# نقش — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B4/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نقش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B4.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نقش

النَّقْشُ النَّقّاشُ
(* قوله «النقش النقاش» كذا ضبط في الأصل.)،
نَقَشَه يَنْقُشُه نَقْشاً وانْتَقَشَه: نَمْنَمَه، فهو مَنْقُوشٌ، ونَقَّشَه تَنْقِيشاً، والنَقّاشُ صانِعُه، وحِرْفتُه النِّقَاشةُ، والمِنقاشُ الآلةُ التي يُنْقَش بها؛ اَنشد ثعلب:
فواجَزَنَا إِنّ الفِراقَ يَرُوعُني
بمثل مَناقِيشِ الحُلِيّ قِصَارِ
قال: يعني الغِرْبان. والنَّقْشُ: النتْفُ بالمِنْقاشِ، وهو كالنَتْشِ سواء. والمَنْقُوشةُ: الشجّةُ التي تُنْقَشُ منها العظامُ أَي تُستخرج؛ قال أَبو تراب: سمعت الغَنوِيّ يقول: المُنَقِّشةُ المُنَقِّلةُ من الشِّجَاج التي تَنَقَّل منها العظامُ.
ونَقَشَ الشوكةَ يَنْقُشُها نَقْشاً وانْتَقَشها: أَخرجها من رِجْله. وفي حديث أَبي هريرة: عَثَرَ فلا انْتَعَش، وشِيكَ فلا انْتَقَش أَي إِذا دَخَلت فيه شوكةٌ لا أَخْرَجها من موضعها، وبه سمي المِنْقاشُ الذي يُنْقَشُ به وقالوا: كأَن وجهَه نُقِشَ بقَتادةٍ أَي خُدِشَ بها، وذلك في الكراهة والعُبُوس والغضَب.
وناقَشَه الحسابَ مُناقشةً ونِقاشاً: استقصاه. وفي الحديث: من نُوقِشَ الحسابَ عُذّبَ أَي من استُقْصِي في مُحاسبته وحُوقِق؛ ومنه حديث عائشة، رضي اللَّه عنها: من نُوقِشَ الحسابَ فقد هَلَك. وفي حديث عليّ، عليه السلام: يَجْمَع اللَّهُ الأَوّلين والآخرين لنِقاشِ الحساب؛ وهو مصدر منه. وأَصل المُناقَشة من نقَش الشركة إِذا استخرجها من جسمه، وقد نَقَشَها وانْتَقَشها. أَبو عبيد: المُناقَشةُ الاستقصاء في الحساب حتى لا يُتْرَك منه شيء. وانْتَقَش منه جميعَ حقِّه وتَنَقَّشه: أَخذه فلم يدَع منه شيئاً؛ قال الحرث بن حِلِّزة اليَشْكُرِيّ:
أَو نَقَشْتم، فالنَقْشُ يَجْشَمُه النا
سُ، وفيه الصِّحاحُ والإِبْراءُ
(* في معلقة الحرث بن حلِّزة: الأسقام بدل الصحاح.)
يقول: لو كان بيننا وبينكم محاسبةٌ عرفتم الصحة والبَراءَة؛ قال: ولا أَحسَب نَقْش الشوكةِ من الرِّجْل إِلا من هذا، وهو استخراجُها حتى لا يُترك منها شيء في الجسد؛ وقال الشاعر:
لا تَنْقُشَنّ برِجْل غيرك شَوكةً،
فتَقي بِرجْلِك رِجْلَ من قد شاكَها
والباء أُقيمت مُقام عن؛ يقول: لا تَنْقُشَنّ عن رِجْل غيرك شوكاً فتجعله في رجلك؛ قال: وإِنما سمِّي المِنْقاشُ مِنْقاشاً لأَنه يُنْقَشُ به أَي يِسْتخرج به الشوكُ.
والانْتِقاشُ: أَن تَنْتَقِشَ على فَصِّك أَي تسأَل النقّاشَ أَن يَنْقُش على فَصِّك؛ وأَنشد لرجل نُدِب لعمَلٍ وكان له فرس يقال له صِدامٌ:وما اتَّخذْتُ صِداماً للمُكوثِ بها،
وما انْتَقَشْتُك إِلا للوَصَرَّاتِ
قال: الوَصَرّةُ القَبالةُ بالدُّرْبةِ. وقوله: ما انْتَقَشْتك أَي ما اخْتَرْتك.
وانْتَقَشَ الشيءَ: اختاره. ويقال للرجُل إِذا تخيّر لنفسه شيئاً: جادَ ما انْتَقَشَه لنفسه. ويقال للرجل إِذا اتخذ لنفسه خادماً أَو غيره: انْتَقَشَ لنفسه.
وفي الحديث: اسْتَوْصُوا بالمِعْزَى خيراً فإِنه مالٌ رَقِيقٌ وانْقُشُوا له عَطنَهُ؛ ومعنى النَّقْشِ تَنْقِيةُ مَرابِضِها مما يُؤذيها من حجارة أَو شوك أَو غيره. والنَّقْشُ: الأَثَرُ في الأَرض؛ قال أَبو الهيثم: كتبت عن أَعرابي يَذْهبُ الرَّمادُ حتى ما نَرَى له نَقْشاً أَي أَثراً في الأَرض. والمَنْقُوشُ من البُسْرِ: الذي يُطْعَن فيه بالشوك ليَنْضَج ويُرْطِبَ. أَبو عمرو: إِذا ضُرِب العِذْقُ بشوكة فأَرْطَبَ فذلك المَنْقُوشُ،. والفِعْل منه النَّقْشُ. ويقال: نُقِشَ العذق، على ما لم يسمّ فاعلُه، إِذا ظهر منه نُكَتٌ من الإِرْطابِ. وما نَقَشَ منه شيئاً أَي ما أَصابَ، والمعروف ما نَتَشََ. ابن الأَعرابي: أَنقش إِذا أَدام نَقْشَ جاريتِه، وأَنْقَشَ إِذا اسْتَقْصى على غَرِيمه. وانْتَقَشَ البعيرُ إِذا ضرَب بيده الأَرضَ لشيء يَدخل في رجله؛ ومنه قيل: لَطَمَه لَطْمَ المُنْتَقِش؛ وقول الراجز:
نَقْشاً ورَبّ البيت أَيّ نَقْشِ
قال أَبو عمرو: يعني الجِماعَ.

