# نقش (ن-ق-ش) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B4

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ق - ش
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والشين والنون معهما
ن ق ش، ش ن ق، ن ش ق مستعملات نقش: النِّقاشَةُ: حرفة النَّقّاشِ، نقول: نَقَشَ يَنْقُشُ نَقْشَاً.
والنَّقْشُ: نتفك شيئاً بالمِنقاشِ بعد شيء.
والمنُاقَشةُ في الحساب: ألا يدع قليلاً ولا كثيراً.
وفي الحديث: " من نوقِشَ في الحساب فقد هلك"، وقال:
إن تَناقِشْ يكن نِقاشُكَ يارب		عذاباً لا طوق لي بالعذاب
والمُنَقَّشَةُ: العجوز المتقبضة.
والانتِقاش: أن تَنْتَقِش على فصك، أي تأمر به.
وإذا تخير الإنسان لنفسه يقال: جاد ما انتَقَشَه لنفسه، قال الشاعر:
وما اتخذتُ صِداماً للمُكُوثِ بها		وما انتَقَشْتُكَ إلا للوَصَـرّاتِ
قال: الوَصَرَّة: القبالة، وصدام اسم فرس.
شنق: الشَّنَقُ: طول الرأس كأنما يمد صعداً.
ويقال للفرس الطويل: شِناقٌ ومَشْنُوق، قال:
يمَّمْتُهُ بأسيلِ الـخـدِّ مُـنـتـقِـبٍ		خاظي البَضيعِ كمِثْلِ الجِذْعِ مَشْنُوقِ
والأنثى: شِناقٌ، وكل فعال في النُّعُوتِ يستوي فيه الذكر والأنثى، يقال: شَنِقَ شَنَقاً فهو مَشْنُوقٌ.
وقلب شَنِقٌ مِشْناقٌ: طامح إلى كل شيء، وقد شَنِقَ قلبه شَنَقاً إذا هوي شيئاً فصار كالمتعلق به.
وكل شيء يشد به شيء فهو شِناقٌ.
وبعير شِناقٌ : طويل القرى، والجميع الشُّنُقُ.
والشِّناقُ في الحديث: ما بين الفريضتين فما زاد على العشرة لا يؤخذ منه شيء حتى تتم الفريضة الثانية، قال الشاعر:
قرمٌ تُعلقُ أشناق الدِّياتِ بـه		إذا المِثونَ أُمِرَّتْ فوقَه جَمَلا
وشَنَقْتُ رأس الدابة إذا شددته إلى أعلى شجرةٍ أو وتدٍ مرتفع.
وأشناقُ الديات أن تكون دون الحمالة بسوق دية كاملة، وهي مئة من الإبل، فإذا كان معها جراحات دون التمام فتلك أشناق لأنها أبعرة قلائل على قدر أرش الجراحة، وكأنما اشتقاق أشناقِها من تعلقها بالدية العظمى، ثم عم ذلك الاسم حتى سميت بالأشناق من غير الدية العظمى.
نشق: النَّشْقُ: صب سعوط في الأنف، وأَنشَقْتُه الدواء.
وأنشَقْتُه قطنة محرقة أي أدنيتها من أنفه ليدخل ريحها في أنفه وخياشيمه.
والنَّشُوقُ اسم كل دواء يُنْشَقُ، واستنشَقْتُه أي تَشَمَّمْتُه، وقال المتلمس:
فلو أنَّ محموماً بخيبرَ مُدنفاً		تَنَشَّقَ رَيّاها لأقلعَ صالِبُه
ويقال: استَنْشِقِ الريح فإنك لا تجد ما ترجو إذا أراد شيئاً فَخَيَّبْتَه.
وريح مكروهة النَّشْقِ أي الشم، قال رؤية:
حُرّاً من الخردل مكروه النَّشَقْ
واستَنْشَقْتُ الماء: مددته بريح الأنف.
ويقال: نَشَقْتُ الدَّواءَ وانْتَشَقْتُه.

##### Türkçe

**القاف** ve **الشين** ve **النون** onlarla birlikte

**ن ق ش**، **ش ن ق**، **ن ش ق** kullanımdadır. **نقش**: **النِّقاشَةُ**: **النَّقّاشِ**ın mesleği; deriz ki: **نَقَشَ يَنْقُشُ نَقْشَاً**.

Ve **النَّقْشُ**: **المِنقاشِ** ile bir şeyi, bir şeyden sonra (parça parça) yolmandır.

Ve hesapta **المنُاقَشةُ**: azı da çoğu da bırakmamaktır.

Ve hadiste: “**من نوقِشَ في الحساب فقد هلك**”, ve dedi ki:
إن تَناقِشْ يكن نِقاشُكَ يارب		عذاباً لا طوق لي بالعذاب

Ve **المُنَقَّشَةُ**: büzüşmüş yaşlı kadın.

Ve **الانتِقاش**: yüzüğünün kaşına kazıttırmandır; yani onu emredersin.

Ve insan kendisi için seçerse denir ki: kendisi için **ما انتَقَشَه**’i iyi yaptı. Şair dedi ki:
وما اتخذتُ صِداماً للمُكُوثِ بها		وما انتَقَشْتُكَ إلا للوَصَـرّاتِ

Dedi ki: **الوَصَرَّة**: **القبالة** (kabâle); ve **صدام** bir atın adıdır.

**شنق**: **الشَّنَقُ**: başın uzunluğudur; sanki yukarı doğru uzatılıyormuş gibi.

Ve uzun ata denir: **شِناقٌ** ve **مَشْنُوق**. Dedi ki:
يمَّمْتُهُ بأسيلِ الـخـدِّ مُـنـتـقِـبٍ		خاظي البَضيعِ كمِثْلِ الجِذْعِ مَشْنُوقِ

Ve dişisi: **شِناقٌ**; ve nitelemelerde her **فعال** onda erkek ve dişi eşit olur. Denir ki: **شَنِقَ شَنَقاً فهو مَشْنُوقٌ**.

Ve **قلب شَنِقٌ مِشْناقٌ**: her şeye hevesle yönelen; ve kalbi bir şeyi sevdiğinde, ona asılı kalmış gibi olduğunda, kalbi **شَنِقَ** olur, **شَنَقاً**.

Ve bir şeyle bir şey bağlanan her şey **شِناقٌ**tur.

Ve **بعير شِناقٌ**: boynu uzun; ve çoğulu **الشُّنُقُ**tur.

Ve hadiste **الشِّناقُ**: iki farîza arasındaki şeydir; ondan ondan fazlasına kadar, ikinci farîza tamamlanıncaya dek ondan hiçbir şey alınmaz. Şair dedi ki:
قرمٌ تُعلقُ أشناق الدِّياتِ بـه		إذا المِثونَ أُمِرَّتْ فوقَه جَمَلا

Ve binek hayvanının başını, onu yüksek bir ağaca yahut yüksek bir kazığa bağladığımda **شَنَقْتُ**.

Ve diyetlerin **أشناقُ**u: tam bir diyet sevk etmekle olan **الحمالة**dan aşağı olmasıdır; o, deve cinsinden yüzdür. Eğer onunla birlikte tamama ermeyen yaralar varsa, işte onlar **أشناق**tır; çünkü onlar, yaranın diyet payı (**أرش**) miktarınca az sayıda develerdir. Sanki onların **أشناق**ının iştikakı, büyük diyete asılı kalmalarındandır; sonra o ad genelleşti de, büyük diyet olmaksızın da **الأشناق** diye adlandırıldı.

**نشق**: **النَّشْقُ**: buruna **سعوط** dökmektir; ve ona ilacı **أَنشَقْتُه**.

Ve ona yanmış bir pamuk **أَنشَقْتُه**; yani onu burnuna yaklaştırdım ki kokusu burnuna ve burun deliklerine girsin.

Ve **النَّشُوقُ**: **يُنْشَقُ** olan her ilacın adıdır. Ve onu **استنشَقْتُه**; yani onu kokladım. **المتلمس** dedi ki:
فلو أنَّ محموماً بخيبرَ مُدنفاً		تَنَشَّقَ رَيّاها لأقلعَ صالِبُه

Ve denir ki: **استَنْشِقِ الريح**; çünkü bir şey istediğinde ve sen onu boşa çıkardığında, umduğunu bulmazsın.

Ve **ريح مكروهة النَّشْقِ**; yani kokusu (kötü). **رؤية** dedi ki:
حُرّاً من الخردل مكروه النَّشَقْ

Ve **استَنْشَقْتُ الماء**: onu burnun nefesiyle içeri çektim.

Ve denir ki: **نَشَقْتُ الدَّواءَ** ve **انْتَشَقْتُه**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَقَشْتُ الشيءَ نَقْشاً، فهو مَنْقوشٌ. ونَقَّشْتُهُ تَنْقيشاً. ونَقْشُ العِذْقُ أيضاً: أن تضربه بالشوك حتَّى يرطِبَ. ويقال: نُقِشَ العِذْقُ على ما لم يسمّ فاعله، إذا ظهرتْ به نُكتٌ من الإرطابِ. والنَقْشُ أيضاً: النَتْف بالمِنْقاشِ. والمَنْقوشَةُ: الشَجَّةُ التي تُنْقَشُ منها العظام، أي تستخرج. والمُناقَشَةُ: الاستقصاء في الحساب. وفي الحديث: "من نوقِشَ الحسابَ عُذِّبَ". ونَقَشْتُ الشوكَة من الرِجلِ وانْتَقَشْتُها، أي استخرجتها. وانتَقَشَ البعيرُ، إذا ضرب بيده الأرضَ لشيءٍ يدخل في رجله. ومنه قيل: لَطَمَهُ لَطْمَ المُنْتَقِش.

