# نقص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نقص

النَّقْصُ: الخُسْران في الحظِّ، والنقصانُ يكون مصدراً ويكون قدر الشيء الذاهب من المنقوص. نَقَصَ الشيءُ يَنْقُصُ نَقْصاً ونُقْصاناً ونَقِيصةً ونَقَصَه هو، يتعدى ولا يتعدى؛ وأَنْقَصَه لغة؛ وانْتَقَصَه وتَنَقَّصَه: أَخذ منه قليلاً قليلاً على حد ما يجيءُ عليه هذا الضرب من الأَبنية بالأَغلب. وانْتَقَصَ الشيءُ: نَقَصَ، وانْتَقَصْتُه أَنا، لازمٌ وواقعٌ، وقد انْتَقَصَه حقَّه. أَبو عبيد في باب فَعَلَ الشيءُ وفَعَلْتُ أَنا: نَقَصَ الشيءُ ونَقَصْتُه أَنا، قال: وهكذا قال الليث، وقال: استوى فيه فَعَلَ اللازمُ والمُجاوز. واسْتَنْقَصَ المُشتري الثمنَ أَي اسْتَحَطَّ، وتقول: نُقْصانُه كذا وكذا هذا قدْرُ الذاهب؛ قال ابن دريد: سمعت خزاعيّاً يقول للطيِّب إِذا كانت له رائحة طيِّبة: إِنه لَنَقِيصٌ؛ وروى قول امرئ القيس:
كلَوْن السَّيالِ وهو عذب نَقِيص
أَي طيِّب الريح. اللحياني في باب الإِتباع: طَيِّبٌ نَقِيص. وفي الحديث: شَهْرا عِيدٍ لا يَنْقُصان، يعني في الحكم، وإِن نَقَصا في العدد أَي أَنه لا يَعْرِِضُ في قلوبكم شكٌّ إِذا صُمتم تسعة وعشرين، أَو إِن وقَعَ في يوم الحجّ خطأٌ لم يكن في نُسُكِكم نَقْصٌ. وفي الحديث: عشر من الفِطْرة وانْتقاص الماء، قال أَبو عبيد: معناه انْتِقاصُ البول بالماء إِذا غُسِل به يعني المذاكير، وقيل: هو الانتضاح بالماء، ويروى انْتِفاص، بالفاء، وقد تقدم. وفي الحديث: انْتِفاص الماء الاستنجاء، قيل: هو الانتضاح بالماء. قال أَُّبو عبيد: انْتقاصُ الماء غَسْلُ الذكَر بالماء، وذلك أَنه إِذا غسل الذكر ارتد البول ولم ينزل، وإِن لم يغسل نزل منه الشيء حتى يُسْتَبْرأَ.
والنَّقْصُ في الوافر من العَروض: حذْفُ سابعِه بعد إِسكان خامسه، نَقَصَه يَنْقُصُه نَقْصاً وانْتَقَصَه. وتَنَقَّصَ الرجلَ وانْتَقَصَه واسْتَنْقَصَه: نسب إِليه النُّقْصَانَ، والاسم النَّقِيصةُ؛ قال: فلو غَيرُ أَخوالي أَرادوا نَقِيصَتي،
جَعَلْتُ لهم فَوْقَ العَرانِينِ مِيسَما
وفلان يَنْتَقِصُ فلاناً أَي يقع فيه ويَثْلِبُه. والنَّقْصُ: ضعْفُ العقل. ونَقُصَ الشيءُ نَقاصَةً، فهو نَقِيصٌ: عَذُبَ؛ وأَنشد ابن بري لشاعر:حَصَانٌ رِيقُها عَذْبٌ نَقِيص
والمَنْقَصَةُ: النَّقْصُ. والنَّقِيصةُ: العيب. والنقيصةُ: الوَقِيعةُ في الناس، والفِعْل الانْتِقاصُ، وكذلك انْتِقاصُ الحقّ؛ وأَنشد: وذا الرِّحْمِ لا تَنْتَقِصْ حقَّه،
فإِنَّ القَطِيعَة في نَقْصِ
وفي حديث بيع الرُّطَب بالتمر قال: أَيَنْقُص الرُّطَب إِذا يَبِس؟ قالوا: نعم، لفظُه استفهام ومعناه تنبيهٌ وتقرير لِكُنْهِ الحُكْم وعلَّته ليكون معتبراً في نظائره، وإِلا فلا يجوز أَن يخفى مثل هذا على النبي، صلّى اللّه عليه وسلّم، كقوله تعالى: أَلَيْسَ اللّهُ بكافٍ عَبْدَه؛ وقول جرير:
أَلَسْتُم خيرَ مَنْ رَكِبَ المَطايا

### Türkçe

**النَّقْصُ**: talihteki ziyan; ve **النقصانُ** bazen mastar olur, bazen de eksiltilenden giden şeyin miktarı olur. **نَقَصَ** şey **يَنْقُصُ** **نَقْصاً** ve **نُقْصاناً** ve **نَقِيصةً**; ve onu **نَقَصَه**; geçişli olur ve geçişsiz olur; ve **أَنْقَصَه** bir dildir (lehçedir); ve **انْتَقَصَه** ve **تَنَقَّصَه**: ondan azar azar aldı; bu tür kalıpların çoğunlukla geldiği tarz üzere. Ve **انْتَقَصَ** şey: **نَقَصَ**; ve ben onu **انْتَقَصْتُه**: lâzım ve vâki‘dir; ve onun hakkını **انْتَقَصَه**.

