فيه .

##### Türkçe

ق ز ن
**قنز** , **نقز** , **نزق** , **زنق** , **زقن** , **قزن** .
Leys ihmal etti: **زقن** ve **قنز** . Ve ikisi Arapların كلامında bilinen ikisidir.

**زقن** : Amma **زقن**’e gelince, şüphesiz Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den rivayet etti; dedi ki: **زَقنْتُ الحِمْلَ أَزْقُنه**: onu taşıdım; ve **أَزْقَنْتُ الرّجُل**: onu yük üzerine (taşımaya) yardım ettim.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أَزْقنَ** Zeyd, Amr’a, onu yükünü (kaldırıp) doğrulması için yükü üzerine yardım ettiği zaman. Ve onun benzeri: **أَبْطَغَهُ** ve **أبْدَغَه** ve **عدّلَه** ve **أَوّنه** ve **أَسْمَغه** ve **أَنّاهُ** , ve **بَوّاه** ve **حَوّله** ; hepsi tek bir anlam iledir.

**قنز** : İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَقنزَ** adam, **بالإقنِيزِ** sevinçle içtiği zaman; ve o küçük fıçı/şarap küpüdür. Dedi: **وَجِلْفَةُ الإقنِيزِ طِينَتُه**.
Ebû Amr dedi: **الْقِنْزُ**: küçük **الرَّاقود**.
Ebû Hâtim dedi: **الْقَنَزُ** , **الْقنص**’ta bir lugattır.
Avcının kertenkele avında şöyle inşad etti:
ثمَّ اعتَمَدْتُ فَجَبَذْتُ جَبْذَةً
خَرَرْتُ منها لِقفَايَ أَرْتَمِزْ
فقلتُ حقاً صادقاً أقولُه
هذا لعَمْرُ اللَّهِ من شرِّ الْقَنَزْ
Dedi: ve **القانص**’a ve **القنَّاص**’a **قانزٌ** ve **قنّاز** denilir.

**قزن** : Leys **قزن**’i ihmal etti.
Ve Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti
ki dedi: **أقْزَنَ** Zeyd, kölesinin bacağını, onu kırdığı zaman.

**نقز** : Leys dedi: **النَّقَزُ** ve **النَّقَزَانُ** , tek bir yerde yukarı doğru **كالْوَثَبانِ** gibidir.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: koyunlarda **نُزَاءٌ** ve **نُقَازٌ** vuku buldu; ve ikisi birlikte, ona musallat olan bir hastalıktır; ondan dolayı sıçrar ve **تنقُزُ** ta ki ölünceye kadar.
Şemmer dedi: **تَنْقُزُ**.
Leys dedi: **النَّقّازُ** serçelerden küçük olanıdır; ve insanlardan **النَّقَزُ** onların küçükleri ve onların aşağılıklarıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أَنْقَزَ** adam, **النَّقِزِ** içmeye devam ettiği zaman; ve **نَقِزُ الماءِ**: tatlı, duru (su); ve **أنقَزَ** , develerinde **النُّقَازُ** vuku bulduğu zaman—ve o bir hastalıktır; ve **أنقَزَ عَدُوَّهُ** , onu diri diri bir öldürüşle öldürdüğü zaman; ve **أَنقَزَ** , kötü maldan **النَّقَزَ** edindiği zaman; ve onun benzeri **أقْمَزَ** ve **أغْمَزَ**’dır.
Ebû Amr dedi: **انْتَقَزَ** onun için develerin kötüsünü; yani onun kötüsünü seçti. Ve **عطاءٌ ناقِزٌ** ve **ذو ناقِزٍ**: aşağılık olduğu zaman. Ve inşad etti:
لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو نَاقِزِ
قاظَ القَرِيَّاتِ إلى العجالِزِ
Amr, babasından: dedi: **النَّقَزُ**: lakap; ve **النَّقِزُ**: duru su.

**زنق** : Leys dedi: **الزَّنَقَة**: bir duvarda yahut bir sokakta yahut evin bir tarafında yahut vadiden bir topukta (kıvrımda) bir meyildir; onda giriş gibi bir kıvrılma olur; ve **الالتواءُ** da fiilsiz olarak bunun adı olan bir isimdir.
Dedi: ve **الزِّناقةُ**: alt çenenin altında **الْجُلَيْدَةِ**’ye konulan bir halkadır; sonra onun içine bir ip konur; huysuz katırın başında sıkıca bağlanır.
Dedi: ve çenenin altında deride olan her bağ **زناقٌ**’tır; ve burunda delik olarak olan şey **عِرانٌ**’dır. Ve **بَغْلٌ مَزْنُوق**; ve onu **زَنَقْتُهُ زنقاً**. Ve inşad etti:
فإِن يظهرْ حديثُكَ يُؤْتِ عَدْواً
برأسِكَ في زِناق أو عِرانِ
İbn Şümeyl **الزِّناق** hakkında bunun benzerini söyledi. Ve denilir: **أمْرٌ زَنِيقٌ** yani sağlam, ondan iyice güvenceye alınmış; ve **رأْيٌ زَنِيقٌ**: ağırbaşlı, sağlam.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **أزْنَق** ve **زَنَق** ve **زَنَّق** ve **زهَدَ** ve **زهَّدَ** ve **أزْهَدَ** ve **قاتَ** ve **قَوَّتَ** ve **أقْوَتَ**; hepsi, fakirlikten yahut cimrilikten dolayı ailesine daralttığı zaman içindir.
Dedi: ve **الزُّنُقُ**: tam akıllardır.
Dedi: ve bir akıllıya denildi: akıllının alameti nedir? O da dedi: onun hak ile bâtıl arasını ayırt etmesidir.
İbn Düreyd dedi: **زَنَقْتُ الفَرَسَ أزْنقُهُ زنقاً**: onu dört ayağında bağladığım zaman; ve bununla kadının **زِناق**’ı adlandırıldı; ve o, onun süsünden bir türdür.