##### Türkçe

**نَقَشْتُ** şeyi **نَقْشاً** (nakşettim/oydum), o da **مَنْقوشٌ**dur. Ve onu **نَقَّشْتُهُ** **تَنْقيشاً** (ince ince nakşettim). Ve **نَقْشُ العِذْقُ** da: onu dikenle vurmandır; tâ ki nemlensin. Ve denilir: **نُقِشَ العِذْقُ** (faili adlandırılmaksızın), onda nemlenmeden **نُكتٌ** (benekler/noktalar) göründüğü zaman. Ve **النَقْشُ** da: **المِنْقاشِ** ile yolmadır. Ve **المَنْقوشَةُ**: kemiklerin ondan **تُنْقَشُ** (yani çıkarılır) olduğu yaradır; yani çıkarılır. Ve **المُناقَشَةُ**: hesapta sonuna kadar araştırmadır. Ve hadiste: “Kim **نوقِشَ الحسابَ** (hesapta sıkı sorguya çekilirse) azaplandırılır.” Ve **نَقَشْتُ** ayağından dikeni ve onu **انْتَقَشْتُها**; yani onu çıkardım. Ve deve **انتَقَشَ** eder; eliyle yere vurduğu zaman, ayağına giren bir şey için. Ondan dolayı denildi: Onu, **لَطْمَ المُنْتَقِش** tokadı gibi tokatladı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ش ن
نقش ، نشق ، شنق ، شقن : مستعملة .
نقش : قال الليث : النَّقْش فعل النَّقَّاشِ والنِّقاشَةُ حِرفته : نَقَشَ يَنْقُشُ ، والنَّقْشُ : نَتْفُكَ شيئاً بالمنقاشِ وهو كالنتش سواء ، ويقال للمنقاشِ مِنتاشٌ .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( من نُوقش في الحساب عُذِّب ) .
قال أبو عبيد : المناقشةُ : الاستقضاءُ في الحساب حتى لا يترك منه شيءٌ ، ومنه قول الناس : انْتَقَشْتُ منه جميع حقّي .
وقال ابن حِلزة :
أوْ نَقَشْتُمْ فالنَّقْشُ يَجْشَبُه القو
مُ وفيه الصَّحاحُ والإبراءُ
يقول : لو كانت بيننا وبينكم محاسبةٌ عرفتم الصِّحة والبراءة .
قال : ولا أحسب نَقْش الشَّوكة من الرجْل إلا من هذا ، وهو استخراجها حتى لا يترك في الجسد منها شيءٌ . قال الشاعر :
لا تَنْقُشَنَّ برجْلِ غيرك شوكةً
فتقي برجلك رِجل من قد شاكها
الباء أُقيمت مقام عن ، يقول : لا تَنْقُشَنَّ عن رِجْل غيرك شوكاً وتجعله في رِجْلك ، قال : فإنما سمِّيَ المنقاشُ منقاشاً لأنه يُنْقَشُ به أي : يُستخرج به الشوك .
وقال الليث : الانتقاشُ أن تَنْتَقِش على فَصِّكَ أي : تسأل النَّقاشَ أن يَنْقُش عليه ، وأنشد لرجلٍ نُدِب لعملٍ على فرسٍ يقال له صِدامٌ :
وما اتخذتُ صِداماً للمكوث بها
وما انْتَقَشْتُكَ إلا لِلوَصرَّاتِ
قال : والوصرَّات : القَبالاتُ بالدُّرْبة ، وقوله : وما انْتَقَشْتُك : أي : ما اخترتك ، يقال للرجل : إذا تخيَّر لنفسه شيئاً جاد ما انْتَقَشُه لنفسِه .
وفي الحديث : ( استوصوا بالمِعْزَى خيراً فإِنه مالٌ رقيقٌ وانْقُشُوا له عَطَنَهُ ) . ومعنى نَقْشِ العَطَنِ تنقيةُ مرابضها مما يؤذيها من حجارة أو شوك أو غيره .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم ، أنه قال : النَّقْشُ : الأثرُ في الأرض .
قال : وكتبت عن أعرابي : يذهب الرماد حتى ما ترى له نقشاً ، أي : أثراً في الأرض .
أبو عبيد عن أبي عمرو : إذا ضُرب العذْقُ بشوكة فأرطب فذلك المَنْقُوشُ ، والفعل
منه النَّقْشُ .
وقال ابن الفرج : سمعت الغَنوي يقول : المُنَقِّشَةُ والمُنَقِّلة من الشِّجاج التي تَنَقَّلُ منها العظام .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : أنقشَ إذا أدام نقش جاريته . وأنْقَشَ إذا استقصى على غريمه . ويقال للمنقاش : المنْتَاش والمنتاخ .
شنق : قال الليث : الشَّنَقُ : طول الرأس كأنما يُمَدُّ صُعداً ، وأَنشد :
كأنها كبداءُ تَنْزُو في الشَّنَقْ
ويقال للفرسِ الطويلِ : شِناق ومَشْنُوق . وأنشد :
يَمّمْتُهُ بِأسيلِ الخدِّ مُنْتَصِبٍ
خاظى البَضِيعِ كمثلِ الجِذْعِ مشنوق
وإذا شددْتَ رأسَ دابَّةٍ إلى أعلى شجرةٍ أو مُرتفعٍ قلت : شنقْت رأسها ، والقلبُ الشَّنيقُ : المشناق الطامحُ إلى كل شيء .
وأنشد :
يا مَنْ لقلبٍ شَنِقٍ مِشناقِ
وفي حديث ابن عباس : أنه باتَ عندَ خالته ميمونة فقام النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) من الليلِ فحلَّ شِناقَ القربة .
قال أبو عبيدٍ : قال أبو عبيدة : شِناقُ القربةِ هو الخَيطُ أو السَّيْرُ الذي تُعَلَّق به القِربة على الوتدِ ، يقال منه : أشْنَقْتُهَا إشناقاً إذا علَّقْتُها .
قلت : وقيل في الشناق : إنه الخيط الذي يوكَى به فم القِربة أو المزادة .
والحديث يدل على هذا ، لأن العِصام الذي تعلق به القربة لا يحل ، إنما يحل الوكاء ليصطبّ الماء ، فالشِّناق هو الوكاء ، وإنما حلّه النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لمَّا قام من الليل ليتطهّر من ماء تلك القربة .
قال أبو عبيد ، وقال الأصمعي : شَنَقْتُ الناقةَ أشْنُقُها إذا كَفَفْتُها بزمامها .
وقال أبو زيد : شنقتُ الناقةَ بغيرِ ألفٍ شَنْقاً .
وفي حديث طلحة أنه أنشد قصيدة وهو راكبٌ بعيراً فما زالَ شانِقاً رأسهُ حتى كُتبت له .
ابن الأعرابي : رجلٌ شَنِقٌ مُعَلَّقُ القلبِ حَذِرٌ .
وأنشد للأخطل :
وقد أقولُ لِثَوْرٍ هلْ ترى ظعُناً
يحدو بهنَّ حِذارِي مُشْفِقٌ شَنِقُ
أبو عبيد عن الكسائي : لحمٌ مُشَنَّقٌ ، أي : مقطَّعٌ مأخوذٌ من أَشْنَاقِ الدِّيَةِ .
وفي حديث آخرَ لوائلِ بن حُجْرٍ : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كتبَ لهُ كتاباً فيه : ( لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ ولا شِناقَ ) .
قال أبو عبيدة : قوله : لا شناق : فإنَّ الشَّنَقَ ما بين الفريضتين ، وهو ما زادَ من
الإبل على الخمسِ إلى العشْرِ ، وما زادَ على العَشْرِ إلى خَمْسَ عشرةَ ، يقول : لا يؤخذُ من ذلك شيءٌ ، وكذلك جميعُ الأشناق .
وقال الأخطل يمدح رجلاً :
قَرْمٌ تُعَلَّقُ أشناقُ الدِّياتِ بهِ
إذا المؤُونَ أُمِرَّتْ فوقهُ جملا
قال أبو سعيد الضرير : قوله : الشَّنَق ما بين الخمسِ إلى العشرِ مُحالٌ ، إنما هو إلى تِسْعٍ فإذا بلغ العشرَ ففيها شاتانِ ، وكذلك قوله : ما بين العشرِ إلى خمسَ عشرةَ كان حَقُّهُ أن يقولَ إلى أربعَ عشرةَ لأنها إذا بلغت خمسَ عشرةَ ففيها ثلاثٌ من الغنمِ .
قلت أنا : جعل أبو عبيد ( إِلى ) في قوله : إلى العشرة ، وإلى خَمس عشرة انتهاءَ غاية غيرَ داخل في الشَّنَق كقول الله : ( ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّيَامَ إِلَى الَّيْلِ ) ( البقرة : 187 ) والليلُ غير داخل في الصيام ، فجعل ما بين العشر إلى خمسَ عشرةَ شَنَقاً ، وهي أربعة ، وهذا عند النحويين جائز صحيح ، والله أعلم .
قال أبو سعيد : وإنما سُمِّيَ الشنَقُ شنقاً لأنه لم يؤخذ منه شيءٌ وأُشْنِقَ إلى ما يليه مما أُخِذَ منه .
قال : ومعنى قولهِ لا شِناقَ أي : لا يُشْنِقُ الرجلُ غَنَمَهُ أو إبلهُ إلى غَنَم غيره لِيُبْطِلَ عن نفسهِ ما يجبُ عليه من الصَّدَقَةِ ، وذلك أن يكونَ لكُلِّ واحدٍ منهما أربعونَ شاةً فيجِبُ عليها شاتانٍ فإن أَشْنَقَ أَحدُهُما غَنَمه إلى غنمِ الآخر فوجدها المُصَدِّقُ في يَدِهِ أخذَ منها شاةً .
قال : وقولهُ : لا شِناقَ ، أي : لا تُشانِقوا فتجمَعُوا بينَ مُتَفرِّقٍ ، قال : وهو مثل قولهِ لا خِلاَط .
قال أبو سعيد : وللعرب ألفاظٌ في هذا الباب لم يَعْرِفْها .
أبو عبيد : يقولونَ : إذا وجبَ على الرجلِ شاةٌ في خمسٍ من الإبلِ قد أَشْنَقَ الرجلُ ، أي : قد وجَبَ عليه شَنَقٌ فلا يزالُ مُشنقاً إلى أن تبلغَ إبلُهُ خمساً وعشرين ، فكل شيءٍ يؤدِّيهِ فيها فهيَ أَشْنَاقٌ ، أربعٌ من الغنمِ في عشرينَ إلى أربع وعشرين ، فإذا بلغت خمساً وعشرينَ ففيها ابنةُ مَخَاضٍ ، وقد زالت أسماءُ الأشناقِ ، وقال : الذي يجب عليه ابنةُ مَخاضٍ مُعَقَّل ، أي مُؤَدَ للعِقال ، فإذا بلغت إبلهُ ستّاً وثلاثين إلى خمسٍ وأربعينَ فقدْ أَفْرَضَ أي : وجبتْ في إبِلِهِ فريضةٌ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن سلمةَ عن الفراء : أن الكسائي ذكرَ عن بعضِ العربِ أن الشَّنَقَ ما بلغ خمساً إلى خمسٍ وعشرين . قال : والشَّنَقُ ما لم تجبْ فيه الفريضةُ ، يُريدُ ما بينَ خمسٍ إلى خمسٍ وعشرين .
وروى شمر عن ابن الأعرابي في قوله :
قَوْمٌ تُعَلَّقُ أَشناقُ الدِّياتِ به
قال : يقول : يحتملُ الدِّياتِ وافيةً كاملةً زائدةً .
قال : والشَّنَقُ في الدِّياتِ أن يزيد الإبلَ على المائةِ خمساً أو ستّاً .
قال : وكان الرجلُ من العربِ إذا حمل حمالةً زادَ أَصحابَهُ ليقطعَ ألسنتهم وليُنْسَب إلى الوفاءِ .
قال : والأشْناقُ : الأرُوشُ ، أَرْشُ السِّنِّ ، وأَرْشُ المُوضِحَةِ والعينِ القائمةِ واليد الشَّلاءِ ، لا يزالُ يقالُ له أَرْشٌ حتى يكونَ تكميلَ ديةٍ كاملة .
وقال الكميتُ :
كأنَّ الدِّياتِ إذا عُلِّقَتْ
مِئوها بهِ الشَّنَقُ الأسفلُ
وهو ما كان دونَ الدِّيةِ من المعاقِلِ الصِّغار .
وقال غير ابن الأعرابيِّ في قول الأخطل :
قومٌ تُعَلّقُ أَشْناقُ الدِّياتِ به
إِنَّ أَشناقَ الدِّيَةِ أَصنافُها ، فدية الخطأ المَحضِ مائِةٌ من الإبِلِ تحملها العاقِلةُ أَخماساً ، عِشرونَ ابنةَ مَخاضٍ وعشرون ابنةَ لَبُونٍ وعشرونَ ابن لَبُونَ وعشرونَ حِقَّةً وعشرونَ جَذَعَةً فكلُّ صِنْفٍ منها شَنَقٌ ، وهذا قولُ الشافعيِّ في تابعيهِ من أَهل الحجاز وأَما أَهل الكوفة فإنهم يُقَسِّمونها أَرْباعاً خمسٌ وعشرونَ ابنةَ مخاضٍ وخمسٌ وعشرونَ ابنةَ لَبُونٍ وخمسٌ وعشرونَ حِقّةً وخمسٌ وعشرونَ جَذَعَةً ، وهي أَشناقٌ أيْضاً كما وصفنا ، والأخطلُ عَنَى بقولهِ : ( تُعلّقَ أَشْناقُ الدِّياتِ بِهِ ) هذه الأشناقَ ، مَدَحَ رئيساً تَحَمَّلَ الدِّياتِ فأدَّى أشناقَها لِيُصْلِحَ بين العشائرِ ويحقِنَ دماءَهُم .
قال الأصمعي : الشَّنَقُ : ما دُونَ الدِّيَةِ ، والفَضْلَةُ تفضل .
يقول : فهذه الأشناقُ عليه مثلُ العلائِقِ على البَعِيرِ لا يكترثُ بها ، وإذا أُمِرَّتْ المِئُونَ فوقَهُ حملها ، وأُمِرَّتْ شُدَّتْ فوقهُ بمرارٍ أَي بحبلٍ .
وقال الليث : أَشناقُ الدِّياتِ مائةٌ من الإبل وهي دِيَةٌ كاملة .
قال : وإذا كانتْ معها دِياتُ جِراحاتٍ فهي أَشناقٌ ، سُمِّيَتْ أَشناقاً لِتَعَلّقها بالدِّيَةِ العظمى .
وقال غير الليث في قول الكميت :
كأنَّ الدِّياتِ إذا علِّقت
مِئُوها به الشَّنَق الأسفل
الشَّنَقُ شَنقَانِ ، الشَّنَقُ الأسفل ، والشَّنَق الأعلى ، فالشنق الأسفل شاةٌ تجبُ في خَمْسٍ من الإبلِ ، والشَّنَقُ الأعلى ابنةُ مَخَاضٍ من الإبل تجب في خَمْس وعشرينَ من الإبلِ .
وقال آخرونَ : الشّنَقُ الأعلى عشرونَ جَذَعةً ، ولكلَ مَقالٌ ، لأنها كلهَا أشْناقٌ ، وأراد الكميتُ أن هذا الرجلَ يَسْتخِفُّ الحمالاتِ وإِعطاء الدّياتِ فكأَنهُ إذا غَرِمَ دياتٍ كثيرةً تحمّلَ عشرين بعيراً بناتِ مخاضٍ لاستخفافِهِ إياها .
وقال ابن شميل : ناقةٌ شِناقٌ وجملٌ شِناقٌ ورجلٌ شِناق لا يُثَنَّى ولا يجمعُ .
وروي عنه ناقةٌ شِناقٌ أي طويلةٌ سَطْعاءُ وجَمَلٌ شناقٌ طويلٌ في دِقَّة ومثلُهُ ناقةٌ نيافٌ وجمل نِيافٌ لا يُثَنَّى ولا يجمعُ .
أبو عبيد عن الأموي يقال لِلْعجينِ الذي يُقطَّعُ ويُعملُ بالزَّيْتِ مُشنَّقٌ .
وقال ابن الأعرابي : إذا قُطِّعَ العجينُ كُتلاً قبل أن يُبْسَطَ فهو الفَرَزْدَقُ والمشنَّقُ والعجاجيرُ .
قال : وقال رجلٌ من العربِ : مِنَّا مَنْ يُشْنِقُ أي : يُعطِي الأشْنَاقَ وهي ما بين الفرِيضتيْنِ من الإبلِ ، فإِذا كانت من البقَرِ فهي الأوقاصُ ، ويكون يُشنقُ : يُعطي الشَّنُقَ وهي الْحِبالُ واحدُها شِناقٌ ، ويكون بِمَعْنَى يُعْطِي الشَّنَقَ وهو الأرْشُ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : أشنَقَ الرجلُ : إذا أخذ الشنَقَ وهو الأرْشُ .
قال : وحاكَم رجلٌ قَصَّاراً في حَرَقٍ إلى شُرَيحٍ . فقال شُريحٌ : خُذْ منه الشَّنقَ أي : أرْشَ الحرقِ في الثوبِ .
نشق : قال الليث : النَّشْقُ : صَبُّ سَعوطٍ في الأنفِ ، وأنشقْتُهُ قُطنة مُحْرقةً ، وهو إدْناؤكهَا من أنفهِ ليدخلَ ريحها خَياشِيمَهُ .
قال : وأنشقْتُه الدَّواءَ في أنْفِهِ أي : صَببْتُه فيهِ .
قال : ويقال : هذه ريحٌ مكروهَة النَّشَقِ يعني الشّمَّ .
وقال رُؤبةُ :
حَرَّا من الخردلِ مَكْروه النَّشَقْ
أبو عبيد عن أبي زيد : نَشِقْتُ من الرجلِ ريحاً طيّبةً أنشَقُ نَشَقاً ونشيتُ منه أنْشَى نَشْوَةً مِثْلهُ .
ابن السكيت : النَّشُوقُ : سَعوطٌ يجعلُ في المنخَرينِ ، تقول : أنشقْتُه إنشاقاً .
وقال الليث : النَّشوقُ : اسمٌ لكل دواءٍ يُنشقُ .
قال : واسْتَنْشقْتُ الريحَ إذا شَممْتُها والمتَوَضِىءُ يَسْتَنْشِقُ إذا أبلغَ الماءَ خياشِيمه .
وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كان يَسْتَنْشقُ ثلاثاً وفي كل مَرَّةٍ يَسْتَنثِرُ .
وقال اللحياني : نَشِبَ الصيدُ في حَبْلهِ ونَشِقَ وعَلِقَ وارْتبقَ ، كلُّ ذلكَ بمعنى واحدٍ .
وقال ابن الأعرابي : يقال : لِحَلقِ الرّبق نُشَقٌ واحدها نُشْقَةٌ وقد أنشقتهُ في الحبلِ وأنشبْتُه ، وأنشد :
نَزْو الْقَطَا أَنشقَهُنْ المُحْتَبِلْ
وقال آخر يَهْجُو قَوْماً :
مَناتينُ أَبرامٌ كأنَّ أكُفَّهمْ
أكُف ضِبابٍ أُنشقتْ في الحبائل
قال : وأنشقَ الصائدُ إذا عَلِقَتْ النُّشقةُ بعنقِ الغزالِ في الكصيصَةِ ، ويقول الصائدُ لِشريكهِ : لِي النّشاقَى ولك العَلاقَى ، والنّشاقى ما وقعت النَّشقةُ في الحلْقِ وهي الشُّرُبَّةُ ، والعلاقى ما تَعلقَ بالرجْلِ .
شقن : أبو عبيد عن الكسائي : قليلٌ شَقْنٌ وَوتْحٌ وهي الشقونة والوتُوحَةُ وقد قَلَّتْ عَطيتُهُ وشَقُنتْ ، وأشقنْتها وأوتحتها .
وقال الليث : الشّقْنُ : القليلُ .

##### Türkçe

ق ش ن
**نقش** ، **نشق** ، **شنق** ، **شقن** : kullanımdadır.

**نقش** : Leys dedi: **النَّقْش** **النَّقَّاشِ**ın fiilidir; **النِّقاشَةُ** onun mesleğidir: **نَقَشَ يَنْقُشُ**. Ve **النَّقْشُ**: **المنقاشِ** ile bir şeyi yolmandır; o, **النتش** ile aynıdır. Ve **المنقاشِ**a **مِنتاشٌ** denir.

Ve Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( **من نُوقش في الحساب عُذِّب** ).

Ebû Ubeyd dedi: **المناقشةُ**: hesapta, ondan hiçbir şey bırakmayıncaya kadar, alacağını istemektir; bundan, insanların sözü: **انْتَقَشْتُ منه جميع حقّي**.

İbn Hilze dedi:
أوْ نَقَشْتُمْ فالنَّقْشُ يَجْشَبُه القو
مُ وفيه الصَّحاحُ والإبراءُ

Der ki: aramızda sizinle bir muhasebe olsaydı, sıhhati ve beraati bilirdiniz.

Dedi: Ben, adamın ayağından dikenin **نَقْش**ını ancak bundan sayarım; o, onu çıkarmaktır; ta ki bedende ondan hiçbir şey bırakılmasın. Şair dedi:
لا تَنْقُشَنَّ برجْلِ غيرك شوكةً
فتقي برجلك رِجل من قد شاكها

**الباء** **عن**ın yerine ikame edilmiştir; der ki: başkasının ayağından dikenleri **عن** ile **لا تَنْقُشَنَّ** ve onu kendi ayağına yapma. Dedi: **المنقاشُ** ancak **منقاشاً** diye adlandırıldı; çünkü onunla **يُنْقَشُ**; yani diken onunla çıkarılır.

Leys dedi: **الانتقاشُ**: **فَصِّكَ** üzerinde **تَنْتَقِش** etmendir; yani **النَّقاشَ**tan onun üzerine **يَنْقُش** etmesini istersin. Ve **صِدامٌ** denilen bir at üzerinde bir işe çağrılmış bir adam için şu beyti okudu:
وما اتخذتُ صِداماً للمكوث بها
وما انْتَقَشْتُكَ إلا لِلوَصرَّاتِ

Dedi: **الوصرَّات**: tecrübeyle olan **القَبالاتُ**tır. Ve sözü: **وما انْتَقَشْتُك**: yani seni seçmedim. Adama denir: kendisi için bir şeyi seçtiğinde: kendisi için onun **ما انْتَقَشُه** ne güzeldir.

Hadiste: ( **استوصوا بالمِعْزَى خيراً فإِنه مالٌ رقيقٌ وانْقُشُوا له عَطَنَهُ** ). Ve **نَقْشِ العَطَنِ**ın manası: yataklarını, ona eziyet eden taş, diken veya başkasından arındırmaktır.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; o dedi ki: **النَّقْشُ**: yerdeki izdir.

Dedi: Bir bedevîden yazdım: kül gider, ta ki onun için bir **نقشاً** görmezsin; yani yerde bir iz.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **العذْقُ** bir dikenle vurulup da olgunlaşırsa, işte o **المَنْقُوشُ**tur; fiil de ondan **النَّقْشُ**tur.

İbnü’l-Ferec dedi: Ganavî’nin şöyle dediğini işittim: **المُنَقِّشَةُ** ve **المُنَقِّلة** kemiklerin yer değiştirdiği **الشِّجاج**tandır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **أنقشَ**: cariyesinin **نقش**ını sürdürdüğünde. Ve **أنْقَشَ**: borçlusuna karşı sonuna kadar hesap sorduğunda. Ve **المنقاش**a **المنْتَاش** ve **المنتاخ** denir.

**شنق** : Leys dedi: **الشَّنَقُ**: başın uzunluğudur; sanki yukarı doğru uzatılıyormuş gibi. Ve şu beyti okudu:
كأنها كبداءُ تَنْزُو في الشَّنَقْ

Ve uzun ata **شِناق** ve **مَشْنُوق** denir. Ve şu beyti okudu:
يَمّمْتُهُ بِأسيلِ الخدِّ مُنْتَصِبٍ
خاظى البَضِيعِ كمثلِ الجِذْعِ مشنوق

Bir binek hayvanının başını bir ağacın üst tarafına veya bir yükseltiye bağladığında: başını **شنقْت** dersin. Ve **القلبُ الشَّنيقُ**: her şeye atılan **المشناق**tır.

Ve şu beyti okudu:
يا مَنْ لقلبٍ شَنِقٍ مِشناقِ

İbn Abbâs’ın hadisinde: teyzesi Meymûne’nin yanında geceleyin kaldı; Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) geceden kalktı da kırbanın **شِناق**ını çözdü.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: kırbanın **شِناقُ**ı, kırbanın kazığa asıldığı ip veya kayıştır; ondan denir: onu astığında **أشْنَقْتُهَا إشناقاً**.

Dedim: **الشناق** hakkında, onun kırbanın veya **المزادة**nin ağzının bağlandığı ip olduğu da söylenmiştir.

Hadis buna delalet eder; çünkü kırbanın onunla asıldığı **العِصام** çözülmez; ancak su dökülsün diye **الوكاء** çözülür. Öyleyse **الشِّناق** **الوكاء**dır. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) onu, geceden kalkıp o kırbanın suyuyla abdest almak için çözdü.

Ebû Ubeyd dedi; Asmaî de dedi: deveyi yularıyla tuttuğumda: **شَنَقْتُ الناقةَ أشْنُقُها**.

Ebû Zeyd dedi: deveyi, elifsiz olarak, **شَنْقاً** **شنقتُ**.

Talha’nın hadisinde: bir deveye binmişken bir kaside okudu; onun başını **شانِقاً** etmeyi sürdürdü; ta ki onun için yazıldı.

İbnü’l-A‘râbî: **رجلٌ شَنِقٌ**: kalbi asılı, sakınan.

Ahtal için okudu:
وقد أقولُ لِثَوْرٍ هلْ ترى ظعُناً
يحدو بهنَّ حِذارِي مُشْفِقٌ شَنِقُ

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **لحمٌ مُشَنَّقٌ**; yani parçalanmış; **أَشْنَاقِ الدِّيَةِ**den alınmıştır.

Vâil b. Hucr’a dair başka bir hadiste: Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) ona bir yazı yazdığı; içinde: ( **لا خِلاطَ ولا وِرَاطَ ولا شِناقَ** ).

Ebû Ubeyde dedi: sözü: **لا شناق**: çünkü **الشَّنَقَ** iki farîza arasındakidir; o, develerden beşin üstünde on’a kadar olan fazlalık; ve on’un üstünde on beş’e kadar olan fazlalıktır. Der ki: bundan hiçbir şey alınmaz; aynı şekilde bütün **الأشناق**.

Ahtal bir adamı överken dedi:
قَرْمٌ تُعَلَّقُ أشناقُ الدِّياتِ بهِ
إذا المؤُونَ أُمِرَّتْ فوقهُ جملا

Ebû Saîd ed-Darîr dedi: sözü: **الشَّنَق** beş ile on arasıdır, muhaldir; ancak dokuz’a kadardır. On’a ulaştığında onda iki koyun vardır. Yine sözü: on ile on beş arası; hakkı, on dört’e kadar demesiydi; çünkü on beş’e ulaştığında onda koyundan üç vardır.