### Türkçe

**النَّقْشُ** **النَّقّاشُ**
(* Onun sözü: «**النقش النقاش**» asılda böyle ضبط edilmiştir.)،
**نَقَشَه** **يَنْقُشُه** **نَقْشاً** ve **انْتَقَشَه**: onu nakışladı (desenledi); o hâlde o **مَنْقُوشٌ**tur,
ve **نَقَّشَه** **تَنْقِيشاً**; ve **النَقّاشُ** onun yapıcısıdır; ve onun zanaatı **النِّقَاشةُ**dır; ve **المِنقاشُ**
onunla nakşedilen âlettir; Sa‘leb inşad etti:
فواجَزَنَا إِنّ الفِراقَ يَرُوعُني
بمثل مَناقِيشِ الحُلِيّ قِصَارِ
Dedi: yani kargalar. Ve **النَّقْشُ**: **المِنْقاشِ** ile yolma (koparma)dır; o, **النَتْشِ** gibidir,
eşittir. Ve **المَنْقُوشةُ**: kemiklerin ondan **تُنْقَشُ** edildiği, yani çıkarıldığı yaradır;
Ebû Turâb dedi: Ganavî’nin şöyle dediğini işittim: **المُنَقِّشةُ** **المُنَقِّلةُ**dır;
kemiklerin ondan **تَنَقَّل** edildiği yaralardan.

Ve **نَقَشَ** dikeni **يَنْقُشُها** **نَقْشاً** ve **انْتَقَشها**: onu ayağından çıkardı.
Ebû Hureyre hadîsinde: “Sendeledi de doğrulmadı, dikenlendi de **انْتَقَش** etmedi” yani
ona bir diken girdiğinde onu yerinden çıkarmadı; ve bununla, onunla **يُنْقَشُ** edilen **المِنْقاشُ** adlandırıldı. Ve dediler: sanki yüzü bir **قَتادةٍ** ile **نُقِشَ** edildi, yani onunla çizildi; bu,
kerihlikte, surat asmada ve öfkededir.

