# نقز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نقز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نقز

النقز، بالقاف، ككتف، هكذا في سائر الأصول، وضبطه الصاغاني بكسر النون، وهو الصواب: الماء الصافي العذب. وانقز الرجل: داوم على شربه. قاله ابن الأعرابي. وقوله: داوم هكذا في سائر النسخ بالواو، ووقع في نص النوادر والتكملة: دام، بغير واو وهو الأحسن. النقز - بالكسر - كما ضبطه الصاغاني على الصواب، وسياق المصنف يقتضي أن يكون ككتف، وهو غلط: اللقب، ويحرك. النقز بالضم: البئر، وكذلك النقز، بالكسر؛ ففي اللسان: يقال: ما لفلان بموضع كذا نقز ونقز، أي بئر أو ماء، الضم عن ابن الأعرابي، وقد روي بالراء والزاي جميعا؛ وكأنه لأجل هذا لم يتعرض له المصنف هناك، وقد استدركنا عليه في ذلك الموضع، فراجعه. وكذلك يقولون: ماله شرب ولا ملك، ولا ملك ولا ملك. النقز، بالفتح: الوثب صعدا، وقد غلب على الطائر المعتاد الوثب، كالغراب والعصفور، كالنقزان، محركة. نقز ينقز وينقز نقزا ونقزانا ونقازا، ونقز كذا في المحكم، ففي عبارة المصنف قصور ظاهر من وجوه، كما يظهر عند التأمل. وقال ابن دريد: النقز: انضمام القوائم في الوثب، والنفز: انتشارها. وفي حديث ابن مسعود: كان يصلي الظهر والجنادب تنقز من الرمضاء. أي تقفز وتثب من شدة الحر. وفي الحديث أيضا:  ينقزان القرب على متونهما  . وقد استعمل النقز أيضا في بقر الوحش، قال الراجز:
  كأن صيران المها المنقز النقز، بالتحريك: رذال المال، ويكسر، وأنشد الأصمعي:
  أخذت بكرا نقزا من النقز                      وناب سوء قمزا من القمز

  وأنقز الرجل: اقتناه، مثل أقمز وأغمز. وعطاء ناقز وذو ناقز: خسيس، قال إهاب بن عمير:
  لا شرط فيها ولا ذو ناقز                      قاظ القريات إلى العجالز النقاز، كغراب: داء للماشية وخص بالغنم شبيه بالطاعون فتثغو الشاة منه ثغوة واحدة وتنزو وتنقز منه حتى تموت، مثل النزاء. وشاة منقوزة: بها ذلك. وأنقز الرجل: وقع في ماشيته ذلك. أنقز عدوه: قتله قتلا وحيا، أي سريعا. النقاز، كرمان وشداد: طائر أسود الرأس والعنق، وسائره إلى الورقة، أو هو من صغار العصافير. وقال عمرو بن بحر: يسمى العصفور نقازا وجمعه النقاقيز، لنقزانه، أي وثبه إذا مشى... والعصفور طيرانه نقزان أيضا، لأنه لا يسمح بالطيران كما لا يسمح بالمشي. وانتقزت الشاة: أصابها النقاز، أي الداء الذي ذكر آنفا. انتقز له من ماله: أعطاه نقزه، أي خسيسه واختار له ذلك. ونقيزة، كسفينة: كورة بمصر من كور بطن الريف. ونواقز الدابة: قوائمها؛ لأنها تنقز بها، وكذلك وقع في المصنف لأبي عبيد. وأورد شعر الشماخ. ويروى النوافز، بالفاء، وقد تقدم قريبا، والتنقيز: الترقيص، يقال: نقزت المرأة صبيها، إذا رقصته. ومما يستدرك عليه: النقز، بالكسر: الرديء الفسل من الناس. ونقزه عنهم: دفعه، عن اللحياني. وأنقز عن الشيء: كف وأقلع. ونقزوا، بالضم: رذلوا، وهذه من التكملة.

### Türkçe

**النقز**، **بالقاف**، **ككتف**; işte böyle bütün asıllarda; ve onu الصاغاني **النون**’un kesresiyle ضبط etti, ve o doğrudur: duru, tatlı su. Ve **انقز الرجل**: onun içilmesine devam etti. Bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi. Ve onun sözü: “devam etti” işte böyle bütün nüshalarda **الواو** ile; ve **نص النوادر والتكملة**’de vâki oldu: “devam etti”, **واو**suz; ve o daha güzeldir. **النقز** - kesre ile - الصاغاني’nin doğru olarak ضبط ettiği üzere; ve musannifin sevki onun **ككتف** olmasını gerektirir, ve o yanlıştır: lakap; ve harekelenir.