**نزق** : Leys dedi: **النَّزَق**: her işte hafiflik ve cehalet ve ahmaklıkta aceleciliktir. Ve **رجلٌ نَزِق** ve **امرأةٌ نَزِقَةٌ**; ve fiil **نَزِق** , **يَنْزَق** , **نزَقاً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أنْزَق** adam: bir حلم’den sonra sefihlik ettiği zaman; ve **أنْزَق** , atını **نَزَّق** ettiği zaman, ta ki sıçrayarak atsın.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **نَزِق** insan ve başkası, sıçradığı zaman **يَنْزَق**.
Ve ondan denildi: **نزَّقْتُ الفرسَ**: onu vurdum, ta ki sıçrasın.
Dedi: ve **نَزِق** adam, taşkınlıktan ve hafiflikten **يَنْزَق**.
Ebû Zeyd dedi: **النَّزْقُ** kabı ağzına kadar doldurmandır. Ve denilir: falan falan yer yağmur aldı, ta ki onun su birikintileri **نَزِقَتْ**.
Ebû Zeyd dedi: **أنْزَق** adam gülmesinde; ve **أَهْزَق** , onda aşırıya gittiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل)  النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه بالضّم. والنَّقَل بفتح القاف: ما بقي من صِغار الحجارة إذا قلِعَت، لأنَّها تنقَل. والنَّقيل: الطَّريق، لأنَّه لا يسلُكه إلاَّ مُنتقِل. والمَنْقَلة: المَرْحلة. وضَربٌ من السَّير يقال لـه نَقِيل، وهو ذلك القياس، وكَأنَّه([3]) المداومةُ على السَّيْر. والمُنَقَّل: الخُفُّ الخَلَق، لأنَّ عليه ينتقل الماشي حَتَّى ينخرق. وكذلك النَّقَل في البَعير: داءٌ يصيب خُفَّه فينخرق. والرِّقاع التي يُرقع بها خُفُّه: النَّقائِل.
ومن الباب المُناقَلَة: مُراجَعة الحديث أو الإنشاد، كأنَّك نقلتَ حديثَك إليه ونَقَلَ حديثَه إليك. والنِّقَال: أن تشرب الإبل ثم تَترك ثم تعود إلى الماء فتشربَ، ولا يُفعَل ذلك بها بل تفعله هي. ويقولون: إن النَّقْلةَ: القَناة. وينشدون:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ([4])والمشهور: "يُقلقل صَعْدة([5])".
(نقم)  النون والقاف والميم أُصَيلٌ يدلُّ على إنكارِ شيءٍ وعَيبه. ونَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ: أنكرتُ عليه فِعلَه. والنِّقْمة من العذاب والانتقام، كأنَّه أنْكَر عليه فعاقَبَه. وقولهم للنَّفس نقيمة، وهو ميمون النَّقيمة، إنما هي من الإبدال، والأصل نَقِيبَة.
(نقه)  النون والقاف والهاء كلمةٌ تدلُّ على البُرْء من المرض، ثم يستعار. ونَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً: أفاق، فهو نَاقِهٌ. ويقولون: نَقِهَ الحديثَ مثل فهم، بكسر القاف، فرقاً بينه وبين الأوّل. والقياس واحد، لأنَّه إذا نَقِهَه فقد برِئَ من الشّكِّ فيه. قال اللِّحياني: يقال: أنْقِهْ لي سَمْعكَ، أي أرْعِنِيهِ، كأنَّه يقول: حتّى تفْهمَ ما أقول. وبَلَغنا أنَّ أهل المدينة يسمُّون الاستفهام: الاستِنْقاه.
(نقي)  النون والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على نظافةٍ وخلوص. منه نَقَّيْتُ الشّيءَ: خلّصتُه ممّا يشوبُه تنقيةً. وكذلك يقال: انتقَيت الشّيءَ كأنَّك أخَذتَ أفضلَه وأخلَصَه. والنُّقَاوة: أفضَلُ ما انتقَيْت من شيء. والنَّقَاة: الرّديُّ فيما يقال، كأنَّه الذي انتُقِيَ فطُرِح وقال بعضهم: نَقاة كلِّ شيء: ردِيُّه إلا التَّمْر، فإنَّ نَقَاتَه خِيارُه.
وفي الباب النِّقْيُ: مُخُّ العظام، سمِّيَ لخُلوصه ونظافته. ويقال لشَحْمة العَين من الشَّاة السَّمينة وغيرِها: النِّقْي. وناقةٌ لا تُنقِي. قال:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
وأمَّا الفرّاء فزعَم أنّ الأنقاء: كلُّ عظمٍ ذي مُخّ. وهذا إنْ صحَّ فهو على تسمية العرب الشَّيءَ باسم غيرِه إذا كان مُجاوراً له.
(نقب)  النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10]) والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
(نقث)  النون والقاف والثاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على خَلْطِ شيءٍ بشيء ونَقْلِه. ونَقَثَ ما في منزلي أجْمَع: نقَلَه كلَّه. ونَقّثوا حديثَهم: خلَطوه، كما ينقّث الطَّعام. وخرج ينقِّث: يُسرع في نقل قوائمه. ونَقَثت العظمَ أنْقُثُه: استخرجتُ ما فيه من المُخّ.
(نقح)  النون والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَنحِيَتِك شيئاً عن شيء. ونَقَّحت العصا([13]): شَذَّبتُ عنها أُبَنَهَا. ومنه شِعرٌ مُنَقَّحٌ، أي مفتَّشٌ مُلقىً عنه ما لا يصلُح فيه. ونَقَحت([14]) العَظم: استخرجتُ مُخَّه.
(نقخ)  النون والقاف والخاء كلمةٌ تدلُّ على قَرْع شيء. وماءٌ نُقَاخٌ: بارد عذب، كأنَّه ينقَخ العطشَ ببَردهِ، أي يقرَعُه. والنَّقْخ: نَقْب الرَّأْس عن الدِّماغ.
(نقد)  النون والقاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إبراز شيءٍ وبُروزه. من ذلك: النَّقَد في الحافر، وهو تقشُّرُهُ. حافرٌ نَقِدٌ: متقشِّر. والنَّقَد في الضِّرس: تكسُّره، وذلك يكون بتكشُّف لِيطِه عنه.
ومن الباب: نَقْد الدِّرهم، وذلك أن يُكشَف عن حالِهِ في جَودته أو غير ذلك. ودرهمٌ نَقْدٌ: وازِنٌ جيّد، كأنَّه قد كُشِف عن حاله فعُلم. ويقال للقُنفُذ الأنْقد. يقولون: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، إذا باتَ يسرِي [لَيلَه([15])] كلَّه. وهو ذلك القياس. لأنَّه كأنَّه يَسرِي حَتَّى يَسْرُوَ عنه الظَّلامَ. ويقولون: إنَّ الشَّيْهَمَ لا يرقُد اللَّيلَ كلَّه. وتقول العرب: ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء، إذا لم يزَلْ ينظُر إليه.
ومما شذَّ عن الباب: النَّقَد: صِغار الغَنَم، وبها يشبَّه الصبيُّ القمِيُّ الذي لا يكاد يَشِبّ.
(نقذ)  النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
(نقر)  النون والقاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَرعِ شيءٍ حَتَّى تُهْزَم فيه هَزْمَةٌ، ثم يتوسَّع فيه.
[منه] منقار الطَّائر، لأنه يَنقُر به الشَّيء حتّى يؤثِّر فيه. ونَقَرت الرَّحَى بالمنقار، وهي تلك الحديدة.
ومن الباب نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه، وذلك بَحْثُك عنه، كأنَّ عِلمَك به نَقْرٌ فيه. ونقرت الرّجلَ: عِبْتُه([16])، كأنَّك قرعتَ بشيءٍ فأثّرتَ فيه. وقالت امرأةٌ لبعلِها: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"، أي مُرَّ بي على الرِّجال الذين ينظُرونني، ولا تمرَّ بي على النِّساء اللواتي يغتَبْنَنِي. والنُّقرة: موضعٌ يبقَى فيه ماءُ السَّيل، كأنَّه قد نُقِر نَقْراً فهُزِم. وواحِد المناقِرَ منْقر([17])، وهي آبارٌ صغار ضيّقة الرؤوس، كأنَّها قد نُقِرت في الأرض نَقْراً. ونُقْرة القَفَا: الوَقْبة فيه. والنَّقير: نُكتة في ظَهر النَّواة. والنَّقير: أصلُ شجرةٍ يُنقَر ويُنْبَذُ فيه. وهو الذي جاءَ النَّهْيُ فيه. وفلانٌ كريم النَّقِير، أي الأصل، كأنَّه المكانُ الذي نُقِر عنه حَتَّى خَرَج منه. وقولهم: دَعَاهُم النَّقَرَى: أن يَدعُوَ جماعة ويدعَ آخَرين من لُؤمِه. وهو قياسٌ صحيح، لأنَّه لا يُنادِيهِمْ أجمع، لكنْ يأتي* المَحفِلَ فيُوحِي  إلى واحدٍ كأنَّه ينقُره، أو ينقُره بيده ليقومَ معه. والنَّاقور: الصُّور الذي يَنفُخ فيه المَلَكُ يومَ القيامة، وهو يَنقُر العالَمِينَ بقَرْعِهِ.
ومن الباب: نقَّرت عن الأمر، إذا بحثْتَ عنه.
ومما شذَّ عن الأصل قولهم: أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً: أقْلَعَ. وفي الحديث: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"، كأنَّه لا يُقلِع عن تعذيبه. قال:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ([18]) *
(نقز)  النون والقاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على دقة([19]) وخفّة وصِغَر. منه النَّقْز: الوَثْب. ونواقز الظَّبْي: قوائِمُه. ونَقَزُ النّاسِ: أرذالُهم. والنَّقَز: الرَّجُل الرَّدِيّ والنُّقَاز: داءٌ يأخذ الغنم فيَقْلَقُ عنه ولا يستقِرّ. والنَُّقَّاز: صِغار العَصافِير.
