# نقص (ن-ق-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Nukade” çözülmüş ip demektir

- Harfler: ن - ق - ص
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 8 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (8)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَنْقُصُهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/siga/%D9%86%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%B5%D9%8F%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | نَفْعُلُهَا | Onu eksiltiriz | 2 | 2 | [13:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/13:41.md) |
| [وَنَقْصٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/siga/%D9%88%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B5%D9%8D.md) | وَفَعْلٍ | Ve eksiltmek | 2 | 2 | [2:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/2:155.md) |
| [انْقُصْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/siga/%D8%A7%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%B5%D9%92.md) | افْعُلْ | Eksilt | 1 | 1 | [73:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/73:3.md) |
| [تَنْقُصُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%B5%D9%8F.md) | تَفْعُلُ | Eksiltir | 1 | 1 | [50:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/50:4.md) |
| [تَنْقُصُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%B5%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعُلُوا | Eksiltmeyin | 1 | 1 | [11:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/11:84.md) |
| [مَنْقُوصٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/siga/%D9%85%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8F%D9%88%D8%B5%D9%8D.md) | مَفْعُولٍ | Eksiltilen | 1 | 1 | [11:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/11:109.md) |
| [يَنْقُصُوكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعُلُوكُمْ | Sizi eksiltirler | 1 | 1 | [9:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/9:4.md) |
| [يُنْقَصُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/siga/%D9%8A%D9%8F%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%B5%D9%8F.md) | يُفْعَلُ | Eksiltilir | 1 | 1 | [35:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/35:11.md) |

## Mücavir kökler — 67 mücavir (90 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [طرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Dilin ucu demektir
2. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Meyve demektir
3. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “U’mare” katlı bina demektir
4. [جوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ceyee suyun toplandığı çukurdur
5. [نصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yarısı
6. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
7. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Bab kapı demektir
8. [طول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tivel” hayvanın çayıra bağlandığı ip demektir
9. [مدين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Medyen
10. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
11. [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağacın dalı demektir
12. [نطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
13. [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kile ölçü birimidir
14. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
15. [مري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · مري Eskimiş elbise
16. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
17. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Seneler
18. [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Terazi demektir
19. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Toprak demektir
20. [سرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Çabuk
21. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
22. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koyar
23. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
24. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper, çit demektir
25. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
26. [مدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kiriş demektir
27. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dikili taş demektir
28. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Söz
29. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
30. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hafız çanta demektir
31. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
32. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Haml: İple yüklenen yük demektir
33. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
34. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Biley taşı
35. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Arka demektir
36. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
37. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
38. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Firavun
39. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
40. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
41. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Az
42. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
43. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Onların malları
44. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
45. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Granit taş demektir
46. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
47. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
48. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Şey
49. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
50. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Tasma kayış demektir
51. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
52. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
53. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
54. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Gem demektir
55. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
56. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
57. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
58. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
59. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
60. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B5/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نقص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md), [طفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%81.md), [هضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünün hacminden, sayısından veya payından bir kısmın eksilmesi, aşınması veya eksiltilmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Ölçü ve tartıda adaletsizlik yapmama, varlığın fiziksel ve biyolojik sınırlarının aşınması, ilahi ceza veya imtihan olarak nimetlerin daraltılması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninde ve ahlaki sözleşmelerde tamlığın korunması; dengenin aleyhe bozulmasının ontolojik ve hukuki fesat sayılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca niceliksel veya maddi eksilmeye indirgenip hak, adalet, sözleşme ve varlıksal yetkinlik boyutlarının göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نق | Bir şeyi delmek, yarmak, vurarak veya oyarak bütünlüğünü bozmak; [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md), [نقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0.md), [نقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md), [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md), [نقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B9.md), [نقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%85.md) köklerinde görüldüğü üzere kapalı bir bütünü açma ve yapısını kırma hareketi | ص | Sıkıştırma, daraltma ve kenardan tutma imgesi eklenerek delme eylemi bir bütünden kademeli parça eksiltme ve hacmi daraltma anlamına dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bütünün mevcut akışını, süreklilik arz eden varlığını veya sermayesini temsil eder |
| ق | ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Varlığın ulaştığı sınırı, çevrelenmiş tamlığı ve ölçülebilir kemal noktasını simgeler |
| ص | olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sınırlandırılmış varlıktan bir pay çekip koparma, kenardan kısma ve baskı uygulayarak daraltma hareketini sağlar |
| نقص | Sınırları belirli bir varlık akışından çekip eksiltme | Mevcut ve tam olan bir varlık veya haktan parça kopararak onun doluluğunu ve bütünlüğünü aşındırma hareketini ifade eder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kabın içindeki sıvının eksilmesi, tahıl yığınının veya sürünün sayısının azalması, devenin zayıflayarak etinden ve gücünden kaybetmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays’a atfedilen beyitte hoş koku veya tadın saflığı ve keskinliği bağlamında عذب نقيص terkibiyle yer alır; kabile şiirinde ise hakların veya payların eksiltilmesi anlamında kullanılmıştır |
| Erken Arapça kullanım | Ticari hayatta pazarlık esnasında fiyatın indirilmesini talep etmek için اسْتَنْقَصَ الثَّمَنَ ifadesinde ve bir kimsenin itibarını zedelemek için نَقِيصَةٌ kalıbında yaygın olarak kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça نقص kökü, Sami dil ailesinin Güney ve Kuzeybatı kollarında belirli bir hacimden, ölçüden veya değerden düşüşü bildiren fiillerle doğrudan akrabadır. İbranicede nakas (נָקַס) veya nekhas biçimleriyle değer kaybı, kesilme ve küçülme anlam alanına temas ederken, Süryanicede naks veya nqas kökü vurma, çarpma ve buna bağlı olarak parçalanıp dökülme, eksilme semantik çizgisini barındırır. Akadca nagābu veya naqāsu hatlarında bir nesneyi yontarak, keserek küçültme tasvir edilir. Kökün Afro-Asyatik ilksel katmanındaki ortak semantik çekirdeği, tam ve bitişik bir kütleden bir parçanın fiziksel temasla ayrılması, böylece bütünde bir gedik veya açık meydana getirilmesidir. Arapçada bu kök hem geçişli hem geçişsiz olarak korunmuş; bir şeyin kendiliğinden eksilmesi ile bir fail tarafından eksiltilmesi, ölçüde hakkın kısılması ve insanın ahlaken ayıplanması anlamlarını kuşatacak biçimde soyutlanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نقص — zıddı [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) | Hem geçişli hem geçişsiz kullanılan kök, fazlalıktan veya tamlıktan bir kısmın gitmesiyle ortaya çıkan her türlü boşluğu ve hakkın eksiltilmesini karşılar | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nakas / n-k-s, Süryanice nqas | Vurarak eksiltme, bütünden koparma, değerden düşme ve aşınma paralellikleri taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik n-q çekirdeği | Kesme, oyma, delme ve bütünden parça eksiltme eylemlerini niteleyen kök ailesiyle bağlantılıdır | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نقص | Anlamlı | Eksilmek, eksiltmek | Bir bütünden parçanın gitmesi, tamlığın bozulması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نصق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| [قنص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%86%D8%B5.md) | Anlamlı | Avlamak, yakalamak | Avın peşine düşüp onu hile veya tuzakla ele geçirmek | Hedef kökle harf ortaklığı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [قصن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%86.md) | Anlamlı | Ağaç dalını kırmak, budamak | Ağacın kuruyan veya sarkan dalını kesip ayırmak | Bütünden parça eksiltme anlamıyla dolaylı bağ kurar; Kur'an'da geçmez |
| [صنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%86%D9%82.md) | Anlamlı | Kokuşmak, yağın bozulması | Yağın uzun süre beklemesi sebebiyle kokusunun değişmesi ve keskinleşmesi | Fiziksel bozulma ve yetersizleşme yönü içerir; Kur'an'da geçmez |
| صقن | Anlamlı | Darlaşmak, küçük kap | Suyun azaldığı küçük su kabı veya dar yer | Hacimce daralma ve yetersizlik çağrışımı taşır; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نقص | Merkez | Eksilme, noksanlık | Bir bütünün ölçüsünden, miktarından veya hakkından pay eksiltmek | Genel anlamıyla eksilme ve eksiltmeyi, hem ontolojik hem ahlaki düzlemde ifade eder |
| [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) | Komşu | Değer düşürme | Hakkı küçümseyerek ve değersizleştirerek vermemek | Hakkı gasbetme kastıyla değerini ve bedelini bilerek aşağı çekmektir |
| [طفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%81.md) | Komşu | Ölçüde çalma | Kabın kenarını veya tepeleme payını gizlice kısmak | Ölçü aletinin kenarlarında çok küçük miktarlarla hile yapmaktır |
| [هضم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B6%D9%85.md) | Komşu | Baskı ile eksiltme | Güç kullanarak bir kimsenin hakkını sindirmek veya kırmak | Güç dengesizliği sebebiyle birinin hakkını zorla kısıp onu mağdur etmektir |
| [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) | Zıt | Artma, çoğalma | Mevcut miktarın üzerine yeni bir pay eklenmesi | Bütünün hacminin, sayısının veya değerinin genişlemesini bildirir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نقص | Eksilme, hakkı kısma | Hem kendiliğinden azalmayı hem de bir failin bilerek noksanlaştırmasını kapsar | Kesin |
| Latince | diminuere, deminutio | Azaltmak, eksiltmek | Hacmin ve miktar olarak büyüklüğün küçülmesini karşılar; ahlaki ayıplama yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | diminish, decrease, curtail | Azal(t)mak, kısmak | Miktar ve yetki daraltmasını iyi karşılar ancak hak gasbı nüansını tek başına tam yansıtmaz | Güçlü |
| Almanca | verringern, mindern | Eksiltmek, kısmak | Değer veya miktar düşüşünü anlatır; hukuki ve akdi sorumluluk tonu bağlama göre eklenir | Güçlü |
| Fransızca | diminuer, amoindrir | Azaltmak, zayıflatmak | Gücün, hacmin veya payın gerilemesini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins-Robert French Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَنْقُصُهَا | Coğrafi ve siyasi daralma | Yeryüzünün veya inkârcıların hâkimiyet alanının uçlarından daraltılması bağlamı (Ra'd [13:41](https://lisan.digital/tr/ayet/13:41.md), Enbiyâ [21:44](https://lisan.digital/tr/ayet/21:44.md)) |
| وَنَقْصٍ | İmtihan ve afetle gelen kayıp | Malların, canların ve ürünlerin kıtlık ve musibetlerle eksilmesi bağlamı (Bakara [2:155](https://lisan.digital/tr/ayet/2:155.md), A'râf [7:130](https://lisan.digital/tr/ayet/7:130.md)) |
| انْقُصْ | Zamanın ve sürenin kısaltılması | Gece ibadetinin belirlenen süresinden bir kısmının indirilmesi emri (Müzzemmil [73:3](https://lisan.digital/tr/ayet/73:3.md)) |
| تَنْقُصُ | Fiziksel ve biyolojik çürüme | İnsan bedeninin ölümden sonra toprak tarafından aşındırılıp eksiltilmesi bağlamı (Kâf [50:4](https://lisan.digital/tr/ayet/50:4.md)) |
| تَنْقُصُوا | İktisadi hile ve adalet ihlali | Ticarette ölçü ve tartının eksik tutulmasının yasaklanması bağlamı (Hûd [11:84](https://lisan.digital/tr/ayet/11:84.md)) |
| مَنْقُوصٍ | Eksiksiz ve tam verilme | Ahiretteki amellerin ve cezaların karşılığının eksiltilmeden ödeneceği güvencesi (Hûd [11:109](https://lisan.digital/tr/ayet/11:109.md)) |
| يُنْقَصُ | Biyolojik ömrün belirlenmesi | İnsanın yaşam süresinin ilahi bilgi ve takdir uyarınca eksiltilmesi bağlamı (Fâtır [35:11](https://lisan.digital/tr/ayet/35:11.md)) |
| يَنْقُصُوكُمْ | Sözleşmeye riayet ve güven | Müşriklerin müminlerle yaptıkları antlaşmanın şartlarından hiçbir şeyi çiğnememeleri bağlamı (Tevbe [9:4](https://lisan.digital/tr/ayet/9:4.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İmanın mahiyeti ve sıfatlar | İmanın amelle artıp eksilmesi meselesi ile ilahi kemal karşısında noksan sıfatların nefyedilmesi | Yetkinlik derecelerinin düşüşü ve ontolojik noksanlık |
| Fıkıh | Akitler, ölçü-tartı ve ayıplar | Satım akdinde malın miktarında eksiklik olması, kusur (naks) sebebiyle muhayyerlik hakkı ve tartıda hak kısma | Hukuki ve akdi sorumluluğun ihlali, haksız kazanç |
| Tefsir | Kozmolojik ve toplumsal ayetler | Arzın etrafından eksiltilmesinin fetihler mi yoksa coğrafi ve iklimsel gerileme mi olduğu tartışması | Hâkimiyetin ve fiziki sınırların daralması |
| Hadis | İbadetler ve takvim | Hilalin gözetilmesiyle ramazan ayının yirmi dokuz gün sürmesi halinde hükmün eksilmeyeceği beyanı | Miktar olarak azalsa bile şer'i sevap ve değerin tam kalması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi | Kullukta takva ve imtihan | Sadakat ölçütü | Varlığın noksanlığı acziyeti gösterirken, ibadette noksanlık yapmamak takvanın gereğidir | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve biyolojik yasalar | Entropi ve yıpranma | Bozulma ilkesi | Maddenin ve canlı organizmanın zamanla aşınması, toprağın bedeni eksiltmesi ilkesidir | Kesin |
| Siyasi | Hâkimiyet ve antlaşma ahlakı | Toprak ve meşruiyet kaybı | Dengelerin değişimi | Zulümle yönetilen güçlerin sınırlarının gerilemesi ve akit şartlarına sadakat gösterilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Ticaret ve pazar ahlakı | Eksik tartı ve hile yasağı | Pazar emniyeti | Malın miktarını veya kalitesini çalarak servet transferi yapmanın engellenmesi | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Çıkarma işlemi ve negatif türev | Bir niceliğin mevcut değerinden bir birimin düşürülmesi; sistem enerjisinin veya kütlesinin zamanla azalma eğilimi göstermesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sözleşme ihlali ve hak daraltılması | Hukuki bir mukavelede taraflardan birinin taahhüt ettiği edimi eksik ifa etmesi veya bireyin meşru payından kısılması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca pazar tezgâhındaki basit kilo eksikliği veya matematiksel çıkarma işlemi olarak algılayıp ahlaki ve ontolojik derinliğinden koparmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Arzın sınırlarının daraltılmasından ömrün takdirine, bedenin toprakta çürümesinden ahitlerin harfiyen korunmasına kadar bütüncül bir adalet ve varlık kanunu olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal çöküşlerin temel sebebi olan ölçü ve hak ihlalinin yalnızca bireysel bir günah gibi görülüp medeniyetlerin meşruiyetini yitirme sebebi olduğunun anlaşılamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın kemal ve zeval döngüsünü, insanın mülkiyet ve adaletle olan imtihanını ve ilahi adaletin hiçbir ameli zayi etmeksizin tam karşılık vereceğini temellendirir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Şuayb aleyhisselamın kavmine yönelik iktisadi uyarılarında, ahiretteki hesap ve ceza ayetlerinde, yeryüzünün hâkimiyet dengelerini anlatan kıssalarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mal ve servet edinmenin her yolunun meşru olduğu algısını yıkar; küçük görünen eksiltmelerin kâinatın adalet terazisini sarsan büyük bir zulüm olduğunu ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kaptan sıvının, bir sürüden hayvanın veya bir yığından tanelerin eksilmesi; cismin hacminin ve ağırlığının azalması.
- Soyut anlam: Belirlenmiş hak, adalet, ömür veya ahit sınırlarından bir payın haksızca veya fıtri kanunlar gereği daraltılması ve eksiltilmesi.
- Sistematik karşılık: Tamlık ve denge durumunu temsil eden varlık ve ahlak matrisinde, negatif değişimle ortaya çıkan açık ve adaletsizlik durumu.
- LaTeX modeli: $$N(t) = T_0 - \int_{0}^{t} \delta(\tau) \, d\tau \quad \text{burada} \quad \delta(\tau) > 0 \implies N(t) < T_0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $T_0$ başlangıçtaki tamlığı, hak edilen payı veya belirlenmiş bütünü simgeler. $\delta(\tau)$ zamana veya eyleme bağlı eksiltme fonksiyonudur. Bu fonksiyonun sıfırdan büyük olması durumunda, nihai durum olan $N(t)$ değeri başlangıçtaki tamlık sınırının altına düşerek noksanlığı ve eksilmeyi üretir.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/2:155.md) — وَنَقْصٍ

وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَالْجُوعِ وَنَقْصٍ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَنْفُسِ وَالثَّمَرَاتِ وَبَشِّرِ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Andolsun ki sizi, biraz korku, biraz açlık, biraz da mallardan, canlardan ve mahsullerden yana eksiklikle imtihan edeceğiz, sabredenlere müjdele.

### [Araf 7:130](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/7:130.md) — وَنَقْصٍ

وَلَقَدْ أَخَذْنَا آلَ فِرْعَوْنَ بِالسِّنِينَ وَنَقْصٍ مِنَ الثَّمَرَاتِ لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, Firavun hanedanını düşünüp ibret alırlar diye yıllarca kuraklık ve mahsullerinin kıtlığıyla tutup sıktık.

### [Tevbe 9:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/9:4.md) — يَنْقُصُوكُمْ

إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ لَمْ يَنْقُصُوكُمْ شَيْئًا وَلَمْ يُظَاهِرُوا عَلَيْكُمْ أَحَدًا فَأَتِمُّوا إِلَيْهِمْ عَهْدَهُمْ إِلَى مُدَّتِهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Yalnız muahede yaptığınız müşriklerden, muahede hükümlerinde size karşı bir eksiklik yapmayan ve aleyhinizde kimseye yardım etmeyenler, müstesnadır. O halde anlaşmayı, sonuna kadar tamamlayın. Muhakkak ki Allah, müttakileri sever.

### [Hud 11:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/11:84.md) — تَنْقُصُوا

وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ

Meal (IK): Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı. Dedi ki: Ey kavmim; Allah’a kulluk edin, O’ndan başka ilahınız yoktur. Ölçüyü tartıyı eksik tutmayın. Ben sizi, iyi bir halde, refah içinde görüyorum. Ve sizi azabla kuşatacak bir günden korkuyorum.

### [Hud 11:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/11:109.md) — مَنْقُوصٍ

فَلَا تَكُ فِي مِرْيَةٍ مِمَّا يَعْبُدُ هَؤُلَاءِ مَا يَعْبُدُونَ إِلَّا كَمَا يَعْبُدُ آبَاؤُهُمْ مِنْ قَبْلُ وَإِنَّا لَمُوَفُّوهُمْ نَصِيبَهُمْ غَيْرَ مَنْقُوصٍ

Meal (IK): Öyleyse bunların taptıkları şeyler konusunda sakın şüphede olma. Daha önce babalarının taptıkları gibi onlar da taparlar. Onların paylarını eksiksiz ödeyeceğiz.

### [Rad 13:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/13:41.md) — نَنْقُصُهَا

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسَابِ

Meal (IK): Görmüyorlar mı ki; Biz, yeryüzünün etrafından gitgide eksiltmekteyiz. Allah hükmünü verir. O’nun hükmünü bozacak yoktur. Ve O, hesabı çabuk görendir.

### [Enbiya 21:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/21:44.md) — نَنْقُصُهَا

بَلْ مَتَّعْنَا هَؤُلَاءِ وَآبَاءَهُمْ حَتَّى طَالَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ أَفَلَا يَرَوْنَ أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا أَفَهُمُ الْغَالِبُونَ

Meal (IK): Evet Biz; onlara da, atalarına da geçimlikleri verdik. Öyle ki ömürleri kendilerine uzun geldi. Fakat şimdi görmüyorlar mı ki; Biz; o yeryüzüne gelip çevresinden eksiltip durmaktayız. Onlar mıdır galip gelenler şu halde?

