# نقز — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B2/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نقز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B2.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نقز

ق ز ن
قنز ، نقز ، نزق ، زنق ، زقن ، قزن .
أهمل الليث : زقن وقنز . وهما معروفان في كلام العرب .
زقن : فأما زقن فإن أبا عبيد روى عن الأموي أنه قال : زَقنْتُ الحِمْلَ أَزْقُنه : حَمَلْتُه ، وأَزْقَنْتُ الرّجُل : أَعَنتُه عَلَى الحِمْل .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أَزْقنَ زيدٌ عمْراً إذا أعانه على حِمْلهِ ليَنْهض ، ومِثله : أَبْطَغَهُ وأبْدَغَه وعدّلَه وأَوّنه وأَسْمَغه وأَنّاهُ ، وبَوّاه وحَوّله ، كلُّه بمعنًى واحد .
قنز : قال ابن الأعرابي : أَقنزَ الرجلُ إذا شربَ بالإقنِيزِ طَرَباً ، وهو الدَّنّ الصغير ، قال : وَجِلْفَةُ الإقنِيزِ طِينَتُه .
وقال أبو عمرو : الْقِنْزُ : الرَّاقودُ الصغيرُ .
وقال أبو حاتم : الْقَنَزُ لُغَة في الْقنص .
وأنشد في صَيْدِ الصَّيَّاد للضّبِّ :
ثمَّ اعتَمَدْتُ فَجَبَذْتُ جَبْذَةً
خَرَرْتُ منها لِقفَايَ أَرْتَمِزْ
فقلتُ حقاً صادقاً أقولُه
هذا لعَمْرُ اللَّهِ من شرِّ الْقَنَزْ
قال : ويقال للقانصِ وَالقنَّاص قانزٌ وقنّاز .
قزن : أهمل الليث قزن .
وقد روى أبو العباس عن ابن الأعرابي
أنه قال : أقْزَنَ زيدٌ ساقَ غلامهِ إذا كسرها .
نقز : قال الليث : النَّقَزُ والنَّقَزَانُ كالْوَثَبانِ صُعُداً في مكانٍ واحد .
أبو عبيد عن الأصمعي : وقعَ في الغَنَمِ نُزَاءٌ ونُقَازٌ ، وهما جميعاً داءٌ يأخذها فَتَنْزُو منه وتنقُزُ حتى تموتَ .
وقال شمر : تَنْقُزُ .
وقال الليث : النَّقّازُ الصغيرُ من العصافير ، والنَّقَزُ من الناس صغارهم ورُذَالتهُمْ .
وروى ثعلب عن ابن الأعرابي : أَنْقَزَ الرجلُ إذا دامَ على شُرْبِ النَّقِزِ ، ونَقِزُ الماءِ : العذبُ الصافي ، وأنقَزَ إذا وقعَ في إبلهِ النُّقَازُ ، وهو داءٌ ، وأنقَزَ عَدُوَّهُ إذا قتلهُ قتلاً وحِيّاً ، وأَنقَزَ إذا اقتنى النَّقَزَ من رديء المالِ ، ومثله أقْمَزَ وأغْمَزَ .
وقال أبو عمرو : انْتَقَزَ لهُ شرَّ الإبلِ ، أي اختار له شَرَّها ، وعطاءٌ ناقِزٌ وذو ناقِزٍ : إذا كان خسيساً ، وأنشد :
لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو نَاقِزِ
قاظَ القَرِيَّاتِ إلى العجالِزِ
عمرو عن أبيه ، قال : النَّقَزُ : اللَّقبُ ، والنَّقِزُ : الماءُ الصافي .
زنق : قال الليث : الزَّنَقَة : مَيلٌ في جدارٍ أو في سِكَّةٍ أو في ناحِيةٍ من الدَّار أو في عُرْقُوبٍ من الوادي يكونُ فيه التواءٌ كالمدخل ، والالتواءُ اسمٌ كذلك بلا فعلٍ .
قال : والزِّناقةُ : حلقةٌ تُجعَلُ في الْجُلَيْدَةِ تحتَ الحنكِ الأسفل ، ثم يجعلُ فيها خَيْطٌ يُشَدُّ في رأسِ البغلِ الجموح .
قال : وكلُّ رباطِ تحت الحنكِ في الجلدِ فهو زناقٌ ، وما كان في الأنف مثقوباً فهو عِرانٌ ، وبَغْلٌ مَزْنُوق ، وقد زَنَقْتُهُ زنقاً ، وأنشد :
فإِن يظهرْ حديثُكَ يُؤْتِ عَدْواً
برأسِكَ في زِناق أو عِرانِ
وقال ابن شميل في الزِّناق مثله ، ويقال : أمْرٌ زَنِيقٌ أي محكم مُسْتَوْثَقٌ منه ، ورأْيٌ زَنِيقٌ رصين محكم .
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : أزْنَق وزَنَق وزَنَّق وزهَدَ وزهَّدَ وأزْهَدَ وقاتَ وقَوَّتَ وأقْوَتَ ، كلُّهُ إذا ضَيَّق على عيالهِ فقراً أو بخلاً .
قال : والزُّنُقُ : العُقولُ التّامّةُ .
قال : وقيل لعاقلٍ : ما علامَةُ العاقِلِ ، فقال : تمييزُهُ بين الحق والباطِلِ .
وقال ابن دريد : زَنَقْتُ الفَرَسَ أزْنقُهُ زنقاً إذا شَكَّلْتُهُ في أربعِ قوائمِهِ ، وبذلك سُمِّيَ زِناق المرأةِ ، وهو ضربٌ من حُلِيِّها .
نزق : قال الليث : النَّزَق : خِفّةٌ في كلِّ أمرٍ وعجلةٌ في جهلٍ وحُمْق ، ورجلٌ نَزِق وامرأةٌ نَزِقَةٌ ، والفعل نَزِق يَنْزَق نزَقاً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أنْزَق الرجلُ : إذا سَفِهَ بعدَ حلمٍ ، وأنْزَق إذا نَزَّق فَرَسَهُ حتى يَثِبَ نهْزاً .
أبو عبيد عن الأصمعي : نَزِق الإنسانُ وغيرهُ يَنْزَق إذا نزا .
ومنه قيل : نزَّقْتُ الفرسَ إذا ضربتهُ حتى ينزُو .
قال : ونَزِق الرجلُ يَنْزَق من الطَّيْشِ والخِفّةِ .
وقال أبو زيد : النَّزْقُ أن تملأ الإناءَ إلى رأسهِ ، ويقال : مُطِرَ مكانُ كذا وكذا حتى نَزِقَتْ نهاؤُه .
وقال أبو زيد : أنْزَق الرجلُ في ضحكهِ وأَهْزَق إذا أفْرَطَ فيه .