(نقس)  النون والقاف والسين أصَيلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء غير حَسَن. ونَقَسته: عِبْته، كأنَّك لطَخْتَه بشيءٍ قبيح. وأصلُه نِقْس المِداد، والجمع أنقاس.
(نقش)  النون والقاف والشين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استخراج شيءٍ واستيعابِه حَتَّى لا يُتركَ منه شيء؛ ثم يقاس ما يقاربه. منه نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش وهو نَتْفُه. ومنه المناقَشة: الاستقصاء في الحساب حَتَّى لا يُتركَ منه شيء. وفي الحديث: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". ويقال: شَجَّةٌ منقوشةٌ: تُنقَشُ منها العظام، أي تُستَخرَج. ويقال: نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم: نقَّيتُه من الشَّوْك. والنَّقيش: المتاع المتفرِّق، كأنَّه انتُقِشَ بعضُه من بعض، أي فارق بعضُه بعضاً. ومن الباب: نقْشُ الشَّيء: تحسينه، كأنَّه ينقُشُه، أي يَنفِي عنه معايِبَه ويحسِّنُه.ثم يستعار هذا فيقال: نقشت العِذْق([20]). وهو أنْ تَضرِبَه بالشَّوك حتى يُرْطِبَ. ويقولون: جادَ ما انتقَشْتَ هذا، أي ما اختَرْتَه. وهذا نَقِيشُ هذا، أي مثلُه. وما للهِ([21]) ضِدٌّ ولا نَقِيش، أي ما له مَن يماثِلُه في صورتِه ونَقْشِه.
(نقص)  النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
(نقض)  النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
(نقط)  النون والقاف والطاء أُصيلٌ يدلُّ على نُكتةٍ لطيفةٍ في الشيء. يقال للقطعة من النَّخْل: نُقْطة. ويقال: إنَّه تشبيهٌ في القِلَّة بالنُّقطة.
(نقع)  النون والقاف والعين أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على استقرارِ شيءٍ كالمائعِ في قراره، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل نَقَع الماء في مَنْقعه: استقرّ. واستَنْقع الشيءُ في الماء. والنَّقُوع: ما نُقِع في الماء، كدواءٍ([25]) أو نبيذ. والمِنْقَع ذلك الإناء. والمِنْقَع([26]) كالقُدَيرة للصَّبيّ يُطرح فيه اللَّبن ويُطعَمه. ويقال له مِنْقَع البُرَم، ويكون من حجارة. والنَّقيع: شراب* يتَّخَذ من زَبيب، كأنَّ الزَّبيب يُنقَع لـه. والنَّقِيع: الحَوْض يُنقَع فيه التَّمر. والنَّقِيع والنَّقْع: الماء الناقع. وماءٌ ناقعٌ كالنَّاجع، كأنَّه استقرَّ قرارَه فكَسَر الغُلَّة. وكذلك النَّقُوع. والنَّقيع: البئر الكثيرة الماء. ونَقْع البئر الذي جاء في الحديث: ماؤها، كأنها قرارٌ له. والأنقوعة: وَقْبَةُ الثَّرِيد. وقولهم: "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ"، أي مُعاوِدٌ للأمر مرَّةً بعد مرة. كذا يقولون، ووجهه عندنا أنَّ الطَّائر الحَذِر لا يَرِدُ المَشارِعَ حذَراً على نَفْسه، لكنَّه يأتي المناقع يَشْرَبُ ليَسْلَم؛ وكذلك الرّجُل الكيِّس الحَذِر، لا يتقحَّمُ إلاَّ مواضعَ السَّلامةِ في أُموره. والنَّقيعة: المحض من اللَّبن. فأمَّا النقيعة فقال قومٌ: ما يُحْرَزُ من النَّهْب قبل القَسْم. قال الشاعر:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ([27])ويقال: بل النَّقيعة: الطَّعام يُتَّخَذ للقادم من السفر، كأنّه إذا أُعِدّ لـه فقد نقع أي أُقِرّ. وهذان الوجهان أحسَنُ ما قيل في ذلك، لأنَّهما أقْيَس. ويقولون: النَّقيعة: الجَزُور تُنقَع عَن عدّة إبل، كالفَرَعةِ تُذبَح عن غَنَم.
وأمَّا الأصل الآخر فالنَّقيع: الصُّرَاخ، وهو النَّقْع أيضاً. ونقَعَ الصوتُ: ارتفَعَ. قال:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ([28])ويقال: النَّقع: صوت النّعامة. والنّقَّاع: الرَّجُل يَتكثَّر بما ليس عنده، كأنه يَصيح به.
وأمَّا قولهم: انتُقعَ لونُه، فهو من الإبدال، والأصل امْتُقعَ، وقد  ذَكَر [نا] هُ.
--------------ـــ
([1])  التكملة من المجمل.
([2])  في الجمهرة (3: 164).
([3])  في الأصل: "وكأن".
([4]) البيت للمفضل النكري، كما في اللسان (محق) الأصمعيات 54، وهو في المجمل (محق، نقل) بدون نسبة. وقد سبق في (محق).
([5]) فيما سبق: "يقلب صعدة".
([6]) في الأصل: "ونقيب"، صوابها من المجمل.
([7]) في الأصل: "الضعيف"، تحريف. وفي المجمل: "يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته".
([8]) في الأصل: "الخوف"، صوابه في المجمل واللسان. وزاد في اللسان: "ورأسها من داخل".
([9]) لدريد بن الصمة، في اللسان (نقب) وأمالي القالي (2: 161) والبيان (1: 107) والأغاني
(13: 130).
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (نقب، أقط).
([11]) في الأصل: "ومعينهم"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "النقب".
([13])  في الأصل: "نقحت عن العصا".
([14])  في الأصل: "وتنقح"، تحريف، وأثبت ما في المجمل.
([15])  التكملة من المجمل.
([16])  في المجمل: "اغتبته وعبته".
([17])  منقر، كمنبر، ومنقر أيضاً بضم الميم والقاف.
([18]) لذؤيب بن زنيم الطهوي، في اللسان (نقر) وإصلاح المنطق 259، 480 ونوادر أبي زيد 119. وصدره:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
          ورواية النوادر: "عن شيء عناني".
([19]) في الأصل: "رق".
([20])  في الأصل: "الغدق".
([21])  في الأصل: "ما له"، صوابه من المجمل.
([22]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "منتقض الأرض من الكمأة".
([23]) في الأصل: "الأنقاض والقرقرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) الرجز لشظاظ الضبي اللص، كما في اللسان (نقض). ورواية اللسان: "عجوز من نمير"، ورواية الأصل تطابق رواية المجمل.
([25])  في الأصل: "لدواء"، وأثبت ما في المجمل.
([26])  ويقال منقعة أيضاً، كما في المجمل واللسان.
([27])  لمهلهل في اللسان (قدر، نقع، قدم)، كما سبق في حواشي (قدم) حيث أنشد البيت من قبل.
([28]) للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 واللسان (نقع).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**القاف** وما يثلثهما)
(**نقل**)  **النون** و**القاف** و**اللام**: Bir asl-ı sahih; bir şeyin bir yerden bir yere dönüştürülmesine delâlet eder; sonra bu dallandırılır. Denir: **نقَلْتُه** **أنْقُله** **نَقْلاً**. Ve at, ayaklarını **نَقْلاً** nakleder. [Ve bir at] **مِنْقَل**: ayakların naklinde hızlı. Ve **المُنقِّلَة** şeccelerden: ondan kemiklerin döşeğinin nakledildiği. Ve **النُّقْل**: içenin içkisi üzerine yediği şey. İbn Düreyd derdi: o fetha iledir ve damme edilmez; insanlar onu damme ile söylerler. Ve **النَّقَل** (kafın fethasıyla): küçük taşlardan, söküldükleri zaman kalan şey; çünkü onlar nakledilir. Ve **النَّقيل**: yol; çünkü onu ancak nakleden (yer değiştiren) kimse sülûk eder. Ve **المَنْقَلة**: merhale. Ve yürüyüşten bir tür; ona **نَقِيل** denir; o da o kıyastır; sanki o, yürüyüşe devamlılıktır. Ve **المُنَقَّل**: eskiyen mest; çünkü yürüyen onun üzerinde intikal eder, ta ki delininceye kadar. Aynı şekilde **النَّقَل** de devede: mestine isabet eden bir hastalık; böylece delinir. Mestini yamamakla yamalanan yamalar: **النَّقائِل**.
Ve babdan **المُناقَلَة**: hadisi veya inşadı karşılıklı gözden geçirme; sanki sen hadisini ona naklettin ve o da hadisini sana nakletti. Ve **النِّقَال**: develerin içmesi, sonra bırakması, sonra suya dönüp içmesi; bu onlara yaptırılmaz, fakat onu kendileri yapar. Ve derler: **النَّقْلة**: kamış (mızrak sapı). Ve inşad ederler:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ
Ve meşhur olan: "يُقلقل صَعْدة".