Ben dedim: Ebû Ubeyd, sözünde **إِلى**yı, **إِلى العشرة** ve **إِلى خَمس عشرة**da, **الشَّنَق**a dahil olmayan bir son sınır kıldı; Allah’ın sözü gibi: ( **ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّيَامَ إِلَى الَّيْلِ** ) ( البقرة : 187 ) ve gece oruca dahil değildir. Böylece on ile on beş arası olanı **شَنَقاً** kıldı; o da dört’tür. Bu, nahivcilere göre caiz, sahihdir; Allah daha iyi bilir.

Ebû Saîd dedi: **الشنَقُ** ancak **شنقاً** diye adlandırıldı; çünkü ondan hiçbir şey alınmadı ve ondan alınan şeye bitişik olarak **أُشْنِقَ** edildi.

Dedi: sözü **لا شِناقَ**ın manası: kişi, kendisinden vacip olan sadakayı iptal etmek için koyununu veya devesini başkasının koyununa bitiştirmez (**لا يُشْنِقُ**). Bu, ikisinden her birinin kırk koyunu olmasıdır; böylece ikisine iki koyun vacip olur. Eğer ikisinden biri koyununu ötekinin koyununa **أَشْنَقَ** ederse ve **المُصَدِّقُ** onu onun elinde bulursa, ondan bir koyun alır.

Dedi: ve sözü **لا شِناقَ**: yani **لا تُشانِقوا**; böylece ayrıyı bir araya toplarsınız. Dedi: o, **لا خِلاَط** sözünün benzeridir.

Ebû Saîd dedi: Arapların bu babda, onun bilmediği lafızları vardır.

Ebû Ubeyd: derler ki: bir adama develerden beşinde bir koyun vacip olduğunda, adam **قد أَشْنَقَ** etmiştir; yani ona bir **شَنَقٌ** vacip olmuştur. Develeri yirmi beş’e ulaşıncaya kadar **مُشنقاً** olmaya devam eder. Onda eda ettiği her şey **أَشْنَاقٌ**tır: yirmi’de dört koyun, yirmi dört’e kadar. Yirmi beş’e ulaştığında onda **ابنةُ مَخَاضٍ** vardır; **الأشناق**ın adları kalkmıştır. Dedi: üzerine **ابنةُ مَخاضٍ** vacip olan **مُعَقَّل**dir; yani **العِقال** için eda edendir. Develeri otuz altı’dan kırk beş’e ulaştığında ise **أَفْرَضَ** etmiştir; yani develerinde bir farîza vacip olmuştur.

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da Seleme’den, o da Ferrâ’dan haber verdi: Kisâî, Araplardan bazısından, **الشَّنَقَ**ın beş’ten yirmi beş’e ulaşan şey olduğunu zikretti. Dedi: **الشَّنَقُ** farîzanın vacip olmadığı şeydir; beş ile yirmi beş arası olanı kasteder.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den, şu söz hakkında rivayet etti:
قَوْمٌ تُعَلَّقُ أَشناقُ الدِّياتِ به

Dedi: der ki: diyetleri tam, eksiksiz, fazla olarak yüklenir.

Dedi: diyetlerde **الشَّنَقُ**, develeri yüzün üstüne beş veya altı artırmaktır.

Dedi: Araplardan adam, bir **حمالة** yüklendiğinde, arkadaşlarına artırırdı; dillerini kessin ve vefaya nispet edilsin diye.

Dedi: **الأشْناقُ**: **الأرُوشُ**tur; dişin **أَرْشُ**u, **المُوضِحَةِ**nin, dik duran gözün ve felçli elin **أَرْشُ**u; tam bir diyetin tamamlanması oluncaya kadar ona **أَرْشٌ** denmeye devam edilir.

Kumeyt dedi:
كأنَّ الدِّياتِ إذا عُلِّقَتْ
مِئوها بهِ الشَّنَقُ الأسفلُ

Ve o, küçük **المعاقِلِ**den, diyetten aşağı olan şeydir.

İbnü’l-A‘râbî’den başkası, Ahtal’ın sözü hakkında dedi:
قومٌ تُعَلّقُ أَشْناقُ الدِّياتِ به

**أَشناقَ الدِّيَةِ** onun sınıflarıdır. Saf hatanın diyeti, deveden yüzdür; **العاقِلةُ** onu beşli olarak taşır: yirmi **ابنةَ مَخَاضٍ**, yirmi **ابنةَ لَبُونٍ**, yirmi **ابن لَبُونَ**, yirmi **حِقَّةً**, yirmi **جَذَعَةً**; bunların her bir sınıfı bir **شَنَقٌ**tır. Bu, Şâfiî’nin, Hicaz ehlinin tâbiîlerinden olanlar hakkındaki sözüdür. Kûfe ehline gelince, onu dörtlü olarak taksim ederler: yirmi beş **ابنةَ مخاضٍ**, yirmi beş **ابنةَ لَبُونٍ**, yirmi beş **حِقّةً**, yirmi beş **جَذَعَةً**; bunlar da, bizim vasfettiğimiz gibi, **أَشناقٌ**tır. Ahtal, sözüyle: ( **تُعلّقَ أَشْناقُ الدِّياتِ بِهِ** ) bu **الأشناق**ı kastetti; diyetleri yüklenip onların **أشناق**ını ödeyen bir reisi övdü; kabileler arasında ıslah etsin ve kanlarını korusun diye.

Asmaî dedi: **الشَّنَقُ**: diyetten aşağı olandır; ve **الفَضْلَةُ** artar.

Der ki: bu **الأشناق** onun üzerindedir; deve üzerindeki askılar gibi; ona aldırmaz. Ve **المِئُونَ** onun üstüne yüklendiğinde onu taşır; ve yüklendiğinde, **مرارٍ** ile, yani bir iple, onun üstüne bağlanır.

Leys dedi: **أَشناقُ الدِّياتِ** deveden yüzdür; o, tam bir diyettir.

Dedi: onunla birlikte yara diyetleri olursa, onlar **أَشناقٌ**tır; büyük diyete bağlı olmaları sebebiyle **أَشناقاً** diye adlandırıldılar.

Leys’ten başkası, Kumeyt’in sözü hakkında dedi:
كأنَّ الدِّياتِ إذا علِّقت
مِئُوها به الشَّنَق الأسفل

**الشَّنَقُ** iki **شنق**tır: **الشَّنَقُ الأسفل** ve **الشَّنَق الأعلى**. **الشنق الأسفل** develerden beş’te vacip olan bir koyundur; **الشَّنَقُ الأعلى** develerden yirmi beş’te vacip olan bir **ابنةُ مَخَاضٍ**dır.

Başka kimseler dedi: **الشّنَقُ الأعلى** yirmi **جَذَعةً**dır. Herkesin bir sözü vardır; çünkü hepsi **أشْناقٌ**tır. Kumeyt, bu adamın **الحمالاتِ**i ve diyet vermeyi hafife aldığını kastetti; sanki çok diyet borçlandığında, onu hafife aldığı için, yirmi deve **بناتِ مخاضٍ** yüklenmiş olur.

İbn Şümeyl dedi: **ناقةٌ شِناقٌ** ve **جملٌ شِناقٌ** ve **رجلٌ شِناق**; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz.

Ondan rivayet edildi: **ناقةٌ شِناقٌ** yani uzun, yüksek; ve **جَمَلٌ شناقٌ** ince yapıda uzun. Bunun benzeri: **ناقةٌ نيافٌ** ve **جمل نِيافٌ**; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz.

Ebû Ubeyd, Emevî’den: yağ ile kesilip yapılan hamura **مُشنَّقٌ** denir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: hamur, yayılmadan önce parça parça kesilirse, o **الفَرَزْدَقُ** ve **المشنَّقُ** ve **العجاجيرُ**dur.

Dedi: Araplardan bir adam dedi: bizden, **مَنْ يُشْنِقُ** vardır; yani **الأشْنَاقَ**ı verir; o, develerde iki farîza arasındakidir. Eğer sığırdan olursa, o **الأوقاصُ**tır. Ve **يُشنقُ**: **الشَّنُقَ**u verir manasında da olur; o, iplerdir; tekili **شِناقٌ**tır. Ve **الشَّنَقَ**ı vermek manasında da olur; o, **الأرْشُ**tur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **أشنَقَ الرجلُ**: **الشنَقَ**ı aldığında; o, **الأرْشُ**tur.

Dedi: Bir adam, bir **قَصَّاراً** ile bir yanık hakkında Şüreyh’e muhakeme oldu. Şüreyh dedi: ondan **الشَّنقَ**ı al; yani elbisedeki yanığın **أرْشَ**ını.

**نشق** : Leys dedi: **النَّشْقُ**: buruna bir **سَعوطٍ** dökmektir. Ve ona yanmış bir pamuk **أنشقْتُهُ**; o, onun kokusu **خَياشِيمَهُ**a girsin diye onu burnuna yaklaştırmandır.

Dedi: burnuna ilacı **أنشقْتُه**; yani onu oraya döktüm.

Dedi: denir: bu, **النَّشَقِ**i mekruh bir rüzgârdır; yani koklama.

Rü’be dedi:
حَرَّا من الخردلِ مَكْروه النَّشَقْ

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: adamdan güzel bir koku **نَشِقْتُ**; **نَشَقاً** **أنشَقُ**. Ve ondan **نشيتُ**; **نَشْوَةً** **أنْشَى**; onun gibidir.

İbnü’s-Sikkît: **النَّشُوقُ**: iki burun deliğine konulan **سَعوطٌ**tur. Dersin: ona **إنشاقاً** **أنشقْتُه**.

Leys dedi: **النَّشوقُ**: **يُنشقُ** olan her ilaç için bir isimdir.

Dedi: rüzgârı kokladığımda: **واسْتَنْشقْتُ الريحَ**. Abdest alan, suyu **خياشِيمه**a ulaştırdığında **يَسْتَنْشِقُ** eder.

Hadiste: Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) üç kere **يَسْتَنْشقُ** ettiği ve her seferinde **يَسْتَنثِرُ** ettiği.

Lihyânî dedi: av, ipinde **نَشِبَ** etti ve **نَشِقَ** etti ve **عَلِقَ** etti ve **ارْتبقَ** etti; bunların hepsi bir manadadır.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرّبق** halkalarına **نُشَقٌ** denir; tekili **نُشْقَةٌ**dır. Ve onu ipte **أنشقتهُ** ettim ve onu **أنشبْتُ** ettim. Ve şu beyti okudu:
نَزْو الْقَطَا أَنشقَهُنْ المُحْتَبِلْ

Başka biri bir kavmi hicvederek dedi:
مَناتينُ أَبرامٌ كأنَّ أكُفَّهمْ
أكُف ضِبابٍ أُنشقتْ في الحبائل

Dedi: Avcı, **النُّشقةُ** ceylanın boynuna **الكصيصَةِ**de takıldığında **أنشقَ** eder. Ve avcı, ortağına der ki: **لِي النّشاقَى ولك العَلاقَى**. **النّشاقى**: **النَّشقةُ**nın boğazda düştüğü şeydir; o, **الشُّرُبَّةُ**dir. **العلاقى** ise ayakta takılan şeydir.

**شقن** : Ebû Ubeyd, Kisâî’den: az: **شَقْنٌ** ve **وَوتْحٌ**; bunlar **الشقونة** ve **الوتُوحَةُ**dır. Onun bağışı azaldı; **شَقُنتْ**. Onu **أشقنْتها** ettim ve onu **أوتحتها** ettim.