أَبو عبيد, **فَعَلَ** şey ve ben **فَعَلْتُ** بابında: şey **نَقَصَ** ve ben onu **نَقَصْتُه**; dedi ki: ve böylece el-Leys dedi; ve dedi ki: onda lâzım **فَعَلَ** ile mücâviz (geçişli) eşit oldu. Ve müşteri bedeli **اسْتَنْقَصَ** etti, yani **اسْتَحَطَّ** (indirim istedi); ve dersin ki: onun **نُقْصانُه** şu ve şu; bu gidenin miktarıdır; İbn Düreyd dedi ki: Huzâ‘î birini, güzel kokuya sahip olduğunda, güzel koku için şöyle derken işittim: “O, elbette **لَنَقِيصٌ**”; ve İmru’ul-Kays’ın sözünü rivayet etti:

كلَوْن السَّيالِ وهو عذب نَقِيص

yani güzel kokulu. el-Lihyânî, **الإِتباع** بابında: **طَيِّبٌ نَقِيص**. Ve hadiste: “İki bayram ayı **لا يَنْقُصان**”; yani hüküm bakımından; sayı bakımından eksilseler bile, yani yirmi dokuz oruç tuttuğunuzda kalplerinizde bir şüphe arız olmaz; yahut hac gününde bir hata vuku bulsa, menâsikinizde bir **نَقْصٌ** olmaz. Ve hadiste: “Fıtrattan on (şey) ve suyun **انْتقاص**ı”; Ebû Ubeyd dedi ki: manası, su ile yıkandığında, yani zekerler (erkeklik uzuvları) kastedilerek, su ile idrarın **انْتِقاصُ**ıdır; ve denildi ki: su ile serpiştirmedir; ve **انْتِفاص** diye, **الفاء** ile, rivayet olunur; ve daha önce geçti. Ve hadiste: suyun **انْتِفاص**ı istincâdır; denildi ki: su ile serpiştirmedir. Ebû Ubeyd dedi ki: suyun **انْتقاصُ**ı, zekerin su ile yıkanmasıdır; bu da şundandır ki, zeker yıkandığında idrar geri döner ve inmez; yıkamazsa ondan bir şey iner, ta ki **يُسْتَبْرأَ** edilinceye kadar.

Ve **النَّقْصُ** (terimi) arûzda **الوافر** bahri içinde: beşincisini sâkin kıldıktan sonra yedincisini hazfetmektir. Onu **نَقَصَه يَنْقُصُه نَقْصاً** ve onu **انْتَقَصَه**. Ve adamı **تَنَقَّصَ** etti ve onu **انْتَقَصَه** ve onu **اسْتَنْقَصَه**: ona **النُّقْصَانَ** nisbet etti; isim **النَّقِيصةُ**dır; dedi ki:

فلو غَيرُ أَخوالي أَرادوا نَقِيصَتي،
جَعَلْتُ لهم فَوْقَ العَرانِينِ مِيسَما

Ve falan, falanı **يَنْتَقِصُ**; yani onun hakkında konuşur ve onu yerer. Ve **النَّقْصُ**: aklın zayıflığı. Ve şey **نَقُصَ** **نَقاصَةً**; o hâlde o **نَقِيصٌ**: tatlı oldu; ve İbn Berrî bir şair için inşâd etti:

حَصَانٌ رِيقُها عَذْبٌ نَقِيص

Ve **المَنْقَصَةُ**: **النَّقْصُ**. Ve **النَّقِيصةُ**: ayıp. Ve **النقيصةُ**: insanlar hakkında vâki‘a (çekiştirme); fiil **الانْتِقاصُ**dur; ve aynı şekilde hakkın **انْتِقاصُ**ı; ve inşâd etti:

وذا الرِّحْمِ لا تَنْتَقِصْ حقَّه،
فإِنَّ القَطِيعَة في نَقْصِ

Ve yaş hurmanın kuru hurma ile satımı hadîsinde dedi ki: “Yaş hurma kuruduğunda **أَيَنْقُص** mu?” Dediler ki: evet. Lafzı istifhamdır; manası ise hükmün künhüne ve illetine dikkat çekme ve takrirdir ki benzerlerinde ibret alınsın; yoksa bunun gibi bir şeyin Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, gizli kalması câiz değildir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **أَلَيْسَ اللّهُ بكافٍ عَبْدَه**; ve Cerîr’in sözü:

أَلَسْتُم خيرَ مَنْ رَكِبَ المَطايا