(**نقم**)  **النون** ve**القاف** ve**الميم**: bir usayl; bir şeyin inkârına ve ayıplanmasına delâlet eder. **نَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ**: onun fiilini inkâr ettim. Ve **النِّقْمة** azaptan ve intikamdan; sanki onu inkâr etti de onu cezalandırdı. Ve nefse **نقيمة** demeleri ve "o, **ميمون النَّقيمة**" (denmesi): ancak ibdâldendir; asl olan **نَقِيبَة**’dir.
(**نقه**)  **النون** ve**القاف** ve**الهاء**: hastalıktan iyileşmeye delâlet eden bir kelime; sonra ödünç alınır. **نَقَهَ** hastalıktan **نُقُوهاً**: ayıldı; o hâlde o **نَاقِهٌ**’dir. Ve derler: **نَقِهَ الحديثَ** (anladı gibi), kafın kesresiyle; onu birinciden ayırmak için. Kıyas birdir; çünkü onu **نَقِهَ** ederse, onda şüpheden beri olmuştur. **اللِّحياني** dedi: denir: **أنْقِهْ لي سَمْعكَ**; yani onu bana yönelt; sanki diyor: ta ki söylediğimi anlayasın. Ve bize ulaştı ki Medine ehli istifhama **الاستِنْقاه** adını verir.
(**نقي**)  **النون** ve**القاف** ve illetli harf: temizlik ve hâlisliğe delâlet eden bir asl. Ondan: **نَقَّيْتُ الشّيءَ**: onu, onu bulandırandan arındırdım; **تنقيةً**. Aynı şekilde denir: **انتقَيت الشّيءَ**; sanki sen onun en iyisini ve en hâlisini aldın. Ve **النُّقَاوة**: bir şeyden seçtiğinin en iyisi. Ve **النَّقَاة**: sözde kötü olan; sanki o, seçildi de atıldı. Ve bazısı dedi: her şeyin **نَقاة**’si: kötüsüdür; hurma hariç; çünkü onun **نَقَاتَه**’si seçkinidir.
Ve babda **النِّقْيُ**: kemiklerin iliği; hâlisliği ve temizliği sebebiyle adlandırıldı. Ve semiz koyundan ve başkasından gözün iç yağ tabakasına: **النِّقْي** denir. Ve bir dişi deve: **لا تُنقِي**. Dedi:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
Ama **الفرّاء** zannetti ki **الأنقاء**: iliği olan her kemiktir. Bu sahih olursa, bu, Arapların bir şeyi, ona komşu olduğu zaman, başkasının adıyla adlandırması üzerinedir.
(**نقب**)  **النون** ve**القاف** ve**الباء**: bir şeyde bir açılmaya delâlet eden asl-ı sahih. **نقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً**. Ve baytar, hayvanın göbeğini deler ki ondan su çıksın. Ve o demir parçası **مِنْقب**’dir. Ve **كلبٌ نقيبٌ**: onun gırtlağı **نُقِبَتْ**; sesi zayıflasın diye; bunu alçaklar yapar; ta ki misafir onun sesini işitmesin. Ve **النَّاقِبة**: yandan çıkan, içe hücum eden bir yara. Ve **نَقِبَ خُفُّ البعير**: bir **نَقَباً** olarak delindi. Ve **النُّقْبة**: uyuzun görünen ilk başlangıcı. Çoğulu **نُقَب**. Dedi:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ
Ve kıyası sahihdir; çünkü o, deriyi delen bir şeydir. Ve babdan: **النِّقاب**: işlere âlim olan; sanki onların üzerine **نَقَّب** etti de onları istinbat etti; yahut onlara âlim olup onları araştıran. Dedi:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ
Ve **النَّقب** ve **المَنْقَبة**: dağdaki yol; hepsi bir kıyastır. Ve **نقَّبوا في البِلاد**: yürüdüler. Aslı, **النُّقوب**’da (yollarda) yürümektir. Ve **النَّقيب**: kavmin **نقيب**’i: onların şahidi ve kefilidir. Onun manası ile **النِّقاب** (âlim) manası birdir; çünkü o, onların işlerini araştırır; yahut sırları araştırdığı gibi deler. Ve **المَنْقَبَة**: kerim fiil; kıyası sahihdir; çünkü o, şöhret bulmuş güzel bir şeydir; sanki ondan araştırılıp çıkarılmıştır.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: kadının **نِقاب**’ı. Ve **ناقَبْتُ فلاناً**: onu ansızın karşıladım. Ve **النُّقْبة**: izar gibi bir elbise; içinde bir bağ (tikke) vardır; **النِّطاق** değildir.
Ama renk için **النُّقْبة** denir; ve o, **حسن النُّقْبة**’dir; yani renk. Ve mümkün ki birincidendir; sanki ondan bir şey delindi de bir şey ortaya çıktı.
(**نقث**)  **النون** ve**القاف** ve**الثاء**: bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu nakletmeye delâlet eden sahih bir kelime. **نَقَثَ ما في منزلي أجْمَع**: hepsini nakletti. Ve **نَقّثوا حديثَهم**: onu karıştırdılar; yemeğin karıştırılması gibi. Ve **خرج ينقِّث**: ayaklarının naklinde hızlanır. Ve **نَقَثت العظمَ أنْقُثُه**: içindeki iliği çıkardım.
(**نقح**)  **النون** ve**القاف** ve**الحاء**: bir şeyi bir şeyden ayıklamana delâlet eden asl-ı sahih. **نَقَّحت العصا**: ondan budaklarını ayıkladım. Ondan: **شِعرٌ مُنَقَّحٌ**; yani araştırılmış, onda uygun olmayan şey atılmış. Ve **نَقَحت العَظم**: iliğini çıkardım.
(**نقخ**)  **النون** ve**القاف** ve**الخاء**: bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden bir kelime. Ve **ماءٌ نُقَاخٌ**: soğuk tatlı; sanki soğukluğuyla susuzluğu **ينقَخ** eder; yani onu vurur. Ve **النَّقْخ**: beynin üzerinden başı delmektir.
(**نقد**)  **النون** ve**القاف** و**الدال**: bir şeyi ortaya çıkarmaya ve onun belirginleşmesine delâlet eden asl-ı sahih. Ondan: toynakta **النَّقَد**; o, onun soyulmasıdır. **حافرٌ نَقِدٌ**: soyulmuş. Ve azı dişinde **النَّقَد**: onun kırılmasıdır; bu, onun etinin (diş etinin) ondan açığa çıkmasıyla olur.
Ve babdan: **نَقْد الدِّرهم**; o da onun iyiliği veya başka şeyde hâlinin açığa çıkarılmasıdır. Ve **درهمٌ نَقْدٌ**: tartısı tam, iyi; sanki hâli açığa çıkarılmış da bilinmiştir. Ve kirpiye **الأنْقد** denir. Derler: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، bütün gecesini gece yürüyüşüyle geçirdiği zaman. Ve o, o kıyastır; çünkü sanki karanlık ondan gidinceye kadar yürür. Ve derler: **الشَّيْهَم** bütün gece uyumaz. Ve Araplar der: **ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء**; yani ona bakmayı sürdürdü.
Ve babdan şâz olan şeylerden: **النَّقَد**: küçük koyunlar; onunla, neredeyse büyümeyen cılız çocuk benzetilir.
(**نقذ**)  **النون** ve**القاف** و**الذال**: bir şeyi kurtarıp ayıklamaya delâlet eden asl-ı sahih. **أنقذتُه منه**: onu ondan kurtardım. Ve **فرسٌ نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmış; ve atlar **نقائذ**. Ve senin kurtardığın her şey **نَقَذٌ**’dür.
(**نقر**)  **النون** ve**القاف** و**الراء**: bir şeyi vurup onda bir oyuk açıncaya kadar vurmaya delâlet eden asl-ı sahih; sonra onda genişletilir.
[Ondan] kuşun **منقار**’ı; çünkü onunla şeyi **يَنقُر** eder, ta ki onda iz bıraksın. Ve **نَقَرت الرَّحَى بالمنقار**: o da o demir parçadır.