Leys dedi: **الشّقْنُ**: azdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل)  النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه بالضّم. والنَّقَل بفتح القاف: ما بقي من صِغار الحجارة إذا قلِعَت، لأنَّها تنقَل. والنَّقيل: الطَّريق، لأنَّه لا يسلُكه إلاَّ مُنتقِل. والمَنْقَلة: المَرْحلة. وضَربٌ من السَّير يقال لـه نَقِيل، وهو ذلك القياس، وكَأنَّه([3]) المداومةُ على السَّيْر. والمُنَقَّل: الخُفُّ الخَلَق، لأنَّ عليه ينتقل الماشي حَتَّى ينخرق. وكذلك النَّقَل في البَعير: داءٌ يصيب خُفَّه فينخرق. والرِّقاع التي يُرقع بها خُفُّه: النَّقائِل.
ومن الباب المُناقَلَة: مُراجَعة الحديث أو الإنشاد، كأنَّك نقلتَ حديثَك إليه ونَقَلَ حديثَه إليك. والنِّقَال: أن تشرب الإبل ثم تَترك ثم تعود إلى الماء فتشربَ، ولا يُفعَل ذلك بها بل تفعله هي. ويقولون: إن النَّقْلةَ: القَناة. وينشدون:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ([4])والمشهور: "يُقلقل صَعْدة([5])".
(نقم)  النون والقاف والميم أُصَيلٌ يدلُّ على إنكارِ شيءٍ وعَيبه. ونَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ: أنكرتُ عليه فِعلَه. والنِّقْمة من العذاب والانتقام، كأنَّه أنْكَر عليه فعاقَبَه. وقولهم للنَّفس نقيمة، وهو ميمون النَّقيمة، إنما هي من الإبدال، والأصل نَقِيبَة.
(نقه)  النون والقاف والهاء كلمةٌ تدلُّ على البُرْء من المرض، ثم يستعار. ونَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً: أفاق، فهو نَاقِهٌ. ويقولون: نَقِهَ الحديثَ مثل فهم، بكسر القاف، فرقاً بينه وبين الأوّل. والقياس واحد، لأنَّه إذا نَقِهَه فقد برِئَ من الشّكِّ فيه. قال اللِّحياني: يقال: أنْقِهْ لي سَمْعكَ، أي أرْعِنِيهِ، كأنَّه يقول: حتّى تفْهمَ ما أقول. وبَلَغنا أنَّ أهل المدينة يسمُّون الاستفهام: الاستِنْقاه.
(نقي)  النون والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على نظافةٍ وخلوص. منه نَقَّيْتُ الشّيءَ: خلّصتُه ممّا يشوبُه تنقيةً. وكذلك يقال: انتقَيت الشّيءَ كأنَّك أخَذتَ أفضلَه وأخلَصَه. والنُّقَاوة: أفضَلُ ما انتقَيْت من شيء. والنَّقَاة: الرّديُّ فيما يقال، كأنَّه الذي انتُقِيَ فطُرِح وقال بعضهم: نَقاة كلِّ شيء: ردِيُّه إلا التَّمْر، فإنَّ نَقَاتَه خِيارُه.
وفي الباب النِّقْيُ: مُخُّ العظام، سمِّيَ لخُلوصه ونظافته. ويقال لشَحْمة العَين من الشَّاة السَّمينة وغيرِها: النِّقْي. وناقةٌ لا تُنقِي. قال:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
وأمَّا الفرّاء فزعَم أنّ الأنقاء: كلُّ عظمٍ ذي مُخّ. وهذا إنْ صحَّ فهو على تسمية العرب الشَّيءَ باسم غيرِه إذا كان مُجاوراً له.
(نقب)  النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10]) والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
(نقث)  النون والقاف والثاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على خَلْطِ شيءٍ بشيء ونَقْلِه. ونَقَثَ ما في منزلي أجْمَع: نقَلَه كلَّه. ونَقّثوا حديثَهم: خلَطوه، كما ينقّث الطَّعام. وخرج ينقِّث: يُسرع في نقل قوائمه. ونَقَثت العظمَ أنْقُثُه: استخرجتُ ما فيه من المُخّ.
(نقح)  النون والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَنحِيَتِك شيئاً عن شيء. ونَقَّحت العصا([13]): شَذَّبتُ عنها أُبَنَهَا. ومنه شِعرٌ مُنَقَّحٌ، أي مفتَّشٌ مُلقىً عنه ما لا يصلُح فيه. ونَقَحت([14]) العَظم: استخرجتُ مُخَّه.
(نقخ)  النون والقاف والخاء كلمةٌ تدلُّ على قَرْع شيء. وماءٌ نُقَاخٌ: بارد عذب، كأنَّه ينقَخ العطشَ ببَردهِ، أي يقرَعُه. والنَّقْخ: نَقْب الرَّأْس عن الدِّماغ.
(نقد)  النون والقاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إبراز شيءٍ وبُروزه. من ذلك: النَّقَد في الحافر، وهو تقشُّرُهُ. حافرٌ نَقِدٌ: متقشِّر. والنَّقَد في الضِّرس: تكسُّره، وذلك يكون بتكشُّف لِيطِه عنه.
ومن الباب: نَقْد الدِّرهم، وذلك أن يُكشَف عن حالِهِ في جَودته أو غير ذلك. ودرهمٌ نَقْدٌ: وازِنٌ جيّد، كأنَّه قد كُشِف عن حاله فعُلم. ويقال للقُنفُذ الأنْقد. يقولون: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، إذا باتَ يسرِي [لَيلَه([15])] كلَّه. وهو ذلك القياس. لأنَّه كأنَّه يَسرِي حَتَّى يَسْرُوَ عنه الظَّلامَ. ويقولون: إنَّ الشَّيْهَمَ لا يرقُد اللَّيلَ كلَّه. وتقول العرب: ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء، إذا لم يزَلْ ينظُر إليه.
ومما شذَّ عن الباب: النَّقَد: صِغار الغَنَم، وبها يشبَّه الصبيُّ القمِيُّ الذي لا يكاد يَشِبّ.
(نقذ)  النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
(نقر)  النون والقاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَرعِ شيءٍ حَتَّى تُهْزَم فيه هَزْمَةٌ، ثم يتوسَّع فيه.
[منه] منقار الطَّائر، لأنه يَنقُر به الشَّيء حتّى يؤثِّر فيه. ونَقَرت الرَّحَى بالمنقار، وهي تلك الحديدة.
ومن الباب نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه، وذلك بَحْثُك عنه، كأنَّ عِلمَك به نَقْرٌ فيه. ونقرت الرّجلَ: عِبْتُه([16])، كأنَّك قرعتَ بشيءٍ فأثّرتَ فيه. وقالت امرأةٌ لبعلِها: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"، أي مُرَّ بي على الرِّجال الذين ينظُرونني، ولا تمرَّ بي على النِّساء اللواتي يغتَبْنَنِي. والنُّقرة: موضعٌ يبقَى فيه ماءُ السَّيل، كأنَّه قد نُقِر نَقْراً فهُزِم. وواحِد المناقِرَ منْقر([17])، وهي آبارٌ صغار ضيّقة الرؤوس، كأنَّها قد نُقِرت في الأرض نَقْراً. ونُقْرة القَفَا: الوَقْبة فيه. والنَّقير: نُكتة في ظَهر النَّواة. والنَّقير: أصلُ شجرةٍ يُنقَر ويُنْبَذُ فيه. وهو الذي جاءَ النَّهْيُ فيه. وفلانٌ كريم النَّقِير، أي الأصل، كأنَّه المكانُ الذي نُقِر عنه حَتَّى خَرَج منه. وقولهم: دَعَاهُم النَّقَرَى: أن يَدعُوَ جماعة ويدعَ آخَرين من لُؤمِه. وهو قياسٌ صحيح، لأنَّه لا يُنادِيهِمْ أجمع، لكنْ يأتي* المَحفِلَ فيُوحِي  إلى واحدٍ كأنَّه ينقُره، أو ينقُره بيده ليقومَ معه. والنَّاقور: الصُّور الذي يَنفُخ فيه المَلَكُ يومَ القيامة، وهو يَنقُر العالَمِينَ بقَرْعِهِ.
ومن الباب: نقَّرت عن الأمر، إذا بحثْتَ عنه.
ومما شذَّ عن الأصل قولهم: أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً: أقْلَعَ. وفي الحديث: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"، كأنَّه لا يُقلِع عن تعذيبه. قال:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ([18]) *
(نقز)  النون والقاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على دقة([19]) وخفّة وصِغَر. منه النَّقْز: الوَثْب. ونواقز الظَّبْي: قوائِمُه. ونَقَزُ النّاسِ: أرذالُهم. والنَّقَز: الرَّجُل الرَّدِيّ والنُّقَاز: داءٌ يأخذ الغنم فيَقْلَقُ عنه ولا يستقِرّ. والنَُّقَّاز: صِغار العَصافِير.
(نقس)  النون والقاف والسين أصَيلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء غير حَسَن. ونَقَسته: عِبْته، كأنَّك لطَخْتَه بشيءٍ قبيح. وأصلُه نِقْس المِداد، والجمع أنقاس.
(نقش)  النون والقاف والشين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استخراج شيءٍ واستيعابِه حَتَّى لا يُتركَ منه شيء؛ ثم يقاس ما يقاربه. منه نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش وهو نَتْفُه. ومنه المناقَشة: الاستقصاء في الحساب حَتَّى لا يُتركَ منه شيء. وفي الحديث: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". ويقال: شَجَّةٌ منقوشةٌ: تُنقَشُ منها العظام، أي تُستَخرَج. ويقال: نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم: نقَّيتُه من الشَّوْك. والنَّقيش: المتاع المتفرِّق، كأنَّه انتُقِشَ بعضُه من بعض، أي فارق بعضُه بعضاً. ومن الباب: نقْشُ الشَّيء: تحسينه، كأنَّه ينقُشُه، أي يَنفِي عنه معايِبَه ويحسِّنُه.ثم يستعار هذا فيقال: نقشت العِذْق([20]). وهو أنْ تَضرِبَه بالشَّوك حتى يُرْطِبَ. ويقولون: جادَ ما انتقَشْتَ هذا، أي ما اختَرْتَه. وهذا نَقِيشُ هذا، أي مثلُه. وما للهِ([21]) ضِدٌّ ولا نَقِيش، أي ما له مَن يماثِلُه في صورتِه ونَقْشِه.
(نقص)  النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
(نقض)  النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
(نقط)  النون والقاف والطاء أُصيلٌ يدلُّ على نُكتةٍ لطيفةٍ في الشيء. يقال للقطعة من النَّخْل: نُقْطة. ويقال: إنَّه تشبيهٌ في القِلَّة بالنُّقطة.
(نقع)  النون والقاف والعين أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على استقرارِ شيءٍ كالمائعِ في قراره، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل نَقَع الماء في مَنْقعه: استقرّ. واستَنْقع الشيءُ في الماء. والنَّقُوع: ما نُقِع في الماء، كدواءٍ([25]) أو نبيذ. والمِنْقَع ذلك الإناء. والمِنْقَع([26]) كالقُدَيرة للصَّبيّ يُطرح فيه اللَّبن ويُطعَمه. ويقال له مِنْقَع البُرَم، ويكون من حجارة. والنَّقيع: شراب* يتَّخَذ من زَبيب، كأنَّ الزَّبيب يُنقَع لـه. والنَّقِيع: الحَوْض يُنقَع فيه التَّمر. والنَّقِيع والنَّقْع: الماء الناقع. وماءٌ ناقعٌ كالنَّاجع، كأنَّه استقرَّ قرارَه فكَسَر الغُلَّة. وكذلك النَّقُوع. والنَّقيع: البئر الكثيرة الماء. ونَقْع البئر الذي جاء في الحديث: ماؤها، كأنها قرارٌ له. والأنقوعة: وَقْبَةُ الثَّرِيد. وقولهم: "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ"، أي مُعاوِدٌ للأمر مرَّةً بعد مرة. كذا يقولون، ووجهه عندنا أنَّ الطَّائر الحَذِر لا يَرِدُ المَشارِعَ حذَراً على نَفْسه، لكنَّه يأتي المناقع يَشْرَبُ ليَسْلَم؛ وكذلك الرّجُل الكيِّس الحَذِر، لا يتقحَّمُ إلاَّ مواضعَ السَّلامةِ في أُموره. والنَّقيعة: المحض من اللَّبن. فأمَّا النقيعة فقال قومٌ: ما يُحْرَزُ من النَّهْب قبل القَسْم. قال الشاعر:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ([27])ويقال: بل النَّقيعة: الطَّعام يُتَّخَذ للقادم من السفر، كأنّه إذا أُعِدّ لـه فقد نقع أي أُقِرّ. وهذان الوجهان أحسَنُ ما قيل في ذلك، لأنَّهما أقْيَس. ويقولون: النَّقيعة: الجَزُور تُنقَع عَن عدّة إبل، كالفَرَعةِ تُذبَح عن غَنَم.
وأمَّا الأصل الآخر فالنَّقيع: الصُّرَاخ، وهو النَّقْع أيضاً. ونقَعَ الصوتُ: ارتفَعَ. قال:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ([28])ويقال: النَّقع: صوت النّعامة. والنّقَّاع: الرَّجُل يَتكثَّر بما ليس عنده، كأنه يَصيح به.
وأمَّا قولهم: انتُقعَ لونُه، فهو من الإبدال، والأصل امْتُقعَ، وقد  ذَكَر [نا] هُ.
--------------ـــ
([1])  التكملة من المجمل.
([2])  في الجمهرة (3: 164).
([3])  في الأصل: "وكأن".
([4]) البيت للمفضل النكري، كما في اللسان (محق) الأصمعيات 54، وهو في المجمل (محق، نقل) بدون نسبة. وقد سبق في (محق).
([5]) فيما سبق: "يقلب صعدة".
([6]) في الأصل: "ونقيب"، صوابها من المجمل.
([7]) في الأصل: "الضعيف"، تحريف. وفي المجمل: "يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته".
([8]) في الأصل: "الخوف"، صوابه في المجمل واللسان. وزاد في اللسان: "ورأسها من داخل".
([9]) لدريد بن الصمة، في اللسان (نقب) وأمالي القالي (2: 161) والبيان (1: 107) والأغاني
(13: 130).
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (نقب، أقط).
([11]) في الأصل: "ومعينهم"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "النقب".
([13])  في الأصل: "نقحت عن العصا".
([14])  في الأصل: "وتنقح"، تحريف، وأثبت ما في المجمل.
([15])  التكملة من المجمل.
([16])  في المجمل: "اغتبته وعبته".
([17])  منقر، كمنبر، ومنقر أيضاً بضم الميم والقاف.
([18]) لذؤيب بن زنيم الطهوي، في اللسان (نقر) وإصلاح المنطق 259، 480 ونوادر أبي زيد 119. وصدره:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
          ورواية النوادر: "عن شيء عناني".
([19]) في الأصل: "رق".
([20])  في الأصل: "الغدق".
([21])  في الأصل: "ما له"، صوابه من المجمل.
([22]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "منتقض الأرض من الكمأة".
([23]) في الأصل: "الأنقاض والقرقرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) الرجز لشظاظ الضبي اللص، كما في اللسان (نقض). ورواية اللسان: "عجوز من نمير"، ورواية الأصل تطابق رواية المجمل.
([25])  في الأصل: "لدواء"، وأثبت ما في المجمل.
([26])  ويقال منقعة أيضاً، كما في المجمل واللسان.
([27])  لمهلهل في اللسان (قدر، نقع، قدم)، كما سبق في حواشي (قدم) حيث أنشد البيت من قبل.
([28]) للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 واللسان (نقع).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**القاف** وما يثلثهما)
(**نقل**)  **النون** ve**القاف** ve**اللام**: Sahih bir asıl(=kök)tur; bir şeyin bir yerden bir yere dönüştürülmesine delâlet eder; sonra bu dallandırılır. Denir: **نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً**. Ve at, ayaklarını **نَقْلاً** nakleder. Ve **فرسٌ** **مِنْقَل**: ayakların naklinde hızlı (olan). Ve şeccelerden **المُنقِّلَة**: ondan kemiklerin örtüsünün nakledildiği (şecce). Ve **النُّقْل**: içenin içkisi üzerine yediği şey. İbn Düreyd derdi: o fetha iledir ve damme edilmez; insanlar onu damme ile söylerler. Ve **النَّقَل** (kafın fethasıyla): küçük taşlardan, söküldükleri zaman kalan şey; çünkü onlar nakledilir. Ve **النَّقيل**: yol; çünkü onu ancak nakleden (yani yer değiştiren) kimse sülûk eder. Ve **المَنْقَلة**: menzil/konak. Ve yürüyüşten bir tür; ona **نَقِيل** denir; o da o kıyastır; sanki o, yürüyüşe devamlılıktır. Ve **المُنَقَّل**: eskiyen mest; çünkü onun üzerinde yürüyen kimse, delininceye kadar intikal eder. Ve aynı şekilde devede **النَّقَل**: mestine isabet eden bir hastalık; böylece delinir. Mestini yamamakla yamalanan yamalar: **النَّقائِل**.

Ve babdan **المُناقَلَة**: hadisi veya inşadı karşılıklı gözden geçirme; sanki sen hadisini ona naklettin ve o da hadisini sana nakletti. Ve **النِّقَال**: develerin su içmesi, sonra bırakman, sonra suya dönüp içmen; bu onlara yapılmaz, fakat onu onlar yapar. Ve derler: **النَّقْلة**: mızrak. Ve inşad ederler:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ
Meşhur olan: "يُقلقل **صَعْدة**".

(**نقم**)  **النون** ve**القاف** ve**الميم**: bir asılcık(=küçük asıl)tır; bir şeyi inkâr etmeye ve ayıplamaya delâlet eder. **نَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ**: onun fiilini ona karşı inkâr ettim. Ve azaptan ve intikamdan **النِّقْمة**: sanki onu inkâr etti de onu cezalandırdı. Ve nefse **نقيمة** demeleri—ve o, **ميمون النَّقيمة**—ancak ibdâldendir; asıl **نَقِيبَة**’dir.

(**نقه**)  **النون** ve**القاف** ve**الهاء**: hastalıktan iyileşmeye delâlet eden bir kelimedir; sonra ödünç alınır. **نَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً**: ayıldı/iyileşti; o hâlde o **نَاقِهٌ**dur. Ve derler: **نَقِهَ الحديثَ**—**فهم** gibi—kafın kesresiyle; onunla birincisi arasında fark olsun diye. Kıyas birdir; çünkü onu **نَقِهَ** ederse, onda şüpheden beri olmuştur. **اللِّحياني** dedi: denir: **أنْقِهْ لي سَمْعكَ**; yani onu bana yönelt; sanki der: söylediğimi anlayıncaya kadar. Ve bize ulaştı ki Medine ehli istifhamı **الاستِنْقاه** diye adlandırırlar.

(**نقي**)  **النون** ve**القاف** ve illetli harf: temizlik ve hâlislik üzerine delâlet eden bir asıldır. Ondan: **نَقَّيْتُ الشّيءَ**: onu, onu bulandırandan arındırdım; **تنقيةً**. Ve aynı şekilde denir: **انتقَيت الشّيءَ**; sanki sen onun en üstününü ve en hâlisini aldın. Ve **النُّقَاوة**: bir şeyden seçtiğinin en üstünü. Ve **النَّقَاة**: söylendiği üzere kötü olan; sanki o, seçildi de atıldı. Ve bazısı dedi: her şeyin **نَقاة**’si: kötüsüdür; hurma hariç; çünkü onun **نَقَاتَه**’si onun seçkinidir.

Ve babda **النِّقْيُ**: kemiklerin iliği; hâlisliği ve temizliği sebebiyle adlandırıldı. Ve semiz koyundan ve başkasından gözün iç yağına: **النِّقْي** denir. Ve bir deve: **لا تُنقِي**. Dedi:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
Ama **الفرّاء** zannetti ki **الأنقاء**: iliği olan her kemiktir. Bu sahih olursa, bu, Arapların bir şeyi, ona komşu olduğu zaman, başkasının adıyla adlandırması üzerinedir.

(**نقب**)  **النون** ve**القاف** ve**الباء**: sahih bir asıldır; bir şeyde bir açılmaya delâlet eder. **نقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً**. Ve baytar, hayvanın göbeğini deler ki ondan su çıksın. Ve o demir parçası **مِنْقب**tir. Ve **كلبٌ نقيبٌ**: onun gırtlağı delindi; sesi zayıflasın diye; onu alçaklar yapar; misafir onun sesini işitmesin diye. Ve **النَّاقِبة**: yandan çıkan, içe saldıran bir yara. Ve devenin mesti **نَقِبَ**: delik delik oldu; **نَقَباً**. Ve **النُّقْبة**: uyuzun görünen ilk (belirtisi). Çoğulu **نُقَب**. Dedi:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ
Ve kıyası sahihdir; çünkü o, deriyi delen bir şeydir. Ve babdan: **النِّقاب**: işlerden haberdar olan; sanki onların üzerinde **نَقَّب** etti de onları istinbat etti; yahut onlardan araştıran, onlarla âlim olan. Dedi:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ يحدِّث بالغائبِ
Ve **النَّقب** ve**المَنْقَبة**: dağdaki yol; hepsi tek bir kıyastır. Ve **نقَّبوا في البِلاد**: yürüdüler. Aslı, **النُّقوب**da—yollarda—yürümektir. Ve **النَّقيب**: kavmin **نقيب**i: onların şahidi ve onların kefili. Onun manası ve âlim olan **النِّقاب**ın manası birdir; çünkü o, onların işlerini araştırır; yahut sırları araştırdığı gibi deler. Ve **المَنْقَبَة**: kerim fiil; kıyası sahihdir; çünkü o, şöhret bulmuş güzel bir şeydir; sanki ondan araştırıldı.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: kadının **نِقاب**ı. Ve **ناقَبْتُ فلاناً**: ona ansızın rastladım. Ve **النُّقْبة**: izar gibi bir elbise; içinde bir bağ vardır; **النِّطاق** değildir.

Ama renk için **النُّقْبة** denir; ve o, **حسن النُّقْبة**dir; yani renk. Ve mümkün ki birincidendir; sanki ondan bir şey delindi de bir şey ortaya çıktı.

(**نقث**)  **النون** ve**القاف** ve**الثاء**: sahih bir kelimedir; bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu nakletmeye delâlet eder. **نَقَثَ ما في منزلي أجْمَع**: hepsini nakletti. Ve **نَقّثوا حديثَهم**: onu karıştırdılar; yemek karıştırıldığı gibi. Ve **خرج ينقِّث**: ayaklarını nakletmede hızlanır. Ve **نَقَثت العظمَ أنْقُثُه**: içindeki iliği çıkardım.

(**نقح**)  **النون** ve**القاف** ve**الحاء**: sahih bir asıldır; bir şeyi bir şeyden ayıklamana delâlet eder. **نَقَّحت العصا**: ondan budaklarını budadım. Ondan: **شِعرٌ مُنَقَّحٌ**; yani araştırılmış, onda uygun olmayan şey ondan atılmış. Ve **نَقَحت العَظم**: iliğini çıkardım.

(**نقخ**)  **النون** ve**القاف** ve**الخاء**: bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **ماءٌ نُقَاخٌ**: soğuk tatlı su; sanki soğukluğuyla susuzluğu **ينقَخ** eder; yani onu vurur. Ve **النَّقْخ**: beynin üzerinden başı delmek.

(**نقد**)  **النون** ve**القاف** ve**الدال**: sahih bir asıldır; bir şeyi ortaya çıkarmaya ve onun belirginleşmesine delâlet eder. Ondan: toynakta **النَّقَد**; o, onun soyulmasıdır. **حافرٌ نَقِدٌ**: soyulmuş. Ve azı dişinde **النَّقَد**: onun kırılmasıdır; bu, onun üzerindeki etinin açığa çıkmasıyla olur.

Ve babdan: dirhemi **نَقْد** etmek; bu, onun iyiliğinde veya başka şeyde hâlinin açığa çıkarılmasıdır. Ve **درهمٌ نَقْدٌ**: tartısı tam, iyi; sanki hâli açığa çıkarıldı da bilindi. Ve kirpiye **الأنْقد** denir. Derler: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، eğer bütün gecesini gece yürüyüşüyle geçirirse. Ve o, o kıyastır; çünkü sanki karanlık ondan gidinceye kadar yürür. Ve derler: **الشَّيْهَم** bütün gece uyumaz. Ve Araplar der: **ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء**; eğer ona bakmayı sürdürürse.

Ve babdan şâz olan şeylerden: **النَّقَد**: küçük koyunlar; onunla, neredeyse büyümeyen cılız çocuk benzetilir.

(**نقذ**)  **النون** ve**القاف** ve**الذال**: sahih bir asıldır; bir şeyi kurtarmaya delâlet eder. **أنقذتُه منه**: onu ondan kurtardım. Ve **فرسٌ نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmış (at); ve atlar **نقائذ**. Ve her neyi kurtardıysan o **نَقَذٌ**dur.

(**نقر**)  **النون** ve**القاف** ve**الراء**: sahih bir asıldır; bir şeyi vurup çarpmaya, onda bir oyuk açılıncaya kadar; sonra onda genişletilir.

[Ondan] kuşun **منقار**ı; çünkü onunla şeyi **يَنقُر** eder; ta ki onda iz bıraksın. Ve **نَقَرت الرَّحَى بالمنقار**: o da o demir parçadır.