### [Fatır 35:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/35:11.md) — يُنْقَصُ

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ جَعَلَكُمْ أَزْوَاجًا وَمَا تَحْمِلُ مِنْ أُنْثَى وَلَا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِنْ مُعَمَّرٍ وَلَا يُنْقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلَّا فِي كِتَابٍ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ

Meal (IK): Allah, sizi topraktan yaratmıştır, sonra bir damla sudan sonra da sizleri çiftler olarak var etmiştir. Hiç bir dişi O’nun bilgisi olmadan hamile kalmaz ve doğum yapmaz. Bir ömürlünün çok yaşaması ve ömrünün azalması ancak kitabdadır. Muhakkak ki bu; Allah’ a pek kolaydır.

### [Kaf 50:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/50:4.md) — تَنْقُصُ

قَدْ عَلِمْنَا مَا تَنْقُصُ الْأَرْضُ مِنْهُمْ وَعِنْدَنَا كِتَابٌ حَفِيظٌ

Meal (IK): Doğrusu Biz; toprağın onlardan neleri eksilttiğini biliyoruz. Katımızda da her şeyi saklayan bir kitab vardır.

### [Müzzemmil 73:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/ayet/73:3.md) — انْقُصْ

نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِيلًا

Meal (IK): Yarısından veya ondan biraz eksilt.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Nukade” çözülmüş ip demektir. Naks kopuk ip demektir. Noksan eksiklik anlamındadır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والصاد والنون معهما
ن ق ص، ق ن ص يستعملان فقط نقص: النّقْصُ: الخسران في الحظ، والنُّقصان مصدر، ويكون قدر الشيء الذاهب. من المنقوص، اسم له.
ونَقَصَ الشيء نقصاً ونُقصاناً، مصدر، ونُقصانه كذا وكذا، وهذا قدر الذي ذهب.
ونَقَصْتُه أنا، يستوي فيه اللازم والمجاوز.
والنَّقيصهُ: الوقيعة في الناس، والانتِقاصُ الفعل، وانتقَصْتُ حقه إذا نَقَصْتُه مرة بعد مرة.
وتقول: ليست عليه مَنْقَصَةٌ في عيشه.
قنص: القَنَصُ والقَنيصُ: الصيد.
والقانِصُ والقَنّاصُ: الصياد، وصدت وقَنَصْتُ واصطدت واقَتَنَصْتُ يستوي تصريفها.
والقانِصةُ: هنة كحجيرة في بطن الطائر، ويجوز بالسين.
والقَنيصُ جماعة القانص كالحجيج جمع الحاج، قال الأخطل:
آنس صوت قَنيصٍ أو أحس بهم		كالجن يقفون من جرم وأنمار

##### Türkçe

**القاف** ve **الصاد** ve **النون** bunlarla birlikte

ن ق ص، ق ن ص yalnızca kullanılırlar. **نقص**: **النّقْصُ**: talihte ziyan; ve **النُّقصان** mastardır; ve giden şeyin miktarı olur. **المنقوص**’tan; onun için bir isimdir.

Ve **نَقَصَ** şey, **نقصاً** ve **نُقصاناً**; mastar. Ve onun **نُقصانه**’u şöyle ve şöyle; ve bu, gidenin miktarıdır.

Ve ben onu **نَقَصْتُه**; onda lâzım ve müteaddî eşit olur.

Ve **النَّقيصهُ**: insanlarda çekiştirme; ve **الانتِقاصُ** fiildir; ve onun hakkını **انتقَصْتُ**: onu defa sonra defa **نَقَصْتُ** ettiğim zaman.

Ve dersin: onun geçiminde üzerinde bir **مَنْقَصَةٌ** yoktur.

**قنص**: **القَنَصُ** ve **القَنيصُ**: av.

Ve **القانِصُ** ve **القَنّاصُ**: avcı; ve avladım ve **قَنَصْتُ** ve avladım ve **اقَتَنَصْتُ**; onların tasrifi eşit olur.

Ve **القانِصةُ**: kuşun karnında küçük bir oda gibi bir şey; ve **السين** ile caiz olur.

Ve **القَنيصُ**: **القانص**’ın topluluğu; **الحجيج**’in **الحاج**’ın cemi olması gibi. **الأخطل** dedi ki:
آنس صوت **قَنيصٍ** أو أحس بهم		كالجن يقفون من جرم وأنمار

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَقَصَ الشيء نَقْصاً ونُقْصاناً، ونَقَصْتُهُ أنا، يتعدَّى ولا يتعدَّى. وانْتَقَصَ الشيءُ، أي نَقَصَ. وانْتَقَصْتُهُ أنا. وانْتَقَصَ المشتري الثمنَ، أي استحَطَّ. والمَنْقَصَةُ: النَقْصُ. والنَقيصَة: العيبُ، وفلان يَتَنَقَّصُ فلاناً، أي يقع فيه ويثْلُبُهُ.

##### Türkçe

**نَقَصَ** şey **نَقْصاً** ve **نُقْصاناً** (olarak) eksildi; ve ben onu **نَقَصْتُهُ**; geçişli olur ve geçişsiz olur. Ve şey **انْتَقَصَ**; yani **نَقَصَ**. Ve ben onu **انْتَقَصْتُهُ**. Ve müşteri fiyatı **انْتَقَصَ**; yani indirim istedi. Ve **المَنْقَصَةُ**: **النَقْصُ**. Ve **النَقيصَة**: ayıp; ve falan, falanı **يَتَنَقَّصُ**; yani onun hakkında konuşur ve onu yerer.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ص ن
نقص ، قنص ، صنق ، قصن : ( مستعملة ) .
نقص : قال الليث : النقصُ : الْخُسْرانُ في الحظِّ والنُّقصَانُ يكونُ مَصْدَراً ويكون قدْر الشيء الذَّاهِب من المنقوصِ تقول : نَقَصَ الشيءُ يَنْقُص نَقْصاً ونُقْصاناً ، فهو مصدرٌ ، وتقول نُقصَانه كذَا وكَذَا وهذا قدر الذَّاهبِ .
أبو عبيد في بابِ فَعلَ وفعلتهُ نَقصَ الشيءُ ونقصتُهُ أنا ، اسْتَوَى فيه الفعلُ اللازمُ والمجاوِزُ ، والنَّقِيصَةُ : الوقِيعَة في الناس والفعل الانتقاصُ ، وكذلك انتقاصُ الحقِّ وأنشد :
وذَا الرَّحْم لا تنتقصْ حَقّهُ
فإنَّ القطيعةَ في نَقْصِهِ
وجاءَ في السُّنَّةِ : انتقَاصُ الماء ، وهو
الانتِضاحُ بالماء بعد التَّطْهير رَدٌّ للوَسْواسِ ، اللحْياني في بابِ الإتباعِ إنهُ لَطَيبٌ نقيصٌ .
وقال ابن دريد : سمعتُ خُزَاعِيّاً يقول لِلطيبِ إذا كانت له رائحةٌ طيِّبةٌ إنه لنقيصٌ .
وقال امرُؤ القَيْس :
كلونِ السَّيالِ وهو عَذْبٌ نَقيص
قنص : قال الليث : القَنَصُ والقَنيصُ : الصيد ، والقانصُ والقَنَّاصُ : الصَّيادُ ، وقَنَصْتُ واقْتَنَصْتُ كقولكَ : صِدْتُ واصطدْتُ ، والقانصةُ هَنَةٌ كأنَّها حُجيْرٌ في بَطنِ الطائرِ . ويقال بالسِّين والصَّادُ أَحْسنُ .
وقَنَصُ بن معدِّ بْنِ عَدْنانَ أخو نِزارٍ .
وجاء في الحديثِ : أنَّ النُّعْمانَ بن المُنْذِرِ كان من أشلاءِ قَنَصَ بن مَعَدَ .
صنق : أهمله الليث .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الصُّنُقُ : الأَصِنَّةُ .
وقال أبو زيد في ( نوادِرهِ ) : أصْنَقَ الرَّجُل في مالهِ إصناقاً : إذا أحْسَنَ القيَامَ عَليهِ ، ورجلٌ مِصناقٌ ومِيصَابٌ إذا لزم ماله وأَحْسنَ القيامَ عليه .
وفي ( النَّوادِرِ ) : جَمَلٌ صَنقَةٌ وصنَخَةٌ وقَبْصاة وقَبْصة إذا كانَ ضَخْماً كبيراً ، وهذه صَنَقةٌ من الحَرَّة ، وصَمَقَةٌ وصَمَغَةٌ وهو ما غَلُظَ .
قصن : أنشد ابن السكيت :
يا رِيَّهَا اليومَ عَلَى مُبِينِ
عَلَى مُبينٍ جَرِدِ القَصينِ
أرادَ بهِ القصيمَ فأبْدلَ الميم نُوناً .

##### Türkçe

ق ص ن
**نقص** ، **قنص** ، **صنق** ، **قصن** : (kullanılanlar).

**نقص** : Leys dedi: **النقصُ**: talihte ziyan; **النُّقصَانُ** bazen mastar olur, bazen de eksiltilenden giden şeyin miktarı olur. Şöyle dersin: **نَقَصَ** şey **يَنْقُص** **نَقْصاً** ve **نُقْصاناً**; bu, mastardır. Ve dersin: onun **نُقصَانه** şu ve şu kadardır; bu da gidenin miktarıdır.

Ebû Ubeyd, **فَعلَ** ve **فعلتهُ** babında: **نَقصَ** şey ve ben onu **نقصتُ**; onda lâzım fiil ile müteaddî fiil eşit oldu. **النَّقِيصَةُ**: insanlar hakkında vaki‘a (düşürme) ve fiil, **الانتقاصُ**tır; aynı şekilde hakkın **انتقاصُ**u da. Şiir okudu:
وذَا الرَّحْم لا تنتقصْ حَقّهُ
فإنَّ القطيعةَ في نَقْصِهِ

Sünnette geldi: **انتقَاصُ الماء**; o, vesveseyi reddetmek için temizlenmeden sonra su ile serpiştirmedir. Lihyânî, **الإتباعِ** babında: “O, hoş kokuludur, **نقيصٌ**dur” dedi.

İbn Düreyd dedi: Huzâî birini, güzel koku için, onda güzel bir koku bulunduğunda: “O, elbette **لنقيصٌ**dur” derken işittim.

İmru’ul-Kays dedi:
كلونِ السَّيالِ وهو عَذْبٌ نَقيص

**قنص** : Leys dedi: **القَنَصُ** ve **القَنيصُ**: av; **القانصُ** ve **القَنَّاصُ**: avcı. **قَنَصْتُ** ve **اقْتَنَصْتُ**; senin “**صِدْتُ** ve **اصطدْتُ**” demen gibi. **القانصةُ**: kuşun karnında sanki küçük bir taşlık gibi olan bir şeydir. **بالسِّين** ile de söylenir; **الصَّادُ** daha güzeldir.

**قَنَصُ بن معدِّ بْنِ عَدْنانَ**: **نِزارٍ**’ın kardeşidir.

Hadiste geldi: **النُّعْمانَ بن المُنْذِرِ**’in, **قَنَصَ بن مَعَدَ**’in parçalarından olduğu.

**صنق** : Leys onu ihmal etti.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصُّنُقُ**: **الأَصِنَّةُ** dedi.

Ebû Zeyd, ( **نوادِرهِ** )’de dedi: Adam malında **أصْنَقَ** **إصناقاً**: ona iyi bakıp gözettiği zaman. Ve **مِصناقٌ** ve **مِيصَابٌ** (olan) adam: malına yapışıp ona iyi bakıp gözettiği zaman.

( **النَّوادِرِ** )’de: **جَمَلٌ صَنقَةٌ** ve **صنَخَةٌ** ve **قَبْصاة** ve **قَبْصة**: iri büyük olduğu zaman. Ve bu, **صَنَقةٌ**’dır, **الحَرَّة**’den. Ve **صَمَقَةٌ** ve **صَمَغَةٌ**; o, kalınlaşan şeydir.