Ve babdan: **نقَّرتُ عن الأمر** ta ki onu bildim; bu, onu araştırmandır; sanki onu bilmen, onda bir **نَقْرٌ**’dür. Ve **نقرت الرّجلَ**: onu ayıpladım; sanki sen bir şeyle vurdun da onda etki bıraktın. Ve bir kadın kocasına dedi: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"؛ yani beni beni gören erkeklerin yanından geçir; beni çekiştiren kadınların yanından geçirme. Ve **النُّقرة**: sel suyunun kaldığı yer; sanki o, **نَقْراً** ile oyulmuş da çukurlaşmıştır. Ve **المناقِرَ**’ın bir teki **منْقر**’dir; o, başları dar küçük kuyulardır; sanki yerde **نَقْراً** ile oyulmuştur. Ve **نُقْرة القَفَا**: ondaki çukurluktur. Ve **النَّقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta. Ve **النَّقير**: bir ağacın kökü; oyulur ve içinde şıra yapılır. Ve o, hakkında nehiy gelen şeydir. Ve "falanca **كريم النَّقِير**’dir": yani asıl; sanki o, ondan oyulup çıkarılan yerdir. Ve onların "onları **النَّقَرَى** çağırdı" sözü: bir topluluğu çağırıp başkalarını çağırmamasıdır; cimriliğinden. Ve o, sahih bir kıyastır; çünkü onları topluca çağırmaz; fakat meclise gelir de birine fısıldar; sanki onu **ينقُره** eder; yahut eliyle onu dürter ki onunla kalksın. Ve **النَّاقور**: kıyamet günü meleğin üfleyeceği sûrdur; o, vuruşuyla âlemleri **يَنقُر** eder.
Ve babdan: **نقَّرت عن الأمر**: onu araştırdığın zaman.
Ve asıldan şâz olan şeylerden onların sözü: **أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً**: vazgeçti. Ve hadiste: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"؛ sanki onu azaplandırmaktan vazgeçmez. Dedi:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ *
(**نقز**)  **النون** ve**القاف** و**الزاء**: inceliğe, hafifliğe ve küçüklüğe delâlet eden bir usayl. Ondan **النَّقْز**: sıçrama. Ve **نواقز الظَّبْي**: onun ayakları. Ve **نَقَزُ النّاسِ**: onların rezilleri. Ve **النَّقَز**: kötü adam. Ve **النُّقَاز**: koyunu tutan bir hastalık; ondan dolayı titrer ve durulmaz. Ve **النَُّقَّاز**: küçük serçeler.
(**نقس**)  **النون** ve**القاف** و**السين**: güzel olmayan bir şeyle bir şeyi lekelemeye delâlet eden bir asıl. **نَقَسته**: onu ayıpladım; sanki onu çirkin bir şeyle lekeledin. Aslı **نِقْس المِداد**’dır; çoğulu **أنقاس**.
(**نقش**)  **النون** ve**القاف** و**الشين**: bir şeyi çıkarıp onu bütünüyle tüketmeye, ondan hiçbir şey bırakmamaya delâlet eden asl-ı sahih; sonra ona yakın olan kıyas edilir. Ondan: **نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش**; o, onun yolunmasıdır. Ondan **المناقَشة**: hesapta, ondan hiçbir şey bırakmayıncaya kadar ince eleyip sık dokuma. Ve hadiste: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". Ve denir: **شَجَّةٌ منقوشةٌ**: ondan kemikler **تُنقَشُ** edilir; yani çıkarılır. Ve denir: **نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم**: onu dikenden arındırdım. Ve **النَّقيش**: dağınık eşya; sanki onun bir kısmı bir kısmından **انتُقِشَ** edilmiştir; yani bir kısmı bir kısmından ayrılmıştır. Ve babdan: bir şeyin **نقْشُ**’u: onu güzelleştirmektir; sanki onu **ينقُشُه** eder; yani ondan ayıplarını giderir ve onu güzelleştirir. Sonra bu ödünç alınır da denir: **نقشت العِذْق**. O, onu dikenle vurmandır; ta ki olgunlaşıp yumuşasın. Ve derler: **جادَ ما انتقَشْتَ هذا**; yani bunu ne güzel seçtin. Ve bu, bunun **نَقِيشُ**’idir; yani onun benzeridir. Ve Allah’ın **ضِدٌّ**’ü yoktur ve **نَقِيش**’i yoktur; yani suretinde ve nakşında ona benzeyen yoktur.
(**نقص**)  **النون** ve**القاف** و**الصاد**: tek bir kelimedir; o da **النَّقْص**: artmanın zıddı. **نَقَصَ** şey; ve ben onu **نَقَصْتُ**; ve o **مَنْقوص**’tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıp; denir: onda **نقيصةٌ** yok; yani eksilten bir şey. Bütün babın dönüşü buna göredir.
(**نقض**)  **النون** ve**القاف** و**الضاد**: bir şeyi bozup çözmeye delâlet eden asl-ı sahih; bazen de ses cinsinden bir manaya delâlet eder. **نَقَضْتُ** ipi ve binayı. Ve **النَّقيض**: bozulmuş olan; bu yüzden zayıf deveye **نِقْضٌ** denir; sanki yolculuklar onu **نَقَضَتْ**; çoğulu **أنقاض**. Ve şiirde **المُنَاقَضَة** bundandır; sanki o, arkadaşının kurduğunu bozmak ister. Ve ahdi **نَقْضُ** da ondandır. Ve **النِّقْض**: yerden trüfü çıkarmak istediğinde, yerin ondan **مُنْتَقَضُ** olan kısmıdır. Onu **نَقضْتُها نقضاً**. Ve yara **انتقضت**: sanki o kaynaşmıştı da sonra bozuldu.
Ama ses: eklemlerin sesine onların **نَقِيض**’i denir; o, birincisine yakındır; çünkü sanki onlar bozulur da o sırada onlara bir ses işitilir. Ve tavuk **أنقَضَت**: ses çıkardı. Ve **الإنقاض**: çökmüş deve yavrusunu sürmek için bağırmadır. Dedi:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ
Der ki: onun, onunla gürleyen devesini çaldım ve ona, onunla **تُنْقِضُ** edeceği bir genç deve bıraktım.
(**نقط**)  **النون** ve**القاف** و**الطاء**: şeyde latif bir noktaya delâlet eden bir usayl. Hurma ağaçlarından parçaya **نُقْطة** denir. Ve denir: azlıkta noktaya benzetmedir.
(**نقع**)  **النون** ve**القاف** و**العين**: iki sahih asıl: birisi, akışkan gibi bir şeyin kendi yerinde yerleşmesine delâlet eder; diğeri seslerden bir sese.
Birincisi: su, kendi **مَنْقعه**’ında **نَقَع** etti: yerleşti. Ve şey suda **استَنْقع** etti. Ve **النَّقُوع**: suda ıslatılmış şey; bir **دواءٍ** veya nebiz gibi. Ve **المِنْقَع** o kaptır. Ve **المِنْقَع**: çocuğa küçük tencere gibi; içine süt konur ve ona yedirilir. Ona **مِنْقَع البُرَم** denir; taşlardan olur. Ve **النَّقيع**: kuru üzümden yapılan içecek; sanki kuru üzüm onun için ıslatılır. Ve **النَّقِيع**: hurmanın içinde ıslatıldığı havuz. Ve **النَّقِيع** ve **النَّقْع**: yerleşmiş su. Ve **ماءٌ ناقعٌ**: **النَّاجع** gibi; sanki yerine yerleşti de harareti kırdı. Aynı şekilde **النَّقُوع**. Ve **النَّقيع**: suyu çok kuyu. Ve hadiste gelen **نَقْع البئر**: onun suyu; sanki o, onun için bir karardır. Ve **الأنقوعة**: tiridin çukuru. Ve onların "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ" sözü: bir işe defalarca dönen. Böyle derler; ve onun yönü bize göre şudur: ürkek kuş, kendisi için korkudan su başlarına varmaz; fakat selamet bulmak için **المناقع**’a gelir, içer; aynı şekilde akıllı, ihtiyatlı adam da işlerinde ancak selamet yerlerine atılır. Ve **النَّقيعة**: sütün safı. Ama **النقيعة** hakkında bir kavim dedi: taksimden önce yağmadan korunan şey. Şair dedi:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ
Ve denir: bilakis **النَّقيعة**: seferden gelen için yapılan yemektir; sanki o, onun için hazırlandığında **نقع** etmiş; yani yerleştirilmiş olur. Bu iki vecih, bu hususta söylenenin en iyisidir; çünkü ikisi daha kıyaslıdır. Ve derler: **النَّقيعة**: bir deve, birkaç deve yerine **تُنقَع** edilir; koyun için kesilen **الفَرَعة** gibi.
Ama diğer asıl: **النَّقيع**: çığlık; o da **النَّقْع**’dır. Ve ses **نقَع** etti: yükseldi. Dedi:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ
Ve denir: **النَّقع**: devekuşunun sesi. Ve **النّقَّاع**: yanında olmayanla çokluk taslayan adam; sanki onunla bağırır.
Ama onların "انتُقعَ لونُه" sözü: ibdâldendir; asl olan **امْتُقعَ**’dır; onu zikrettik.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ق ز
نقز الظبي‏:‏ وثب على نواقزه وهي قوائمه‏.‏
قال الشمّاخ‏:‏ وأعطاه من نقز المال وشرطه‏:‏ رديئه‏.‏