Ve babdan: **نقَّرتُ عن الأمر** ta ki onu bildim; bu, onu araştırmandır; sanki onu bilmen, onda bir **نَقْر**dır. Ve **نقرت الرّجلَ**: onu ayıpladım; sanki bir şeyle vurdun da onda iz bıraktın. Ve bir kadın kocasına dedi: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"؛ yani beni bana bakan erkeklerin yanından geçir; beni beni çekiştiren kadınların yanından geçirme. Ve **النُّقرة**: sel suyunun kaldığı yer; sanki **نُقِر** edilip oyulmuştur. Ve **المناقِر**in teki **منْقر**dır; onlar, başları dar küçük kuyulardır; sanki yerde **نَقْراً** ile oyulmuşlardır. Ve ensenin **نُقْرة**si: ondaki çukurluktur. Ve **النَّقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta. Ve **النَّقير**: bir ağacın kökü; oyulur ve içinde şıra yapılır; ve o, hakkında nehiy gelen şeydir. Ve falan **كريم النَّقِير**dir; yani asıl; sanki o, ondan oyulup çıkarılan yerdir. Ve onların "دَعَاهُم النَّقَرَى" sözleri: bir topluluğu çağırıp başkalarını çağırmamasıdır; onun alçaklığından. Ve o, sahih bir kıyastır; çünkü onları topluca çağırmaz; fakat meclise gelir de birine fısıldar; sanki onu **ينقُره** eder; yahut eliyle onu dürter ki onunla kalksın. Ve **النَّاقور**: kıyamet günü meleğin üfleyeceği sûrdur; o, vuruşuyla âlemleri **يَنقُر** eder.

Ve babdan: **نقَّرت عن الأمر**; eğer onu araştırdıysan.

Ve asıldan şâz olan şeylerden onların sözü: **أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً**: vazgeçti. Ve hadiste: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"؛ sanki onu azaplandırmaktan vazgeçmez. Dedi:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ *

(**نقز**)  **النون** ve**القاف** ve**الزاء**: bir asılcıktır; inceliğe, hafifliğe ve küçüklüğe delâlet eder. Ondan **النَّقْز**: sıçrama. Ve ceylanın **نواقز**i: ayakları. Ve insanların **نَقَزُ**u: onların rezilleri. Ve **النَّقَز**: kötü adam. Ve **النُّقَاز**: koyunları tutan bir hastalık; ondan dolayı titrer ve durulmaz. Ve **النَُّقَّاز**: küçük serçeler.

(**نقس**)  **النون** ve**القاف** ve**السين**: bir asıldır; bir şeyi iyi olmayan bir şeyle lekelemeye delâlet eder. **نَقَسته**: onu ayıpladım; sanki onu çirkin bir şeyle lekeledin. Aslı **نِقْس المِداد**dır; çoğulu **أنقاس**.

(**نقش**)  **النون** ve**القاف** ve**الشين**: sahih bir asıldır; bir şeyi çıkarmaya ve onu bütünüyle tüketmeye, ondan hiçbir şey bırakmamaya delâlet eder; sonra ona yakın olan kıyas edilir. Ondan: **نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش**; o, onu yolmaktır. Ondan: **المناقَشة**; hesapta istiksâdır; ondan hiçbir şey bırakılmayıncaya kadar. Ve hadiste: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". Ve denir: **شَجَّةٌ منقوشةٌ**: ondan kemikler **تُنقَشُ** edilir; yani çıkarılır. Ve denir: **نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم**: onu dikenden temizledim. Ve **النَّقيش**: dağınık eşya; sanki onun bir kısmı bir kısmından **انتُقِشَ** edilmiştir; yani bir kısmı bir kısmından ayrılmıştır. Ve babdan: **نقْشُ الشَّيء**: onu güzelleştirmek; sanki onu **ينقُشُه** eder; yani ondan ayıplarını giderir ve onu güzelleştirir. Sonra bu ödünç alınır da denir: **نقشت العِذْق**. O, onu dikenle dövmendir; ta ki olgunlaşsın. Ve derler: **جادَ ما انتقَشْتَ هذا**; yani bunu ne güzel seçtin. Ve bu, bunun **نَقِيشُ**udur; yani onun benzeridir. Ve Allah’ın ne bir zıddı vardır ne de bir **نَقِيش**; yani onun sûretinde ve nakşında ona benzeyen yoktur.

(**نقص**)  **النون** ve**القاف** ve**الصاد**: tek bir kelimedir; o da **النَّقْص**tır: artmanın zıddı. **نَقَصَ الشيءُ**; ve ben onu **نَقَصْتُ**; ve o **مَنْقوص**tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıp; denir: onda **نقيصةٌ** yok; yani eksilen bir şey yok. Bütün babın dönüşü buna göredir.

(**نقض**)  **النون** ve**القاف** ve**الضاد**: sahih bir asıldır; bir şeyi bozup çözmeye delâlet eder; bazen de ses cinsinden bir mânaya delâlet eder. **نَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ**. Ve **النَّقيض**: bozulmuş olan; bu yüzden zayıf deveye **نِقْضٌ** denir; sanki seferler onu **نَقَضَتْ**; çoğulu **أنقاض**. Ve şiirde **المُنَاقَضَة** bundandır; sanki o, arkadaşının kurduğu şeyi bozmak ister. Ve ahdi **نَقْض** etmek de ondandır. Ve **النِّقْض**: yerden trüfülün çıkarılmak üzere sökülmüş yeri; onu çıkarmak istediğinde. **نَقضْتُها نقضاً**. Ve yara **انتقضت**: sanki kaynaşmıştı da sonra bozuldu.

Ama ses: eklemlerin sesine onların **نَقِيض**i denir; o, birincisine yakındır; çünkü sanki onlar bozulur da o sırada onlara bir ses işitilir. Ve tavuk **أنقَضَت**: ses çıkardı. Ve **الإنقاض**: çökmüş deve yavrusunu sürmek için bağırma. Dedi:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ
Der ki: onun, onunla **تُقرقِر** ettiği devesini çaldım; ona, onunla **تُنْقِضُ** edeceği bir erkek deve yavrusu bıraktım.

(**نقط**)  **النون** ve**القاف** ve**الطاء**: bir asılcıktır; şeyde latif bir noktaya delâlet eder. Hurma ağaçlarından parçaya **نُقْطة** denir. Ve denir: o, azlıkta **النُّقطة** ile bir benzetmedir.

(**نقع**)  **النون** ve**القاف** ve**العين**: iki sahih asıldır: birisi, sıvı gibi bir şeyin kendi dibinde yerleşmesine delâlet eder; diğeri seslerden bir sese.

Birincisi: **نَقَع الماء في مَنْقعه**: yerleşti. Ve şey suda **استَنْقع** oldu. Ve **النَّقُوع**: suda ıslatılmış şey; bir ilaç veya nebiz gibi. Ve **المِنْقَع**: o kaptır. Ve **المِنْقَع**: çocuğa küçük tencere gibi; içine süt konur ve ona yedirilir. Ona **مِنْقَع البُرَم** denir; taşlardan olur. Ve **النَّقيع**: kuru üzümden yapılan bir içecek; sanki kuru üzüm onun için ıslatılır. Ve **النَّقِيع**: hurmanın ıslatıldığı havuz. Ve **النَّقِيع** ve**النَّقْع**: durgun su. Ve **ماءٌ ناقعٌ**—**النَّاجع** gibi—sanki dibine yerleşti de harareti kırdı. Ve aynı şekilde **النَّقُوع**. Ve **النَّقيع**: suyu çok kuyu. Ve hadiste gelen kuyunun **نَقْع**ı: onun suyu; sanki o, onun için bir dip/karargâhtır. Ve **الأنقوعة**: tiridin çukuru. Ve onların "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ" sözleri: bir işe defalarca dönen (kimse); böyle derler. Bizce onun yönü: ürkek kuş, kendisi için korkudan su başlarına varmaz; fakat kurtulsun diye **المناقع**a gelir, içer; aynı şekilde akıllı, ihtiyatlı adam da işlerinde ancak selamet yerlerine atılır. Ve **النَّقيعة**: sütün safı. Ama **النقيعة** hakkında bir kavim dedi: taksimden önce ganimetten ayrılan şey. Şair dedi:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ
Ve denir: bilakis **النَّقيعة**: seferden gelen için yapılan yemektir; sanki o, onun için hazırlandığında **نقع** etmiş olur; yani yerleştirilmiş/kararlaştırılmış. Bu iki vecih, bu hususta söylenenin en iyisidir; çünkü ikisi daha kıyasîdir. Ve derler: **النَّقيعة**: birkaç deve yerine **تُنقَع** edilen (yani kesilen) deve; koyun yerine kesilen **الفَرَعة** gibi.

Ama diğer asıl: **النَّقيع**: çığlık; o, **النَّقْع** da olur. Ve ses **نقَعَ** etti: yükseldi. Dedi:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ
Ve denir: **النَّقع**: devekuşunun sesi. Ve **النّقَّاع**: yanında olmayan şeyle çokluk taslayan adam; sanki onunla bağırır.

Ama onların "انتُقعَ لونُه" sözleri: ibdâldendir; asıl **امْتُقعَ**dır; onu zikrettik.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ق ش
ثوب منقوش ومنقّش‏.‏
ونقش في خاتمة كذا وفيه نقش ونقوش‏.‏
وانتقش الرجل على فصّه‏:‏ أمر أن ينقش عليه‏.‏
تقول‏:‏ اضطربت خاتماً وانتقشت على فصّه‏.‏
ونقَش الشوكة وانتقشها‏:‏ استخرجها‏.‏
ونقش الشّعر بالمنقاش‏:‏ نتفه بالمنتاف‏.‏
وناقشه الحساب وفي الحساب‏.‏
وعن عائشة رضي الله عنها ‏"‏ من نوقش الحساب عذّب ‏"‏‏.‏
ومن المجاز‏:‏ استخرجت منه حقي بالمناقيش إذا تعبت في استخراجه‏.‏
وانتقش منه حّقه‏.‏
وإذا تخيّر الرجل رجلاً لنفسه قالوا‏:‏ جاد ما انتقشه لنفسه‏.‏
ونقش الرحى‏:‏ نقرها‏.‏

##### Türkçe

ن ق ش
**ثوب منقوش** ve **منقّش**: nakşedilmiş ve nakışlı elbise.

**ونقش في خاتمة كذا** ve onda **نقش** ve **نقوش** vardır: falanca yüzüğün üzerine nakşetti; onda nakış ve nakışlar vardır.

**وانتقش الرجل على فصّه**: üzerine nakşedilmesini emretti.

Şöyle dersin: **اضطربت خاتماً** ve **انتقشت على فصّه**: bir yüzük yaptırdım ve onun kaşı üzerine nakşettirdim.

**ونقَش الشوكة** ve **انتقشها**: onu çıkardı.

**ونقش الشّعر بالمنقاش**: onu **بالمنتاف** ile yoldu.

**وناقشه الحساب** ve **في الحساب**: hesabı onunla tartıştı ve hesapta.

Âişe’den (Allah ondan razı olsun): “**من نوقش الحساب عذّب**”.

Mecazdan: onu çıkarmakta yorulduğumda, hakkımı ondan **بالمناقيش** ile çıkardım.

**وانتقش منه حّقه**: hakkını ondan çıkardı.

Bir adam kendisi için bir adamı seçtiğinde derler ki: Kendisi için onu seçmekte iyi yaptı: **جاد ما انتقشه لنفسه**.

**ونقش الرحى**: onu oydu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّقْشُ النَّقّاشُ
(* قوله «النقش النقاش» كذا ضبط في الأصل.)،
نَقَشَه يَنْقُشُه نَقْشاً وانْتَقَشَه: نَمْنَمَه، فهو مَنْقُوشٌ، ونَقَّشَه تَنْقِيشاً، والنَقّاشُ صانِعُه، وحِرْفتُه النِّقَاشةُ، والمِنقاشُ الآلةُ التي يُنْقَش بها؛ اَنشد ثعلب:
فواجَزَنَا إِنّ الفِراقَ يَرُوعُني
بمثل مَناقِيشِ الحُلِيّ قِصَارِ
قال: يعني الغِرْبان. والنَّقْشُ: النتْفُ بالمِنْقاشِ، وهو كالنَتْشِ سواء. والمَنْقُوشةُ: الشجّةُ التي تُنْقَشُ منها العظامُ أَي تُستخرج؛ قال أَبو تراب: سمعت الغَنوِيّ يقول: المُنَقِّشةُ المُنَقِّلةُ من الشِّجَاج التي تَنَقَّل منها العظامُ.
ونَقَشَ الشوكةَ يَنْقُشُها نَقْشاً وانْتَقَشها: أَخرجها من رِجْله. وفي حديث أَبي هريرة: عَثَرَ فلا انْتَعَش، وشِيكَ فلا انْتَقَش أَي إِذا دَخَلت فيه شوكةٌ لا أَخْرَجها من موضعها، وبه سمي المِنْقاشُ الذي يُنْقَشُ به وقالوا: كأَن وجهَه نُقِشَ بقَتادةٍ أَي خُدِشَ بها، وذلك في الكراهة والعُبُوس والغضَب.
وناقَشَه الحسابَ مُناقشةً ونِقاشاً: استقصاه. وفي الحديث: من نُوقِشَ الحسابَ عُذّبَ أَي من استُقْصِي في مُحاسبته وحُوقِق؛ ومنه حديث عائشة، رضي اللَّه عنها: من نُوقِشَ الحسابَ فقد هَلَك. وفي حديث عليّ، عليه السلام: يَجْمَع اللَّهُ الأَوّلين والآخرين لنِقاشِ الحساب؛ وهو مصدر منه. وأَصل المُناقَشة من نقَش الشركة إِذا استخرجها من جسمه، وقد نَقَشَها وانْتَقَشها. أَبو عبيد: المُناقَشةُ الاستقصاء في الحساب حتى لا يُتْرَك منه شيء. وانْتَقَش منه جميعَ حقِّه وتَنَقَّشه: أَخذه فلم يدَع منه شيئاً؛ قال الحرث بن حِلِّزة اليَشْكُرِيّ:
أَو نَقَشْتم، فالنَقْشُ يَجْشَمُه النا
سُ، وفيه الصِّحاحُ والإِبْراءُ
(* في معلقة الحرث بن حلِّزة: الأسقام بدل الصحاح.)
يقول: لو كان بيننا وبينكم محاسبةٌ عرفتم الصحة والبَراءَة؛ قال: ولا أَحسَب نَقْش الشوكةِ من الرِّجْل إِلا من هذا، وهو استخراجُها حتى لا يُترك منها شيء في الجسد؛ وقال الشاعر:
لا تَنْقُشَنّ برِجْل غيرك شَوكةً،
فتَقي بِرجْلِك رِجْلَ من قد شاكَها
والباء أُقيمت مُقام عن؛ يقول: لا تَنْقُشَنّ عن رِجْل غيرك شوكاً فتجعله في رجلك؛ قال: وإِنما سمِّي المِنْقاشُ مِنْقاشاً لأَنه يُنْقَشُ به أَي يِسْتخرج به الشوكُ.
والانْتِقاشُ: أَن تَنْتَقِشَ على فَصِّك أَي تسأَل النقّاشَ أَن يَنْقُش على فَصِّك؛ وأَنشد لرجل نُدِب لعمَلٍ وكان له فرس يقال له صِدامٌ:وما اتَّخذْتُ صِداماً للمُكوثِ بها،
وما انْتَقَشْتُك إِلا للوَصَرَّاتِ
قال: الوَصَرّةُ القَبالةُ بالدُّرْبةِ. وقوله: ما انْتَقَشْتك أَي ما اخْتَرْتك.
وانْتَقَشَ الشيءَ: اختاره. ويقال للرجُل إِذا تخيّر لنفسه شيئاً: جادَ ما انْتَقَشَه لنفسه. ويقال للرجل إِذا اتخذ لنفسه خادماً أَو غيره: انْتَقَشَ لنفسه.
وفي الحديث: اسْتَوْصُوا بالمِعْزَى خيراً فإِنه مالٌ رَقِيقٌ وانْقُشُوا له عَطنَهُ؛ ومعنى النَّقْشِ تَنْقِيةُ مَرابِضِها مما يُؤذيها من حجارة أَو شوك أَو غيره. والنَّقْشُ: الأَثَرُ في الأَرض؛ قال أَبو الهيثم: كتبت عن أَعرابي يَذْهبُ الرَّمادُ حتى ما نَرَى له نَقْشاً أَي أَثراً في الأَرض. والمَنْقُوشُ من البُسْرِ: الذي يُطْعَن فيه بالشوك ليَنْضَج ويُرْطِبَ. أَبو عمرو: إِذا ضُرِب العِذْقُ بشوكة فأَرْطَبَ فذلك المَنْقُوشُ،. والفِعْل منه النَّقْشُ. ويقال: نُقِشَ العذق، على ما لم يسمّ فاعلُه، إِذا ظهر منه نُكَتٌ من الإِرْطابِ. وما نَقَشَ منه شيئاً أَي ما أَصابَ، والمعروف ما نَتَشََ. ابن الأَعرابي: أَنقش إِذا أَدام نَقْشَ جاريتِه، وأَنْقَشَ إِذا اسْتَقْصى على غَرِيمه. وانْتَقَشَ البعيرُ إِذا ضرَب بيده الأَرضَ لشيء يَدخل في رجله؛ ومنه قيل: لَطَمَه لَطْمَ المُنْتَقِش؛ وقول الراجز:
نَقْشاً ورَبّ البيت أَيّ نَقْشِ
قال أَبو عمرو: يعني الجِماعَ.

##### Türkçe

**النَّقْشُ** **النَّقّاشُ**
(* Onun sözü: «**النقش النقاش**» asılda böyle ضبط edilmiştir.)،
**نَقَشَه** **يَنْقُشُه** **نَقْشاً** ve **انْتَقَشَه**: onu nakışladı (desenledi); o hâlde o **مَنْقُوشٌ**tur,
ve **نَقَّشَه** **تَنْقِيشاً**; ve **النَقّاشُ** onun yapıcısıdır; ve onun zanaatı **النِّقَاشةُ**dır; ve **المِنقاشُ**
onunla nakşedilen âlettir; Sa‘leb inşad etti:
فواجَزَنَا إِنّ الفِراقَ يَرُوعُني
بمثل مَناقِيشِ الحُلِيّ قِصَارِ
Dedi: yani kargalar. Ve **النَّقْشُ**: **المِنْقاشِ** ile yolma (koparma)dır; o, **النَتْشِ** gibidir,
eşittir. Ve **المَنْقُوشةُ**: kemiklerin ondan **تُنْقَشُ** edildiği, yani çıkarıldığı yaradır;
Ebû Turâb dedi: Ganavî’nin şöyle dediğini işittim: **المُنَقِّشةُ** **المُنَقِّلةُ**dır;
kemiklerin ondan **تَنَقَّل** edildiği yaralardan.