**قصن** : İbnü’s-Sikkît şiir okudu:
يا رِيَّهَا اليومَ عَلَى مُبِينِ
عَلَى مُبينٍ جَرِدِ القَصينِ

Bununla **القصيمَ**’i kastetti; **الميم**’i **نُوناً** olarak değiştirdi.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل)  النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه بالضّم. والنَّقَل بفتح القاف: ما بقي من صِغار الحجارة إذا قلِعَت، لأنَّها تنقَل. والنَّقيل: الطَّريق، لأنَّه لا يسلُكه إلاَّ مُنتقِل. والمَنْقَلة: المَرْحلة. وضَربٌ من السَّير يقال لـه نَقِيل، وهو ذلك القياس، وكَأنَّه([3]) المداومةُ على السَّيْر. والمُنَقَّل: الخُفُّ الخَلَق، لأنَّ عليه ينتقل الماشي حَتَّى ينخرق. وكذلك النَّقَل في البَعير: داءٌ يصيب خُفَّه فينخرق. والرِّقاع التي يُرقع بها خُفُّه: النَّقائِل.
ومن الباب المُناقَلَة: مُراجَعة الحديث أو الإنشاد، كأنَّك نقلتَ حديثَك إليه ونَقَلَ حديثَه إليك. والنِّقَال: أن تشرب الإبل ثم تَترك ثم تعود إلى الماء فتشربَ، ولا يُفعَل ذلك بها بل تفعله هي. ويقولون: إن النَّقْلةَ: القَناة. وينشدون:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ([4])والمشهور: "يُقلقل صَعْدة([5])".
(نقم)  النون والقاف والميم أُصَيلٌ يدلُّ على إنكارِ شيءٍ وعَيبه. ونَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ: أنكرتُ عليه فِعلَه. والنِّقْمة من العذاب والانتقام، كأنَّه أنْكَر عليه فعاقَبَه. وقولهم للنَّفس نقيمة، وهو ميمون النَّقيمة، إنما هي من الإبدال، والأصل نَقِيبَة.
(نقه)  النون والقاف والهاء كلمةٌ تدلُّ على البُرْء من المرض، ثم يستعار. ونَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً: أفاق، فهو نَاقِهٌ. ويقولون: نَقِهَ الحديثَ مثل فهم، بكسر القاف، فرقاً بينه وبين الأوّل. والقياس واحد، لأنَّه إذا نَقِهَه فقد برِئَ من الشّكِّ فيه. قال اللِّحياني: يقال: أنْقِهْ لي سَمْعكَ، أي أرْعِنِيهِ، كأنَّه يقول: حتّى تفْهمَ ما أقول. وبَلَغنا أنَّ أهل المدينة يسمُّون الاستفهام: الاستِنْقاه.
(نقي)  النون والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على نظافةٍ وخلوص. منه نَقَّيْتُ الشّيءَ: خلّصتُه ممّا يشوبُه تنقيةً. وكذلك يقال: انتقَيت الشّيءَ كأنَّك أخَذتَ أفضلَه وأخلَصَه. والنُّقَاوة: أفضَلُ ما انتقَيْت من شيء. والنَّقَاة: الرّديُّ فيما يقال، كأنَّه الذي انتُقِيَ فطُرِح وقال بعضهم: نَقاة كلِّ شيء: ردِيُّه إلا التَّمْر، فإنَّ نَقَاتَه خِيارُه.
وفي الباب النِّقْيُ: مُخُّ العظام، سمِّيَ لخُلوصه ونظافته. ويقال لشَحْمة العَين من الشَّاة السَّمينة وغيرِها: النِّقْي. وناقةٌ لا تُنقِي. قال:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
وأمَّا الفرّاء فزعَم أنّ الأنقاء: كلُّ عظمٍ ذي مُخّ. وهذا إنْ صحَّ فهو على تسمية العرب الشَّيءَ باسم غيرِه إذا كان مُجاوراً له.
(نقب)  النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10]) والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
(نقث)  النون والقاف والثاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على خَلْطِ شيءٍ بشيء ونَقْلِه. ونَقَثَ ما في منزلي أجْمَع: نقَلَه كلَّه. ونَقّثوا حديثَهم: خلَطوه، كما ينقّث الطَّعام. وخرج ينقِّث: يُسرع في نقل قوائمه. ونَقَثت العظمَ أنْقُثُه: استخرجتُ ما فيه من المُخّ.
(نقح)  النون والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَنحِيَتِك شيئاً عن شيء. ونَقَّحت العصا([13]): شَذَّبتُ عنها أُبَنَهَا. ومنه شِعرٌ مُنَقَّحٌ، أي مفتَّشٌ مُلقىً عنه ما لا يصلُح فيه. ونَقَحت([14]) العَظم: استخرجتُ مُخَّه.
(نقخ)  النون والقاف والخاء كلمةٌ تدلُّ على قَرْع شيء. وماءٌ نُقَاخٌ: بارد عذب، كأنَّه ينقَخ العطشَ ببَردهِ، أي يقرَعُه. والنَّقْخ: نَقْب الرَّأْس عن الدِّماغ.
(نقد)  النون والقاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إبراز شيءٍ وبُروزه. من ذلك: النَّقَد في الحافر، وهو تقشُّرُهُ. حافرٌ نَقِدٌ: متقشِّر. والنَّقَد في الضِّرس: تكسُّره، وذلك يكون بتكشُّف لِيطِه عنه.
ومن الباب: نَقْد الدِّرهم، وذلك أن يُكشَف عن حالِهِ في جَودته أو غير ذلك. ودرهمٌ نَقْدٌ: وازِنٌ جيّد، كأنَّه قد كُشِف عن حاله فعُلم. ويقال للقُنفُذ الأنْقد. يقولون: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، إذا باتَ يسرِي [لَيلَه([15])] كلَّه. وهو ذلك القياس. لأنَّه كأنَّه يَسرِي حَتَّى يَسْرُوَ عنه الظَّلامَ. ويقولون: إنَّ الشَّيْهَمَ لا يرقُد اللَّيلَ كلَّه. وتقول العرب: ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء، إذا لم يزَلْ ينظُر إليه.
ومما شذَّ عن الباب: النَّقَد: صِغار الغَنَم، وبها يشبَّه الصبيُّ القمِيُّ الذي لا يكاد يَشِبّ.
(نقذ)  النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
(نقر)  النون والقاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَرعِ شيءٍ حَتَّى تُهْزَم فيه هَزْمَةٌ، ثم يتوسَّع فيه.
[منه] منقار الطَّائر، لأنه يَنقُر به الشَّيء حتّى يؤثِّر فيه. ونَقَرت الرَّحَى بالمنقار، وهي تلك الحديدة.
ومن الباب نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه، وذلك بَحْثُك عنه، كأنَّ عِلمَك به نَقْرٌ فيه. ونقرت الرّجلَ: عِبْتُه([16])، كأنَّك قرعتَ بشيءٍ فأثّرتَ فيه. وقالت امرأةٌ لبعلِها: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"، أي مُرَّ بي على الرِّجال الذين ينظُرونني، ولا تمرَّ بي على النِّساء اللواتي يغتَبْنَنِي. والنُّقرة: موضعٌ يبقَى فيه ماءُ السَّيل، كأنَّه قد نُقِر نَقْراً فهُزِم. وواحِد المناقِرَ منْقر([17])، وهي آبارٌ صغار ضيّقة الرؤوس، كأنَّها قد نُقِرت في الأرض نَقْراً. ونُقْرة القَفَا: الوَقْبة فيه. والنَّقير: نُكتة في ظَهر النَّواة. والنَّقير: أصلُ شجرةٍ يُنقَر ويُنْبَذُ فيه. وهو الذي جاءَ النَّهْيُ فيه. وفلانٌ كريم النَّقِير، أي الأصل، كأنَّه المكانُ الذي نُقِر عنه حَتَّى خَرَج منه. وقولهم: دَعَاهُم النَّقَرَى: أن يَدعُوَ جماعة ويدعَ آخَرين من لُؤمِه. وهو قياسٌ صحيح، لأنَّه لا يُنادِيهِمْ أجمع، لكنْ يأتي* المَحفِلَ فيُوحِي  إلى واحدٍ كأنَّه ينقُره، أو ينقُره بيده ليقومَ معه. والنَّاقور: الصُّور الذي يَنفُخ فيه المَلَكُ يومَ القيامة، وهو يَنقُر العالَمِينَ بقَرْعِهِ.
ومن الباب: نقَّرت عن الأمر، إذا بحثْتَ عنه.
ومما شذَّ عن الأصل قولهم: أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً: أقْلَعَ. وفي الحديث: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"، كأنَّه لا يُقلِع عن تعذيبه. قال:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ([18]) *
(نقز)  النون والقاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على دقة([19]) وخفّة وصِغَر. منه النَّقْز: الوَثْب. ونواقز الظَّبْي: قوائِمُه. ونَقَزُ النّاسِ: أرذالُهم. والنَّقَز: الرَّجُل الرَّدِيّ والنُّقَاز: داءٌ يأخذ الغنم فيَقْلَقُ عنه ولا يستقِرّ. والنَُّقَّاز: صِغار العَصافِير.
(نقس)  النون والقاف والسين أصَيلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء غير حَسَن. ونَقَسته: عِبْته، كأنَّك لطَخْتَه بشيءٍ قبيح. وأصلُه نِقْس المِداد، والجمع أنقاس.
(نقش)  النون والقاف والشين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استخراج شيءٍ واستيعابِه حَتَّى لا يُتركَ منه شيء؛ ثم يقاس ما يقاربه. منه نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش وهو نَتْفُه. ومنه المناقَشة: الاستقصاء في الحساب حَتَّى لا يُتركَ منه شيء. وفي الحديث: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". ويقال: شَجَّةٌ منقوشةٌ: تُنقَشُ منها العظام، أي تُستَخرَج. ويقال: نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم: نقَّيتُه من الشَّوْك. والنَّقيش: المتاع المتفرِّق، كأنَّه انتُقِشَ بعضُه من بعض، أي فارق بعضُه بعضاً. ومن الباب: نقْشُ الشَّيء: تحسينه، كأنَّه ينقُشُه، أي يَنفِي عنه معايِبَه ويحسِّنُه.ثم يستعار هذا فيقال: نقشت العِذْق([20]). وهو أنْ تَضرِبَه بالشَّوك حتى يُرْطِبَ. ويقولون: جادَ ما انتقَشْتَ هذا، أي ما اختَرْتَه. وهذا نَقِيشُ هذا، أي مثلُه. وما للهِ([21]) ضِدٌّ ولا نَقِيش، أي ما له مَن يماثِلُه في صورتِه ونَقْشِه.
(نقص)  النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
(نقض)  النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
(نقط)  النون والقاف والطاء أُصيلٌ يدلُّ على نُكتةٍ لطيفةٍ في الشيء. يقال للقطعة من النَّخْل: نُقْطة. ويقال: إنَّه تشبيهٌ في القِلَّة بالنُّقطة.
(نقع)  النون والقاف والعين أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على استقرارِ شيءٍ كالمائعِ في قراره، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل نَقَع الماء في مَنْقعه: استقرّ. واستَنْقع الشيءُ في الماء. والنَّقُوع: ما نُقِع في الماء، كدواءٍ([25]) أو نبيذ. والمِنْقَع ذلك الإناء. والمِنْقَع([26]) كالقُدَيرة للصَّبيّ يُطرح فيه اللَّبن ويُطعَمه. ويقال له مِنْقَع البُرَم، ويكون من حجارة. والنَّقيع: شراب* يتَّخَذ من زَبيب، كأنَّ الزَّبيب يُنقَع لـه. والنَّقِيع: الحَوْض يُنقَع فيه التَّمر. والنَّقِيع والنَّقْع: الماء الناقع. وماءٌ ناقعٌ كالنَّاجع، كأنَّه استقرَّ قرارَه فكَسَر الغُلَّة. وكذلك النَّقُوع. والنَّقيع: البئر الكثيرة الماء. ونَقْع البئر الذي جاء في الحديث: ماؤها، كأنها قرارٌ له. والأنقوعة: وَقْبَةُ الثَّرِيد. وقولهم: "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ"، أي مُعاوِدٌ للأمر مرَّةً بعد مرة. كذا يقولون، ووجهه عندنا أنَّ الطَّائر الحَذِر لا يَرِدُ المَشارِعَ حذَراً على نَفْسه، لكنَّه يأتي المناقع يَشْرَبُ ليَسْلَم؛ وكذلك الرّجُل الكيِّس الحَذِر، لا يتقحَّمُ إلاَّ مواضعَ السَّلامةِ في أُموره. والنَّقيعة: المحض من اللَّبن. فأمَّا النقيعة فقال قومٌ: ما يُحْرَزُ من النَّهْب قبل القَسْم. قال الشاعر:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ([27])ويقال: بل النَّقيعة: الطَّعام يُتَّخَذ للقادم من السفر، كأنّه إذا أُعِدّ لـه فقد نقع أي أُقِرّ. وهذان الوجهان أحسَنُ ما قيل في ذلك، لأنَّهما أقْيَس. ويقولون: النَّقيعة: الجَزُور تُنقَع عَن عدّة إبل، كالفَرَعةِ تُذبَح عن غَنَم.
وأمَّا الأصل الآخر فالنَّقيع: الصُّرَاخ، وهو النَّقْع أيضاً. ونقَعَ الصوتُ: ارتفَعَ. قال:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ([28])ويقال: النَّقع: صوت النّعامة. والنّقَّاع: الرَّجُل يَتكثَّر بما ليس عنده، كأنه يَصيح به.
وأمَّا قولهم: انتُقعَ لونُه، فهو من الإبدال، والأصل امْتُقعَ، وقد  ذَكَر [نا] هُ.
--------------ـــ
([1])  التكملة من المجمل.
([2])  في الجمهرة (3: 164).
([3])  في الأصل: "وكأن".
([4]) البيت للمفضل النكري، كما في اللسان (محق) الأصمعيات 54، وهو في المجمل (محق، نقل) بدون نسبة. وقد سبق في (محق).
([5]) فيما سبق: "يقلب صعدة".
([6]) في الأصل: "ونقيب"، صوابها من المجمل.
([7]) في الأصل: "الضعيف"، تحريف. وفي المجمل: "يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته".
([8]) في الأصل: "الخوف"، صوابه في المجمل واللسان. وزاد في اللسان: "ورأسها من داخل".
([9]) لدريد بن الصمة، في اللسان (نقب) وأمالي القالي (2: 161) والبيان (1: 107) والأغاني
(13: 130).
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (نقب، أقط).
([11]) في الأصل: "ومعينهم"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "النقب".
([13])  في الأصل: "نقحت عن العصا".
([14])  في الأصل: "وتنقح"، تحريف، وأثبت ما في المجمل.
([15])  التكملة من المجمل.
([16])  في المجمل: "اغتبته وعبته".
([17])  منقر، كمنبر، ومنقر أيضاً بضم الميم والقاف.
([18]) لذؤيب بن زنيم الطهوي، في اللسان (نقر) وإصلاح المنطق 259، 480 ونوادر أبي زيد 119. وصدره:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
          ورواية النوادر: "عن شيء عناني".
([19]) في الأصل: "رق".
([20])  في الأصل: "الغدق".
([21])  في الأصل: "ما له"، صوابه من المجمل.
([22]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "منتقض الأرض من الكمأة".
([23]) في الأصل: "الأنقاض والقرقرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) الرجز لشظاظ الضبي اللص، كما في اللسان (نقض). ورواية اللسان: "عجوز من نمير"، ورواية الأصل تطابق رواية المجمل.
([25])  في الأصل: "لدواء"، وأثبت ما في المجمل.
([26])  ويقال منقعة أيضاً، كما في المجمل واللسان.
([27])  لمهلهل في اللسان (قدر، نقع، قدم)، كما سبق في حواشي (قدم) حيث أنشد البيت من قبل.
([28]) للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 واللسان (نقع).

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والقاف وما يثلثهما**)

(**نقل**)  **النون والقاف واللام**: Bir şeyin bir yerden bir yere dönüştürülmesine delâlet eden sahih bir asıldır; sonra bundan dallandırılır. Denir ki: **نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً**: onu taşıdım, onu taşırım, taşıma. Ve at, ayaklarını **نَقْلاً** ile hareket ettirdi. Ve **فرسٌ** **مِنْقَل**: ayakların nakli (yer değiştirmesi) hızlı olan (attır). Ve yarıklardan **المُنقِّلَة**: ondan kemiklerin örtüsünün taşındığı (yerinden oynatıldığı) olandır. Ve **النُّقْل**: içenin içkisi üzerine yediği şeydir. İbn Düreyd derdi: o fetha iledir ve damme edilmez; insanlar onu damme ile söylerler. Ve **النَّقَل** (kafın fethasıyla): küçük taşlardan, söküldükleri zaman kalan şeydir; çünkü onlar taşınır. Ve **النَّقيل**: yoldur; çünkü onu ancak yer değiştiren (yolcu) tutar. Ve **المَنْقَلة**: konak (menzil)dir. Ve yürüyüşten bir tür ki ona **نَقِيل** denir; o da o kıyastır; sanki o, yürüyüşe devamlılıktır. Ve **المُنَقَّل**: eskiyen mesttir; çünkü onun üzerinde yürüyen kimse, delininceye kadar yer değiştirir. Ve aynı şekilde devede **النَّقَل**: mestine isabet eden bir hastalıktır da delinir. Ve mestini yamamakla yamalanan yamalar: **النَّقائِل**.

Ve babdan **المُناقَلَة**: hadisi veya inşadı karşılıklı gözden geçirme; sanki sen sözünü ona naklettin ve o da sözünü sana nakletti. Ve **النِّقَال**: develerin içmesi, sonra bırakılması, sonra suya dönüp içmesidir; bu onlara yaptırılmaz, fakat onu kendileri yapar. Ve derler ki: **النَّقْلة**: kamıştır. Ve inşad ederler:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ
Ve meşhur olan: “**يُقلقل صَعْدة**”.

(**نقم**)  **النون والقاف والميم**: Bir şeyi inkâr etmeye ve ayıplamaya delâlet eden bir asılcıktır. **نَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ**: onun fiilini ona inkâr ettim. Ve azaptan ve intikamdan **النِّقْمة**: sanki onu inkâr etti de onu cezalandırdı. Ve nefse “**نقيمة**” demeleri ve “o, **ميمون النَّقيمة**” (nıkımesi uğurlu) demeleri ancak ibdâldendir; asıl **نَقِيبَة**’dir.

(**نقه**)  **النون والقاف والهاء**: Hastalıktan iyileşmeye delâlet eden bir kelimedir; sonra ödünç alınır. **نَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً**: ayıldı; o hâlde o **نَاقِهٌ**’dir. Ve derler ki: **نَقِهَ الحديثَ** “anladı” gibi; kafın kesresiyle; onu birinciden ayırmak için. Kıyas birdir; çünkü onu anladıysa, ondaki şüpheden beri olmuştur. Lihyânî dedi: denir ki: **أنْقِهْ لي سَمْعكَ**; yani onu bana yönelt; sanki der ki: söylediğimi anlayıncaya kadar. Ve bize ulaştı ki Medine ehli istifhama (soru sormaya): **الاستِنْقاه** derler.

(**نقي**)  **النون والقاف والحرف المعتلّ**: Temizliğe ve hâlisliğe delâlet eden bir asıldır. Ondan: **نَقَّيْتُ الشّيءَ**: onu, onu bulandırandan arındırdım; arındırma olarak. Ve aynı şekilde denir: **انتقَيت الشّيءَ**: sanki onun en iyisini ve en hâlisini aldın. Ve **النُّقَاوة**: bir şeyden seçtiğinin en iyisidir. Ve **النَّقَاة**: denildiği üzere kötü olandır; sanki seçildi de atıldı. Ve bazısı dedi: her şeyin **نَقاة**’si: kötüsüdür; hurma hariç; çünkü onun **نَقاة**’si seçkinidir.

Ve babda **النِّقْيُ**: kemiklerin iliğidir; hâlisliği ve temizliği sebebiyle adlandırıldı. Ve semiz koyundan ve başkasından gözün iç yağ tabakasına: **النِّقْي** denir. Ve bir deve: **لا تُنقِي** (ilik çıkarmaz). Dedi ki:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
Ama Ferrâ, **الأنقاء**’nın: iliği olan her kemik olduğunu iddia etti. Bu sahihse, bu, Arapların bir şeyi, ona komşu olan başka bir şeyin adıyla adlandırması üzerinedir.

(**نقب**)  **النون والقاف والباء**: Bir şeyde açmaya delâlet eden sahih bir asıldır. **نقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً**. Ve baytar, hayvanın göbeğini deler ki ondan su çıkarsın. Ve o demir parçası **مِنْقب**’dir. Ve **كلبٌ نقيبٌ**: gırtlağı delindi; sesi zayıflasın diye; aşağı kimseler bunu yapar ki misafir onun sesini işitmesin. Ve **النَّاقِبة**: yandan çıkan, içe saldıran bir yaradır. Ve devenin mesti **نَقِبَ**: delik delik oldu; **نَقَباً**. Ve **النُّقْبة**: uyuzun ilk belirenidir. Çoğulu **نُقَب**. Dedi:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ
Ve kıyası sahihdir; çünkü o, deriyi delen bir şeydir. Ve babdan: **النِّقاب**: işlerin âlimi; sanki onların üzerinde **نَقَّب** etti de onları istinbât etti; yahut onlardan araştıran âlim. Dedi:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ
Ve **النَّقب** ve **المَنْقَبة**: dağdaki yoldur; hepsi tek bir kıyastır. Ve **نقَّبوا في البِلاد**: yürüdüler. Aslı, **النُّقوب**’da (yollarda) yürümektir. Ve **النَّقيب**: kavmin **نقيب**’i: onların şahidi ve kefilidir. Onun manası ile **النِّقاب** (âlim) manası birdir; çünkü onların işlerini araştırır; yahut sırları deldiği gibi deler. Ve **المَنْقَبَة**: kerim fiildir; kıyası sahihdir; çünkü o, şöhret bulmuş güzel bir şeydir; sanki ondan araştırıldı.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: kadının **نِقاب**’ı. Ve **ناقَبْتُ فلاناً**: ona ansızın rastladım. Ve **النُّقْبة**: içinde bağcık olan, izar gibi bir elbisedir; **النِّطاق** değildir.

Ama renk için **النُّقْبة** denir; ve o, **حسن النُّقْبة**’dir; yani renk. Ve mümkündür ki birincidendir; sanki ondan bir şey araştırıldı da bir şey ortaya çıktı.

(**نقث**)  **النون والقاف والثاء**: Bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu nakletmeye delâlet eden sahih bir kelimedir. **نَقَثَ ما في منزلي أجْمَع**: onun hepsini taşıdı. Ve **نَقّثوا حديثَهم**: sözlerini karıştırdılar; yemeğin karıştırılması gibi. Ve **خرج ينقِّث**: ayaklarını taşımada (yer değiştirmede) hızlanır. Ve **نَقَثت العظمَ أنْقُثُه**: içindeki iliği çıkardım.

(**نقح**)  **النون والقاف والحاء**: Bir şeyi bir şeyden ayıklamaya delâlet eden sahih bir asıldır. **نَقَّحت العصا**: ondan budaklarını temizledim. Ondan: **شِعرٌ مُنَقَّحٌ**: yani araştırılmış, onda uygun olmayan şey atılmış. Ve **نَقَحت العَظم**: iliğini çıkardım.

(**نقخ**)  **النون والقاف والخاء**: Bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **ماءٌ نُقَاخٌ**: soğuk tatlı sudur; sanki soğukluğuyla susuzluğu **ينقَخ** eder; yani onu vurur. Ve **النَّقْخ**: beynin üzerinden başı delmektir.

(**نقد**)  **النون والقاف والدال**: Bir şeyi ortaya çıkarmaya ve onun belirginleşmesine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: toynakta **النَّقَد**; o, onun soyulmasıdır. **حافرٌ نَقِدٌ**: soyulmuş. Ve azı dişinde **النَّقَد**: onun kırılmasıdır; bu, onun etinin (diş etinin) ondan açığa çıkmasıyla olur.

Ve babdan: dirhemi **نَقْد** etmek; bu, onun iyiliğinde veya başka şeyde hâlinin açığa çıkarılmasıdır. Ve **درهمٌ نَقْدٌ**: tartısı tam, iyi; sanki hâli açığa çıkarıldı da bilindi. Ve kirpiye **الأنْقد** denir. Derler ki: “**باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد**”; eğer bütün gecesini gece yürüyüşüyle geçirdiyse. Ve o, o kıyastır; çünkü sanki karanlık ondan gidinceye kadar yürür. Ve derler ki: **الشَّيْهَمَ** bütün gece uyumaz. Ve Araplar der: falan kimse **يَنْقُد الشَّيء** etmeyi sürdürdü; eğer ona bakmayı sürdürdüyse.

Ve babdan şâz olan şeylerden: **النَّقَد**: küçük koyunlardır; onunla, neredeyse büyümeyen cılız çocuk benzetilir.

(**نقذ**)  **النون والقاف والذال**: Bir şeyi kurtarıp ayıklamaya delâlet eden sahih bir asıldır. **أنقذتُه منه**: onu ondan kurtardım. Ve **فرسٌ نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmış (attır); ve atlar **نقائذ**. Ve senin kurtardığın her şey **نَقَذٌ**’dür.

(**نقر**)  **النون والقاف والراء**: Bir şeyi vurup çarpmaya, onda bir oyuk açılıncaya kadar; sonra onda genişletmeye delâlet eden sahih bir asıldır.

[Ondan] kuşun **منقار**’ı; çünkü onunla şeyi **يَنقُر** eder, ta ki onda iz bıraksın. Ve **نَقَرت الرَّحَى بالمنقار**: değirmeni **المنقار** ile (oydum); o da o demir parçadır.

Ve babdan: **نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه**: onu araştırdın; sanki senin onu bilmen, onda bir **نَقْر**dır. Ve **نقرت الرّجلَ**: onu ayıpladım; sanki bir şeyle vurdun da onda iz bıraktın. Ve bir kadın kocasına dedi: “Beni **بَنِي نَظَرَى**’nın yanından geçir, **بَنَاتِ نَقَرَى**’nın yanından geçirme”; yani beni bana bakan erkeklerin yanından geçir; beni gıybet eden kadınların yanından geçirme. Ve **النُّقرة**: sel suyunun kaldığı yerdir; sanki **نُقِر** edilip oyulmuştur. Ve **المناقِر**’in teki **منْقر**’dır; bunlar, başları dar küçük kuyulardır; sanki yerde **نَقْراً** ile oyulmuşlardır. Ve ensenin **نُقْرة**’si: ondaki çukurdur. Ve **النَّقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta. Ve **النَّقير**: bir ağacın kökü; oyulur ve içinde şıra yapılır; nehiy bunun hakkında gelmiştir. Ve falan kimse **كريم النَّقِير**: yani asıl (soylu); sanki o, ondan oyulup çıkarılan yerdir. Ve “onları **النَّقَرَى** çağırdı” sözleri: bir topluluğu çağırıp başkalarını çağırmamasıdır; alçaklığından. Ve bu sahih bir kıyastır; çünkü onları topluca çağırmaz; fakat meclise gelir de birine fısıldar; sanki onu **ينقُره** eder; yahut eliyle onu dürter ki onunla kalksın. Ve **النَّاقور**: kıyamet günü meleğin üfleyeceği sûrdur; o, vuruşuyla âlemleri **يَنقُر** eder.