### Türkçe

ق ز ن
**قنز** , **نقز** , **نزق** , **زنق** , **زقن** , **قزن** .
Leys ihmal etti: **زقن** ve **قنز** . Ve ikisi Arapların كلامında bilinen ikisidir.

**زقن** : Amma **زقن**’e gelince, şüphesiz Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den rivayet etti; dedi ki: **زَقنْتُ الحِمْلَ أَزْقُنه**: onu taşıdım; ve **أَزْقَنْتُ الرّجُل**: onu yük üzerine (taşımaya) yardım ettim.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أَزْقنَ** Zeyd, Amr’a, onu yükünü (kaldırıp) doğrulması için yükü üzerine yardım ettiği zaman. Ve onun benzeri: **أَبْطَغَهُ** ve **أبْدَغَه** ve **عدّلَه** ve **أَوّنه** ve **أَسْمَغه** ve **أَنّاهُ** , ve **بَوّاه** ve **حَوّله** ; hepsi tek bir anlam iledir.

**قنز** : İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَقنزَ** adam, **بالإقنِيزِ** sevinçle içtiği zaman; ve o küçük fıçı/şarap küpüdür. Dedi: **وَجِلْفَةُ الإقنِيزِ طِينَتُه**.
Ebû Amr dedi: **الْقِنْزُ**: küçük **الرَّاقود**.
Ebû Hâtim dedi: **الْقَنَزُ** , **الْقنص**’ta bir lugattır.
Avcının kertenkele avında şöyle inşad etti:
ثمَّ اعتَمَدْتُ فَجَبَذْتُ جَبْذَةً
خَرَرْتُ منها لِقفَايَ أَرْتَمِزْ
فقلتُ حقاً صادقاً أقولُه
هذا لعَمْرُ اللَّهِ من شرِّ الْقَنَزْ
Dedi: ve **القانص**’a ve **القنَّاص**’a **قانزٌ** ve **قنّاز** denilir.

**قزن** : Leys **قزن**’i ihmal etti.
Ve Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti
ki dedi: **أقْزَنَ** Zeyd, kölesinin bacağını, onu kırdığı zaman.