Ve **نَقَشَ** dikeni **يَنْقُشُها** **نَقْشاً** ve **انْتَقَشها**: onu ayağından çıkardı.
Ebû Hureyre hadîsinde: “Sendeledi de doğrulmadı, dikenlendi de **انْتَقَش** etmedi” yani
ona bir diken girdiğinde onu yerinden çıkarmadı; ve bununla, onunla **يُنْقَشُ** edilen **المِنْقاشُ** adlandırıldı. Ve dediler: sanki yüzü bir **قَتادةٍ** ile **نُقِشَ** edildi, yani onunla çizildi; bu,
kerihlikte, surat asmada ve öfkededir.

Ve **ناقَشَه** hesabı **مُناقشةً** ve **نِقاشاً**: onu didik didik etti (sonuna kadar araştırdı). Hadîste: “Kim hesaba **نُوقِشَ** edilirse azap olunur” yani kim muhasebesinde sonuna kadar araştırılır ve sıkıştırılırsa; ve ondan, Âişe hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Kim hesaba **نُوقِشَ** edilirse helâk olmuştur.” Ali hadîsinde, عليه السلام: “Allah, hesabın **نِقاشِ**ı için evvelkileri ve sonrakileri toplar”; o, ondan bir masdardır.
Ve **المُناقَشة**nın aslı, dikeni **نقَش** etmektendir; onu bedeninden çıkardığında; ve onu **نَقَشَ** etmiştir ve **انْتَقَشها** etmiştir. Ebû Ubeyd: **المُناقَشةُ** hesapta istiksâdır; ondan hiçbir şey bırakılmayıncaya kadar. Ve ondan bütün hakkını **انْتَقَش** etti ve onu **تَنَقَّشه**: onu aldı da ondan hiçbir şey bırakmadı;
Hâris b. Hillize el-Yeşkürî dedi:
أَو نَقَشْتم، فالنَقْشُ يَجْشَمُه النا
سُ، وفيه الصِّحاحُ والإِبْراءُ
(* Hâris b. Hillize’nin muallakasında: **الأسقام** **الصحاح** yerine.)
Diyor ki: eğer bizimle sizin aranızda bir muhasebe olsaydı, sıhhati ve beraati bilirdiniz; dedi: ve ben, dikeni ayaktan **نَقْش** etmeyi ancak bundan sayarım; o, onu çıkarmaktır; ta ki bedende ondan hiçbir şey bırakılmasın; şair dedi:
لا تَنْقُشَنّ برِجْل غيرك شَوكةً،
فتَقي بِرجْلِك رِجْلَ من قد شاكَها
Ve **الباء** **عن**ın makamına ikame edilmiştir; diyor ki: başkasının ayağından dikenleri **تَنْقُشَنّ** etme, sonra onu kendi ayağına yaparsın; dedi: ve ancak **المِنْقاشُ**a **مِنْقاشاً** adı verildi; çünkü onunla **يُنْقَشُ** edilir, yani diken onunla çıkarılır.

Ve **الانْتِقاشُ**: yüzüğünün kaşı üzerine **تَنْتَقِشَ** etmendir; yani **النقّاشَ**a, kaşın üzerine **يَنْقُش** etmesini sormandır; ve bir adam için inşad edildi; bir işe çağrılmıştı ve onun **صِدامٌ** denilen bir atı vardı:
وما اتَّخذْتُ صِداماً للمُكوثِ بها،
وما انْتَقَشْتُك إِلا للوَصَرَّاتِ
Dedi: **الوَصَرّةُ** tecrübeyle (alışkanlıkla) kabaledir. Ve onun sözü: “Seni **انْتَقَشْتُ** etmedim” yani seni seçmedim.

Ve **انْتَقَشَ** şeyi: onu seçti. Ve bir kimse kendisi için bir şeyi seçtiğinde ona denir: kendisi için onu **انْتَقَشَه** etmesi ne güzel. Ve bir kimse kendisi için bir hizmetçi yahut başkasını edindiğinde denir: kendisi için **انْتَقَشَ** etti.

Hadîste: “Keçilere hayrı tavsiye ediniz; çünkü o ince (nâzik) bir maldır; ve onun için yatma yerini **انْقُشُوا** ediniz”; ve **النَّقْشِ**in mânası, yataklarını, ona eziyet eden taş yahut diken yahut başkasından temizlemektir. Ve **النَّقْشُ**: yerdeki izdir; Ebû’l-Heysem dedi: bir bedevîden yazdım: kül gider de artık yerde onun için bir **نَقْشاً** görmeyiz, yani yerde bir iz. Ve **المَنْقُوشُ** hurma çağlasından: olgunlaşıp yumuşasın diye ona dikenle dürtülen şeydir. Ebû Amr: salkım bir dikenle vurulup da yumuşarsa, işte o **المَنْقُوشُ**tur; ve bunun fiili **النَّقْشُ**tur. Ve denir: **نُقِشَ** salkım; faili adlandırılmamış üzere; ondan olgunlaşmanın noktaları göründüğünde. Ve ondan hiçbir şey **نَقَشَ** etmedi, yani isabet ettirmedi; bilinen ise **نَتَشَ** etmediğidir. İbnü’l-A‘râbî: **أَنقش**: câriyesinin **نَقْشَ**ını sürdürdüğünde; ve **أَنْقَشَ**: borçlusuna karşı istiksâ ettiğinde. Ve deve **انْتَقَشَ** ettiğinde: ayağına giren bir şey için eliyle yere vurduğunda; ve ondan denildi: onu, **المُنْتَقِش**in tokadı gibi tokatladı; ve recez söyleyenin sözü:
نَقْشاً ورَبّ البيت أَيّ نَقْشِ
Ebû Amr dedi: yani cinsel birleşmeyi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ق ش * * نَقَشَ * الشيء من باب نصر و * نَقَّشَهُ تَنْقِيشا * و * النَّقْشُ * أيضا النَّتف * بالمِنْقَاشِ * و * المُنَاقَشَةُ * الاستقصاء في الحساب وفي الحديث ﴿من نُوقِش الحساب عُذِّب﴾ و * نَقَشَ * الشوكة من رِجله من باب نصر أيضا و * انْتَقَشَها * استخرجها

##### Türkçe

* **ن ق ش** * * **نَقَشَ** * şey’i, **نصر** bâbından (yapar) ve * **نَقَّشَهُ تَنْقِيشا** *; ve * **النَّقْشُ** * ayrıca **النَّتف**’tir, **بالمِنْقَاشِ** ile; ve * **المُنَاقَشَةُ** * hesapta ve hadiste istiksâdır: ﴿“Her kim **نُوقِش** hesaba (çekilirse) azaplandırılır”﴾ ve * **نَقَشَ** * dikeni ayağından, yine **نصر** bâbından (çıkarır); ve * **انْتَقَشَها** * onu çıkardı, onu istihraç etti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النقش: تلوين الشيء بلونين، أو ألوان، عن ابن دريد، كالتنفيش، وهو النمنمة، يقال: نقشه ينقشه نقشا، ونقشه تنقيشا، فهو منقش ومنقوش. ومن المجاز: النقش: الجماع، وبه فسر أبو عمرو قول الراجز: نقشا ورب البيت أي نقش. نقله الجوهري، ونقله الصاغاني عن ابن الأعرابي، وأنشد: هل لك يا خليلضتي في النقش والنقش: أن يضرب العذق بشوك حتى يرطب، ويقال: نقش العذق، على ما لم يسم فاعله، إذا ظهر به نكت من الإرطاب، نقله الجوهري، وقال أبو عمرو: إذا ضرب العذق بشوكة فأرطب فذلك المنقوش، والفعل منه النقش، وقال غيره: المنقوش من البسر: الذي يطعن فيه بالشوك لينضج ويرطب. والنقش: استخراج الشوك من الرجل، كالانتقاش، وقد نقش الشوكة ينقشها، وانتقشها: أخرجها من رجله، ومنه حديث أبي هريرة رضي الله تعالى عنه: وشيك فلا انتقش أي إذا دخلت فيه شوكة لا أخرجها من موضعها، وهو دعاء عليه، وقال الشاعر:

  لا تنقشن برجل غـيرك شـوكة                      فتقي برجلك رجل من قد شاكها والباء أقيمت مقام عن، يقول لا تنقشن عن رجل غيرك شوكا فتجعله في رجلك. وما يخرج به الشوك منقاش ومنقش، وإنما سمي به لأنه ينقش به، أي يستخرج به الشوك. وعن ابن دريد: النقش: استقصاؤك الكشف عن الشيء، قال الحارث بن حلزة:
  أو نقشتم فالنقش يجشمه النا                      س وفيه الصحاح والإبراء يقول: لو كان بيننا وبينكم محاسبة عرفتم الصحة والبراءة. قال أبو عبيد. والصمغ إذا كان أصغر، وفي التكملة والعباب: أكبر من الصعرور، نقله الصاغاني. والنقش: تنقية مربض الغنم ما يؤذيها، من الحجارة أو الشوك ونحوه، ومنه الحديث استوصوا بالمعزى خيرا فإنه مال رقيق، وانقشوا له عطنه. والنقيش: النفيش، وهو المتاع المتفرق يجمع في الغرارة. والنقيش أيضا: المثل، يقال: لا ضد له ولا نقيش. والنقاشة، بالكسر: حرفة النقاش. والنقاش: صانع النقش. والمنقوشة: الشجة التي تنقش منها العظام، أي تستخرج، نقله الجوهري. وأنقش، إذا استقصى على غريمه، عن ابن الأعرابي. وأنقش، إذا دام على أكل النقش، وهو بالفتح: الرطب الربيط، وهو الذي تسميه العامة المعذب، والعرب تسميه المنقوش، نقله الصاغاني. وأنقش: أدام نقش جاريته، أي الجماع، عن ابن الأعرابي. وقال أبو تراب: سمعت الغنوي يقول: المنقشة، كمحدثة: المتنقلة من الشجاج التي تنقل منها العظام، ومثله عن أبي عمرو. وانتقش: أخرج الشوك من رجله، كنقش، ومنه قول أبي هريرة، رضي الله تعالى عنه وشيك فلا انتقش وقد تقدم قريبا. وقال الليث: انتقش على فصه: أمر النقاش بنقش فصه، أي سأله أن ينقش عليه. وانتقش البعير: ضرب بخفه. وفي الصحاح: بيده الأرض لشيء يدخل فيه، وفي الصحاح: في رجله، قال: ومنه قيل: لطمه لطمة المنتقش. وانتقش الشيء: استخرجه، كالشوكة ونحوها. وانتقش الشيء: اختاره، وهو مجاز، ويقال للرجل إذا تخير لنفسه خادما أو غيره: انتقش لنفسه. قاله الليث، ونص العباب ويقال للرجل إذ اتخير لنفسه شيئا جاد ما انتقشت هذا لنفسك، وأنشد لرجل ندب لعمل ما على فرس يقال له: صدام، وقال الليث: رج من الشام ولي على كور بعض فارس:
  وما اتخذت صداما للمكوث بها                      وما انتقشتك إلا للوصـرات أي ما تخترتك، والوصرات: القبالة، بالدرية. وقال أبو عبيد: المناقشة: الاستقصاء في الحساب حتى لا يترك منه شئ، قال: ولا أحسب نقش الشوكة من الرجل إلا من هذا، وهو استخراجها حتى لا يترك منها شئ في الجسد، والذي نقله شيخنا عن أئمة الاشتقاق أن أصل المناقشة هي إخراج الشوكة من البدن بصعوبة، ثم صارت حقيقة في الاستقصاء في الحساب كصعوبة إخراج الشوكة المذكور. قلت: وهذا بعكس ما قاله أبو عبيد، فتأمل. وأنشد ابن الأعرابي للحجاج، وابن الأنباري لمعاوية، رضي الله تعالى عنه:
  إن تناقش يكن نقاشك يا رب                      عذابا لا طوق لي بعـذاب
  أو تجاوز فأنت رب عفـو                      عن مسيء ذنوبه كالتراب

  وفي الحديث: من نوقش الحساب عذب، أي من استقصى في محاسبته وحوقق. ومما يستدرك عليه: جمع المناقش: المناقيش. والنقش: النتف بالمنقاش، وهو كالنتش سواء. والنقش: الخدش، قالوا كأن وجهه نقش بقتادة، أي خدش، وذلك في الكراهة والعبوس. والنقاش، بالكسر: المناقشة في الحساب، وقد ناقشه مناقشة ونقاشا، وقد جاء في حديث علي، رضي الله تعالى عنه. وانتقش منه جميع حقه، وتنقشه: أخذه فلم يدع منه شيئا، وهو مجاز. والنقش: الأثر في الأرض، قال أبو الهيثم: كتبت عن أعرابي: يذهب الرماد حتى ما نرى له نقشا، أي أثرا في الأرض. وما نقش منه شيئا، أي ما أصاب، والمعروف: ما نتش، كما تقدم. والنقيشة: ماء لبني الشريد قال الشاعر: وقد بان من وادي النقيشة حاجزه. ونقش الرحى، إذا نقرها، وهو مجاز، نقله الزمخشري. وبلال بن حسين بن نقيش، كزبير، عن عبد الملك بن بشران. وعلي بن أحمد بن مروان بن نقيش السامري، عن الحسن بن عرفة. وأبو الفتح محمد بن الأنجب ابن حسين بن نقيش البغدادي عن ابن شاتيل والقزاز، مات سنة بضع وسبعين وخمسمائة. وعمر بن عبد الله بن نقيشة، كجهينة، سمع بكفر بطنا، من ابن الكمال. ومحمد بن عمر بن مسعود الموصلي يعرف بابن النقاش، قال ابن نقطة: صدوق.

##### Türkçe

**النقش**: Şey’i iki renkle, yahut renklerle renklendirmektir; İbn Düreyd’den; **التنفيش** gibi; o da **النمنمة**’dir. Denilir: **نقشه ينقشه نقشا**; ve **نقشه تنقيشا**; o hâlde o **منقش** ve **منقوش**tur. Mecazdan: **النقش**: cinsel birleşmedir; ve bununla Ebû Amr, râcizin sözünü tefsir etti: **نقشا ورب البيت** yani **نقش**. Bunu el-Cevherî nakletti; ve es-Sağânî bunu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti; ve şu beyti inşâd etti: **هل لك يا خليلضتي في النقش**. Ve **النقش**: salkıma dikenle vurulmasıdır; tâ ki yumuşak taze hurma hâline gelsin; ve denilir: **نقش العذق**; faili adlandırılmamış üzere; onda olgunlaşıp yumuşama noktaları göründüğü zaman; bunu el-Cevherî nakletti. Ebû Amr dedi: Salkıma bir dikenle vurulup da yumuşak taze hurma hâline gelirse, işte o **المنقوش**tur; ve ondan fiil **النقش**tur. Başkası dedi: **المنقوش** olan **البسر**den: onda dikenle dürtülen; olgunlaşsın ve yumuşak taze hurma hâline gelsin diye.

Ve **النقش**: adamın ayağından dikeni çıkarmaktır; **كالانتقاش** gibi. Ve gerçekten **نقش الشوكة ينقشها**; ve **انتقشها**: onu ayağından çıkardı. Ondandır Ebû Hureyre hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: **وشيك فلا انتقش**; yani içine bir diken girerse onu yerinden çıkarmayayım; bu ona karşı bir bedduadır. Şair dedi:

لا تنقشن برجل غـيرك شـوكة                      فتقي برجلك رجل من قد شاكها

Ve **الباء** **عن**’ın yerine ikame edilmiştir; der ki: Başkasının ayağından bir dikeni **لا تنقشن**; sonra onu kendi ayağında kılarsın. Ve dikenin onunla çıkarıldığı şey **منقاش** ve **منقش**tur; ancak onunla adlandırıldı; çünkü onunla **ينقش** edilir; yani onunla diken çıkarılır.

İbn Düreyd’den: **النقش**: şey hakkında keşfi araştırmanda sonuna kadar gitmendir. el-Hâris b. Hillize dedi:

أو نقشتم فالنقش يجشمه النا                      س وفيه الصحاح والإبراء

Der ki: Eğer bizimle sizin aranızda bir muhasebe olsaydı, sıhhati ve beraati bilirdiniz. Ebû Ubeyd dedi. Ve zamk, daha küçük olduğu zaman; ve **التكملة** ve **العباب**’da: **الصعرور**dan daha büyüktür; es-Sağânî nakletti.

Ve **النقش**: koyunların yatak yerini, ona eziyet eden şeylerden; taşlardan yahut diken ve benzerinden temizlemektir. Ondandır hadis: **استوصوا بالمعزى خيرا فإنه مال رقيق، وانقشوا له عطنه**.

Ve **النقيش**: **النفيش**tir; o da dağınık eşya olup çuvala toplanır. Ve **النقيش** ayrıca: misaldir; denilir: **لا ضد له ولا نقيش**.

Ve **النقاشة** (kesre ile): **النقاش**ın mesleğidir. Ve **النقاش**: **النقش** yapan sanatkârdır.

Ve **المنقوشة**: kemiklerin ondan **تنقش** edildiği; yani çıkarıldığı yaradır; el-Cevherî nakletti.

Ve **أنقش**: alacaklısı üzerinde sonuna kadar gittiği zaman; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **أنقش**: **النقش** yemeye devam ettiği zaman; o da fetha ile: bağlanmış taze hurmadır; avamın **المعذب** diye adlandırdığıdır; Araplar ona **المنقوش** der; es-Sağânî nakletti.

Ve **أنقش**: cariyesinin **نقش**ını sürdürdü; yani cinsel birleşme; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ebû Turâb dedi: el-Ğanevî’nin şöyle dediğini işittim: **المنقشة**; **كمحدثة**: kemiklerin ondan nakledildiği yaralardan, nakledici olan; ve bunun benzeri Ebû Amr’dan.

Ve **انتقش**: ayağından dikeni çıkardı; **كنقش** gibi. Ondandır Ebû Hureyre’nin sözü, Allah Teâlâ ondan razı olsun: **وشيك فلا انتقش**; ve az önce geçti.

el-Leys dedi: **انتقش على فصه**: **النقاش**a yüzüğünün taşını **نقش** etmesini emretti; yani ondan üzerine kazımasını istedi.