Ve babdan: **نقَّرت عن الأمر**: eğer onu araştırdıysan.

Ve asıldan şâz olan şeylerden: **أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً**: vazgeçti. Ve hadiste: “Allah, müminin katilinden **لِيُنْقِرَ** olacak değildir”; sanki ona azap etmekten vazgeçmez. Dedi:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ *

(**نقز**)  **النون والقاف والزاء**: İnceliğe, hafifliğe ve küçüklüğe delâlet eden bir asılcıktır. Ondan **النَّقْز**: sıçramadır. Ve ceylanın **نواقز**’i: ayaklarıdır. Ve insanların **نَقَزُ**’u: aşağılarıdır. Ve **النَّقَز**: kötü adamdır. Ve **النُّقَاز**: koyunlara isabet eden bir hastalıktır; ondan dolayı yerinde durmaz, çırpınır. Ve **النَُّقَّاز**: küçük serçelerdir.

(**نقس**)  **النون والقاف والسين**: Güzel olmayan bir şeyle bir şeyi lekelemeye delâlet eden bir asılcıktır. **نَقَسته**: onu ayıpladım; sanki onu çirkin bir şeyle lekeledin. Aslı **نِقْس المِداد**’dır; çoğulu **أنقاس**.

(**نقش**)  **النون والقاف والشين**: Bir şeyi çıkarmaya ve onu tamamen tüketmeye, ondan hiçbir şey bırakmamaya delâlet eden sahih bir asıldır; sonra ona yakın olan kıyas edilir. Ondan: **نَقْش الشَّعْر بالمِنقاش**; o, onu yolmaktır. Ondan **المناقَشة**: hesapta, ondan hiçbir şey bırakmayıncaya kadar ince eleyip sık dokumaktır. Ve hadiste: “Hesapta **نُوقِشَ** edilen azap görür.” Ve denir: **شَجَّةٌ منقوشةٌ**: ondan kemikler **تُنقَشُ** edilir; yani çıkarılır. Ve denir: **نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم**: onu dikenden temizledim. Ve **النَّقيش**: dağınık eşya; sanki onun bir kısmı bir kısmından **انتُقِشَ** edildi; yani bir kısmı bir kısmından ayrıldı. Ve babdan: bir şeyin **نقْشُ**’u: onu güzelleştirmektir; sanki onu **ينقُشُه** eder; yani kusurlarını ondan giderir ve onu güzelleştirir. Sonra bu ödünç alınır da denir: **نقشت العِذْق**. O, onu dikenle dövmendir; ta ki olgunlaşsın. Ve derler ki: “**جادَ ما انتقَشْتَ هذا**”; yani bunu ne güzel seçtin. Ve “bu, bunun **نَقِيشُ**’idir”; yani onun benzeridir. Ve Allah’ın ne bir zıddı vardır ne de bir **نَقِيش**; yani suretinde ve nakşında ona benzeyen yoktur.

(**نقص**)  **النون والقاف والصاد**: Tek bir kelimedir; o da **النَّقْص**: artmanın zıddıdır. **نَقَصَ الشيءُ**; ve ben onu **نَقَصْتُ**; ve o **مَنْقوص**’tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıptır; denir: onda **نقيصةٌ** yok; yani eksilen bir şey yok. Bütün babın dönüşü buna göredir.

(**نقض**)  **النون والقاف والضاد**: Bir şeyi bozup çözmeye delâlet eden sahih bir asıldır; bazen de ses cinsinden bir manaya delâlet eder. **نَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ**. Ve **النَّقيض**: bozulmuş olandır; bu yüzden zayıf deveye **نِقْضٌ** denir; sanki yolculuklar onu **نَقَضَتْ** etti; çoğulu **أنقاض**. Ve şiirde **المُنَاقَضَة** bundandır; sanki o, arkadaşının kurduğunu bozmak ister. Ve ahdi bozmak da ondandır. Ve **النِّقْض**: yerden trüfü çıkarmak istediğinde, toprağın ondan sökülüp kaldırılan kısmıdır. **نَقضْتُها نقضاً**. Ve yara **انتقضت**: sanki kaynaşmıştı da sonra bozuldu.

Ama ses: eklemlerin sesine onların **نَقِيض**’i denir; o, birincisine yakındır; çünkü sanki onlar bozulur da o sırada onlardan bir ses işitilir. Ve tavuk **أنقَضَت**: ses çıkardı. Ve **الإنقاض**: çökmüş deve yavrusunu sürmektir. Dedi:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ
Der ki: onun, onunla **تُقرقِر** ettiği devesini çaldım; ona da onunla **تُنْقِضُ** edeceği bir genç deve bıraktım.

(**نقط**)  **النون والقاف والطاء**: Şeyde latif bir noktaya delâlet eden bir asılcıktır. Hurma ağaçlarından parçaya **نُقْطة** denir. Ve denir: azlıkta noktaya benzetmedir.

(**نقع**)  **النون والقاف والعين**: İki sahih asıldır: birincisi, akışkan gibi bir şeyin kendi yerinde durmasına delâlet eder; ikincisi, seslerden bir sese.

Birincisi: **نَقَع الماء في مَنْقعه**: duruldu. Ve şey suda **استَنْقع** etti. Ve **النَّقُوع**: suda ıslatılan şeydir; ilaç veya nebiz gibi. Ve **المِنْقَع**: o kaptır. Ve **المِنْقَع**: çocuğa küçük tencere gibi; içine süt konur ve ona yedirilir. Ona **مِنْقَع البُرَم** denir; taşlardan olur. Ve **النَّقيع**: kuru üzümden yapılan içecektir; sanki kuru üzüm onun için ıslatılır. Ve **النَّقِيع**: hurmanın ıslatıldığı havuzdur. Ve **النَّقِيع** ve **النَّقْع**: durulmuş sudur. Ve **ماءٌ ناقعٌ**: **النَّاجع** gibi; sanki yerinde durdu da susuzluğu kırdı. Ve aynı şekilde **النَّقُوع**. Ve **النَّقيع**: suyu çok kuyu. Ve hadiste gelen kuyunun **نَقْع**’ı: onun suyudur; sanki o, onun kararıdır. Ve **الأنقوعة**: tiridin çukurudur. Ve “o, **شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ**” sözleri: bir işe defalarca dönen demektir. Böyle derler; bunun yönü bize göre şudur: ürkek kuş, kendini sakınarak su başlarına varmaz; fakat selamet bulmak için durgun su yerlerine gelir, içer; aynı şekilde akıllı, ihtiyatlı adam da işlerinde ancak selamet yerlerine atılır. Ve **النَّقيعة**: sütün safıdır. Ama **النقيعة** hakkında bir kavim dedi: taksimden önce yağmadan elde edilip korunan şeydir. Şair dedi:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ
Ve denir: bilakis **النَّقيعة**: yolculuktan gelen için yapılan yemektir; sanki onun için hazırlandığında **نقع** etti; yani yerleştirildi. Bu iki vecih, bu hususta söylenenin en iyisidir; çünkü ikisi daha kıyaslıdır. Ve derler ki: **النَّقيعة**: bir deve sayısı yerine ıslatılan (tahsis edilen) deve kesimidir; koyun için kesilen **الفَرَعة** gibi.

Ama diğer asıl: **النَّقيع**: çığlıktır; o da **النَّقْع**’dır. Ve **نقَعَ الصوتُ**: yükseldi. Dedi:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ
Ve denir: **النَّقع**: devekuşunun sesidir. Ve **النّقَّاع**: yanında olmayan şeyle çokluk taslayan adamdır; sanki onunla bağırır.

Ama “**انتُقعَ لونُه**” sözleri: ibdâldendir; asıl **امْتُقعَ**’dır; onu zikrettik.

--------------ـــ
([1])  Tekmile, **المجمل**’dendir.
([2])  **الجمهرة**’de (3: 164).
([3])  Asılda: “**وكأن**”.
([4]) Beyit, **المفضل النكري**’nindir; **اللسان**’da (**محق**) **الأصمعيات** 54; ve **المجمل**’de (**محق**، **نقل**) nisbesizdir. Daha önce (**محق**)’ta geçti.
([5]) Daha önce: “**يقلب صعدة**”.
([6]) Asılda: “**ونقيب**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([7]) Asılda: “**الضعيف**”; tahriftir. **المجمل**’de: “**يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته**”.
([8]) Asılda: “**الخوف**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır. **اللسان**’da artırdı: “**ورأسها من داخل**”.
([9]) **دريد بن الصمة**’nindir; **اللسان** (**نقب**) ve **أمالي القالي** (2: 161) ve **البيان** (1: 107) ve **الأغاني** (13: 130).
([10]) **أوس بن حجر**’indir; divanında 3 ve **اللسان** (**نقب**، **أقط**).
([11]) Asılda: “**ومعينهم**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([12])  Asılda: “**النقب**”.
([13])  Asılda: “**نقحت عن العصا**”.
([14])  Asılda: “**وتنقح**”; tahriftir; **المجمل**’de olan sabit kılındı.
([15])  Tekmile, **المجمل**’dendir.
([16])  **المجمل**’de: “**اغتبته وعبته**”.
([17])  **منقر**; **منبر** gibi; ve **منقر** da mim ve kafın dammesiyle.
([18]) **ذؤيب بن زنيم الطهوي**’nindir; **اللسان** (**نقر**) ve **إصلاح المنطق** 259, 480 ve **نوادر أبي زيد** 119. Sadrı:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
**النوادر** rivayeti: “**عن شيء عناني**”.
([19]) Asılda: “**رق**”.
([20])  Asılda: “**الغدق**”.
([21])  Asılda: “**ما له**”; doğrusu **المجمل**’dendir.
([22])  **المجمل**’de de böyledir. **اللسان**’da: “**منتقض الأرض من الكمأة**”.
([23]) Asılda: “**الأنقاض والقرقرة**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([24]) Recez, **شظاظ الضبي اللص**’undur; **اللسان** (**نقض**)’da. **اللسان** rivayeti: “**عجوز من نمير**”; asıl rivayeti **المجمل** rivayetine uygundur.
([25])  Asılda: “**لدواء**”; **المجمل**’de olan sabit kılındı.
([26])  **المجمل** ve **اللسان**’da olduğu gibi **منقعة** da denir.
([27])  **مهلهل**’indir; **اللسان** (**قدر**، **نقع**، **قدم**)’da; daha önce (**قدم**) haşiyelerinde geçti; orada beyit daha önce inşad edildi.
([28]) **لبيد**’indir; divanında 15 (1881 baskısı) ve **اللسان** (**نقع**).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النقص: الخسران في الحظ، والنقصان المصدر، ونقصته فهو منقوص. قال تعالى: ﴿ونقص من الأموال والأنفس﴾ [البقرة/155]، وقال: ﴿وإنا لموفوهم نصيبهم غير منقوص﴾ [هود/109]، ﴿ثم لم ينقصوكم شيئا﴾ [التوبة/4]. * نقض
- النقض: انتثار العقد من البناء والحبل، والعقد، وهو ضد الإبرام، يقال: نقضت البناء والحبل والعقد، وقد انتقض انتقاضا، والنقض المنقوض، وذلك في الشعر أكثر، والنقض: كذلك، وذلك في البناء أكثر (قال التبريزي: والنقض: مصدر نقضت الحبل والعهد، والبناء أنقضه نقضا. تهذيب إصلاح المنطق 1/82)، ومنه قيل للبعير المهزول: نقض، ومنتقض الأرض من الكمأة نقض، ومن نقض الحبل والعقد استعير نقض العهد. قال تعالى: ﴿الذين عاهدت منهم ثم ينقضون عهدهم﴾ [الأنفال/56]، ﴿الذين ينقضون عهد الله﴾ [البقرة/27]، ﴿ولا تنقضوا الأيمان بعد توكيدها﴾ [النحل/91] ومنه المناقضة في الكلام، وفي الشعر كنقائض جرير والفرزدق (وقد جمعها أبو عبيدة في كتاب، وهو مطبوع)، والنقيضان من الكلام: ما لا يصح أحدهما مع الآخر. نحو: هو كذا، وليس بكذا في شيء واحد وحال واحدة، ومنه: انتقضت القرحة، وانتقضت الدجاجة: صوتت عند وقت البيض، وحقيقة الانتقاض ليس الصوت إنما هو انتقاضها في نفسها لكي يكون منها الصوت في ذلك الوقت، فعبر عن الصوت به، وقوله: ﴿الذي أنقض ظهرك﴾ [الشرح/3] أي: كسره حتى صار له نقيض، والإنقاض: صوت لزجر القعود، قال الشاعر:
*أعلمتها الإنقاض بعد القرقره*
(هذا عجز بيت، وشطره:
*رب عجوز من أناس شهبره*
وهو لشظاظ لص من بني ضبة، والرجز في اللسان (نقض) ؛ والمجمل 3/882)
ونقيض المفاصل: صوتها.

##### Türkçe

- **النقص**: talihte ziyan; **النقصان** mastardır; **نقصته**: onu eksilttim; o da **منقوص**tur. Yüce Allah dedi ki: ﴿ونقص من الأموال والأنفس﴾ [البقرة/155], ve dedi: ﴿وإنا لموفوهم نصيبهم غير منقوص﴾ [هود/109], ﴿ثم لم ينقصوكم شيئا﴾ [التوبة/4]. * **نقض**
- **النقض**: bina ve ipteki düğümün, düğümün çözülüp dağılmasıdır; ve (yine) düğümdür; o, **الإبرام**ın zıddıdır. Denir ki: **نقضت** binayı, ipi ve düğümü; ve **انتقض** (da) **انتقاضا** ile. **النقض**: **المنقوض**tur; bu, şiirde daha çoktur. **النقض**: böyledir; bu da binada daha çoktur. (Tebrîzî dedi ki: **النقض**: **نقضت** ipi ve ahdi(n) mastarıdır; bina(ya gelince) onu **أنقضه** **نقضا** ile. تهذيب إصلاح المنطق 1/82). Bundan dolayı zayıflamış deveye **نقض** denildi; yerin trüftenin (çıktığı yerden) çatlamış olanı **نقض**tur. İpin ve düğümün **نقض**undan, ahdin **نقض**u ödünçlenmiştir. Yüce Allah dedi ki: ﴿الذين عاهدت منهم ثم ينقضون عهدهم﴾ [الأنفال/56], ﴿الذين ينقضون عهد الله﴾ [البقرة/27], ﴿ولا تنقضوا الأيمان بعد توكيدها﴾ [النحل/91]. Bundan (olmak üzere) sözde **المناقضة** vardır; şiirde de Cerîr ile Ferazdak’ın **نقائض**leri gibi (onu Ebû Ubeyde bir kitapta toplamıştır; o basılıdır). Sözden **النقيضان**: birinin diğeriyle birlikte sahih olmadığı şeydir. Şu gibi: tek bir şeyde ve tek bir hâlde “o şöyledir” ve “şöyle değildir”. Bundan (olmak üzere): **انتقضت** çıban; ve **انتقضت** tavuk: yumurta vaktinde ses çıkardı. **الانتقاض**ın hakikati ses değildir; ancak o vakitte sesin ondan meydana gelmesi için onun kendi içinde **انتقاض**ıdır; böylece ses onunla ifade edildi. Ve O’nun sözü: ﴿الذي أنقض ظهرك﴾ [الشرح/3], yani: onu kırdı; ta ki onun için bir **نقيض** oldu. **الإنقاض**: çökmüş deveyi sürmek için bir sestir. Şair dedi ki:
*أعلمتها الإنقاض بعد القرقره*
(bu bir beytin aczidir; ve onun şatrı:
*رب عجوز من أناس شهبره*
ve o, Benî Dabbe’den bir hırsız olan Şazâz’ındır; recez Lisân’da (**نقض**)dadır; ve el-Mücmel 3/882).
**نقيض** eklemlerin: onların sesidir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ق ص
نقصه حقّه نقصاً وانتقصه‏.‏
ونقص بنفسه نقصاناً‏.‏
وانتقص واستنقص الثمن‏:‏ استحطّه‏.‏
وانتقصه وتنقّصه‏:‏ عابه‏.‏
وما فيه نقيصة ومنقصة وفلان ذو نقائص ومناقص‏.‏

##### Türkçe

ن ق ص
Onun hakkını **نقصه**; **نقصاً** olarak eksiltti ve onu **انتقصه**.
Ve kendi kendine **نقص**; **نقصاناً** olarak eksildi.
Ve fiyatı **انتقص** ve **استنقص**: onu düşürttü.
Ve onu **انتقصه** ve **تنقّصه**: onu ayıpladı.
Ve onda **نقيصة** ve **منقصة** yoktur; ve falan **ذو نقائص** ve **مناقص** sahibidir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّقْصُ: الخُسْران في الحظِّ، والنقصانُ يكون مصدراً ويكون قدر الشيء الذاهب من المنقوص. نَقَصَ الشيءُ يَنْقُصُ نَقْصاً ونُقْصاناً ونَقِيصةً ونَقَصَه هو، يتعدى ولا يتعدى؛ وأَنْقَصَه لغة؛ وانْتَقَصَه وتَنَقَّصَه: أَخذ منه قليلاً قليلاً على حد ما يجيءُ عليه هذا الضرب من الأَبنية بالأَغلب. وانْتَقَصَ الشيءُ: نَقَصَ، وانْتَقَصْتُه أَنا، لازمٌ وواقعٌ، وقد انْتَقَصَه حقَّه. أَبو عبيد في باب فَعَلَ الشيءُ وفَعَلْتُ أَنا: نَقَصَ الشيءُ ونَقَصْتُه أَنا، قال: وهكذا قال الليث، وقال: استوى فيه فَعَلَ اللازمُ والمُجاوز. واسْتَنْقَصَ المُشتري الثمنَ أَي اسْتَحَطَّ، وتقول: نُقْصانُه كذا وكذا هذا قدْرُ الذاهب؛ قال ابن دريد: سمعت خزاعيّاً يقول للطيِّب إِذا كانت له رائحة طيِّبة: إِنه لَنَقِيصٌ؛ وروى قول امرئ القيس:
كلَوْن السَّيالِ وهو عذب نَقِيص
أَي طيِّب الريح. اللحياني في باب الإِتباع: طَيِّبٌ نَقِيص. وفي الحديث: شَهْرا عِيدٍ لا يَنْقُصان، يعني في الحكم، وإِن نَقَصا في العدد أَي أَنه لا يَعْرِِضُ في قلوبكم شكٌّ إِذا صُمتم تسعة وعشرين، أَو إِن وقَعَ في يوم الحجّ خطأٌ لم يكن في نُسُكِكم نَقْصٌ. وفي الحديث: عشر من الفِطْرة وانْتقاص الماء، قال أَبو عبيد: معناه انْتِقاصُ البول بالماء إِذا غُسِل به يعني المذاكير، وقيل: هو الانتضاح بالماء، ويروى انْتِفاص، بالفاء، وقد تقدم. وفي الحديث: انْتِفاص الماء الاستنجاء، قيل: هو الانتضاح بالماء. قال أَُّبو عبيد: انْتقاصُ الماء غَسْلُ الذكَر بالماء، وذلك أَنه إِذا غسل الذكر ارتد البول ولم ينزل، وإِن لم يغسل نزل منه الشيء حتى يُسْتَبْرأَ.
والنَّقْصُ في الوافر من العَروض: حذْفُ سابعِه بعد إِسكان خامسه، نَقَصَه يَنْقُصُه نَقْصاً وانْتَقَصَه. وتَنَقَّصَ الرجلَ وانْتَقَصَه واسْتَنْقَصَه: نسب إِليه النُّقْصَانَ، والاسم النَّقِيصةُ؛ قال: فلو غَيرُ أَخوالي أَرادوا نَقِيصَتي،
جَعَلْتُ لهم فَوْقَ العَرانِينِ مِيسَما
وفلان يَنْتَقِصُ فلاناً أَي يقع فيه ويَثْلِبُه. والنَّقْصُ: ضعْفُ العقل. ونَقُصَ الشيءُ نَقاصَةً، فهو نَقِيصٌ: عَذُبَ؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:حَصَانٌ رِيقُها عَذْبٌ نَقِيص
والمَنْقَصَةُ: النَّقْصُ. والنَّقِيصةُ: العيب. والنقيصةُ: الوَقِيعةُ في الناس، والفِعْل الانْتِقاصُ، وكذلك انْتِقاصُ الحقّ؛ وأَنشد: وذا الرِّحْمِ لا تَنْتَقِصْ حقَّه،
فإِنَّ القَطِيعَة في نَقْصِ
وفي حديث بيع الرُّطَب بالتمر قال: أَيَنْقُص الرُّطَب إِذا يَبِس؟ قالوا: نعم، لفظُه استفهام ومعناه تنبيهٌ وتقرير لِكُنْهِ الحُكْم وعلَّته ليكون معتبراً في نظائره، وإِلا فلا يجوز أَن يخفى مثل هذا على النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، كقوله تعالى: أَلَيْسَ اللّهُ بكافٍ عَبْدَه؛ وقول جرير:
أَلَسْتُم خيرَ مَنْ رَكِبَ المَطايا

##### Türkçe

**النَّقْصُ**: talihteki ziyan; ve **النقصانُ** bazen mastar olur, bazen de eksiltilenden giden şeyin miktarı olur. **نَقَصَ** şey **يَنْقُصُ** **نَقْصاً** ve **نُقْصاناً** ve **نَقِيصةً**; ve onu **نَقَصَه**; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve **أَنْقَصَه** bir dildir (lehçedir); ve **انْتَقَصَه** ve **تَنَقَّصَه**: ondan azar azar aldı; bu tür kalıpların çoğunlukla geldiği tarz üzere. Ve **انْتَقَصَ** şey: **نَقَصَ**; ve ben onu **انْتَقَصْتُه**: lâzım ve vâki‘dir; ve onun hakkını **انْتَقَصَه**.