##### Türkçe

ن ق ز
**نقز الظبي**: Nâkızları üzerine sıçradı; onlar onun ayaklarıdır.
Şemmâh dedi ki: Ve ona malın **نقز**’inden ve onun şartından verdi: kötüsü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّقَزُ والنَّقَزَانُ: كالوَثَبانِ صُعُداً في مكان واحد، نَفَزَ الظَّبْيُ، ولم يُخَصِّصِ ابنُ سِيدَهْ شيئاً بل قال: نَقَزَ يَنْقُز ويَنْقِزُ نَقْزاً ونَقَزاناً ونِقازاً، ونَقَزَ: وَثَبَ صُعُداً، وقد غلب على الطائر المعتادِ الوَثْبِ كالغراب والعصفور. والتَّنْقِيزُ: التوثيب.
والنَّقَّازُ، والنُّقَّاز كلاهما: العصفور، سمي به لنَقَزانِه، وقيل: الصغير من العصافير، وقيل: هما عصفور أَسود الرأْس والعنق وسائره إِلى الوُرْقَةِ. قال عمرو بن بَحْر: يسمى العصفور نَقَّازاً، وجمعه النَّقاقيزُ، لنَقَزانِه أَي وَثْبه إِذا مشى؛ والعصفورُ طَيَرانُه نَقَزانٌ أَيضاً لأَنه لا يسمح بالطيران كما لا يسمح بالمشي، قال: والخُرَّقُ والقُبَّرُ والحُمَّرُ كلها من العصافير. وفي حديث ابن مسعود، رضي الله عنه: كان يُصلي الظُّهْرَ والجَنادِبُ تَنْقُزُ من الرَّمْضاء أَي تَقْفِزُ وتَثِبُ من شدة حرارة الأَرض؛ ومنه الحديث: تَنْقُزانِ القِرَبُ
(* قوله« تنقزان
القرب إلخ» قال في النهاية: وفي نصب القرب بعد لان تنقز غير متعد، وأوله بعضهم بعدم الجار، ورواه بعضهم بضم التاء من أنقز فعداه بالهمز، يريد تحريك القرب ووثوبها بشدة العدو والوثب، وروي برفع القرب على الابتداء والجملة في موضع الحال) على مُتُونِهما أَي تحملانها وتَقفِزانِ بها وَثْباً؛ ومنه الحديث: فرأَيتُ عَقِيصَتَيْ أَبي عُبَيْدَةَ تَنْقُزانِ وهو خَلْفَه، وقد استُعمل النَّقْزُ في بَقَر الوحش؛ قال الراجز:
كأَنَّ صِيرانَ المَها المُنَقَّزِ
والنُّقازُ: داء يأْخذ الغنم فتَثْغُو الشاة منه ثَغْوَةً واحدة وتَنْزُو وتَنْقُزُ فتموت، مثل النُّزاءِ، وقد انْتَقَزَتِ الغَنَمُ. والنَّواقِزُ: القوائم لأَن الدابة تَنْقُزُ بها، وفي المصنف: النَّواقِزُ؛ وكذلك وقع في شعر الشماخ:
هَتوف إِذا ما خالط الظبيَ سهمُها،
وإِن ريغ منها أَسلمته النواقز
ويروى: النواقز. والنَّقَزُ: الرديء الفَسْلُ. والنَّقْزُ والنِّقَزُ، بالتحريك: الخسيس والرُّذالُ من الناس والمال، واحدة النَّقَزِ نَقَزَةٌ، قال ابن سيده: ولم أَسمع للنَّقَزِ بواحد؛ وأَنشد الأَصمعي: أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزاً من النَّقَزْ،
ونابَ سَوْءٍ قَمَزاً من القَمَزْ
والنَّقَزُ من الناس: صغارهم ورُذالُهُم. وانْتَقَزَ له مالَه: أَعطاه خسيسه.
وما لفلان بموضع كذا نُقْزٌ ونُقْرٌ أَي بئر أَو ماء؛ الضم عن ابن الأَعرابي، بالزاي والراء، ولا شِرْبٌ ولا مِلْكٌ
(* قوله« ولا ملك إلخ» الاول
مثلث الميم والثاني بضمتين والثالث بالتحريك كما في القاموس) ولا مَلْكٌ ولا مُلُكٌ ولا مَلَكٌ. ومَلَكَنا الماءُ أَي أَرْوانا. ونَقَزَه عنهم: دفعه؛ عن اللحياني.
وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: ما كان الله ليُنْقِزَ عن قاتل المؤمن أَي ليُقْلِعَ ويَكُفَّ عنه حتى يُهْلكه. وقد أَنْقَزَ عن الشيء إِذا كَفَّ وأَقْلَعَ. ابن الأَعرابي: أَنْقَزَ الرجلُ إِذا دام على شُرْب النَّقِزِ، وهو الماء العذب الصافي. والنَّقَزُ والنَّقِزُ: اللَّقَبُ. وأَنْقَزَ إِذا وقع في إِبله النُّقازُ، وهو داء. وأَنْقَزَ عَدُوَّه إِذا قتله قتلاً وَحِيًّا. وأَنْقَزَ إِذا اقْتَنَى النَّقَزَ من رديء المال، ومثله أَقْمَزَ وأَغْمَزَ. أَبو عمرو: انْتَقَزَ له شَرَّ الإِبل أَي اختار له شرها. وعَطاء ناقِزٌ وذو ناقِزٍ إِذا كان خسيساً؛ وأَنشد: لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو ناقِزِ،
قاظَ القَرِيَّاتِ إِلى العَجالِزِ

##### Türkçe

**النَّقَزُ** ve **النَّقَزَانُ**: tek bir yerde yukarı doğru sıçramak gibi, tıpkı **الوَثَبانِ** gibi.

**نَفَزَ الظَّبْيُ**; İbn Sîde hiçbir şeyi tahsis etmedi; bilakis dedi ki: **نَقَزَ يَنْقُز ويَنْقِزُ نَقْزاً ونَقَزاناً ونِقازاً**; ve **نَقَزَ**: yukarı doğru sıçradı; ve bu, karga ve serçe gibi sıçramaya alışkın kuş üzerinde galip gelmiştir. Ve **التَّنْقِيزُ**: sıçratma.

**والنَّقَّازُ** ve **النُّقَّاز** ikisi birden: serçe; **لنَقَزانِه** (onun sıçrayışı) sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve denildi ki: serçelerin küçüğü. Ve denildi ki: ikisi, başı ve boynu siyah, geri kalanı **إِلى الوُرْقَةِ** olan bir serçedir. Amr b. Bahr dedi: serçeye **نَقَّازاً** denir; onun çoğulu **النَّقاقيزُ**dur; **لنَقَزانِه** yani yürüdüğü zaman sıçrayışı sebebiyle. Serçenin uçuşu da **نَقَزانٌ**dır; çünkü yürümeye izin vermediği gibi uçmaya da izin vermez. Dedi ki: **الخُرَّقُ** ve **القُبَّرُ** ve **الحُمَّرُ** hepsi serçelerdendir. İbn Mes‘ûd’un, Allah ondan razı olsun, hadisinde: öğleyi kılardı ve çekirgeler **تَنْقُزُ** **من الرَّمْضاء**; yani yerin şiddetli sıcaklığından dolayı zıplar ve sıçrar. Ve ondan hadis: **تَنْقُزانِ القِرَبُ**
(* “**تنقزان القرب إلخ**” sözü hakkında: Nihâye’de dedi ki: **القرب**’ün nasbı hakkında, çünkü **تنقز** müteaddî değildir; bazısı onu cârsız olarak evvelledi; bazısı da onu **أنقز**’dan **التاء**’nın dammesiyle rivayet etti, böylece onu hemze ile müteaddî kıldı; kırbaların hareket ettirilmesini ve şiddetli koşma ve sıçrama ile onların sıçrayışını murad eder. Ve **القرب**’ün ref‘iyle, mübtedâ olarak rivayet edildi; cümle hâl mevkiindedir.) **على مُتُونِهما**; yani onları taşırlar ve onlarla sıçrayarak zıplarlar. Ve ondan hadis: Ebû Ubeyde’nin iki örgüsünü gördüm, o onun arkasındayken **تَنْقُزانِ**. Ve **النَّقْزُ** yaban sığırında kullanılmıştır; râciz dedi ki:

كأَنَّ صِيرانَ المَها المُنَقَّزِ

**والنُّقازُ**: koyunu tutan bir hastalık; ondan dolayı koyun bir tek meleme ile meler, ve sıçrar ve **تَنْقُزُ**; sonra ölür; **النُّزاءِ** gibidir. Ve **انْتَقَزَتِ الغَنَمُ**.

**والنَّواقِزُ**: ayaklar; çünkü binek hayvanı onlarla **تَنْقُزُ**. Ve **المصنف**’te: **النَّواقِزُ**; ve aynı şekilde Şemmâh’ın şiirinde vâki olmuştur:

هَتوف إِذا ما خالط الظبيَ سهمُها،
وإِن ريغ منها أَسلمته النواقز

Ve **النواقز** diye rivayet edilir. Ve **النَّقَزُ**: kötü, bayağı. Ve **النَّقْزُ** ve **النِّقَزُ**, hareke ile: insanlardan ve maldan aşağılık ve reziller; **النَّقَزِ**’in bir teki **نَقَزَةٌ**dir. İbn Sîde dedi: **النَّقَزِ** için bir tek işitmedim. Asma‘î şu beyti okudu:

أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزاً من النَّقَزْ،
ونابَ سَوْءٍ قَمَزاً من القَمَزْ

Ve insanlardan **النَّقَزُ**: onların küçükleri ve rezilleri. Ve **انْتَقَزَ له مالَه**: ona onun aşağılığını verdi.