Ve **انتقش البعير**: toynağıyla vurdu. Ve **الصحاح**’ta: eliyle yere, içine bir şey girmesi için; ve **الصحاح**’ta: ayağında. Dedi ki: Ondandır denildi: **لطمه لطمة المنتقش**.

Ve **انتقش الشيء**: onu çıkardı; diken ve benzeri gibi. Ve **انتقش الشيء**: onu seçti; bu mecazdır. Ve adama, kendisi için bir hizmetçi yahut başkasını seçtiği zaman denilir: **انتقش لنفسه**. Bunu el-Leys söyledi; ve **العباب**’ın nassı: ve adama, kendisi için bir şey seçtiği zaman: **جاد ما انتقشت هذا لنفسك**. Ve bir iş için çağrılan bir adam hakkında inşâd etti; **صدام** denilen bir at üzerinde idi. el-Leys dedi: Şam’dan bir adam; ve ben Fars’ın bir kısmı üzerinde bir semer üzerindeyim:

وما اتخذت صداما للمكوث بها                      وما انتقشتك إلا للوصـرات

Yani: seni seçmedim. Ve **الوصـرات**: **القبالة**dır; derîce ile.

Ebû Ubeyd dedi: **المناقشة**: hesapta sonuna kadar gitmektir; tâ ki ondan hiçbir şey bırakmasın. Dedi: Ayağından dikeni **نقش** etmeyi ancak bundan sayarım; o da onu çıkarmaktır; tâ ki bedende ondan hiçbir şey bırakmasın. Şeyhimizin iştikak imamlarından naklettiği: **المناقشة**’nın aslı, bedenden dikeni zorlukla çıkarmaktır; sonra zikredilen dikenin çıkarılmasının zorluğu gibi, hesapta sonuna kadar gitmede hakikat oldu. Dedim: Bu, Ebû Ubeyd’in dediğinin tersinedir; öyleyse düşün.

İbnü’l-A‘râbî’nin Haccâc için, İbnü’l-Enbârî’nin Muâviye için, Allah Teâlâ ondan razı olsun, inşâd ettiği:

إن تناقش يكن نقاشك يا رب                      عذابا لا طوق لي بعـذاب
أو تجاوز فأنت رب عفـو                      عن مسيء ذنوبه كالتراب

Ve hadiste: **من نوقش الحساب عذب**; yani muhasebesinde sonuna kadar gidilen ve sıkıştırılan kimse azap olunur.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المناقش**’ın cemi: **المناقيش**.

Ve **النقش**: **المنقاش** ile yolmadır; o da **كالنتش** gibidir, eşittir.

Ve **النقش**: çiziktirmedir. Dediler: Sanki yüzü **نقش بقتادة**; yani çizildi; bu, hoşnutsuzluk ve surat asmada olur.

Ve **النقاش** (kesre ile): hesapta **المناقشة**dır. Ve gerçekten onu **ناقشه مناقشة ونقاشا**; ve Ali hadîsinde gelmiştir, Allah Teâlâ ondan razı olsun.

Ve ondan bütün hakkını **انتقش** etti. Ve onu **تنقشه** etti: onu aldı da ondan hiçbir şey bırakmadı; bu mecazdır.

Ve **النقش**: yerdeki izdir. Ebû’l-Heysem dedi: Bir bedevîden yazdım: **يذهب الرماد حتى ما نرى له نقشا**; yani yerde bir iz.

Ve ondan bir şey **ما نقش** etti; yani isabet etmedi. Bilinen: **ما نتش**tir; geçtiği üzere.

Ve **النقيشة**: Benî’ş-Şerîd’in suyudur. Şair dedi: **وقد بان من وادي النقيشة حاجزه**.

Ve **نقش الرحى**: onu oyduğu zaman; bu mecazdır; ez-Zemahşerî nakletti.

Ve Bilâl b. Hüseyin b. **نقيش**; **كزبير**; Abdülmelik b. Bişrân’dan.

Ve Ali b. Ahmed b. Mervân b. **نقيش** es-Sâmirî; el-Hasen b. Arefe’den.

Ve Ebû’l-Feth Muhammed b. el-Enceb b. Hüseyin b. **نقيش** el-Bağdâdî; İbn Şâtîl ve el-Kazzâz’dan; beş yüz küsur yetmiş yılında öldü.

Ve Ömer b. Abdullâh b. **نقيشة**; **كجهينة**; Kafr Batnâ’da İbnü’l-Kemâl’den işitti.

Ve Muhammed b. Ömer b. Mes‘ûd el-Mevsılî, İbnü’n-**النقاش** diye bilinir. İbn Nukta dedi: doğru sözlüdür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَقَشَ
1 نَقَشَ ذ , (S, M, Msb,) aor. نَقُشَ , (M, Msb,) inf. n. نَقْشٌ. (S, M, A, Msb, K,) He variegated a thing; or decorated or embellished it; syn. نَمْنَمَ; as also ↓ انتقش: (M:) [he charactered in any manner a coin &c.:] and he engraved, agreeably with modern usage: he coloured a thing with two colours, (K,) or with colours; (A, K;) and ↓ نقّش, (S,) inf. n. تَنْقِيشُ, (S, K,) signifies the same. (S, K.) ― -b2- نَقَشَ فى خَاتَمِهِ كَذَا, and عَلَى فَصِّ خَاتَمِهِ, (A,) inf. n. as above, (K,) [He engraved upon his signet-ring such a thing, and upon the stone of his signet-ring: and نَقَشَ also signifies he marked with a cutting or a pointed instrument: he sculptured a thing in any manner.] ― -b3- نَقَشَ الرَّحَا (tropical:) He pecked the mill-stone with a مِنْقَار; syn. نَقَرَهَا. (A, TA.) ― -b4- نَقَشَ, inf. n. as above, also signifies He, or it, scratched, lacerated, or wounded in the outer skin. (TA.) They said, كَأَنَّ وَجْهَهُ نُقِشَ بِقَتَادَةٍ [As though his face were scratched, or lacerated, by a tragacanth-bush]; syn. خُدِشَ: relating to hatefulness, and austerity or moroseness of countenance, (M, TA,) and anger. (M.) ― -b5- نَقْشُ العِذْقِ signifies The striking the raceme of dates with thorns, in order that the dates may ripen: (S, K:) or and their consequently ripening. (AA.) And one says, نُقِشَ العِذْقُ, meaning, The raceme of dates had specks apparent in it, in consequence of ripening. (S.) ― -b6- And [hence, perhaps,] نَقْشٌ is used as (tropical:) syn. with جِمَاعٌ (S, A, Sgh, K,) accord. to AA, (S,) or IAar; (Sgh;) نَقَشَ signifying (tropical:) Inivit puellam. (T, K.) [This signification is mentioned in the A among those which are proper; but in the TA it is said, to be tropical.] -A2- Also نَقَشَ, (S, M, A, Msb,) aor. as above, (M, TA,) and so the inf. n., (S, M, Msb, K,) He extracted, or drew, or pulled, out, or forth, a thorn (S, M, A, Msb, K) from his foot, (S, M,) with the مِنْقَش or مِنْقَاش; (Msb, K; *) as also ↓ انتقش: (S, M, A, K:) thought by A 'Obeyd to be from المُنَاقَشَةُ; but others say the reverse: (TA:) and in like manner, bones from a wound in the head: (S, K:) and he plucked out (S, A,) hair, (A,) with the مِنْقَاش; (S, A;) as also ↓ انتقش. (A.) A certain poet says, (namely, Yezeed Ibn-Maksam [?] EthThakafee, O in art. شوك,)
لَا تَنْقُشَنَّ بِرِجْلِ غَيْرِكَ شَوْكَةً
فَتَقِى بِرِجْلِكَ رِجْلَ مَنْ قَدْ شَاكَهَا
[Do not thou by any means extract from the foot of another a thorn, and so preserve, by (risking) thy foot, the foot of him who has pierced himself therewith]: the [former] ب is put in the place of عَنْ: he says, do not thou extract from the foot of another a thorn and put it in thy foot ?? (TA:) or مَنْ شَاكَهَا means who has entered among the thorns. (S and O, in art. شوك.) And it is said in a trad. of Aboo-Hureyreh, عَثَرَ فَلَا انْتَعَشَ وَشِيكَ فَلَا انْتَقَشَ [May he stumble, and not rise again; and may he be pierced with a thorn, and not extract the thorn]: (M, TA: *) the words meaning an imprecation. (TA.) See also 8, below. ― -b2- [Hence,] نَقَشَ, aor. as above, (TA,) and so the inf. n., (K,) He cleared the nightly resting-place of sheep or goats from thorns and the like, (K,) or from what might hurt them, of stones and thorns and the like. (TA.) ― -b3- Hence also, نَقَشَ عَنِ الشَّىْءِ, (TK,) inf. n. as above, (IDrd, K,) He explored the thing to the utmost. (IDrd, K, TK.) ― -b4- [Hence also,] مَا نَقَشَ مِنْهُ شَيْئًا (assumed tropical:) He did not obtain from him anything: but the word commonly known is نَتَشَ. (M, TA.) See also 8.

2 نَقَّشَ see 1, first sentence.

ناقشهُ
3 ناقشهُ ذ , (Msb,) or ناقشهُ الحِسَابَ, (S, * M, A,) and فِى الحِسَابِ, (A,) inf. n. مُنَاقَشَةٌ (S, M, Msb, K) and نِقَاشٌ, (M, TA,) He did the utmost with him, or went to the utmost length with him, in reckoning, (S, M, Msb, K,) so as to omit nothing therein: (A 'Obeyd:) A 'Obeyd thinks that نَقْشٌ signifying the “ extracting ” a thorn from the foot is from this; but others say the reverse; that the primary signification of مُنَاقَشَةٌ is the extracting a thorn from the body with difficulty; and that it then became [conventionally regarded as] a proper term in the sense of doing the utmost, or going to the utmost length, in reckoning; as observed by MF. (TA.) It is said in a trad., مَنْ نُوقِشَ الحِسَابَ عُدِّبَ, (S,) or هَلَكَ, (M,) He with whom the utmost is done in reckoning (S, M,) is punished, (S,) or perishes. (M.) See also 4. ― -b2- [Hence,] ناقش الكَلَامَ (assumed tropical:) He picked out the faults of the language; syn. نَقَدَهُ. (TA, art. نقد.)

انقش على غَرِيمِهِ
4 انقش على غَرِيمِهِ ذ He went to the utmost length against his debtor. (IAar, K.) See also 3.

5 تَنَقَّشَ see 8, last signification.

انتقش
8 انتقش ذ : see 1, first signification. ― -b2- Also, (K,) or انتقش عَلَى فَصِّهِ, (Lth, A,) He ordered (Lth, A, K) the نَقَّاش [or engraver], (Lth, K,) to engrave upon the stone of his signet-ring. (Lth, A, K.) -A2- He extracted, or drew, or pulled, out, or forth, a thing; (K;) such as a thorn and the like: (TA:) syn. with نَقَشَ, as shewn above; see 1, in three places. (S, M, A, K.) ― -b2- [Hence,] He (a camel) struck the ground (S, K) with his fore leg, (S,) or with his foot, (K,) on account of something entering into it; (S, K;) [i. e., to beat out a thorn or the like.] ― -b3- [Hence also,] (tropical:) He chose, or selected, a thing. (M, A, K.) You say, of a man who has chosen (A, L) a man, (A,) or a thing, (L,) for himself, جَادَ مَا انْتَقَشَهُ لِنَفْسِهِ (tropical:) Good, or excellent, be that which he has chosen for himself: (A, L:) or, accord. to the O, when a man has chosen for himself a servant (خَادِمًا [which suggests that this may be a mistranscription for جَادَ مَا]) اِنْتَقَشْتَ هٰذَا لِنَفْسِكَ [thou hast chosen this for thyself]. (TA.) [Hence also.] انتقش مِنْهُ حَقَّهُ (tropical:) [He took from him his right, or due]. (A.) And انتقش جَمِيعَ حَقِّهِ, and ↓ تنقّشهُ, (tropical:) He took from him the whole of his right, or due, not leaving thereof anything. (M, TA.) See also 1, last signification.

نَقْشٌ
نَقْشٌ ذ [an inf. n. (see 1) used as a simple subst.: or in the sense of a pass. part. n. in which the quality of a subst. is predominant: Variegation; or variegated work: decoration, embellishment, a picture; or decorated, or embellished, or pictured, work: broidery: tracery: (significations well known: see نَقَّاشٌ:)] engraved work upon a signet: [and any sculptured work:] pl. نُقُوشٌ. (A.) Also The impress of a signet. (Mgh, in art. ختم.) And A mark, or trace, upon the ground; as, for instance, of ashes. (AHeyth.) -A2- See also مَنْقُوشٌ.

نُقْشٌ
نُقْشٌ ذ : see مَنْقُوشٌ.

نِقَاشَةٌ
نِقَاشَةٌ ذ The art, or occupation, of the نَقَّاش, (M, K, TA,) who does variegated, or decorated or embellished, work; (M;) of him who does what is termed نَقْش: (TA:) [and of him who engraves upon signet-rings: and of him who does any sculptured work.]

نَقَّاشٌ
نَقَّاشٌ ذ One who does variegated, or decorated or embellished, work; (M;) who does what is termed نَقْش: (TA:) and one who engraves upon the stones of signet-rings: (Lth, K:) [and one who does any sculptured work.]

مِنْقَشٌ
مِنْقَشٌ ذ : see مِنْقاشٌ.

مُنَقَّشٌ
مُنَقَّشٌ ذ : see مَنْقُوشٌ, first sentence.

شَجَّةٌ مُنَقِّشَةٌ
شَجَّةٌ مُنَقِّشَةٌ ذ : see مَنْقُوشٌ, last signification.

مِنْقَاشٌ
مِنْقَاشٌ ذ An instrument with which variegated, or decorated or embellished, work is done: pl. مَنَاقِيشُ: (M:) [and an instrument with which engraving, or any sculptured work, is done: so in the present day.] ― -b2- Also, [A kind of tweezers;] an instrument with which one extracts, or draws or pulls out or forth, thorns; as also ↓ مِنْقَشٌ; (Msb, K;) [of which latter the pl. is مَنَاقِشُ, occurring below:] and with which one plucks out (S, A) hair. (A.) [Hence the saying,] اِسْتَخْرَجْتُ حَقِّى مِنْهُ بِالمَنَاقِشِ (tropical:) I wearied myself in extorting my right, or due, from him. (A.)

مَنْقُوشٌ
مَنْقُوشٌ ذ A garment, or piece of cloth, (A,) or other thing, (TA,) [variegated; or decorated, or embellished: charactered in any manner, as a coin &c.: (see 1:)] coloured (A, TA) with two colours, (TA,) or with colours; (A, TA;) as also ↓ مُنَقَّشٌ. (A, TA.) ― -b2- [A signet-ring engraved: and anything sculptured. (See 1.)] ― -b3- عِذْقٌ مَنْقُوشٌ A raceme of dates struck with thorns, and consequently ripened: (AA:) [or having specks apparent in it, in consequence of ripening: (see نُقِشَ العِذْقُ:)] and بُسْرٌ مَنْقُوشٌ full-grown unripe dates pricked with thorns in order that they may ripen: (M, TA:) and رُطَبٌ مَنْقُوشٌ fresh ripe dates soaked with water; syn. رَبِيطٌ: (Sgh, TA:) called by the vulgar معذب [app. مُعَذَّبٌ]; (TA;) as also نَقْشٌ. (K [accord. to some copies; and in the TA: accord. to other copies of the K, نُقْشٌ; but expressly said in the TA to be with fet-h.]) -A2- شَجَّةٌ مَنْقُوشَةٌ A wound in the head from which bones are extracted: (S, K:) and شَجَّةٌ ↓ مُنَقِّشَةٌ a wound in the head from which bones are removed; (AA, El-Ghanawee, Aboo-Turلb;) i. q. مُنَقِّلَةٌ. (K.)

لَطَمَهُ لَطْمَ المُنْتَقِشِ
لَطَمَهُ لَطْمَ المُنْتَقِشِ ذ , (S,) or لَطْمَةَ المُنْتَقِشِ, (K,) [He gave him a violent slap, like the slap of the camel striking the ground with his fore-leg, or with his foot, on account of something entering into it:] from اِنْتَقَشَ, said of a camel, as explained above. (S, K.)