أَبو عبيد, **فَعَلَ** şey ve ben **فَعَلْتُ** بابında: şey **نَقَصَ** ve ben onu **نَقَصْتُه**; dedi ki: ve böylece el-Leys dedi; ve dedi ki: onda lâzım **فَعَلَ** ile mücâviz (geçişli) eşit oldu. Ve müşteri bedeli **اسْتَنْقَصَ** etti, yani **اسْتَحَطَّ** (indirim istedi); ve dersin ki: onun **نُقْصانُه** şu ve şu; bu gidenin miktarıdır; İbn Düreyd dedi ki: Huzâ‘î birini, güzel kokuya sahip olduğunda, güzel koku için şöyle derken işittim: “O, elbette **لَنَقِيصٌ**”; ve İmru’ul-Kays’ın sözünü rivayet etti:

كلَوْن السَّيالِ وهو عذب نَقِيص

yani güzel kokulu. el-Lihyânî, **الإِتباع** بابında: **طَيِّبٌ نَقِيص**. Ve hadiste: “İki bayram ayı **لا يَنْقُصان**”; yani hüküm bakımından; sayı bakımından eksilseler bile, yani yirmi dokuz oruç tuttuğunuzda kalplerinizde bir şüphe arız olmaz; yahut hac gününde bir hata vuku bulsa, menâsikinizde bir **نَقْصٌ** olmaz. Ve hadiste: “Fıtrattan on (şey) ve suyun **انْتقاص**ı”; Ebû Ubeyd dedi ki: manası, su ile yıkandığında, yani zekerler (erkeklik uzuvları) kastedilerek, su ile idrarın **انْتِقاصُ**ıdır; ve denildi ki: su ile serpiştirmedir; ve **انْتِفاص** diye, **الفاء** ile, rivayet olunur; ve daha önce geçti. Ve hadiste: suyun **انْتِفاص**ı istincâdır; denildi ki: su ile serpiştirmedir. Ebû Ubeyd dedi ki: suyun **انْتقاصُ**ı, zekerin su ile yıkanmasıdır; bu da şundandır ki, zeker yıkandığında idrar geri döner ve inmez; yıkamazsa ondan bir şey iner, ta ki **يُسْتَبْرأَ** edilinceye kadar.

Ve **النَّقْصُ** (terimi) arûzda **الوافر** bahri içinde: beşincisini sâkin kıldıktan sonra yedincisini hazfetmektir. Onu **نَقَصَه يَنْقُصُه نَقْصاً** ve onu **انْتَقَصَه**. Ve adamı **تَنَقَّصَ** etti ve onu **انْتَقَصَه** ve onu **اسْتَنْقَصَه**: ona **النُّقْصَانَ** nisbet etti; isim **النَّقِيصةُ**dır; dedi ki:

فلو غَيرُ أَخوالي أَرادوا نَقِيصَتي،
جَعَلْتُ لهم فَوْقَ العَرانِينِ مِيسَما

Ve falan, falanı **يَنْتَقِصُ**; yani onun hakkında konuşur ve onu yerer. Ve **النَّقْصُ**: aklın zayıflığı. Ve şey **نَقُصَ** **نَقاصَةً**; o hâlde o **نَقِيصٌ**: tatlı oldu; ve İbn Berrî bir şair için inşâd etti:

حَصَانٌ رِيقُها عَذْبٌ نَقِيص

Ve **المَنْقَصَةُ**: **النَّقْصُ**. Ve **النَّقِيصةُ**: ayıp. Ve **النقيصةُ**: insanlar hakkında vâki‘a (çekiştirme); fiil **الانْتِقاصُ**dur; ve aynı şekilde hakkın **انْتِقاصُ**ı; ve inşâd etti:

وذا الرِّحْمِ لا تَنْتَقِصْ حقَّه،
فإِنَّ القَطِيعَة في نَقْصِ

Ve yaş hurmanın kuru hurma ile satımı hadîsinde dedi ki: “Yaş hurma kuruduğunda **أَيَنْقُص** mu?” Dediler ki: evet. Lafzı istifhamdır; manası ise hükmün künhüne ve illetine dikkat çekme ve takrirdir ki benzerlerinde ibret alınsın; yoksa bunun gibi bir şeyin Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, gizli kalması câiz değildir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **أَلَيْسَ اللّهُ بكافٍ عَبْدَه**; ve Cerîr’in sözü:

أَلَسْتُم خيرَ مَنْ رَكِبَ المَطايا

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ق ص * * نَقَصَ * الشيء من باب نصر و * نُقْصَاناً * أيضا و * نَقَصَهُ * غيره يتعدى ويلزم قلت * النَّقْصُ * مصدر المُتعدي و * النُّقْصَانُ * مصدر اللازم والمُتعدي يتعدى إلى مفعولين تقول نقصه حقَّه قال الله تعالى ﴿ثم لم يَنْقُصُوكم شيئا﴾ وأما قولك نقص المال درهما والبُرُّ مُذا فدرهما ومُذا تمييز انتهى كلامي و * انْتَقَصَ * الشيء أي نقَصَ و * انْتَقَصَهُ * غيره أيضا و * اسْتَنْقَصَ * المُشتري الثمن أي استحطه و * المَنْقَصَةُ * بفتح الميم والقاف النَّقص و * النَّقِيصَةُ * العيب وفلان * يَنْتَقِصُ * فلانا أي يقع فيه ويثلبه

##### Türkçe

* ن ق ص * **نَقَصَ** şey, نصر بابındandır; ayrıca **نُقْصَاناً** (olarak da gelir). Ve başkası onu **نَقَصَهُ** (eksiltti); geçişli olur ve لازِم de olur. Dedim ki: **النَّقْصُ**, geçişli olanın mastarıdır; **النُّقْصَانُ** ise لازِم olanın ve geçişli olanın mastarıdır. (Geçişli olan) iki mef‘ûle geçer; “onun hakkını eksiltti” dersin. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿ثم لم **يَنْقُصُوكم** شيئا﴾.

Ama senin “mal bir dirhem eksildi; ve buğday şu kadar” sözün ise; burada “bir dirhem” ve “şu kadar” temyîzdir. Sözüm bitti.

Ve **انْتَقَصَ** şey: yani **نقَصَ**. Ve başkası da onu **انْتَقَصَهُ** (eksiltti). Ve **اسْتَنْقَصَ** müşteri, bedeli; yani ondan indirim istedi. Ve **المَنْقَصَةُ** (mîm ve kāfın fethiyle): eksiklik. Ve **النَّقِيصَةُ**: ayıp. Ve falan, falanı **يَنْتَقِصُ**: yani onun hakkında konuşur ve onu yerer.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَقَصَ
1 نَقَصَ ذ , (S, M, Mgh, Msb, K,) aor. نَقُصَ , (M, Msb,) inf. n. نُقْصَانٌ (S, M, A, Mgh, Msb, K) and نَقْصٌ, (S, M, A, Msb, K,) or the former of these two only, the latter being the inf. n. of the trans. verb, (MS,) and نَقِيصَةٌ (M) and تَنْقَاصٌ, (K,) [which last is an intensive form,] said of a thing, (S, M,) intrans., (S, M, Mgh, Msb, K,) It lost somewhat, decreased, diminished, lessened, wasted, waned, or became defective or deficient or incomplete or imperfect, after having been whole or complete or perfect: (IKtt, Msb, TA:) or he, or it, lost, or suffered loss or diminution, (A, K,) with respect to lot or portion: (K:) and ↓ انتقص signifies the same; (S, A, Mgh, Msb, K;) and so does ↓ تنقّص; (TK, [probably from the TA,] art. أَفن;) and so does ↓ تناقص: (TA:) [or this last signifies it lost somewhat, decreased, &c., gradually; contr. of تزايد.] It is said in a trad., (Mgh,) شَهْرَا عِيدٍ لَا يَنْقُصَانِ, (Mgh, K,) i. e. Ramadلn and Dhu-l-Hijjeh, (Mgh,) meaning, Two months of festival are not defective virtually (فِى الحُكْمِ) though they be defective in number [of days]; (K;) i. e. let no doubt occur in your hearts when ye fast nine and twenty days [instead of thirty]; nor if there happen a mistake respecting the day of the pilgrimage, will there be any deficiency in your performance of the rites thereof: (TA:) or, as some say, two months of festival will not be defective in one and the same year; but Et- Tahلwee disapproves of this explanation: some say that the meaning is, that though they be defective, or one of them be so, yet their recompense will be complete. (Mgh.) It is also said in a trad., اِنَّ العَمَلَ فِى عَشْرِ ذِى الحِجَّةِ لَا يَنْقُصُ ثَوَابُهُ عَمَّا فِى شَهْرِ رَمَضَانَ [Verily the deed that is done on the tenth of Dhu-l-Hijjeh, the recompense thereof will not fall short of that which is in the month of Ramadلn: for نَقَصَ عَنْ كَذَا means It fell short of such a thing.] (Mgh.) [On the expression فِى النُّقْصَانِ, as used in grammar, see غَفِيرٌ.] -A2- نَقَصَهُ, (S, M, Mgh, Msb, K,) aor. نَقُصَ , (Msb,) inf. n. نَقْصٌ, (MS,) [and accord. to the TK تَنْقَاصٌ and نُقْصَانٌ also, which last, however, is said in the MS to be an inf. n. of the intrans. verb only,] He made it to lose somewhat, decreased it, diminished it, curtailed it, lessened it, wasted it, impaired it, took from it, or made it defective or deficient or incomplete or imperfect, after it had been whole or complete or perfect; (Msb;) he made it (i. e. a share, or portion) defective or deficient: (K:) [the pronoun often relates to a man: see an ex. in art. ضوز, and another in art. وكس:] this is the [most] chaste form of the verb, and is that which occurs in the Kur.: (Msb:) ↓ انقصهُ also signifies the same; (M, Msb, K;) and so does ↓ نقّصهُ, (Msb, K,) inf. n. تَنْقِيصٌ: (TA:) but these two are of weak authority, and do not occur in chaste language: (Msb:) and ↓ انتقصهُ signifies the same: (S, Mgh, Msb, K:) or this last signifies he took from it by little and little; as also ↓ تنقّصهُ. (M, * TA [in the latter of which this is plainly said of both of the last two verbs; but in the M, it seems rather to be said of تنقّصه only.]) [See an ex. of the verb followed by من voce طَرَفٌ. You say also, نَقَصَ مِنْهُ كَذَا He cut off from it such a thing.] ― -b2- نَقَصَ is doubly trans.: (Msb:) you say نَقَصَهُ حَقَّهُ, (A, Mgh, Msb, TA,) inf. n. نَقْصٌ; (A, Mgh;) and in like manner, حَقَّهُ ↓ انتقصهُ; (M, A, * Mgh, * TA; *) He diminished, or impaired, to him his right, or due; endamaged him; or made him to suffer loss, or damage, or detriment, in respect of it; curtailed him, abridged him, deprived him, or defrauded him, of a portion of it; (Msb, * TA;) contr. of أَوْفَاهُ: (TA:) [and he abridged him, deprived him, or defrauded him, of it altogether; for نَقَصَهُ أَهْلَهُ وَمَالَهُ signifies sometimes He deprived him of his family and his property altogether: as appears from the following ex.:] نُقِصَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ وَبَقِىَ فَرْدًا [He was deprived of his family and his property, and remained alone]. (T, art. وتر.) الحَقِّ ↓ اِنْتِقَاصُ also signifies The denying, or disacknowledging, the right, or due. (TA.) ― -b3- See also 5.

2 نَقَّصَ see نَقَصَهُ.

4 أَنْقَصَ see نَقَصَهُ.

تنقّص
5 تنقّص ذ : see نَقَصَ. -A2- تنقّصهُ: see نَقَصَهُ. ― -b2- He attributed to him defect, or imperfection; i. e. to a man; (M;) as also ↓ انتقصهُ, and ↓ استنقصهُ: (M, TA:) he attributed or imputed to him, charged him with, or accused him of, a vice, fault, or the like; detracted from his reputation; censured him; reproached him; spoke against him; impugned his character; (S, A, K;) as also ↓ انتقصهُ: (A:) [and نَقَصَهُ signifies the same; for] IKtt says, that ↓ نقص [app. نُقِصَ], inf. n. نَقِيصَةٌ, signifies طعن عليه [app. طُعِنَ عَلَيْهِ]. (TA.)

6 تَنَاْقَصَ see نَقَصَ, where two meanings are assigned to it.

انتقص
8 انتقص ذ : see نَقَصَ. -A2- انتقصهُ: see نَقَصَهُ, in four places. ― -b2- See also 5, in two places.

استنقص الثَّمَنَ
10 استنقص الثَّمَنَ ذ He (the buyer, S) asked, demanded, or desired, a diminution, a lessening, a lowering, or an abatement, of the price. (S, A, K.) ― -b2- See also 5.

نَقْصٌ
نَقْصٌ ذ : see 1. ― -b2- [Used as a subst., Loss, or loss of somewhat, decrease, a state of diminution or lessening or washing or waning, defect, defectiveness, deficiency, incompleteness, or imperfection, after wholeness or completeness, or perfectness; as also ↓ نُقْصَانٌ; and ↓ مَنْقَصَةٌ signifies the same as نَقْص] as here rendered, agreeably with the explanation (i. e. of منقصة) in the PS., which is كَمِىْ: or, accord. to the A, مَنْقَصَةٌ seems to be syn. with نَقِيصَةٌ in the sense assigned to this last in the S, or in certain senses assigned to it in the K, which see below; and thus to be more restricted in application than نَقْصٌ]. (S, TA.) ― -b3- Weakness of intellect: (M, TA:) and weakness with respect to religion and intellect. (TA.) You say, دَخَلَ عَلَيْهِ نَقْصٌ فِى دِينِهِ وَعَقْلِهِ [There came upon him a weakness in his religion and his intellect]: but one should not say ↓ نُقْصَانٌ [in this case]: (K:) app. because النَّقْص is “ weakness; ” whereas النُّقْصَانُ is only “ a going away [of part of a thing] after [its having been in] a state of completeness. ” (TA.)

نُقْصَانٌ
نُقْصَانٌ ذ : see 1: ― -b2- see also نَقْصٌ, in two places. ― -b3- It also signifies The quantity that is gone, or lost, of a thing that is decreased or diminished or lessened. (Lth, A, K.) You say, نُقْصَانُهُ كَذَا وَكَذَا The quantity that is gone, or lost, of it is such and such. (TK.)

نَقِيصَةٌ
نَقِيصَةٌ ذ : see 1. ― -b2- A defect, an imperfection, a fault, a vice, or the like; syn. عَيْبٌ: (S, TA:) or a low, or base, quality, property, natural disposition, practice, habit, or action; (K, TA;) of a man: (TA:) or a weak quality, &c.: (IDrd, K, TA:) but the attribution of weakness to a quality, &c., requires consideration: and it seems that what is meant by lowness, or baseness, is what leads to نَقْص: (TA:) [↓ مَنْقَصَةٌ, also, accord. to the A, seems to be syn. with نَقِيصَةٌ in one or another of the senses explained above; but its primary signification is probably a cause of نَقْص, like as that of مَبْخَلَةٌ is a cause of بُخْل, and that of مَجْبَنَةٌ a cause of جُبْن: the pl. of نَقِيصَةٌ is نَقَائِصُ: and that of مَنْقَصَةٌ is مَنَاقِصُ.] You say, مَا فِيهِ نَقِيصَةٌ and ↓ مَنْقَصَةٌ [There is not in him any defect, imperfection, fault, or vice, &c.]: and فُلَانٌ ذُو نَقَائِصَ and مَنَاقِصَ [Such a one has defects, &c.]. (A, TA.) -A2- As a subst. from تَنَقَّصَهُ and اِنْتَقَصَهُ and اِسْتَنْقَصَهُ, [or, accord. to IKtt, as an inf. n. from نُقِص, and therefore from نَقَصَهُ also, (see 5,)] it signifies The attributing to a man defect, or imperfection: (M:) the attributing or imputing to men, charging them with, or accusing them of, vices, faults, or the like; censuring them; reproaching them; speaking against them; impugning their characters. (K.) A poet says,
فَلَوْ غَيْرُ أَخْوَالِى أَرَادُوا نَقِيصَتِى
جَعَلْتُ لَهُمْ فَوْقَ العَرَانِينِ مِيسَمَا
[But if others than my maternal uncles had desired to attribute to me defect, &c., I had set a brand upon them above the noses]. (M, TA.)

نَاقِصٌ
نَاقِصٌ ذ act. part. n. of 1. ― -b2- دِرْهَمٌ نَاقِضٌ signifies A dirhem deficient in weight; (Msb;) light and deficient: and نُقَّصٌ occurs as pl. of ناقص thus applied, agreeably with analogy. (Mgh.) ― -b3- [Hence, فِعْلٌ نَاقِصٌ meaning An incomplete, i. e. a non-attributive, verb: opposed to فِعْلٌ تَامٌّ.]

مَنْقَصَةٌ
مَنْقَصَةٌ ذ : pl. مَنَاقِصُ: see نَقِيصَةٌ, in four places: ― -b2- and see also نَقْصٌ.

مَنْقُوصٌ
مَنْقُوصٌ ذ pass. part. n. of نَقَصَهُ. (A, K.)