Ve falanın şu yerde **نُقْزٌ** ve **نُقْرٌ** yoktur; yani kuyu yahut su yoktur; zamm, İbnü’l-A‘râbî’den; **بالزاي والراء**; ve ne **شِرْبٌ** ne **مِلْكٌ**
(* “**ولا ملك إلخ**” sözü hakkında: birincisi **الميم**’in üç vecihlisidir; ikincisi iki damme iledir; üçüncüsü ise Kâmûs’ta olduğu gibi hareke iledir.) ne **مَلْكٌ** ne **مُلُكٌ** ne **مَلَكٌ**. Ve **مَلَكَنا الماءُ**: yani bizi kandırdı. Ve **نَقَزَه عنهم**: onu onlardan itti; Lihyânî’den.

İbn Abbâs’ın, Allah ikisinden de razı olsun, hadisinde: Allah, müminin katilinden **ليُنْقِزَ** olacak değildi; yani onu helâk edinceye kadar ondan vazgeçip geri duracak değildi. Ve kişi bir şeyden **أَنْقَزَ** eder; yani vazgeçti ve geri durdu. İbnü’l-A‘râbî: adam **أَنْقَزَ** eder; **النَّقِزِ** içmeye devam ederse; o, tatlı, duru sudur. Ve **النَّقَزُ** ve **النَّقِزُ**: lakap. Ve **أَنْقَزَ**: develerinde **النُّقازُ** vâki olursa; o bir hastalıktır. Ve **أَنْقَزَ عَدُوَّه**: onu **قتلاً وَحِيًّا** ile öldürürse. Ve **أَنْقَزَ**: kötü maldan **النَّقَزَ** edinirse; benzeri **أَقْمَزَ** ve **أَغْمَزَ**. Ebû Amr: **انْتَقَزَ له شَرَّ الإِبل**; yani onun için develerin kötüsünü seçti. Ve **عَطاء ناقِزٌ** ve **ذو ناقِزٍ**: aşağılık olursa; ve şu beyti okudu:

لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو ناقِزِ،
قاظَ القَرِيَّاتِ إِلى العَجالِزِ

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النقز، بالقاف، ككتف، هكذا في سائر الأصول، وضبطه الصاغاني بكسر النون، وهو الصواب: الماء الصافي العذب. وانقز الرجل: داوم على شربه. قاله ابن الأعرابي. وقوله: داوم هكذا في سائر النسخ بالواو، ووقع في نص النوادر والتكملة: دام، بغير واو وهو الأحسن. النقز - بالكسر - كما ضبطه الصاغاني على الصواب، وسياق المصنف يقتضي أن يكون ككتف، وهو غلط: اللقب، ويحرك. النقز بالضم: البئر، وكذلك النقز، بالكسر؛ ففي اللسان: يقال: ما لفلان بموضع كذا نقز ونقز، أي بئر أو ماء، الضم عن ابن الأعرابي، وقد روي بالراء والزاي جميعا؛ وكأنه لأجل هذا لم يتعرض له المصنف هناك، وقد استدركنا عليه في ذلك الموضع، فراجعه. وكذلك يقولون: ماله شرب ولا ملك، ولا ملك ولا ملك. النقز، بالفتح: الوثب صعدا، وقد غلب على الطائر المعتاد الوثب، كالغراب والعصفور، كالنقزان، محركة. نقز ينقز وينقز نقزا ونقزانا ونقازا، ونقز كذا في المحكم، ففي عبارة المصنف قصور ظاهر من وجوه، كما يظهر عند التأمل. وقال ابن دريد: النقز: انضمام القوائم في الوثب، والنفز: انتشارها. وفي حديث ابن مسعود: كان يصلي الظهر والجنادب تنقز من الرمضاء. أي تقفز وتثب من شدة الحر. وفي الحديث أيضا:  ينقزان القرب على متونهما  . وقد استعمل النقز أيضا في بقر الوحش، قال الراجز:
  كأن صيران المها المنقز النقز، بالتحريك: رذال المال، ويكسر، وأنشد الأصمعي:
  أخذت بكرا نقزا من النقز                      وناب سوء قمزا من القمز

  وأنقز الرجل: اقتناه، مثل أقمز وأغمز. وعطاء ناقز وذو ناقز: خسيس، قال إهاب بن عمير:
  لا شرط فيها ولا ذو ناقز                      قاظ القريات إلى العجالز النقاز، كغراب: داء للماشية وخص بالغنم شبيه بالطاعون فتثغو الشاة منه ثغوة واحدة وتنزو وتنقز منه حتى تموت، مثل النزاء. وشاة منقوزة: بها ذلك. وأنقز الرجل: وقع في ماشيته ذلك. أنقز عدوه: قتله قتلا وحيا، أي سريعا. النقاز، كرمان وشداد: طائر أسود الرأس والعنق، وسائره إلى الورقة، أو هو من صغار العصافير. وقال عمرو بن بحر: يسمى العصفور نقازا وجمعه النقاقيز، لنقزانه، أي وثبه إذا مشى... والعصفور طيرانه نقزان أيضا، لأنه لا يسمح بالطيران كما لا يسمح بالمشي. وانتقزت الشاة: أصابها النقاز، أي الداء الذي ذكر آنفا. انتقز له من ماله: أعطاه نقزه، أي خسيسه واختار له ذلك. ونقيزة، كسفينة: كورة بمصر من كور بطن الريف. ونواقز الدابة: قوائمها؛ لأنها تنقز بها، وكذلك وقع في المصنف لأبي عبيد. وأورد شعر الشماخ. ويروى النوافز، بالفاء، وقد تقدم قريبا، والتنقيز: الترقيص، يقال: نقزت المرأة صبيها، إذا رقصته. ومما يستدرك عليه: النقز، بالكسر: الرديء الفسل من الناس. ونقزه عنهم: دفعه، عن اللحياني. وأنقز عن الشيء: كف وأقلع. ونقزوا، بالضم: رذلوا، وهذه من التكملة.

##### Türkçe

**النقز**، **بالقاف**، **ككتف**; işte böyle bütün asıllarda; ve onu الصاغاني **النون**’un kesresiyle ضبط etti, ve o doğrudur: duru, tatlı su. Ve **انقز الرجل**: onun içilmesine devam etti. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve onun sözü: “devam etti” işte böyle bütün nüshalarda **الواو** ile; ve **نص النوادر والتكملة**’de vâki oldu: “devam etti”, **واو**suz; ve o daha güzeldir. **النقز** - kesre ile - الصاغاني’nin doğru olarak ضبط ettiği üzere; ve musannifin sevki onun **ككتف** olmasını gerektirir, ve o yanlıştır: lakap; ve harekelenir.

**النقز** zamme ile: kuyu; ve yine **النقز**, kesre ile; **اللسان**’da: denilir: “Falanın filan yerde **نقز**’i ve **نقز**’i yoktur”, yani kuyu veya su; zamme İbnü’l-A‘râbî’den; ve **الراء** ve **الزاي** ile ikisiyle de rivayet edilmiştir; ve sanki bunun için musannif orada ona temas etmedi; ve biz o yerde ona bunu istidrâk ettik; ona müracaat et. Ve yine derler: “Onun ne içişi vardır ne mülkü”, ve “ne mülk ne mülk”.

**النقز** fetih ile: yukarı doğru sıçrayış; ve sıçrayışa alışmış kuş üzerine galip olmuştur; karga ve serçe gibi; **كالنقزان** gibi, harekeli. **نقز ينقز وينقز نقزا ونقزانا ونقازا**; ve **نقز** işte böyle **المحكم**’de; öyleyse musannifin ibaresinde çeşitli yönlerden açık bir eksiklik vardır; tefekkür edildiğinde ortaya çıkar. İbn Düreyd dedi: **النقز**: sıçrayışta ayakların toplanması; ve **النفز**: onların yayılması.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Öğleyi kılardı ve çekirgeler kızgın kumdan **تنقز** ederdi.” Yani şiddetli sıcaktan zıplar ve sıçrar. Hadîste ayrıca: “İkisi kırbaları sırtlarının üzerinde **ينقزان** ederler.” Ve **النقز** yaban sığırında da kullanılmıştır; râciz dedi:

  كأن صيران المها المنقز

**النقز**, hareke ile: malın düşükleri; ve kesrelenir. el-Asma‘î inşâd etti:

  أخذت بكرا نقزا من النقز                      وناب سوء قمزا من القمز

Ve **أنقز الرجل**: onu edindi; **أقمز** ve **أغمز** gibi. Ve **عطاء ناقز** ve **ذو ناقز**: aşağılık; İhâb b. Umeyr dedi:

  لا شرط فيها ولا ذو ناقز                      قاظ القريات إلى العجالز

**النقاز**, **كغراب**: davar için bir hastalık; ve koyuna tahsis edilmiştir; taun benzeri; bundan dolayı koyun bir kere meleyerek meler, ve sıçrar ve ondan **تنقز** eder, ta ki ölünceye kadar; **مثل النزاء**. **وشاة منقوزة**: onda o vardır. Ve **أنقز الرجل**: onun davarına o isabet etti. **أنقز عدوه**: onu bir öldürüşle öldürdü; yani hızlı.