**نقز** : Leys dedi: **النَّقَزُ** ve **النَّقَزَانُ** , tek bir yerde yukarı doğru **كالْوَثَبانِ** gibidir.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: koyunlarda **نُزَاءٌ** ve **نُقَازٌ** vuku buldu; ve ikisi birlikte, ona musallat olan bir hastalıktır; ondan dolayı sıçrar ve **تنقُزُ** ta ki ölünceye kadar.
Şemmer dedi: **تَنْقُزُ**.
Leys dedi: **النَّقّازُ** serçelerden küçük olanıdır; ve insanlardan **النَّقَزُ** onların küçükleri ve onların aşağılıklarıdır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **أَنْقَزَ** adam, **النَّقِزِ** içmeye devam ettiği zaman; ve **نَقِزُ الماءِ**: tatlı, duru (su); ve **أنقَزَ** , develerinde **النُّقَازُ** vuku bulduğu zaman—ve o bir hastalıktır; ve **أنقَزَ عَدُوَّهُ** , onu diri diri bir öldürüşle öldürdüğü zaman; ve **أَنقَزَ** , kötü maldan **النَّقَزَ** edindiği zaman; ve onun benzeri **أقْمَزَ** ve **أغْمَزَ**’dır.
Ebû Amr dedi: **انْتَقَزَ** onun için develerin kötüsünü; yani onun kötüsünü seçti. Ve **عطاءٌ ناقِزٌ** ve **ذو ناقِزٍ**: aşağılık olduğu zaman. Ve inşad etti:
لا شَرَطٌ فيها ولا ذُو نَاقِزِ
قاظَ القَرِيَّاتِ إلى العجالِزِ
Amr, babasından: dedi: **النَّقَزُ**: lakap; ve **النَّقِزُ**: duru su.

**زنق** : Leys dedi: **الزَّنَقَة**: bir duvarda yahut bir sokakta yahut evin bir tarafında yahut vadiden bir topukta (kıvrımda) bir meyildir; onda giriş gibi bir kıvrılma olur; ve **الالتواءُ** da fiilsiz olarak bunun adı olan bir isimdir.
Dedi: ve **الزِّناقةُ**: alt çenenin altında **الْجُلَيْدَةِ**’ye konulan bir halkadır; sonra onun içine bir ip konur; huysuz katırın başında sıkıca bağlanır.
Dedi: ve çenenin altında deride olan her bağ **زناقٌ**’tır; ve burunda delik olarak olan şey **عِرانٌ**’dır. Ve **بَغْلٌ مَزْنُوق**; ve onu **زَنَقْتُهُ زنقاً**. Ve inşad etti:
فإِن يظهرْ حديثُكَ يُؤْتِ عَدْواً
برأسِكَ في زِناق أو عِرانِ
İbn Şümeyl **الزِّناق** hakkında bunun benzerini söyledi. Ve denilir: **أمْرٌ زَنِيقٌ** yani sağlam, ondan iyice güvenceye alınmış; ve **رأْيٌ زَنِيقٌ**: ağırbaşlı, sağlam.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **أزْنَق** ve **زَنَق** ve **زَنَّق** ve **زهَدَ** ve **زهَّدَ** ve **أزْهَدَ** ve **قاتَ** ve **قَوَّتَ** ve **أقْوَتَ**; hepsi, fakirlikten yahut cimrilikten dolayı ailesine daralttığı zaman içindir.
Dedi: ve **الزُّنُقُ**: tam akıllardır.
Dedi: ve bir akıllıya denildi: akıllının alameti nedir? O da dedi: onun hak ile bâtıl arasını ayırt etmesidir.
İbn Düreyd dedi: **زَنَقْتُ الفَرَسَ أزْنقُهُ زنقاً**: onu dört ayağında bağladığım zaman; ve bununla kadının **زِناق**’ı adlandırıldı; ve o, onun süsünden bir türdür.

**نزق** : Leys dedi: **النَّزَق**: her işte hafiflik ve cehalet ve ahmaklıkta aceleciliktir. Ve **رجلٌ نَزِق** ve **امرأةٌ نَزِقَةٌ**; ve fiil **نَزِق** , **يَنْزَق** , **نزَقاً**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أنْزَق** adam: bir حلم’den sonra sefihlik ettiği zaman; ve **أنْزَق** , atını **نَزَّق** ettiği zaman, ta ki sıçrayarak atsın.
Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **نَزِق** insan ve başkası, sıçradığı zaman **يَنْزَق**.
Ve ondan denildi: **نزَّقْتُ الفرسَ**: onu vurdum, ta ki sıçrasın.
Dedi: ve **نَزِق** adam, taşkınlıktan ve hafiflikten **يَنْزَق**.
Ebû Zeyd dedi: **النَّزْقُ** kabı ağzına kadar doldurmandır. Ve denilir: falan falan yer yağmur aldı, ta ki onun su birikintileri **نَزِقَتْ**.
Ebû Zeyd dedi: **أنْزَق** adam gülmesinde; ve **أَهْزَق** , onda aşırıya gittiği zaman.