##### Türkçe

**نَقَصَ**
1 **نَقَصَ** ذ , (S, M, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **نَقُصَ** , (M, Msb,) mastarı **نُقْصَانٌ** (S, M, A, Mgh, Msb, K) ve **نَقْصٌ**, (S, M, A, Msb, K,) yahut bu ikisinden yalnız birincisi; ikincisi müteaddî fiilin mastarıdır, (MS,) ve **نَقِيصَةٌ** (M) ve **تَنْقَاصٌ**, (K,) [ki bu sonuncusu mübalağa sigasıdır,] bir şey hakkında söylenir, (S, M,) lâzım, (S, M, Mgh, Msb, K,) Bir miktarını yitirdi, azaldı, eksildi, kısıldı, azaldı, zayi oldu, sönüp azaldı; yahut, bütün veya tamam veya kâmil olduktan sonra, kusurlu veya noksan veya tamamlanmamış veya mükemmel olmayan oldu: (IKtt, Msb, TA:) yahut o, yahut o (şey), pay veya hisse bakımından, yitirdi, yahut kayıp veya eksilme gördü: (A, K,) (K:) ve ↓ **انتقص** aynı mânaya gelir; (S, A, Mgh, Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **تنقّص** da; (TK, [muhtemelen TA’dan,] md. **أَفن**;) ve bunun gibi ↓ **تناقص** da: (TA:) [yahut bu sonuncusu, bir miktarını yitirdi, azaldı, vb., tedricen mânasına gelir; **تزايد**’in zıddı.] Bir hadiste denir ki, (Mgh,) **شَهْرَا عِيدٍ لَا يَنْقُصَانِ**, (Mgh, K,) yani Ramazan ve Zü’l-Hicce, (Mgh,) mânası: iki bayram ayı, gün sayısı bakımından noksan olsalar bile, hüküm bakımından (فِى الحُكْمِ) gerçekte noksan değildir; (K;) yani, yirmi dokuz gün [otuz yerine] oruç tuttuğunuzda kalplerinize hiçbir şüphe düşmesin; hac gününe dair bir hata vuku bulsa da, onun menâsikini edanızda hiçbir eksiklik olmayacaktır: (TA:) yahut, bazılarının dediğine göre, iki bayram ayı aynı yılda noksan olmaz; fakat Et-Tahâvî bu açıklamayı uygun görmez: bazıları der ki mânası şudur: noksan olsalar da, yahut ikisinden biri noksan olsa da, sevapları tam olacaktır. (Mgh.) Bir hadiste ayrıca denir ki, **اِنَّ العَمَلَ فِى عَشْرِ ذِى الحِجَّةِ لَا يَنْقُصُ ثَوَابُهُ عَمَّا فِى شَهْرِ رَمَضَانَ** [Şüphesiz Zü’l-Hicce’nin onunda yapılan amel, sevabı bakımından Ramazan ayındakinden eksik olmaz: çünkü **نَقَصَ عَنْ كَذَا** “şu şeyden eksik kaldı” demektir.] (Mgh.) [Nahivde kullanılan **فِى النُّقْصَانِ** tabiri hakkında **غَفِيرٌ**’e bak.] -A2- **نَقَصَهُ**, (S, M, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **نَقُصَ** , (Msb,) mastarı **نَقْصٌ**, (MS,) [ve TK’ye göre **تَنْقَاصٌ** ve **نُقْصَانٌ** da; ancak bu sonuncusunun MS’de yalnız lâzım fiilin mastarı olduğu söylenir,] Ona bir miktarını yitirtmiş oldu, onu azalttı, onu eksiltti, onu kısalttı, onu azalttı, onu zayi etti, onu bozdu, ondan aldı; yahut, bütün veya tamam veya kâmil olduktan sonra, onu kusurlu veya noksan veya tamamlanmamış veya mükemmel olmayan kıldı; (Msb;) onu (yani bir payı veya hisseyi) kusurlu veya noksan kıldı: (K:) [zamir çoğu kez bir erkeğe râcidir: md. **ضوز**’da bir örneğe ve md. **وكس**’da bir başkasına bak:] bu, fiilin [en] fasih şeklidir ve Kur’ân’da vârid olan da budur: (Msb:) ↓ **انقصهُ** da aynı mânaya gelir; (M, Msb, K;) ve bunun gibi ↓ **نقّصهُ**, (Msb, K,) mastarı **تَنْقِيصٌ**: (TA:) fakat bu ikisi zayıf rivayetlidir ve fasih dilde vârid olmaz: (Msb:) ve ↓ **انتقصهُ** aynı mânaya gelir: (S, Mgh, Msb, K:) yahut bu sonuncusu, ondan azar azar aldı mânasına gelir; bunun gibi ↓ **تنقّصهُ** da. (M, * TA [ikincisinde bunun son iki fiilin ikisi hakkında açıkça söylendiği; fakat M’de daha ziyade yalnız **تنقّصه** hakkında söylenmiş göründüğü.]) [Fiilin **من** ile gelmesine bir örnek için md. **طَرَفٌ**’a bak. Şöyle de dersin: **نَقَصَ مِنْهُ كَذَا** “ondan şu kadar kesti/eksiltti”.] ― -b2- **نَقَصَ** iki mef‘ûl alan (çift müteaddî)dir: (Msb:) **نَقَصَهُ حَقَّهُ**, (A, Mgh, Msb, TA,) mastarı **نَقْصٌ**; (A, Mgh;) ve aynı şekilde, **حَقَّهُ** ↓ **انتقصهُ**; (M, A, * Mgh, * TA; *) Onun hakkını azalttı yahut eksiltti; ona zarar verdi; yahut o hak bakımından ona kayıp, zarar veya ziyan verdirdi; onun bir kısmını kısalttı, kısmen mahrum etti yahut onu aldattı; (Msb, * TA;) **أَوْفَاهُ**’ın zıddı: (TA:) [ve onu bütünüyle kısalttı, bütünüyle mahrum etti yahut bütünüyle aldattı; çünkü **نَقَصَهُ أَهْلَهُ وَمَالَهُ** bazen “onu ailesinden ve malından bütünüyle mahrum etti” mânasına gelir: aşağıdaki örnekten anlaşıldığı üzere:] **نُقِصَ أَهْلَهُ وَمَالَهُ وَبَقِىَ فَرْدًا** [Ailesinden ve malından mahrum edildi ve tek başına kaldı]. (T, md. وتر.) **الحَقِّ** ↓ **اِنْتِقَاصُ** da, hakkı inkâr etmek yahut tanımamak mânasına gelir. (TA.) ― -b3- 5’e de bak.

2 **نَقَّصَ**: **نَقَصَهُ**’a bak.

4 **أَنْقَصَ**: **نَقَصَهُ**’a bak.

**تنقّص**
5 **تنقّص** ذ : **نَقَصَ**’a bak. -A2- **تنقّصهُ**: **نَقَصَهُ**’a bak. ― -b2- Ona kusur yahut noksanlık nisbet etti; yani bir adama; (M;) bunun gibi ↓ **انتقصهُ**, ve ↓ **استنقصهُ**: (M, TA:) ona bir ayıp, kusur veya benzerini nisbet etti yahut isnat etti; onu bununla itham etti; şöhretinden düşürdü; onu ayıpladı; onu kınadı; onu yerdi; onun aleyhinde konuştu; onun karakterine dil uzattı; (S, A, K;) bunun gibi ↓ **انتقصهُ** da: (A:) [ve **نَقَصَهُ** da aynı mânaya gelir; çünkü] IKtt der ki, ↓ **نقص** [görünüşe göre **نُقِصَ**], mastarı **نَقِيصَةٌ**, **طعن عليه** [görünüşe göre **طُعِنَ عَلَيْهِ**] mânasına gelir. (TA.)

6 **تَنَاْقَصَ**: iki mânanın ona verildiği yerde, **نَقَصَ**’a bak.

**انتقص**
8 **انتقص** ذ : **نَقَصَ**’a bak. -A2- **انتقصهُ**: dört yerde, **نَقَصَهُ**’a bak. ― -b2- İki yerde, 5’e de bak.

**استنقص الثَّمَنَ**
10 **استنقص الثَّمَنَ** ذ O (alıcı, S) fiyatın azaltılmasını, düşürülmesini, indirilmesini yahut tenzil edilmesini istedi, talep etti yahut arzuladı. (S, A, K.) ― -b2- 5’e de bak.

**نَقْصٌ**
**نَقْصٌ** ذ : 1’e bak. ― -b2- [İsim olarak: kayıp, yahut bir miktar kayıp; azalma; eksilme veya azalmanın hâli; zayi olma veya sönüp azalma; kusur, kusurluluk; noksanlık; tamamlanmamışlık; yahut, bütünlük veya tamlık yahut mükemmellikten sonra, mükemmel olmayış; bunun gibi ↓ **نُقْصَانٌ**; ve ↓ **مَنْقَصَةٌ** da **نَقْص** ile aynı mânaya gelir] burada verilen tercümeye göre; PS’deki (yani **منقصة**’nın) açıklaması olan **كَمِىْ** ile uyumlu olarak: yahut A’ya göre, **مَنْقَصَةٌ**, aşağıda görülecek olan K’de ona verilen bazı mânalarda, yahut S’de bu sonuncuya verilen mânada, **نَقِيصَةٌ** ile eşanlamlı görünür; böylece, uygulama bakımından **نَقْصٌ**’tan daha sınırlı olur]. (S, TA.) ― -b3- Akıl zayıflığı: (M, TA:) ve din ve akıl bakımından zayıflık. (TA.) Şöyle dersin: **دَخَلَ عَلَيْهِ نَقْصٌ فِى دِينِهِ وَعَقْلِهِ** [Dininde ve aklında ona bir zayıflık girdi]: fakat bu durumda ↓ **نُقْصَانٌ** denmemelidir: (K:) görünüşe göre, çünkü **النَّقْص** “zayıflık”tır; hâlbuki **النُّقْصَانُ** yalnızca “tamlık hâlinden sonra [şeyin bir parçasının] gitmesi”dir. (TA.)

**نُقْصَانٌ**
**نُقْصَانٌ** ذ : 1’e bak: ― -b2- iki yerde, **نَقْصٌ**’a da bak. ― -b3- Ayrıca, azalan yahut eksilen yahut kısılan bir şeyden giden yahut kaybolan miktar mânasına gelir. (Lth, A, K.) Şöyle dersin: **نُقْصَانُهُ كَذَا وَكَذَا** Onun giden yahut kaybolan miktarı şu kadar ve şu kadardır. (TK.)

**نَقِيصَةٌ**
**نَقِيصَةٌ** ذ : 1’e bak. ― -b2- Bir kusur, bir noksanlık, bir ayıp, bir kötü huy, yahut benzeri; eşanlamlısı **عَيْبٌ**: (S, TA:) yahut bir alçak yahut bayağı vasıf, özellik, tabiat, uygulama, alışkanlık yahut fiil; (K, TA;) bir adam hakkında: (TA:) yahut zayıf bir vasıf, vb.: (IDrd, K, TA:) fakat zayıflığın bir vasfa, vb. nisbeti düşünmeyi gerektirir: ve görünüşe göre alçaklık yahut bayağılıktan murad, **نَقْص**’a götüren şeydir: (TA:) [↓ **مَنْقَصَةٌ** da, A’ya göre, yukarıda açıklanan mânalardan birinde yahut diğerinde **نَقِيصَةٌ** ile eşanlamlı görünür; fakat onun aslî mânası muhtemelen **نَقْص**’ın sebebidir; tıpkı **مَبْخَلَةٌ**’nin **بُخْل**’ün sebebi olması ve **مَجْبَنَةٌ**’nin **جُبْن**’ün sebebi olması gibi: **نَقِيصَةٌ**’nin çoğulu **نَقَائِصُ**’tur; **مَنْقَصَةٌ**’nin çoğulu da **مَنَاقِصُ**’tur.] Şöyle dersin: **مَا فِيهِ نَقِيصَةٌ** ve ↓ **مَنْقَصَةٌ** [Onda hiçbir kusur, noksanlık, ayıp veya kötü huy, vb. yoktur]: ve **فُلَانٌ ذُو نَقَائِصَ** ve **مَنَاقِصَ** [Falanca kusurlara, vb. sahiptir]. (A, TA.) -A2- **تَنَقَّصَهُ** ve **اِنْتَقَصَهُ** ve **اِسْتَنْقَصَهُ**’dan bir isim olarak, [yahut IKtt’ye göre, **نُقِص**’ten bir mastar olarak, dolayısıyla **نَقَصَهُ**’dan da, (5’e bak,) ] bir adama kusur yahut noksanlık nisbet etmek mânasına gelir: (M:) insanlara ayıplar, kusurlar veya benzerlerini nisbet etmek yahut isnat etmek; onları ayıplamak; onları kınamak; onların aleyhinde konuşmak; onların karakterlerine dil uzatmak. (K.) Bir şair der ki,
**فَلَوْ غَيْرُ أَخْوَالِى أَرَادُوا نَقِيصَتِى
جَعَلْتُ لَهُمْ فَوْقَ العَرَانِينِ مِيسَمَا**
[Şayet dayılarımın dışında başkaları bana kusur, vb. nisbet etmeyi isteselerdi, onların burunlarının üstüne bir dağlama nişanı koyardım]. (M, TA.)

**نَاقِصٌ**
**نَاقِصٌ** ذ 1’in ism-i fâilidir. ― -b2- **دِرْهَمٌ نَاقِضٌ** ağırlıkça noksan bir dirhem demektir; (Msb;) hafif ve noksan: ve böyle kullanılan **ناقص**’ın çoğulu olarak, kıyasa uygun biçimde **نُقَّصٌ** vârid olmuştur. (Mgh.) ― -b3- [Bundan dolayı, **فِعْلٌ نَاقِصٌ** “nâkıs fiil”, yani isnadî olmayan (haber vermeyen) fiil mânasına gelir: **فِعْلٌ تَامٌّ**’ın karşıtı.]

**مَنْقَصَةٌ**
**مَنْقَصَةٌ** ذ : çoğulu **مَنَاقِصُ**: dört yerde, **نَقِيصَةٌ**’ye bak: ― -b2- ve **نَقْصٌ**’a da bak.

**مَنْقُوصٌ**
**مَنْقُوصٌ** ذ **نَقَصَهُ**’nun ism-i mef‘ûlüdür. (A, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَقَصَ
نَقَصَ U ( n. ac. نَقْص 1 ,  نَقِيْصَة 25t ,  نُقْصَاْن 35 ,  تَنْقَاْص 62 ),
a.  Lessened, diminished, decreased; wasted, waned; became deficient.

b.  see II .

c.  [ acc. &  Min ], Cut off from.

نَقَّصَ
نَقَّصَ II ,
a.  Lessened, diminished, reduced, curtailed; infringed, encroached upon.

أَنْقَصَ
أَنْقَصَ IV ,
a.  see II .

تَنَقَّصَ
تَنَقَّصَ V ,
a.  see I (a) .

b.  Disparaged, criticized.

c.  Infringed, encroached upon.

تَنَاْقَصَ
تَنَاْقَصَ VI ,
a.  see I (a) .

اِنْتَقَصَ
اِنْتَقَصَ VIII ,
a.  see I (a) , II & V ( b ).

اِسْتَنْقَصَ
اِسْتَنْقَصَ X ,
a.  Asked for an abatement.

b.  see V (b) .

نَقْص
نَقْص 1 ,
a.  Decrease; diminution; defectiveness; incompleteness; faultiness; defect, fault; deficiency; want, loss; detriment.

مَنْقَصَة
مَنْقَصَة 17t , ( pl. مَنَاْقِصُ 44 ),
a.  see 1 &  25 ( a ).

نَاْقِص
نَاْقِص 21 , ( pl. نُقَّص 11 ),
a.  Lessened, diminished & c.

b.  Faulty, incomplete, imperfect, defective, deficient; under-weight ( money ); having  و or  ي for its final radical ( verb ).

نُقَاْصَة
نُقَاْصَة 24t ,
a.  see 1 .

نَقِيْص
نَقِيْص 25 ,
a.  Sweet ( water ).

b.  Fragrant.

نَقِيْصَة
نَقِيْصَة 25t , ( pl. نَقَاْئِصُ 46 ),
a.  Defect, fault; imperfection; vice.

b.  Detraction, calumny; fault-finding,   caviling.

نُقْصَاْن
نُقْصَاْن 35 ,
a.  see 1 .

تَنَاْقِيْص
تَنَاْقِيْص 64 ,
a.  Defects, short-comings.

نَقڤصَ
N. P. نَقڤصَ I ,
a.  see 21 (b) .

##### Türkçe

**نَقَصَ**
**نَقَصَ** U ( mastar: **نَقْص** 1, **نَقِيْصَة** 25t, **نُقْصَاْن** 35, **تَنْقَاْص** 62 ),
a. Azaldı, eksildi, düştü; zayi oldu, sönüp gitti; noksan oldu.

b. II’ye bak.

c. [mef‘ûl ile ve **مِن** ile], -den kesip ayırdı.

**نَقَّصَ**
**نَقَّصَ** II,
a. Azalttı, eksiltti, indirdi, kısalttı; ihlâl etti, tecavüz etti.

**أَنْقَصَ**
**أَنْقَصَ** IV,
a. II’ye bak.

**تَنَقَّصَ**
**تَنَقَّصَ** V,
a. I (a)’ya bak.

b. Kötüledi, ayıpladı.

c. İhlâl etti, tecavüz etti.

**تَنَاْقَصَ**
**تَنَاْقَصَ** VI,
a. I (a)’ya bak.

**اِنْتَقَصَ**
**اِنْتَقَصَ** VIII,
a. I (a), II ve V (b)’ye bak.

**اِسْتَنْقَصَ**
**اِسْتَنْقَصَ** X,
a. Bir indirim talep etti.

b. V (b)’ye bak.

**نَقْص**
**نَقْص** 1,
a. Azalma; eksilme; kusurluluk; tamam olmama; bozukluk; kusur, ayıp; noksanlık; ihtiyaç, kayıp; zarar.

**مَنْقَصَة**
**مَنْقَصَة** 17t, (çoğulu **مَنَاْقِصُ** 44),
a. 1 ve 25 (a)’ya bak.

**نَاْقِص**
**نَاْقِص** 21, (çoğulu **نُقَّص** 11),
a. Azalmış, eksilmiş vb.

b. Kusurlu, tamam olmayan, mükemmel olmayan, bozuk, noksan; eksik tartılı (para); son kök harfi olarak **و** veya **ي** bulunan (fiil).

**نُقَاْصَة**
**نُقَاْصَة** 24t,
a. 1’e bak.

**نَقِيْص**
**نَقِيْص** 25,
a. Tatlı (su).

b. Güzel kokulu.

**نَقِيْصَة**
**نَقِيْصَة** 25t, (çoğulu **نَقَاْئِصُ** 46),
a. Kusur, ayıp; mükemmel olmama; kötü huy.

b. Çekiştirme, iftira; kusur arama, didikleme.