**النقاز**, **كرمان وشداد**: başı ve boynu siyah bir kuş; ve geri kalanı **الورقة**’ya kadardır; yahut o serçelerin küçüklerindendir. Amr b. Bahr dedi: serçeye **نقازا** denir ve onun çoğulu **النقاقيز**’dir; onun **نقزانه**’inden dolayı; yani yürüdüğünde sıçrayışı... ve serçenin uçuşu da **نقزان**’dır; çünkü yürümeye izin vermediği gibi uçmaya da izin vermez.

**وانتقزت الشاة**: ona **النقاز** isabet etti; yani az önce zikredilen hastalık. **انتقز له من ماله**: ona onun **نقزه**’ini verdi; yani onun aşağılığını; ve ona bunu seçti.

**ونقيزة**, **كسفينة**: Mısır’da, Batrü’r-Rîf’in kûrelerinden bir kûre. **ونواقز الدابة**: onun ayakları; çünkü onlarla **تنقز** eder; ve yine Ebû Ubeyd’in musannifinde böyle vâki oldu. Ve eş-Şemmâh’ın şiirini getirdi. Ve **النوافز**, **بالفاء** ile rivayet edilir; ve az önce geçti. Ve **التنقيز**: sallandırma; denilir: **نقزت المرأة صبيها**; onu sallandırdıysa.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **النقز**, kesre ile: insanlardan kötü, aşağılık olan. Ve **نقزه عنهم**: onu onlardan itti; el-Lihyânî’den. Ve **أنقز عن الشيء**: vazgeçti ve el çekti. Ve **نقزوا**, zamme ile: aşağılık saydılar; ve bu **التكملة**’dendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَقَزَ
1 نَقَزَ ذ , (S, A,) aor. نَقُزَ , (S, TA,) and نَقِزَ , (TA,) inf. n. نَقْزٌ and نَقَزَانٌ (S, K,) and نُقَازٌ, (TA,) He (an antelope, S and A) leaped, jumped, sprang, or bounded, (S, A, K,) as also ↓ نقّز, (M, TA,) in his running, (S,) or on his نَوَاقِز, i. e., his legs: (A:) or he (generally referring to a raven or crow, or a sparrow, or locust, or the like,) leaped, jumped, sprang, or bounded, upwards; he hopped: (TA:) or he put his legs together in leaping, jumping, springing, or bounding: when the legs are spread, the action is termed نَفْزٌ. (IDrd, TA.)

2 نَقَّزَ see 1. -A2- Also, inf. n. تَنْقِيزٌ, He made to leap, jump, spring, or bound: (S:) and نقّزت she (a woman) danced, or dandled, her child; (K, * TA;) as also نفّزت. (S, &c., art. نفز.)

نَوَاقِزُ
نَوَاقِزُ ذ , [pl. of نَاقِزَةٌ,] The legs of an antelope, (A,) or of a beast of carriage. (K.) See also نَافِزَةٌ.

##### Türkçe

نَقَزَ
1 **نَقَزَ** **ذ** , (S, A,) muzârîsi **نَقُزَ** , (S, TA,) ve **نَقِزَ** , (TA,) mastar ismi **نَقْزٌ** ve **نَقَزَانٌ** (S, K,) ve **نُقَازٌ**, (TA,) O (bir ceylan, S ve A) sıçradı, atladı, fırladı veya sekerek sıçradı, (S, A, K,) bunun gibi ayrıca ↓ **نقّز**, (M, TA,) koşmasında, (S,) veya **نَوَاقِز**’i üzerinde, yani bacakları üzerinde: (A:) veya o (genellikle bir kuzgun veya karga, yahut bir serçe, yahut çekirge, veya bunun benzeri kastedilerek,) yukarıya doğru sıçradı, atladı, fırladı veya sekerek sıçradı; hopladı: (TA:) veya sıçramada, atlamada, fırlamada veya sekerek sıçramada bacaklarını birleştirdi: bacaklar açıldığında, fiil **نَفْزٌ** diye adlandırılır. (IDrd, TA.)

2 **نَقَّزَ** bk. 1. -A2- Ayrıca, mastar ismi **تَنْقِيزٌ**, O, sıçratttı, atlattı, fırlattı veya sekerek sıçrattı: (S:) ve **نقّزت** o (bir kadın) çocuğunu oynattı, veya kucağında zıplattı; (K, * TA;) bunun gibi ayrıca **نفّزت**. (S, &c., md. **نفز**.)

نَوَاقِزُ
**نَوَاقِزُ** **ذ** , [**نَاقِزَةٌ**’nin çoğulu,] Bir ceylanın bacakları, (A,) veya binek hayvanının. (K.) Ayrıca bk. **نَافِزَةٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَقَزَ
نَقَزَ U ( n. ac. نَقْز 1 ,  نُقَاْز 24 ,  نَقَزَاْن 36 ),
a.  Leapt; started.

نَقَّزَ
نَقَّزَ II ,
a.  Made to leap & c.; startled.

أَنْقَزَ
أَنْقَزَ IV ,
a.  Drank clear water.

b.  Bought bad cattle.

c.  Slaughtered.

نَقْزَة
نَقْزَة 1t ,
a.  Leap, jump.

نِقْز
نِقْز 2 ,
a.  Worst kind of cattle.

نُقْز
نُقْز 3 ,
a.  Well.

نَقَز
نَقَز 4 ,
a.  see 2 &  5 ( b ).

نَقِز
نَقِز 5 ,
a.  Pure water.

b.  Nick-name, sobriquet.

نَاْقِز
نَاْقِز 21 ,
a.  Leaping & c.

b.  Worthless.

نَاْقِزَة
نَاْقِزَة 21t , ( pl. نَوَاْقِزُ 41 ),
a.  fem. of نَاْقِز 21 .

نُقَاْز
نُقَاْز 24 ,
a.  Murrain.

نَقِيْز
نَقِيْز 25
a.  [ coll. ], Acute pain; throb.

نَقَّاْز
نَقَّاْز 28 ,
a.  A certain bird.

نُقَّاْز
نُقَّاْز 29 ,
a.  see 24 .

b.  see 28 .

نَوَاْقِزُ
نَوَاْقِزُ 41 ,
a.  The legs.

##### Türkçe

نَقَزَ
**نَقَزَ** U (mastar **نَقْز** 1, **نُقَاْز** 24, **نَقَزَاْن** 36),
a. Sıçradı; irkildi.

نَقَّزَ
**نَقَّزَ** II,
a. Sıçratttı vb.; irkiltti.

أَنْقَزَ
**أَنْقَزَ** IV,
a. Berrak su içti.

b. Kötü sığır satın aldı.

c. Kesti (boğazladı).

نَقْزَة
**نَقْزَة** 1t,
a. Sıçrayış, atlayış.

نِقْز
**نِقْز** 2,
a. Sığırın en kötü türü.

نُقْز
**نُقْز** 3,
a. Kuyu.

نَقَز
**نَقَز** 4,
a. 2’ye ve 5 (b)’ye bak.

نَقِز
**نَقِز** 5,
a. Saf su.

b. Lakap, takma ad.

نَاْقِز
**نَاْقِز** 21,
a. Sıçrayan vb.

b. Değersiz.

نَاْقِزَة
**نَاْقِزَة** 21t, (çoğ. **نَوَاْقِزُ** 41),
a. **نَاْقِز** 21’in müennesi.

نُقَاْز
**نُقَاْز** 24,
a. Sığır vebası.

نَقِيْز
**نَقِيْز** 25
a. [topluluk], Şiddetli ağrı; zonklama.

نَقَّاْز
**نَقَّاْز** 28,
a. Belli bir kuş.

نُقَّاْز
**نُقَّاْز** 29,
a. 24’e bak.

b. 28’e bak.

نَوَاْقِزُ
**نَوَاْقِزُ** 41,
a. Bacaklar.