Ve **ناقَشَه** hesabı **مُناقشةً** ve **نِقاشاً**: onu didik didik etti (sonuna kadar araştırdı). Hadîste: “Kim hesaba **نُوقِشَ** edilirse azap olunur” yani kim muhasebesinde sonuna kadar araştırılır ve sıkıştırılırsa; ve ondan, Âişe hadîsi, Allah ondan razı olsun: “Kim hesaba **نُوقِشَ** edilirse helâk olmuştur.” Ali hadîsinde, عليه السلام: “Allah, hesabın **نِقاشِ**ı için evvelkileri ve sonrakileri toplar”; o, ondan bir masdardır.
Ve **المُناقَشة**nın aslı, dikeni **نقَش** etmektendir; onu bedeninden çıkardığında; ve onu **نَقَشَ** etmiştir ve **انْتَقَشها** etmiştir. Ebû Ubeyd: **المُناقَشةُ** hesapta istiksâdır; ondan hiçbir şey bırakılmayıncaya kadar. Ve ondan bütün hakkını **انْتَقَش** etti ve onu **تَنَقَّشه**: onu aldı da ondan hiçbir şey bırakmadı;
Hâris b. Hillize el-Yeşkürî dedi:
أَو نَقَشْتم، فالنَقْشُ يَجْشَمُه النا
سُ، وفيه الصِّحاحُ والإِبْراءُ
(* Hâris b. Hillize’nin muallakasında: **الأسقام** **الصحاح** yerine.)
Diyor ki: eğer bizimle sizin aranızda bir muhasebe olsaydı, sıhhati ve beraati bilirdiniz; dedi: ve ben, dikeni ayaktan **نَقْش** etmeyi ancak bundan sayarım; o, onu çıkarmaktır; ta ki bedende ondan hiçbir şey bırakılmasın; şair dedi:
لا تَنْقُشَنّ برِجْل غيرك شَوكةً،
فتَقي بِرجْلِك رِجْلَ من قد شاكَها
Ve **الباء** **عن**ın makamına ikame edilmiştir; diyor ki: başkasının ayağından dikenleri **تَنْقُشَنّ** etme, sonra onu kendi ayağına yaparsın; dedi: ve ancak **المِنْقاشُ**a **مِنْقاشاً** adı verildi; çünkü onunla **يُنْقَشُ** edilir, yani diken onunla çıkarılır.

Ve **الانْتِقاشُ**: yüzüğünün kaşı üzerine **تَنْتَقِشَ** etmendir; yani **النقّاشَ**a, kaşın üzerine **يَنْقُش** etmesini sormandır; ve bir adam için inşad edildi; bir işe çağrılmıştı ve onun **صِدامٌ** denilen bir atı vardı:
وما اتَّخذْتُ صِداماً للمُكوثِ بها،
وما انْتَقَشْتُك إِلا للوَصَرَّاتِ
Dedi: **الوَصَرّةُ** tecrübeyle (alışkanlıkla) kabaledir. Ve onun sözü: “Seni **انْتَقَشْتُ** etmedim” yani seni seçmedim.

Ve **انْتَقَشَ** şeyi: onu seçti. Ve bir kimse kendisi için bir şeyi seçtiğinde ona denir: kendisi için onu **انْتَقَشَه** etmesi ne güzel. Ve bir kimse kendisi için bir hizmetçi yahut başkasını edindiğinde denir: kendisi için **انْتَقَشَ** etti.

Hadîste: “Keçilere hayrı tavsiye ediniz; çünkü o ince (nâzik) bir maldır; ve onun için yatma yerini **انْقُشُوا** ediniz”; ve **النَّقْشِ**in mânası, yataklarını, ona eziyet eden taş yahut diken yahut başkasından temizlemektir. Ve **النَّقْشُ**: yerdeki izdir; Ebû’l-Heysem dedi: bir bedevîden yazdım: kül gider de artık yerde onun için bir **نَقْشاً** görmeyiz, yani yerde bir iz. Ve **المَنْقُوشُ** hurma çağlasından: olgunlaşıp yumuşasın diye ona dikenle dürtülen şeydir. Ebû Amr: salkım bir dikenle vurulup da yumuşarsa, işte o **المَنْقُوشُ**tur; ve bunun fiili **النَّقْشُ**tur. Ve denir: **نُقِشَ** salkım; faili adlandırılmamış üzere; ondan olgunlaşmanın noktaları göründüğünde. Ve ondan hiçbir şey **نَقَشَ** etmedi, yani isabet ettirmedi; bilinen ise **نَتَشَ** etmediğidir. İbnü’l-A‘râbî: **أَنقش**: câriyesinin **نَقْشَ**ını sürdürdüğünde; ve **أَنْقَشَ**: borçlusuna karşı istiksâ ettiğinde. Ve deve **انْتَقَشَ** ettiğinde: ayağına giren bir şey için eliyle yere vurduğunda; ve ondan denildi: onu, **المُنْتَقِش**in tokadı gibi tokatladı; ve recez söyleyenin sözü:
نَقْشاً ورَبّ البيت أَيّ نَقْشِ
Ebû Amr dedi: yani cinsel birleşmeyi.