##### Türkçe

**نَقَشَ**
1 **نَقَشَ** ذ , (S, M, Msb,) muzâri‘ı **نَقُشَ** , (M, Msb,) mastarı **نَقْشٌ**. (S, M, A, Msb, K,) O, bir şeyi alacalı yaptı; yahut onu süsledi yahut bezedi; eşanlamlısı **نَمْنَمَ**; ve yine ↓ **انتقش**: (M:) [herhangi bir tarzda bir sikkeyi vb. damgaladı/işaretledi:] ve o, modern kullanıma göre, kazıdı/oydu: bir şeyi iki renkle boyadı, (K,) yahut renklerle; (A, K;) ve ↓ **نقّش**, (S,) mastarı **تَنْقِيشُ**, (S, K,) aynı manaya gelir. (S, K.) ― -b2- **نَقَشَ فى خَاتَمِهِ كَذَا**, ve **عَلَى فَصِّ خَاتَمِهِ**, (A,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) [mühür yüzüğüne şöyle bir şeyi kazıdı, ve mühür yüzüğünün taşının üzerine: ve **نَقَشَ** ayrıca, kesici yahut sivri bir aletle işaretledi manasına gelir: bir şeyi herhangi bir tarzda yonttu/oydu.] ― -b3- **نَقَشَ الرَّحَا** (mecaz:) değirmen taşını bir **مِنْقَار** ile gagalayarak çentikledi; eşanlamlısı **نَقَرَهَا**. (A, TA.) ― -b4- **نَقَشَ**, mastarı yukarıdaki gibi, ayrıca şu manaya gelir: o, yahut o (şey), dış deride çizdi, yırttı, yahut yaraladı. (TA.) Şöyle dediler: **كَأَنَّ وَجْهَهُ نُقِشَ بِقَتَادَةٍ** [sanki yüzü bir geven çalısıyla çizilmiş yahut yırtılmış gibi]; eşanlamlısı **خُدِشَ**: çirkinlik, ve yüz ifadesinin sertliği yahut asık suratlılığı ile ilgili olarak, (M, TA,) ve öfke. (M.) ― -b5- **نَقْشُ العِذْقِ** şu manaya gelir: hurmalar olgunlaşsın diye hurma salkımını dikenlerle vurmak: (S, K:) yahut ve bunun sonucunda onların olgunlaşması. (AA.) Ve şöyle denir: **نُقِشَ العِذْقُ**, yani: olgunlaşma sebebiyle hurma salkımında benekler belirgin oldu. (S.) ― -b6- Ve [bundan, belki,] **نَقْشٌ** (mecaz olarak) **جِمَاعٌ** ile eşanlamlı kullanılır (S, A, Sgh, K,) AA’ya göre, (S,) yahut IAar; (Sgh;) **نَقَشَ** (mecaz:) “kızla cima etti” manasına gelir. (T, K.) [Bu mana A’da hakiki olanlar arasında zikredilmiştir; fakat TA’da mecaz olduğu söylenir.] -A2- Yine **نَقَشَ**, (S, M, A, Msb,) muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (M, TA,) ve mastarı da böyledir, (S, M, Msb, K,) ayağından, (S, M,) **مِنْقَش** yahut **مِنْقَاش** ile, (Msb, K; *) bir dikeni (S, M, A, Msb, K) çıkardı, yahut çekip çıkardı: ve yine ↓ **انتقش**: (S, M, A, K:) A ‘Obeyd’e göre bunun **المُنَاقَشَةُ**’den olduğu sanılmıştır; fakat başkaları tersini söyler: (TA:) ve aynı şekilde, baştaki bir yaradan kemikleri: (S, K:) ve **مِنْقَاش** ile, (S, A;) kıl (S, A,) yoldu; (A;) ve yine ↓ **انتقش**. (A.) Bir şair şöyle der (yani, Yezîd İbn-Maksam [?] EthThakafee, O’da **شوك** maddesinde,)
لَا تَنْقُشَنَّ بِرِجْلِ غَيْرِكَ شَوْكَةً
فَتَقِى بِرِجْلِكَ رِجْلَ مَنْ قَدْ شَاكَهَا
[Bir başkasının ayağından bir dikeni sakın ola ki çıkarma; böylece (ayağını tehlikeye atarak) ayağınla, onunla delinmiş olanın ayağını korumuş olursun]: [ilk] **ب** harfi **عَنْ**’ın yerine konmuştur: o der ki: bir başkasının ayağından bir dikeni çıkarma ve onu kendi ayağına koyma ?? (TA:) yahut **مَنْ شَاكَهَا** “dikenlerin arasına girmiş olan” demektir. (S ve O, **شوك** maddesinde.) Ve Ebû Hureyre’nin bir hadisinde şöyle denmiştir: **عَثَرَ فَلَا انْتَعَشَ وَشِيكَ فَلَا انْتَقَشَ** [tökezlesin de tekrar kalkamasın; ve bir dikenle delinsin de dikeni çıkaramasın]: (M, TA: *) sözler beddua manasındadır. (TA.) Aşağıda 8’e de bak. ― -b2- [Bundan,] **نَقَشَ**, muzâri‘ı yukarıdaki gibi, (TA,) ve mastarı da böyledir, (K,) koyunların yahut keçilerin gece yatma yerini dikenlerden ve benzerlerinden temizledi, (K,) yahut onlara zarar verebilecek şeylerden; taşlardan ve dikenlerden ve benzerlerinden. (TA.) ― -b3- Yine bundan, **نَقَشَ عَنِ الشَّىْءِ**, (TK,) mastarı yukarıdaki gibi, (IDrd, K,) o şeyi son haddine kadar araştırdı. (IDrd, K, TK.) ― -b4- [Yine bundan,] **مَا نَقَشَ مِنْهُ شَيْئًا** (farz edilen mecaz:) ondan hiçbir şey elde etmedi: fakat yaygın bilinen kelime **نَتَشَ**’dır. (M, TA.) Aşağıda 8’e de bak.

2 **نَقَّشَ**: 1’in ilk cümlesine bak.

**ناقشهُ**
3 **ناقشهُ** ذ , (Msb,) yahut **ناقشهُ الحِسَابَ**, (S, * M, A,) ve **فِى الحِسَابِ**, (A,) mastarı **مُنَاقَشَةٌ** (S, M, Msb, K) ve **نِقَاشٌ**, (M, TA,) hesap görmede onunla sonuna kadar gitti, yahut onunla en uç noktaya vardı, (S, M, Msb, K,) onda hiçbir şeyi eksik bırakmayacak şekilde: (A ‘Obeyd:) A ‘Obeyd, ayaktan diken “çıkarma” manasındaki **نَقْشٌ**’ün bundan olduğunu düşünür; fakat başkaları tersini söyler; **مُنَاقَشَةٌ**’nin aslî manasının, bedenden bir dikeni güçlükle çıkarmak olduğunu; sonra bunun, hesap görmede sonuna kadar gitmek yahut en uç noktaya varmak manasında [örfî olarak] yerleşik bir terim hâline geldiğini; MF’nin belirttiği üzere. (TA.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **مَنْ نُوقِشَ الحِسَابَ عُدِّبَ**, (S,) yahut **هَلَكَ**, (M,) kendisiyle hesap görmede sonuna kadar gidilen (S, M) cezalandırılır, (S,) yahut helâk olur. (M.) 4’e de bak. ― -b2- [Bundan,] **ناقش الكَلَامَ** (farz edilen mecaz:) sözün kusurlarını ayıkladı; eşanlamlısı **نَقَدَهُ**. (TA, **نقد** maddesi.)

**انقش على غَرِيمِهِ**
4 **انقش على غَرِيمِهِ** ذ borçlusuna karşı sonuna kadar gitti. (IAar, K.) 3’e de bak.

5 **تَنَقَّشَ**: 8’in son manasına bak.

**انتقش**
8 **انتقش** ذ : 1’in ilk manasına bak. ― -b2- Yine, (K,) yahut **انتقش عَلَى فَصِّهِ**, (Lth, A,) **نَقَّاش**’a [yahut hakkâka], (Lth, K,) mühür yüzüğünün taşına kazımasını emretti. (Lth, A, K.) -A2- Bir şeyi çıkardı, yahut çekip çıkardı: (K;) diken ve benzeri gibi: (TA:) yukarıda gösterildiği üzere **نَقَشَ** ile eşanlamlıdır; 1’e, üç yerde, bak. (S, M, A, K.) ― -b2- [Bundan,] o (deve), ön ayağıyla, (S,) yahut ayağıyla, (K,) içine bir şey girmesi sebebiyle, (S, K;) yere vurdu. (S, K.) ― -b3- [Yine bundan,] (mecaz:) bir şeyi seçti, yahut ayırt edip seçti. (M, A, K.) Kendisi için bir adamı, (A, L) (A,) yahut bir şeyi, (L,) seçmiş olan kimse hakkında şöyle dersin: **جَادَ مَا انْتَقَشَهُ لِنَفْسِهِ** (mecaz:) kendisi için seçtiği şey iyi yahut mükemmel olsun: (A, L:) yahut O’ya göre, bir adam kendisi için bir hizmetçi (**خَادِمًا**) seçtiğinde (**جَادَ مَا**’nın bu olabileceğini düşündürür) **اِنْتَقَشْتَ هٰذَا لِنَفْسِكَ** [bunu kendin için seçtin]. (TA.) [Yine bundan.] **انتقش مِنْهُ حَقَّهُ** (mecaz:) [ondan hakkını aldı]. (A.) Ve **انتقش جَمِيعَ حَقِّهِ**, ve ↓ **تنقّشهُ**, (mecaz:) ondan hakkının tamamını aldı; ondan hiçbir şey bırakmadı. (M, TA.) 1’in son manasına da bak.

**نَقْشٌ**
**نَقْشٌ** ذ [bir mastar (1’e bak) olup yalın isim olarak kullanılır: yahut isimlik vasfın baskın olduğu bir edilgen sıfat-isim manasında: alacalık; yahut alacalı iş: süsleme, bezeme, resim; yahut süslenmiş, bezenmiş, resmedilmiş iş: nakış: bezeme çizgileri/tezyinat: (manalar iyi bilinir: **نَقَّاشٌ**’a bak:)] mühür üzerindeki kazılı iş: [ve her türlü oyma iş:] çoğulu **نُقُوشٌ**. (A.) Yine: mührün izi/baskısı. (Mgh, **ختم** maddesinde.) Ve: yerde bir iz yahut eser; meselâ kül izi gibi. (AHeyth.) -A2- **مَنْقُوشٌ**’a da bak.

**نُقْشٌ**
**نُقْشٌ** ذ : **مَنْقُوشٌ**’a bak.

**نِقَاشَةٌ**
**نِقَاشَةٌ** ذ alacalı, yahut süslü yahut bezeli iş yapan **نَقَّاش**’ın sanatı yahut mesleği; (M, K, TA,) (M;) **نَقْش** denilen şeyi yapanın (sanatı/mesleği): (TA:) [ve mühür yüzüklerine kazıyanın: ve her türlü oyma işi yapanın.]

**نَقَّاشٌ**
**نَقَّاشٌ** ذ alacalı, yahut süslü yahut bezeli iş yapan kimse; (M;) **نَقْش** denilen şeyi yapan: (TA:) ve mühür yüzüklerinin taşlarına kazıyan kimse: (Lth, K:) [ve her türlü oyma işi yapan kimse.]

**مِنْقَشٌ**
**مِنْقَشٌ** ذ : **مِنْقاشٌ**’a bak.

**مُنَقَّشٌ**
**مُنَقَّشٌ** ذ : **مَنْقُوشٌ**’a, ilk cümleye, bak.

**شَجَّةٌ مُنَقِّشَةٌ**
**شَجَّةٌ مُنَقِّشَةٌ** ذ : **مَنْقُوشٌ**’a, son manaya, bak.

**مِنْقَاشٌ**
**مِنْقَاشٌ** ذ alacalı, yahut süslü yahut bezeli iş yapılan alet: çoğulu **مَنَاقِيشُ**: (M:) [ve kazıma, yahut her türlü oyma iş yapılan alet: günümüzde böyledir.] ― -b2- Yine, [bir tür cımbız;] dikenleri çıkarmak, yahut çekip çıkarmak için kullanılan alet; ve yine ↓ **مِنْقَشٌ**; (Msb, K;) [ikincisinin çoğulu aşağıda geçen **مَنَاقِشُ**’tur:] ve bununla (S, A) kıl yolunur. (A.) [Bundan şu söz:] **اِسْتَخْرَجْتُ حَقِّى مِنْهُ بِالمَنَاقِشِ** (mecaz:) ondan hakkımı söküp almakta kendimi yordum. (A.)

**مَنْقُوشٌ**
**مَنْقُوشٌ** ذ bir elbise yahut kumaş parçası, (A,) yahut başka bir şey, (TA,) [alacalı; yahut süslü, bezeli: herhangi bir tarzda damgalanmış/işaretlenmiş, bir sikke vb. gibi: (1’e bak:)] iki renkle, (TA,) yahut renklerle, (A, TA;) boyanmış; (A, TA;) ve yine ↓ **مُنَقَّشٌ**. (A, TA.) ― -b2- [Kazınmış mühür yüzüğü: ve oyulmuş her şey. (1’e bak.)] ― -b3- **عِذْقٌ مَنْقُوشٌ** dikenlerle vurulmuş ve bunun sonucunda olgunlaşmış hurma salkımı: (AA:) [yahut olgunlaşma sebebiyle benekleri belirgin olmuş: (**نُقِشَ العِذْقُ**’a bak:)] ve **بُسْرٌ مَنْقُوشٌ** olgunlaşsın diye dikenlerle delinmiş, tam büyümüş ham hurmalar: (M, TA:) ve **رُطَبٌ مَنْقُوشٌ** suya bastırılmış taze olgun hurmalar; eşanlamlısı **رَبِيطٌ**: (Sgh, TA:) avamın ona verdiği ad **معذب** [görünüşe göre **مُعَذَّبٌ**]; (TA;) ve yine **نَقْشٌ**. (K [bazı nüshalara göre; ve TA’da: K’nın diğer nüshalarına göre **نُقْشٌ**; fakat TA’da açıkça fetḥa ile olduğu söylenir.]) -A2- **شَجَّةٌ مَنْقُوشَةٌ** başta, içinden kemiklerin çıkarıldığı bir yara: (S, K:) ve **شَجَّةٌ** ↓ **مُنَقِّشَةٌ** içinden kemiklerin çıkarıldığı bir baş yarası; (AA, El-Ghanawee, Aboo-Turلb;) **مُنَقِّلَةٌ** ile aynı. (K.)

**لَطَمَهُ لَطْمَ المُنْتَقِشِ**
**لَطَمَهُ لَطْمَ المُنْتَقِشِ** ذ , (S,) yahut **لَطْمَةَ المُنْتَقِشِ**, (K,) [içine bir şey girmesi sebebiyle ön ayağıyla yahut ayağıyla yere vuran devenin tokadı gibi, ona şiddetli bir tokat vurdu:] yukarıda açıklandığı üzere, deve hakkında söylenen **اِنْتَقَشَ**’tan. (S, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَقَشَ
نَقَشَ U ( n. ac. نَقْش 1 ),
a.  Painted, coloured, variegated; decorated, embellished.

b.  Engraved, chased, chiseled, carved; sculptured; stamped ( coin ).

c.  Scratched, pricked.

d.  [ acc. &  Min ], Pulled out, extracted from.

e.  [ 'An ], Investigated.

f.  Lay with.

نَقَّشَ
نَقَّشَ II ,
a.  see I (a) , ( b ).

نَاْقَشَ
نَاْقَشَ III ,
a.  Reckoned closely with.

b.  Criticised ( language ).

أَنْقَشَ
أَنْقَشَ IV
a.  [ 'Ala ], Pressed, dunned.

تَنَقَّشَ
تَنَقَّشَ V
a.  [ acc. &  Min ], Took from.

اِنْتَقَشَ
اِنْتَقَشَ VIII ,
a.  see I (a) , ( d ),

c.  Stamped the ground.

d.  [ 'Ala ], Had engraved; was painted & c.

e.  Chose.

اِسْتَنْقَشَ
اِسْتَنْقَشَ X ,
a.  see I (a) .

نَقْش
نَقْش 1 , ( pl. نُقُوْش 27 ),
a.  Figure, image; picture, painting; drawing; design; engraving; tracery; impress.

b.  Piece of gum.

نَقْشَة
نَقْشَة 1t ,
a.  see 1 (a) .

نِقْش
نِقْش 2 ,
a.  Colour, paint, pigment.

b.  see 1 (a) .

نُقْش
نُقْش 3 ,
a.  Ripe dates.

مِنْقَش
مِنْقَش 20 ,
a.  see 45 .

نِقَاْشَة
نِقَاْشَة 23t ,
a.  Painting; sculpture; engraving, carving.

نَقِيْش
نَقِيْش 25 ,
a.  Likeness, similitude.

نَقَّاْش
نَقَّاْش 28 ,
a.  Painter; sculptor; engraver; decorator, carver.

مِنْقَاْش
مِنْقَاْش 45 , ( pl. مَنَاْقِيْشُ 65 ),
a.  Brush; pencil; engraving-tool; chisel.

b.  Pincers, pliers, tweezers.

نَقڤشَ
N. P. نَقڤشَ I ,
a.  Variegated; decorated & c.

b.  Pricked.

c.  Soaked.

اِنْتَقَشَ
N. Ag. اِنْتَقَشَ VIII ,
a.  Violent ( slap ).

مُنَقِّشَة
مُنَقِّشَة
a.  or شَجَّة مَنْقُوْشَة Broken head.

##### Türkçe

**نَقَشَ**
**نَقَشَ** U ( n. ac. **نَقْش** 1 ),
a. Boyadı, renklendirdi, alacalı yaptı; süsledi, bezedi.

b. Kazıdı, oydu, yonttu, hakketti; heykel yaptı; damgaladı (para).

c. Çizdi, iğneledi.

d. [ acc. & Min ], -den çekip çıkardı, -den çıkardı.

e. [ 'An ], araştırdı.

f. Onunla yattı.

**نَقَّشَ**
**نَقَّشَ** II ,
a. I (a), (b)’ye bak.

**نَاْقَشَ**
**نَاْقَشَ** III ,
a. Onunla sıkı hesap gördü.

b. Eleştirdi (dil).

**أَنْقَشَ**
**أَنْقَشَ** IV
a. [ 'Ala ], bastırdı, sıkıştırdı (borç için).

**تَنَقَّشَ**
**تَنَقَّشَ** V
a. [ acc. & Min ], -den aldı.

**اِنْتَقَشَ**
**اِنْتَقَشَ** VIII ,
a. I (a), (d)’ye bak,

c. Yeri damgaladı.

d. [ 'Ala ], kazınmıştı; boyanmıştı vb.

e. Seçti.

**اِسْتَنْقَشَ**
**اِسْتَنْقَشَ** X ,
a. I (a)’ya bak.

**نَقْش**
**نَقْش** 1 , ( pl. **نُقُوْش** 27 ),
a. Şekil, suret; resim, boyama; çizim; desen; kazıma; nakış; iz, baskı.

b. Zamk parçası.

**نَقْشَة**
**نَقْشَة** 1t ,
a. 1 (a)’ya bak.

**نِقْش**
**نِقْش** 2 ,
a. Renk, boya, pigment.

b. 1 (a)’ya bak.

**نُقْش**
**نُقْش** 3 ,
a. Olgun hurmalar.

**مِنْقَش**
**مِنْقَش** 20 ,
a. 45’e bak.

**نِقَاْشَة**
**نِقَاْشَة** 23t ,
a. Boyama; heykel; kazıma, oyma.

**نَقِيْش**
**نَقِيْش** 25 ,
a. Benzerlik, misillik.

**نَقَّاْش**
**نَقَّاْش** 28 ,
a. Ressam; heykeltıraş; hakkâk; süsleyici, oymacı.

**مِنْقَاْش**
**مِنْقَاْش** 45 , ( pl. **مَنَاْقِيْشُ** 65 ),
a. Fırça; kalem; kazıma aleti; keski.

b. Kıskaç, pense, cımbız.

**نَقڤشَ**
N. P. **نَقڤشَ** I ,
a. Alacalı yaptı; süsledi vb.

b. İğneledi.

c. Islatıp yumuşattı.

**اِنْتَقَشَ**
N. Ag. **اِنْتَقَشَ** VIII ,
a. Şiddetli (tokat).

**مُنَقِّشَة**
**مُنَقِّشَة**
a. veya **شَجَّة مَنْقُوْشَة** Kırık baş.