**نُقْصَاْن**
**نُقْصَاْن** 35,
a. 1’e bak.

**تَنَاْقِيْص**
**تَنَاْقِيْص** 64,
a. Kusurlar, eksiklikler.

**نَقڤصَ**
N. P. **نَقڤصَ** I,
a. 21 (b)’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نقص
نَقَصَ - يَنْقُصُ (المتعدي) - نَقْْص - مَنْقُوْص
نَقَصَ - يَنْقُصُ (المتعدي) + كائن + كائناً + شيئاً: يؤدي إليه مقداراً من شيء بأقل مما يفترض: يفيه ويرد إليه حقاً أو مالاً أو جزاءً استحق عليه له، وذلك بمقدار أقل وأصغر مما كان يفترض أو مما اتفق عليه
نََقْْص: اسم فعل " نَقَصَ - يَنْقُصُ ": مقدار التغير الذي طرأ على الشيء بحيث يصير مقداره أقل بدرجة
مَنْقُوص: اسم مفعول من " نَقَصَ - يَنْقُصُ " المتعدي: صفة مشبهة: صفة للمقدار أو الكمية التي تم إرجاعها وردها لصاحبها  وكانت أقل وأصغر مما يفترض
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النقص عند والوفاء، والتأدية المنقوصة بالتزام أو مال " وهي:
وَتَرَ - يَتِرُ، بَخَسَ - يَبْخَسُ، هَضمَ - يَهْضِمُ، خَسِرَ - يَخْسَرُ، نَقَصَ - يَنْقُصُ (المتعدي)، أَلَتَ - يَأْلِتُ
يفرق لفظاً وتركيباً:
نَقَصَ - يَنْقُصُ (اللازم) + الكائن أو الشيء أو مقدار الشيء + من شيء: يقل باستمرار وتتابع: يقل مقداره درجة درجة كلما مضى الوقت
نَقَصَ - يَنْقُصُ (المتعدي) + كائن + كائناً + شيئاً: يؤدي إليه مقداراً من شيء بأقل مما يفترض

نَقَصَ - يَنْقُصُ
المعاهدة   الزمن	﴿إلا الذين عاهدتم من المشركين ثم لم يَنْقُصُوكُمْ شيئا ولم يظاهروا عليكم أحدا فأتموا إليهم عهدهم إلى مدتهم إن الله يحب المتقين(4)﴾ التوبة ﴿وإلى مدين أخاهم شعيبا قال ياقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره ولا تَنْقُصُوا المكيال والميزان إني أراكم بخير وإني أخاف عليكم عذاب يوم محيط(84)﴾ هود
الأرض	﴿أولم يروا أنا نأتي الأرض نَنْقُصًها من أطرافها والله يحكم لا معقب لحكمه وهو سريع الحساب(41)﴾ الرعد ﴿بل متعنا هؤلاء وآباءهم حتى طال عليهم العمر أفلا يرون أنا نأتي الأرض نَنْقُصًها من أطرافها أفهم الغالبون(44)﴾ الأنبياء
 	﴿قد علمنا ما تَنْقُصُ الأرض منهم وعندنا كتاب حفيظ(4)﴾ ق
 	﴿نصفه أو انْقُص منه قليلا(3)﴾ المزمل
منقوص
 ﴿فلا تكن في مرية مما يعبد هؤلاء ما يعبدون إلا كما يعبد آباؤهم من قبل وإنا لموفوهم نصيبهم غير منقوص(109)﴾ منقوص
مختار الصحاح
● [نقص] ن ق ص: نَقَصَ الشيء من باب نصر و نُقْصَاناً أيضا و نَقَصَهُ غيره يتعدى ويلزم قلت النَّقْصُ مصدر المُتعدي و النُّقْصَانُ مصدر اللازم والمُتعدي يتعدى إلى مفعولين تقول نقصه حقَّه قال الله تعالى ﴿ثم لم يَنْقُصُوكم شيئا﴾ وأما قولك نقص المال درهما والبُرُّ مُذا فدرهما ومُذا تمييز انتهى كلامي و انْتَقَصَ الشيء أي نقَصَ و انْتَقَصَهُ غيره أيضا و اسْتَنْقَصَ المُشتري الثمن أي استحطه و المَنْقَصَةُ بفتح الميم والقاف النَّقص و النَّقِيصَةُ العيب وفلان يَنْتَقِصُ فلانا أي يقع فيه ويثلبه
الراغب
نقص
- النقص: الخسران في الحظ، والنقصان المصدر، ونقصته فهو منقوص. قال تعالى: }ونقص من الأموال والأنفس﴿[البقرة/155]، وقال:﴾وإنا لموفوهم نصيبهم غير منقوص﴿[هود/109]،﴾ثم لم ينقصوكم شيئا{ [التوبة/4]. *
ملخص اللسان
1.     نقص: النَّقْصُ: الخُسْران في الحظِّ، والنقصانُ يكون مصدراً ويكون قدر الشيء الذاهب من المنقوص. نَقَصَ الشيءُ يَنْقُصُ نَقْصاً ونُقْصاناً  ونَقِيصةً ونَقَصَه هو، يتعدى ولا يتعدى؛ وأَنْقَصَه لغة؛
2.     وانْتَقَصَه وتَنَقَّصَه: أَخذ منه قليلاً قليلاً ،وانْتَقَصَ الشيءُ: نَقَصَ، وانْتَقَصْتُه أَنا، لازمٌ وواقعٌ،
3.     وقد انْتَقَصَه حقَّه ،واسْتَنْقَصَ المُشتري الثمنَ أَي  اسْتَحَطَّ، وتقول: نُقْصانُه كذا وكذا هذا قدْرُ الذاهب
4.     نَقِيص أَي طيِّب الريح
5.     انْتقاصُ الماء غَسْلُ الذكَر بالماء، وذلك أَنه  إِذا غسل الذكر ارتد البول ولم ينزل، وإِن لم يغسل نزل منه الشيء حتى  يُسْتَبْرأَ.
6.     والنَّقْصُ في الوافر من العَروض: حذْفُ سابعِه بعد إِسكان خامسه،نَقَصَه يَنْقُصُه نَقْصاً وانْتَقَصَه.
7.     وتَنَقَّصَ الرجلَ وانْتَقَصَه واسْتَنْقَصَه: نسب إِليه النُّقْصَانَ، والاسم النَّقِيصةُ؛والنَّقْصُ: ضعْفُ  العقل.
8.     ونَقُصَ الشيءُ نَقاصَةً، فهو نَقِيصٌ: عَذُبَ؛
9.     المَنْقَصَةُ: النَّقْصُ. والنَّقِيصةُ: العيب. والنقيصةُ: الوَقِيعةُ  في الناس، والفِعْل الانْتِقاصُ،
لسان العرب
● - نقص: النَّقْصُ: الخُسْران في الحظِّ، والنقصانُ يكون مصدراً ويكون قدر  الشيء الذاهب من المنقوص. نَقَصَ الشيءُ يَنْقُصُ نَقْصاً ونُقْصاناً  ونَقِيصةً ونَقَصَه هو، يتعدى ولا يتعدى؛ وأَنْقَصَه لغة؛ وانْتَقَصَه  وتَنَقَّصَه: أَخذ منه قليلاً قليلاً على حد ما يجيءُ عليه هذا الضرب من  الأَبنية بالأَغلب. وانْتَقَصَ الشيءُ: نَقَصَ، وانْتَقَصْتُه أَنا، لازمٌ  وواقعٌ، وقد انْتَقَصَه حقَّه. أَبو عبيد في باب فَعَلَ الشيءُ وفَعَلْتُ  أَنا: نَقَصَ الشيءُ ونَقَصْتُه أَنا، قال: وهكذا قال الليث، وقال: استوى  فيه فَعَلَ اللازمُ والمُجاوز. واسْتَنْقَصَ المُشتري الثمنَ أَي  اسْتَحَطَّ، وتقول: نُقْصانُه كذا وكذا هذا قدْرُ الذاهب؛ قال ابن دريد: سمعت  خزاعيّاً يقول للطيِّب إِذا كانت له رائحة طيِّبة: إِنه لَنَقِيصٌ؛ وروى قول  امرئ القيس:  كلَوْن السَّيالِ وهو عذب نَقِيص  أَي طيِّب الريح. اللحياني في باب الإِتباع: طَيِّبٌ نَقِيص. وفي  الحديث: شَهْرا عِيدٍ لا يَنْقُصان، يعني في الحكم، وإِن نَقَصا في العدد أَي  أَنه لا يَعْرِِضُ في قلوبكم شكٌّ إِذا صُمتم تسعة وعشرين، أَو إِن وقَعَ  في يوم الحجّ خطأٌ لم يكن في نُسُكِكم نَقْصٌ. وفي الحديث: عشر من  الفِطْرة وانْتقاص الماء، قال أَبو عبيد: معناه انْتِقاصُ البول بالماء إِذا  غُسِل به يعني المذاكير، وقيل: هو الانتضاح بالماء، ويروى انْتِفاص،  بالفاء، وقد تقدم. وفي الحديث: انْتِفاص الماء الاستنجاء، قيل: هو الانتضاح  بالماء. قال أَُّبو عبيد: انْتقاصُ الماء غَسْلُ الذكَر بالماء، وذلك أَنه  إِذا غسل الذكر ارتد البول ولم ينزل، وإِن لم يغسل نزل منه الشيء حتى  يُسْتَبْرأَ.  والنَّقْصُ في الوافر من العَروض: حذْفُ سابعِه بعد إِسكان خامسه،  نَقَصَه يَنْقُصُه نَقْصاً وانْتَقَصَه. وتَنَقَّصَ الرجلَ وانْتَقَصَه  واسْتَنْقَصَه: نسب إِليه النُّقْصَانَ، والاسم النَّقِيصةُ؛ قال:  فلو غَيرُ أَخوالي أَرادوا نَقِيصَتي،  جَعَلْتُ لهم فَوْقَ العَرانِينِ مِيسَما  وفلان يَنْتَقِصُ فلاناً أَي يقع فيه ويَثْلِبُه. والنَّقْصُ: ضعْفُ  العقل. ونَقُصَ الشيءُ نَقاصَةً، فهو نَقِيصٌ: عَذُبَ؛ وأَنشد ابن بري  لشاعر:حَصَانٌ رِيقُها عَذْبٌ نَقِيص  والمَنْقَصَةُ: النَّقْصُ. والنَّقِيصةُ: العيب. والنقيصةُ: الوَقِيعةُ  في الناس، والفِعْل الانْتِقاصُ، وكذلك انْتِقاصُ الحقّ؛ وأَنشد:  وذا الرِّحْمِ لا تَنْتَقِصْ حقَّه،  فإِنَّ القَطِيعَة في نَقْصِ  وفي حديث بيع الرُّطَب بالتمر قال: أَيَنْقُص الرُّطَب إِذا يَبِس؟  قالوا: نعم، لفظُه استفهام ومعناه تنبيهٌ وتقرير لِكُنْهِ الحُكْم وعلَّته  ليكون معتبراً في نظائره، وإِلا فلا يجوز أَن يخفى مثل هذا على النبي، صلّى  اللّه عليه وسلّم، كقوله تعالى: أَلَيْسَ اللّهُ بكافٍ عَبْدَه؛ وقول  جرير:  أَلَسْتُم خيرَ مَنْ رَكِبَ المَطايا
مقاييس اللغة:
(نقص) النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
القاموس المحيط:
النَّقْصُ الخُسْرَانُ في الحَظِّ، كالتَّنْقاصِ والنُّقْصَانِ. والنُّقْصَانُ أيضاً اسْمٌ للقَدْرِ الذَّاهِبِ من المَنْقُوصِ. ونَقَصَ لازِمٌ مُتَعَدٍّ. ودَخَلَ عليه نَقْصٌ في دينِهِ وعَقْلِهِ، ولا يُقَالُ نُقْصَانٌ. وشَهْرا عِيدٍ لا يَنْقُصانِ أي في الحُكْمِ وإنْ نَقَصَا عَدَداً. والنَّقيصَةُ الوَقيعةُ في الناسِ، والخَصْلَةُ الدَّنِيئَةُ، أو الضَّعيفَةُ. ونَقُصَ الماءُ، ككَرُمَ، فهو نَقيصٌ عَذْبٌ، وكُلُّ طِيب إذا طابَتْ رائِحَتُهُ،
فنَقيصٌ. وأنْقَصَهُ وانْتَقَصَهُ ونَقَّصَهُ: نَقَصَهُ فانْتَقَصَ. والانْتِقَاصُ: الانتِفاصُ. وهو يتَنَقَّصُهُ: يَقَعُ فيه، ويَذُمُّهُ. واسْتَنْقَصَ الثَّمَنَ: اسْتَحَطَّهُ.
تاج العروس:
" نقص "
النَّقْصُ : الخُسْرَانُ في الحَظِّ " . وقال ابنُ القَطَّاع : النَّقْصُ في الشَّيْءِ : ذَهَابُ شَيْءٍ منه بَعْدَ تَمَامِه " كالتَّنْقاصِ " بالفَتْح . قال العَجَّاج : " فالغَدْرُ نَقْصٌ فاحْذَرِ التَّنْقَاصَا    " والنُّقْصَانِ " بالضَّمّ . " والنُّقْصَانُ أَيضاً : اسْمُ للقَدْرِ الذَّاهِبِ من المَنْقُوصِ " قاله اللَّيْثُ . " ونَقَصَ " الشَّيْءُ نَقْصاً ونُقْصَاناً ونَقَصْتُه أَنا " لازِمٌ مُتَعَدٍّ " قالَهُ الجَوْهَرِيّ وزاد غيْرُه في المَصَادر : نَقِيصَةً . وقال أَبو عُبَيْدٍ في بَابِ فَعَلَ الشَّيْءُ وفَعَلْتُ أَنا : نَقَصَ الشَّيْءُ ونَقَصْتُه أَنا قال : وهكذا قال الليْثُ قال : اسْتَوَى فيه فَعَل الَّلازِمُ والمُجَاوِزُ . يُقَال : " دَخَلَ عليه نَقْصٌ في دِينِه وعَقْلِهِ ولا يُقَالُ نُقْصَانٌ " وذلِكَ لأَنّ النَّقْصَ هو الضَّعْفُ وأَما النُّقْصَانُ فهو ذَهَابٌ بعد التَّمَام . هذا الذي ظَهَرَ لي بعد التأَمُّلِ فانْظُرْه . في الحَدِيث " شَهْرَا عِيدٍ لا يَنْقُصَانِ أَي في الحُكْم وإِنْ نَقَصَا عَدَداً " أَي أَنَّه لا يَعرِضُ في قُلُوبِكم شَكٌّ إِذا صُمْتُمْ تِسْعَةً وعِشْرِين أَو إِنْ وَقَعَ في يَوْمِ الحَجِّ خَطَأٌ لَم يَكُنْ في نُسُكِكم نَقْصٌ . " والنَّقِيصَةُ : الوَقِيعَةُ في النَّاسِ " والفِعْلُ الانْتِقَاصُ . وقال ابنُ القطَّاعِ : نَقضصَ نَقِيصَةً : طَعَنَ عَليْهِ النَّقِيصَة : " الخَصْلَةُ الدَّنِيئَةُ " في الإِنْسَان " أَو الضَّعِيفَة " عن ابنِ دُرَيْدٍ : وفي نِسْبَةِ الضَّعْفِ إِلى الخَصْلَةِ نَظَرٌ وكَأَنَّ المُرَادَ بالدَّنَاءَةِ أَو الضَّعْفِ ما يُؤَدِّي إِلى النَّقْص . قال :
فَمَا وَجَدَ الأَعْدَاءُ فِيَّ نَقِيصَةً ... ولا طَافَ لِي فِيهِم بِوَحْشِيَ صائِدُ " ونَقُصَ المَاءُ " وغيْرُه " ككَرُمَ " نَقَاصَةً " فهو نَقِيصٌ : عَذْبٌ " وأَنْشَد ابنُ بَرّيَ وابنُ القَطَّاعِ :
وفي الأَحْدَاجِ آنِسَةٌ لَعُوبٌ ... حَصَانٌ رِيقُها عَذْبٌ نَقِيصُ " وكُلُّ طِيبٍ إِذا طَابَتْ رَائِحَتُه فنَقِيصٌ " . قال ابنُ دُرَيْدٍ : سَمِعْتُ خُزَاعِيّاً يقول ذلِك ورَوَى بَيْتَ امْرِئ القيْسِ :
" كشَوْكِ السَّيَالِ فَهْوَ عَذْبٌ نَقِيصُ وقد تَقَدَّم ففيه أَربعُ رِوَايَات هذِه إِحداها والثَّلاثَة قد تَقَدَّمَتْ . " وأَنْقَصَه " لُغَةٌ " وانْتَقَصَه ونَقَّصَهُ " تَنْقِيصاً : " نَقَصَهُ فانْتَقَصَ " لازِمٌ مُتَعَدٍّ نقله الجَوْهَرِيّ في الحَدِيث : " عَشْرٌ من الفِطْرَةِ... وانْتِقاصُ الماءِ " " الانْتِقاصُ " هو " الانْتِفاصُ " بالفَاءِ الّذِي تَقَدَّم ذِكْرُه وقد وَرَدَا جَمِيعاً وقيل القافُ تَصْحِيفٌ . وقال أَبو عُبَيْدٍ : انْتِقَاصُ الماءِ : غَسْلُ الذَّكَرِ بالمَاءِ وذلِكَ أَنَّه إِذَا غُسِلَ الذَّكَرُ ارْتَدَّ البَوْلُ ولم يَنْزِلْ وإِنْ لَمْ يُغْسَلْ نَزَلَ منه الشَّيْءُ حَتَّى يُسْتَبْرَأَ . وقال وَكِيعٌ : الانْتِقَاصُ : الاسْتِنجَاءُ . " وهو يَتَنَقَّصُهُ " أي " يَقَعُ فيه ويَذُمُّهُ " ويَثْلُبُهُ كما في الصّحاح . " واسْتَنْقَصَ " المُشْتَرِي " الثَّمَنَ " أَي " اسْتَحَطَّهُ " نقله الجَوْهَرِيّ . وممّا يُسْتَدْرَك عليه : النَّقِيصَةُ : النَّقْصُ والنَّقِيصَةُ : العَيْبُ قاله الجَوْهَرِيّ . وانْتَقَصَهُ وتَنَقَّصَهُ : أَخَذَ منه قَلِيلاً قَلِيلاً على حَدِّ ما يَجيءُ عَليْه هذا الضَّرْبُ من الأَبْنِيَةِ بالأَغْلَب . ونَقَصَ فُلاَناً حَقَّه وانْتَقَصَهُ ضِدُّ أَوْفَاه . وقال اللِّحْيَانِيّ في باب الإِتبَاع : طَيِّبٌ نَقِيصٌ . والنَّقْص : ضَعْفُ العَقْلِ . والنَّقْص في الوَافِر من العَرُوضِ : حَذْفُ سَابِعِه بَعْدَ إِسْكَانِ خامِسِه . وانْتَقَصَ الرَّجُلَ واسْتَنْقَصَه : نَسَبَ إِليه النُّقْصانَ والاسم النَّقِيصَةُ قال :
فَلُوْ غيْرُ أَخْوالِي أَرادُوا نَقِيصَتِي ... جَعَلْتُ لهم فَوْقَ العَرَانِينِ مِيسَمَا والمَنْقَصَةُ : النَّقْصُ . وانْتِقَاصُ الحَقِّ أَيضاً : غَمْطُه . قال :
وذا الرِّحْمِ لا تَنْتَقِصْ حَقَّهُ ... فإِنَّ القَطِيعَةَ في نَقْصِهِ وفُلانٌ ذُو نَقَائصَ ومَنَاقِصَ . والتَّنَاقُصُ : النَّقْص . قال العَجّاج :
" فالغَدْرُ نَقْصٌ فاحْذَرِ التَّنَاقُصَا

##### Türkçe

نقص
**نَقَصَ - يَنْقُصُ** (geçişli) - **نَقْْص** - **مَنْقُوْص**
Pazartesi, 14 Şubat/Februvar 2011 10:43 yazar: Administrator
**نَقَصَ - يَنْقُصُ** (geçişli) + varlık + bir varlığı + bir şeyi: ona, bir şeyden bir miktarı, varsayılandan daha az olarak yerine getirir: onu yerine getirir ve ona bir hak veya mal veya kendisine onun için hak ettiği bir karşılığı geri verir; ve bu, varsayılandan yahut üzerinde anlaşılmış olandan daha az ve daha küçük bir miktar iledir.
**نََقْْص**: “**نَقَصَ - يَنْقُصُ**” fiilinin isim-fiili: şey üzerine arız olan değişmenin miktarı; öyle ki onun miktarı derecece daha az olur.
**مَنْقُوص**: “**نَقَصَ - يَنْقُصُ**” geçişli fiilinden ism-i mef‘ûl: sıfat-ı müşebbehe: sahibine iade edilip geri verilen miktar veya niceliğin sıfatı; ve o, varsayılandan daha az ve daha küçük idi.
Ve lafız, “**النقص عند والوفاء، والتأدية المنقوصة بالتزام أو مال**” lafızlar grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**وَتَرَ - يَتِرُ**، **بَخَسَ - يَبْخَسُ**، **هَضمَ - يَهْضِمُ**، **خَسِرَ - يَخْسَرُ**، **نَقَصَ - يَنْقُصُ** (geçişli)، **أَلَتَ - يَأْلِتُ**
Lafız ve terkib bakımından ayırt edilir:
**نَقَصَ - يَنْقُصُ** (lâzım) + varlık veya şey veya şeyin miktarı + bir şeyden: sürekli ve peş peşe azalır: vakit geçtikçe miktarı derece derece azalır.
**نَقَصَ - يَنْقُصُ** (geçişli) + varlık + bir varlığı + bir şeyi: ona, bir şeyden bir miktarı, varsayılandan daha az olarak yerine getirir.