**النقز** zamme ile: kuyu; ve yine **النقز**, kesre ile; **اللسان**’da: denilir: “Falanın filan yerde **نقز**’i ve **نقز**’i yoktur”, yani kuyu veya su; zamme İbnü’l-A‘râbî’den; ve **الراء** ve **الزاي** ile ikisiyle de rivayet edilmiştir; ve sanki bunun için musannif orada ona temas etmedi; ve biz o yerde ona bunu istidrâk ettik; ona müracaat et. Ve yine derler: “Onun ne içişi vardır ne mülkü”, ve “ne mülk ne mülk”.

**النقز** fetih ile: yukarı doğru sıçrayış; ve sıçrayışa alışmış kuş üzerine galip olmuştur; karga ve serçe gibi; **كالنقزان** gibi, harekeli. **نقز ينقز وينقز نقزا ونقزانا ونقازا**; ve **نقز** işte böyle **المحكم**’de; öyleyse musannifin ibaresinde çeşitli yönlerden açık bir eksiklik vardır; tefekkür edildiğinde ortaya çıkar. İbn Düreyd dedi: **النقز**: sıçrayışta ayakların toplanması; ve **النفز**: onların yayılması.

İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Öğleyi kılardı ve çekirgeler kızgın kumdan **تنقز** ederdi.” Yani şiddetli sıcaktan zıplar ve sıçrar. Hadîste ayrıca: “İkisi kırbaları sırtlarının üzerinde **ينقزان** ederler.” Ve **النقز** yaban sığırında da kullanılmıştır; râciz dedi:

  كأن صيران المها المنقز

**النقز**, hareke ile: malın düşükleri; ve kesrelenir. el-Asma‘î inşâd etti:

  أخذت بكرا نقزا من النقز                      وناب سوء قمزا من القمز

Ve **أنقز الرجل**: onu edindi; **أقمز** ve **أغمز** gibi. Ve **عطاء ناقز** ve **ذو ناقز**: aşağılık; İhâb b. Umeyr dedi:

  لا شرط فيها ولا ذو ناقز                      قاظ القريات إلى العجالز

**النقاز**, **كغراب**: davar için bir hastalık; ve koyuna tahsis edilmiştir; taun benzeri; bundan dolayı koyun bir kere meleyerek meler, ve sıçrar ve ondan **تنقز** eder, ta ki ölünceye kadar; **مثل النزاء**. **وشاة منقوزة**: onda o vardır. Ve **أنقز الرجل**: onun davarına o isabet etti. **أنقز عدوه**: onu bir öldürüşle öldürdü; yani hızlı.

**النقاز**, **كرمان وشداد**: başı ve boynu siyah bir kuş; ve geri kalanı **الورقة**’ya kadardır; yahut o serçelerin küçüklerindendir. Amr b. Bahr dedi: serçeye **نقازا** denir ve onun çoğulu **النقاقيز**’dir; onun **نقزانه**’inden dolayı; yani yürüdüğünde sıçrayışı... ve serçenin uçuşu da **نقزان**’dır; çünkü yürümeye izin vermediği gibi uçmaya da izin vermez.

**وانتقزت الشاة**: ona **النقاز** isabet etti; yani az önce zikredilen hastalık. **انتقز له من ماله**: ona onun **نقزه**’ini verdi; yani onun aşağılığını; ve ona bunu seçti.

**ونقيزة**, **كسفينة**: Mısır’da, Batrü’r-Rîf’in kûrelerinden bir kûre. **ونواقز الدابة**: onun ayakları; çünkü onlarla **تنقز** eder; ve yine Ebû Ubeyd’in musannifinde böyle vâki oldu. Ve eş-Şemmâh’ın şiirini getirdi. Ve **النوافز**, **بالفاء** ile rivayet edilir; ve az önce geçti. Ve **التنقيز**: sallandırma; denilir: **نقزت المرأة صبيها**; onu sallandırdıysa.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **النقز**, kesre ile: insanlardan kötü, aşağılık olan. Ve **نقزه عنهم**: onu onlardan itti; el-Lihyânî’den. Ve **أنقز عن الشيء**: vazgeçti ve el çekti. Ve **نقزوا**, zamme ile: aşağılık saydılar; ve bu **التكملة**’dendir.
