# نقز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نقز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نقز

النَّقَزُ والنَّقَزَانُ: كالوَثَبانِ صُعُداً في مكان واحد، نَفَزَ الظَّبْيُ، ولم يُخَصِّصِ ابنُ سِيدَهْ شيئاً بل قال: نَقَزَ يَنْقُز ويَنْقِزُ نَقْزاً ونَقَزاناً ونِقازاً، ونَقَزَ: وَثَبَ صُعُداً، وقد غلب على الطائر المعتادِ الوَثْبِ كالغراب والعصفور. والتَّنْقِيزُ: التوثيب.
والنَّقَّازُ، والنُّقَّاز كلاهما: العصفور، سمي به لنَقَزانِه، وقيل: الصغير من العصافير، وقيل: هما عصفور أَسود الرأْس والعنق وسائره إِلى الوُرْقَةِ. قال عمرو بن بَحْر: يسمى العصفور نَقَّازاً، وجمعه النَّقاقيزُ، لنَقَزانِه أَي وَثْبه إِذا مشى؛ والعصفورُ طَيَرانُه نَقَزانٌ أَيضاً لأَنه لا يسمح بالطيران كما لا يسمح بالمشي، قال: والخُرَّقُ والقُبَّرُ والحُمَّرُ كلها من العصافير. وفي حديث ابن مسعود، رضي الله عنه: كان يُصلي الظُّهْرَ والجَنادِبُ تَنْقُزُ من الرَّمْضاء أَي تَقْفِزُ وتَثِبُ من شدة حرارة الأَرض؛ ومنه الحديث: تَنْقُزانِ القِرَبُ
(* قوله« تنقزان
القرب إلخ» قال في النهاية: وفي نصب القرب بعد لان تنقز غير متعد، وأوله بعضهم بعدم الجار، ورواه بعضهم بضم التاء من أنقز فعداه بالهمز، يريد تحريك القرب ووثوبها بشدة العدو والوثب، وروي برفع القرب على الابتداء والجملة في موضع الحال) على مُتُونِهما أَي تحملانها وتَقفِزانِ بها وَثْباً؛ ومنه الحديث: فرأَيتُ عَقِيصَتَيْ أَبي عُبَيْدَةَ تَنْقُزانِ وهو خَلْفَه، وقد استُعمل النَّقْزُ في بَقَر الوحش؛ قال الراجز:
كأَنَّ صِيرانَ المَها المُنَقَّزِ
والنُّقازُ: داء يأْخذ الغنم فتَثْغُو الشاة منه ثَغْوَةً واحدة وتَنْزُو وتَنْقُزُ فتموت، مثل النُّزاءِ، وقد انْتَقَزَتِ الغَنَمُ. والنَّواقِزُ: القوائم لأَن الدابة تَنْقُزُ بها، وفي المصنف: النَّواقِزُ؛ وكذلك وقع في شعر الشماخ:
هَتوف إِذا ما خالط الظبيَ سهمُها،
وإِن ريغ منها أَسلمته النواقز
ويروى: النواقز. والنَّقَزُ: الرديء الفَسْلُ. والنَّقْزُ والنِّقَزُ، بالتحريك: الخسيس والرُّذالُ من الناس والمال، واحدة النَّقَزِ نَقَزَةٌ، قال ابن سيده: ولم أَسمع للنَّقَزِ بواحد؛ وأَنشد الأَصمعي: أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزاً من النَّقَزْ،
ونابَ سَوْءٍ قَمَزاً من القَمَزْ
والنَّقَزُ من الناس: صغارهم ورُذالُهُم. وانْتَقَزَ له مالَه: أَعطاه خسيسه.
وما لفلان بموضع كذا نُقْزٌ ونُقْرٌ أَي بئر أَو ماء؛ الضم عن ابن الأَعرابي، بالزاي والراء، ولا شِرْبٌ ولا مِلْكٌ
(* قوله« ولا ملك إلخ» الاول
مثلث الميم والثاني بضمتين والثالث بالتحريك كما في القاموس) ولا مَلْكٌ ولا مُلُكٌ ولا مَلَكٌ. ومَلَكَنا الماءُ أَي أَرْوانا. ونَقَزَه عنهم: دفعه؛ عن اللحياني.
وفي حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: ما كان الله ليُنْقِزَ عن قاتل المؤمن أَي ليُقْلِعَ ويَكُفَّ عنه حتى يُهْلكه. وقد أَنْقَزَ عن الشيء إِذا كَفَّ وأَقْلَعَ. ابن الأَعرابي: أَنْقَزَ الرجلُ إِذا دام على شُرْب النَّقِزِ، وهو الماء العذب الصافي. والنَّقَزُ والنَّقِزُ: اللَّقَبُ. وأَنْقَزَ إِذا وقع في إِبله النُّقازُ، وهو داء. وأَنْقَزَ عَدُوَّه إِذا قتله قتلاً وَحِيًّا. وأَنْقَزَ إِذا اقْتَنَى النَّقَزَ من رديء المال، ومثله أَقْمَزَ وأَغْمَزَ. أَبو عمرو: انْتَقَزَ له شَرَّ الإِبل أَي اختار له شرها. وعَطاء ناقِزٌ وذو ناقِزٍ إِذا كان خسيساً؛ وأَنشد: لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو ناقِزِ،
قاظَ القَرِيَّاتِ إِلى العَجالِزِ