**نَقَصَ - يَنْقُصُ**
antlaşma   zaman	﴿müşriklerden kendileriyle antlaşma yaptıklarınız, sonra size hiçbir şeyi **يَنْقُصُوكُمْ** etmeyen ve size karşı hiç kimseye arka çıkmayanlar müstesna; öyleyse onlara, müddetlerine kadar ahitlerini tamamlayın; şüphesiz Allah sakınanları sever (4)﴾ Tevbe ﴿ve Medyen’e kardeşleri Şuayb’ı (gönderdik); dedi ki: ey kavmim, Allah’a kulluk edin; sizin için O’ndan başka ilâh yoktur; ve ölçeği ve tartıyı **تَنْقُصُوا** etmeyin; ben sizi bir hayır içinde görüyorum; ve ben sizin üzerinize kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum (84)﴾ Hûd
yeryüzü	﴿görmediler mi ki biz yeryüzüne geliyoruz, onu uçlarından **نَنْقُصًها** ediyoruz; ve Allah hükmeder, O’nun hükmüne geri çeviren yoktur; ve O, hesabı çabuk görendir (41)﴾ Ra‘d ﴿bilakis biz bunları ve babalarını faydalandırdık, nihayet ömür onlara uzun geldi; hâlâ görmüyorlar mı ki biz yeryüzüne geliyoruz, onu uçlarından **نَنْقُصًها** ediyoruz; öyleyse onlar mı galip olanlardır? (44)﴾ Enbiyâ
 	﴿muhakkak biz, yeryüzünün onlardan neyi **تَنْقُصُ** ettiğini bildik; ve yanımızda koruyan bir kitap vardır (4)﴾ Kâf
 	﴿yarısı; yahut ondan biraz **انْقُص** et (3)﴾ Müzzemmil
منقوص
 ﴿öyleyse bunların taptıkları şey hakkında şüphede olma; onlar, ancak daha önce babalarının taptığı gibi tapıyorlar; ve şüphesiz biz, onlara paylarını, **منقوص** olmayan olarak elbette tam vereceğiz (109)﴾ **منقوص**
مختار الصحاح
● [**نقص**] ن ق ص: **نَقَصَ** şey, Nasara bâbından; ve ayrıca **نُقْصَاناً**; ve başkası onu **نَقَصَهُ** etti: geçişli olur ve lâzım olur. Dedim: **النَّقْصُ** geçişlinin masdarıdır; ve **النُّقْصَانُ** lâzımın masdarıdır; ve geçişli, iki mef‘ûle geçişli olur; dersin ki: onu hakkını **نقصه** etti. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿sonra size hiçbir şeyi **يَنْقُصُوكم** etmediler﴾. Ama senin “mal bir dirhem **نقص** etti ve buğday şu kadar” sözün; o hâlde “dirhem” ve “şu kadar” temyizdir. Sözüm bitti. Ve **انْتَقَصَ** şey: yani **نقَصَ**; ve başkası onu da **انْتَقَصَهُ** etti. Ve **اسْتَنْقَصَ** müşteri bedeli: yani onu düşürmesini istedi. Ve **المَنْقَصَةُ** (mîm ve kāf fethasıyla): **النَّقص**. Ve **النَّقِيصَةُ**: ayıp. Ve falan, falanı **يَنْتَقِصُ** eder: yani onun hakkında konuşur ve onu yerer.
الراغب
نقص
- **النقص**: nasipte ziyan; ve **النقصان** masdardır; ve onu **نقصته** ettim, o hâlde o **منقوص**tur. Allah Teâlâ dedi ki: } mallardan ve canlardan **ونقص** ﴿[Bakara/155]; ve dedi ki:﴾ ve şüphesiz biz, onlara paylarını, **غير منقوص** olarak elbette tam vereceğiz ﴿[Hûd/109];﴾ sonra size hiçbir şeyi **لم ينقصوكم** etmediler { [Tevbe/4]. *
ملخص اللسان
1.     **نقص**: **النَّقْصُ**: nasipte ziyan; ve **النقصانُ** masdar olur ve **المنقوص**tan giden şeyin miktarı olur. **نَقَصَ** şey **يَنْقُصُ**: **نَقْصاً** ve **نُقْصاناً** ve **نَقِيصةً**; ve o, onu **نَقَصَه** etti; geçişli olur ve geçişli olmaz; ve **أَنْقَصَه** bir dildir;
2.     ve onu **انْتَقَصَه** ve onu **تَنَقَّصَه**: ondan az az aldı; ve şey **انْتَقَصَ** etti: **نَقَصَ** etti; ve ben onu **انْتَقَصْتُه**: lâzım ve vâkı‘dır;
3.     ve onun hakkını **انْتَقَصَه** etti; ve müşteri bedeli **اسْتَنْقَصَ** etti: yani **اسْتَحَطَّ**; ve dersin: onun **نُقْصانُه** şu ve şu; bu, gidenin miktarıdır.
4.     **نَقِيص**: yani güzel kokulu.
5.     suyun **انْتقاصُ**u: zekeri su ile yıkamaktır; ve bu, şundandır ki, zeker yıkandığı zaman idrar geri döner ve inmez; ve eğer yıkanmazsa ondan bir şey iner, ta ki **يُسْتَبْرأَ** oluncaya kadar.
6.     arûzda vâfirde **النَّقْصُ**: beşincisini iskân ettikten sonra yedincisini hazfetmektir; onu **نَقَصَه** eder, onu **يَنْقُصُه** eder: **نَقْصاً**; ve onu **انْتَقَصَه** eder.
7.     adamı **تَنَقَّصَ** etti ve onu **انْتَقَصَه** etti ve onu **اسْتَنْقَصَه** etti: ona **النُّقْصَانَ** nisbet etti; ve isim **النَّقِيصةُ**dur; ve **النَّقْصُ**: aklın zayıflığıdır.
8.     şey **نَقُصَ** etti: **نَقاصَةً**; o hâlde o **نَقِيصٌ**dur: tatlı oldu;
9.     **المَنْقَصَةُ**: **النَّقْصُ**. Ve **النَّقِيصةُ**: ayıp. Ve **النقيصةُ**: insanlar hakkında kötüleme; ve fiil **الانْتِقاصُ**tur.
لسان العرب
● - **نقص**: **النَّقْصُ**: nasipte ziyan; ve **النقصانُ** masdar olur ve **المنقوص**tan giden şeyin miktarı olur. Şey **نَقَصَ** eder, **يَنْقُصُ** eder: **نَقْصاً** ve **نُقْصاناً** ve **نَقِيصةً**; ve o, onu **نَقَصَه** eder; geçişli olur ve geçişli olmaz; ve **أَنْقَصَه** bir dildir; ve onu **انْتَقَصَه** ve onu **تَنَقَّصَه**: ondan az az aldı; bu yapıların bu türünde çoğunlukla geldiği sınır üzere. Ve şey **انْتَقَصَ** etti: **نَقَصَ** etti; ve ben onu **انْتَقَصْتُه**: lâzım ve vâkı‘dır; ve onun hakkını **انْتَقَصَه** etti. Ebû Ubeyd, “**فَعَلَ** şey ve ben **فَعَلْتُ**” bâbında: şey **نَقَصَ** etti ve ben onu **نَقَصْتُه**; dedi: ve böylece Leys dedi; ve dedi: onda lâzım **فَعَل** ile mücâviz eşit oldu. Ve müşteri bedeli **اسْتَنْقَصَ** etti: yani **اسْتَحَطَّ**; ve dersin: onun **نُقْصانُه** şu ve şu; bu, gidenin miktarıdır. İbn Düreyd dedi: Huzâî birini, güzel kokuya sahip olduğunda, güzel koku için şöyle derken işittim: şüphesiz o elbette **لَنَقِيصٌ**dur; ve İmru’ul-Kays’ın sözünü rivayet etti:
كلَوْن السَّيالِ وهو عذب نَقِيص
yani güzel kokulu. Lihyânî, “ittibâ‘” bâbında: **طَيِّبٌ نَقِيص**. Hadiste: “iki bayram ayı **لا يَنْقُصان**”; yani hükümde; ve eğer sayıda **نَقَصا** etseler (de): yani yirmi dokuz oruç tuttuğunuzda kalplerinizde bir şüphe arız olmaz; yahut hac gününde bir hata vuku bulursa, nüsukunuzda bir **نَقْصٌ** olmaz. Hadiste: “fıtrattan on (şey) ve suyun **انْتقاص**ı”; Ebû Ubeyd dedi: manası, idrarın su ile **انْتِقاص**ıdır; onunla yıkandığı zaman, yani zekeri; ve denildi: su ile serpiştirmedir; ve **انْتِفاص** diye, fâ ile, rivayet olunur; ve o geçti. Hadiste: suyun **انْتِفاص**ı istincâdır; denildi: su ile serpiştirmedir. Ebû Ubeyd dedi: suyun **انْتقاص**ı, zekeri su ile yıkamaktır; ve bu, şundandır ki, zeker yıkandığı zaman idrar geri döner ve inmez; ve eğer yıkanmazsa ondan bir şey iner, ta ki **يُسْتَبْرأَ** oluncaya kadar. Ve arûzda vâfirde **النَّقْصُ**: beşincisini iskân ettikten sonra yedincisini hazfetmektir; onu **نَقَصَه** eder, onu **يَنْقُصُه** eder: **نَقْصاً**; ve onu **انْتَقَصَه** eder. Ve adamı **تَنَقَّصَ** etti ve onu **انْتَقَصَه** etti ve onu **اسْتَنْقَصَه** etti: ona **النُّقْصَانَ** nisbet etti; ve isim **النَّقِيصةُ**dur; dedi ki:
فلو غَيرُ أَخوالي أَرادوا نَقِيصَتي،
جَعَلْتُ لهم فَوْقَ العَرانِينِ مِيسَما
Ve falan, falanı **يَنْتَقِصُ** eder: yani onun hakkında konuşur ve onu yerer. Ve **النَّقْصُ**: aklın zayıflığıdır. Ve şey **نَقُصَ** etti: **نَقاصَةً**; o hâlde o **نَقِيصٌ**dur: tatlı oldu; ve İbn Berrî bir şaire ait olarak şunu inşâd etti:
حَصَانٌ رِيقُها عَذْبٌ نَقِيص
Ve **المَنْقَصَةُ**: **النَّقْصُ**. Ve **النَّقِيصةُ**: ayıp. Ve **النقيصةُ**: insanlar hakkında kötüleme; ve fiil **الانْتِقاصُ**tur; ve aynı şekilde hakkın **انْتِقاصُ**ı; ve şu inşâd edildi:
وذا الرِّحْمِ لا تَنْتَقِصْ حقَّه،
فإِنَّ القَطِيعَة في نَقْصِ
Ve yaş hurmanın kuru hurma karşılığında satımı hadîsinde dedi ki: “yaş hurma kuruduğu zaman **أَيَنْقُص** eder mi?” dediler: evet. Lafzı istifhamdır; manası ise hükmün künhüne ve illetine dikkat çekme ve takrirdir; benzerlerinde itibara alınsın diye; yoksa bunun gibi bir şeyin Peygamber’e gizli kalması câiz değildir; Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **أَلَيْسَ اللّهُ بكافٍ عَبْدَه**; ve Cerîr’in sözü:
أَلَسْتُم خيرَ مَنْ رَكِبَ المَطايا
مقاييس اللغة:
(**نقص**) **النون** ve **القاف** ve **الصاد** bir tek kelimedir; o da **النَّقْص**tır: artmanın zıddı. Ve şey **نَقَصَ** etti; ve ben onu **نَقَصْتُه**; ve o **مَنْقوص**tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıp; denilir: onda **نقيصةٌ** yoktur; yani eksilen bir şey. Ve bâbın tamamının merci‘i buna döner.
القاموس المحيط:
**النَّقْصُ** nasipte ziyandır; **التَّنْقاص** ve **النُّقْصَان** gibi. Ve **النُّقْصَانُ** ayrıca **المَنْقُوص**tan giden miktarın ismidir. Ve **نَقَصَ** lâzımdır, geçişlidir. Ve onun dininde ve aklında bir **نَقْصٌ** girdi; ve **نُقْصَانٌ** denilmez. Ve “iki bayram ayı **لا يَنْقُصانِ**”: yani hükümde; ve eğer sayıca **نَقَصَا** etseler (de). Ve **النَّقيصَةُ**: insanlar hakkında kötüleme; ve aşağılık haslet; yahut zayıf (haslet). Ve su **نَقُصَ** etti; **ككَرُمَ** gibi; o hâlde o **نَقيصٌ**dur: tatlı; ve her güzel koku, kokusu güzel olunca, o hâlde o **نَقيصٌ**dur. Ve onu **أنْقَصَهُ** ve onu **انْتَقَصَهُ** ve onu **نَقَّصَهُ**: onu **نَقَصَهُ** etti; böylece o **انْتَقَصَ** etti. Ve **الانْتِقَاصُ**: **الانتِفاصُ**tur. Ve o, onu **يتَنَقَّصُهُ**: yani onun hakkında konuşur ve onu yerer. Ve bedeli **اسْتَنْقَصَ** etti: onu **اسْتَحَطَّهُ** etti.
تاج العروس:
" **نقص** "
**النَّقْصُ**: nasipte ziyan. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: şeyde **النَّقْصُ**: tamamından sonra ondan bir şeyin gitmesidir; **كالتَّنْقاصِ** gibi, fetha ile. ‘Accâc dedi:
" فالغَدْرُ نَقْصٌ فاحْذَرِ التَّنْقَاصَا    "
Ve **النُّقْصَانِ**: damme ile. Ve **النُّقْصَانُ** ayrıca: **المَنْقُوص**tan giden miktarın ismidir; Leys söyledi. Ve şey **نَقَصَ** etti: **نَقْصاً** ve **نُقْصَاناً**; ve ben onu **نَقَصْتُه**: lâzım, geçişli. Cevherî söyledi; ve başkası masdarlarda **نَقِيصَةً**yı artırdı. Ebû Ubeyd, “şey **فَعَلَ** etti ve ben **فَعَلْتُ**” bâbında: şey **نَقَصَ** etti ve ben onu **نَقَصْتُه**; dedi: ve böylece Leys dedi; dedi: onda lâzım ve mücâviz **فَعَل** eşit oldu. Denilir: onun dininde ve aklında bir **نَقْصٌ** girdi; ve **نُقْصَانٌ** denilmez; ve bu, çünkü **النَّقْصَ** zayıflıktır; ama **النُّقْصَانُ** tamamdan sonra gidiştir. Bu, teemmülden sonra bana zahir olan şeydir; öyleyse ona bak. Hadiste: “iki bayram ayı **لا يَنْقُصَانِ**”: yani hükümde; ve eğer sayıca **نَقَصَا** etseler (de): yani yirmi dokuz oruç tuttuğunuzda kalplerinizde bir şüphe arız olmaz; yahut hac gününde bir hata vuku bulursa, nüsukunuzda bir **نَقْصٌ** olmaz. Ve **النَّقِيصَةُ**: insanlar hakkında kötüleme; ve fiil **الانْتِقَاصُ**tur. İbnü’l-Kattâ‘ dedi: **نَقضصَ** **نَقِيصَةً**: ona ayıp ile ta‘n etti; **النَّقِيصَة**: “insanda aşağılık haslet” yahut “zayıf (haslet)”; İbn Düreyd’den. Zayıflığın haslete nisbetinde bir nazar vardır; sanki aşağılık yahut zayıflık ile murad, **النَّقْص**a götüren şeydir. Dedi ki:
فَمَا وَجَدَ الأَعْدَاءُ فِيَّ نَقِيصَةً ... ولا طَافَ لِي فِيهِم بِوَحْشِيَ صائِدُ
Ve su **نَقُصَ** etti ve başkası: **ككَرُمَ** gibi; **نَقَاصَةً**; o hâlde o **نَقِيصٌ**dur: tatlı. İbn Berrî ve İbnü’l-Kattâ‘ inşâd etti:
وفي الأَحْدَاجِ آنِسَةٌ لَعُوبٌ ... حَصَانٌ رِيقُها عَذْبٌ نَقِيصُ
Ve her güzel koku, kokusu güzel olunca, o hâlde o **نَقِيصٌ**dur. İbn Düreyd dedi: Huzâî birini bunu söylerken işittim; ve İmru’ul-Kays’ın beytini rivayet etti:
" كشَوْكِ السَّيَالِ فَهْوَ عَذْبٌ نَقِيصُ
ve o geçti; onda dört rivayet vardır; bu, onlardan biridir; ve üçü geçti. Ve onu **أَنْقَصَه**: bir dildir. Ve onu **انْتَقَصَه** ve onu **نَقَّصَهُ**: **تَنْقِيصاً**: onu **نَقَصَهُ** etti; böylece o **انْتَقَصَ** etti; lâzım, geçişli. Cevherî nakletti. Hadiste: “fıtrattan on... ve suyun **انْتِقاصُ**ı”; **الانْتِقاصُ**, fâ ile olan **الانْتِفاصُ**tur; onun zikri geçti; ve ikisi birlikte vârid olmuştur; ve denildi: **القاف** tashîftir. Ebû Ubeyd dedi: suyun **انْتِقَاصُ**ı: zekeri su ile yıkamaktır; ve bu, şundandır ki, zeker yıkandığı zaman idrar geri döner ve inmez; ve eğer yıkanmazsa ondan bir şey iner, ta ki **يُسْتَبْرَأَ** oluncaya kadar. Vekî‘ dedi: **الانْتِقَاصُ**: istincâdır. Ve o, onu **يَتَنَقَّصُهُ**: yani onun hakkında konuşur ve onu yerer ve onu ayıplar; Sıhâh’ta olduğu gibi. Ve müşteri bedeli **اسْتَنْقَصَ** etti: yani onu **اسْتَحَطَّهُ**; Cevherî nakletti. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **النَّقِيصَةُ**: **النَّقْصُ**; ve **النَّقِيصَةُ**: ayıp; Cevherî söyledi. Ve onu **انْتَقَصَهُ** ve onu **تَنَقَّصَهُ**: ondan az az aldı; bu yapıların bu türünde çoğunlukla geldiği sınır üzere. Ve falanın hakkını **نَقَصَ** etti ve onu **انْتَقَصَهُ**: onu tam vermenin zıddı. Lihyânî, “ittibâ‘” bâbında dedi: **طَيِّبٌ نَقِيصٌ**. Ve **النَّقْص**: aklın zayıflığıdır. Ve arûzda vâfirde **النَّقْص**: beşincisini iskân ettikten sonra yedincisini hazfetmektir. Ve adamı **انْتَقَصَ** etti ve onu **اسْتَنْقَصَه**: ona **النُّقْصانَ** nisbet etti; ve isim **النَّقِيصَةُ**dur; dedi ki:
فَلُوْ غيْرُ أَخْوالِي أَرادُوا نَقِيصَتِي ... جَعَلْتُ لهم فَوْقَ العَرَانِينِ مِيسَمَا
Ve **المَنْقَصَةُ**: **النَّقْصُ**. Ve hakkın **انْتِقَاصُ**ı da: onu küçümsemektir. Dedi ki:
وذا الرِّحْمِ لا تَنْتَقِصْ حَقَّهُ ... فإِنَّ القَطِيعَةَ في نَقْصِهِ
Ve falan, **نَقَائصَ** ve **مَنَاقِصَ** sahibidir. Ve **التَّنَاقُصُ**: **النَّقْص**tır. ‘Accâc dedi:
" فالغَدْرُ نَقْصٌ فاحْذَرِ التَّنَاقُصَا