### Türkçe

**النَّقَزُ** ve **النَّقَزَانُ**: tek bir yerde yukarı doğru sıçramak gibi, tıpkı **الوَثَبانِ** gibi.

**نَفَزَ الظَّبْيُ**; İbn Sîde hiçbir şeyi tahsis etmedi; bilakis dedi ki: **نَقَزَ يَنْقُز ويَنْقِزُ نَقْزاً ونَقَزاناً ونِقازاً**; ve **نَقَزَ**: yukarı doğru sıçradı; ve bu, karga ve serçe gibi sıçramaya alışkın kuş üzerinde galip gelmiştir. Ve **التَّنْقِيزُ**: sıçratma.

**والنَّقَّازُ** ve **النُّقَّاز** ikisi birden: serçe; **لنَقَزانِه** (onun sıçrayışı) sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve denildi ki: serçelerin küçüğü. Ve denildi ki: ikisi, başı ve boynu siyah, geri kalanı **إِلى الوُرْقَةِ** olan bir serçedir. Amr b. Bahr dedi: serçeye **نَقَّازاً** denir; onun çoğulu **النَّقاقيزُ**dur; **لنَقَزانِه** yani yürüdüğü zaman sıçrayışı sebebiyle. Serçenin uçuşu da **نَقَزانٌ**dır; çünkü yürümeye izin vermediği gibi uçmaya da izin vermez. Dedi ki: **الخُرَّقُ** ve **القُبَّرُ** ve **الحُمَّرُ** hepsi serçelerdendir. İbn Mes‘ûd’un, Allah ondan razı olsun, hadisinde: öğleyi kılardı ve çekirgeler **تَنْقُزُ** **من الرَّمْضاء**; yani yerin şiddetli sıcaklığından dolayı zıplar ve sıçrar. Ve ondan hadis: **تَنْقُزانِ القِرَبُ**
(* “**تنقزان القرب إلخ**” sözü hakkında: Nihâye’de dedi ki: **القرب**’ün nasbı hakkında, çünkü **تنقز** müteaddî değildir; bazısı onu cârsız olarak evvelledi; bazısı da onu **أنقز**’dan **التاء**’nın dammesiyle rivayet etti, böylece onu hemze ile müteaddî kıldı; kırbaların hareket ettirilmesini ve şiddetli koşma ve sıçrama ile onların sıçrayışını murad eder. Ve **القرب**’ün ref‘iyle, mübtedâ olarak rivayet edildi; cümle hâl mevkiindedir.) **على مُتُونِهما**; yani onları taşırlar ve onlarla sıçrayarak zıplarlar. Ve ondan hadis: Ebû Ubeyde’nin iki örgüsünü gördüm, o onun arkasındayken **تَنْقُزانِ**. Ve **النَّقْزُ** yaban sığırında kullanılmıştır; râciz dedi ki:

كأَنَّ صِيرانَ المَها المُنَقَّزِ

**والنُّقازُ**: koyunu tutan bir hastalık; ondan dolayı koyun bir tek meleme ile meler, ve sıçrar ve **تَنْقُزُ**; sonra ölür; **النُّزاءِ** gibidir. Ve **انْتَقَزَتِ الغَنَمُ**.

**والنَّواقِزُ**: ayaklar; çünkü binek hayvanı onlarla **تَنْقُزُ**. Ve **المصنف**’te: **النَّواقِزُ**; ve aynı şekilde Şemmâh’ın şiirinde vâki olmuştur:

هَتوف إِذا ما خالط الظبيَ سهمُها،
وإِن ريغ منها أَسلمته النواقز

Ve **النواقز** diye rivayet edilir. Ve **النَّقَزُ**: kötü, bayağı. Ve **النَّقْزُ** ve **النِّقَزُ**, hareke ile: insanlardan ve maldan aşağılık ve reziller; **النَّقَزِ**’in bir teki **نَقَزَةٌ**dir. İbn Sîde dedi: **النَّقَزِ** için bir tek işitmedim. Asma‘î şu beyti okudu:

أَخَذْتُ بَكْراً نَقَزاً من النَّقَزْ،
ونابَ سَوْءٍ قَمَزاً من القَمَزْ

Ve insanlardan **النَّقَزُ**: onların küçükleri ve rezilleri. Ve **انْتَقَزَ له مالَه**: ona onun aşağılığını verdi.

Ve falanın şu yerde **نُقْزٌ** ve **نُقْرٌ** yoktur; yani kuyu yahut su yoktur; zamm, İbnü’l-A‘râbî’den; **بالزاي والراء**; ve ne **شِرْبٌ** ne **مِلْكٌ**
(* “**ولا ملك إلخ**” sözü hakkında: birincisi **الميم**’in üç vecihlisidir; ikincisi iki damme iledir; üçüncüsü ise Kâmûs’ta olduğu gibi hareke iledir.) ne **مَلْكٌ** ne **مُلُكٌ** ne **مَلَكٌ**. Ve **مَلَكَنا الماءُ**: yani bizi kandırdı. Ve **نَقَزَه عنهم**: onu onlardan itti; Lihyânî’den.

İbn Abbâs’ın, Allah ikisinden de razı olsun, hadisinde: Allah, müminin katilinden **ليُنْقِزَ** olacak değildi; yani onu helâk edinceye kadar ondan vazgeçip geri duracak değildi. Ve kişi bir şeyden **أَنْقَزَ** eder; yani vazgeçti ve geri durdu. İbnü’l-A‘râbî: adam **أَنْقَزَ** eder; **النَّقِزِ** içmeye devam ederse; o, tatlı, duru sudur. Ve **النَّقَزُ** ve **النَّقِزُ**: lakap. Ve **أَنْقَزَ**: develerinde **النُّقازُ** vâki olursa; o bir hastalıktır. Ve **أَنْقَزَ عَدُوَّه**: onu **قتلاً وَحِيًّا** ile öldürürse. Ve **أَنْقَزَ**: kötü maldan **النَّقَزَ** edinirse; benzeri **أَقْمَزَ** ve **أَغْمَزَ**. Ebû Amr: **انْتَقَزَ له شَرَّ الإِبل**; yani onun için develerin kötüsünü seçti. Ve **عَطاء ناقِزٌ** ve **ذو ناقِزٍ**: aşağılık olursa; ve şu beyti okudu:

لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو ناقِزِ،
قاظَ القَرِيَّاتِ إِلى العَجالِزِ
