# نقض (ن-ق-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır

- Harfler: ن - ق - ض
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَنْقُضُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%B6%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Bozarlar | 4 | 4 | [2:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/2:27.md) |
| [نَقْضِهِمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/siga/%D9%86%D9%8E%D9%82%D9%92%D8%B6%D9%90%D9%87%D9%90%D9%85%D9%92.md) | فَعْلِهِمْ | Onların bozması; Onun bozması | 2 | 2 | [4:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/4:155.md) |
| [أَنْقَضَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E.md) | أَفْعَلَ | Çökertti | 1 | 1 | [94:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/94:3.md) |
| [تَنْقُضُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%82%D9%8F%D8%B6%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعُلُوا | Bozmayın | 1 | 1 | [16:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/16:91.md) |
| [نَقَضَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/siga/%D9%86%D9%8E%D9%82%D9%8E%D8%B6%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعَلَتْ | Bozdu | 1 | 1 | [16:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/16:92.md) |

## Mücavir kökler — 58 mücavir (81 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 5 ortak ayet · G² 42 · Anlaşma
2. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 5 ortak ayet · G² 40 · Söz
3. [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Birleştirirler
4. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 15 · Baid uzak demektir
5. [غزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Onun ipliği
6. [وكد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Vekud yakıt demektir
7. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Kesinlikle keseceğim
8. [لعن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Dışlama
9. [غلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kılıflılar
10. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
11. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Sağ yandır
12. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
13. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 9 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
14. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Az
15. [حرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
16. [قسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · قسور Arslan demektir
17. [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bozulmuş iptir
18. [حظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huzve atışlardaki hedef demektir
19. [صفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Görüş
20. [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Üstüne oturulan keçe demektir
21. [خون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Hivan(hı)” bol donatılmış sofra demektir
22. [زول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer…
23. [طبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ağaç, taş gibi şeylerin üzrini çentmek için kullanılan taş…
24. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
25. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
26. [طلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dal demektir
27. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koyar
28. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
29. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
30. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
31. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çadırın kurulduğu yer demektir
32. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kuvvet
33. [دور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dar : Etrafı çevrili yer demektir
34. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Biley taşı
35. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Arka demektir
36. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
37. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
38. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kelime
39. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
40. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
41. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
42. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
43. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dahl: Kuytu yer demektir
44. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Half : Ense demektir
45. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
46. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
47. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
48. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
49. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
50. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
51. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
52. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
53. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
54. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Yemm” durgun akan su demektir
55. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Beyn topraktaki yarık demektir
56. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir
57. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Evye kuş yuvası demektir
58. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نقض |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md), [فسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AE.md), [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [برم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sıkıca örülmüş, bükülmüş veya inşa edilmiş bir yapıyı geriye doğru çözüp liflerine veya parçalarına ayırma; ağır yük altında eklemlerin çatırdaması |
| Çekirdek Özet 2 | Yapılmış bağlayıcı ahitleri, taahhütleri ve misakları tek taraflı olarak çözüp boşa çıkarma; insanın belini büken ağır yük |
| Çekirdek Özet 3 | İnşa edilen hukuki, ahlaki ve ontolojik irtibatın dağıtılmasıyla sistemik çöküşün ve kurumsal çözülmenin meydana gelmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir söz bozma veya basit bir anlaşmazlık sanıp, bükülmüş bir dokunun ve kurulmuş bir nizamın bütünüyle parçalanması ve taşıyıcı çatının çökmesi boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نق | Bir şeyi delme, yarma, oyma, vurarak ses çıkarma veya nüfuz ederek iç yapısını açığa çıkarma hareketidir; bu çekirdek [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) kökünde delip geçmekte, [نقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B0.md) kökünde çekip kurtarmakta, [نقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B1.md) kökünde gagalayıp oymakta, [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) kökünde eksiltip kesmekte, [نقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B9.md) kökünde sıvıyı içine işletmekte ve [نقم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%85.md) kökünde cezalandırıcı etkiyle yarmakta görülür. | ض | Çekirdeğin delme ve yarma hareketine basınç, sıkıştırma ve kırılma etkisi eklenerek, sağlamca örülmüş bir yapının iç direncinin kırılması, geriye doğru çözülmesi ve ağır baskı altında çatırdaması anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Bütünlüğü ve devamlılığı sağlayan hayatî bağ, örüntü veya uzanan ip |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | İpin veya yapının düğümlendiği, sarıldığı veya odaklandığı sağlam merkez |
| ض | Türetme: ص olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma imgesinden ses farkı ile basınç, çatlama, kırılma | Dışarıdan veya içeriden uygulanan şiddetli baskı, sıkışma ve kırılma kuvveti |
| نقض | Sağlam bir merkez etrafında süreklilik arz eden bağın şiddetli baskı ve ters gerilimle çatlatılıp çözülmesi | Bir araya getirilip tahkim edilmiş bağın, örgünün veya yapının taşıyıcı direncinin kırılarak lif lif dağıtılması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sıkıca bükülmüş bir ipin ([حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md)) liflerinin geriye doğru açılması, inşa edilmiş bir duvarın taşlarının sökülüp yıkılması ([هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md)), uzun yolculukların deveyi zayıflatıp kemiklerini belirginleştirmesi ve ağır yük altındaki semerin veya sırt eklemlerinin ses çıkarmasıdır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında uzun seferlerin tükettiği zayıf binek için şu beyitte şahit getirilmiştir: إذا مطونا نِقْضةً أو نِقْضا |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin hasmının şiirini aynı vezin ve kafiyede tersine çevirip hüccetini çürütmesi (المناقضة), yer mantarının toprağı yarıp çıkması ve binek hayvanını tık sesiyle sürme eylemi için kullanılmıştır. Şiir şahidi: ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ / عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāġa.

### Sami etimolojik katman

Arapça نقض kökü, Sami dil ailesinde baskı uygulayarak kırma, çatlatma, gevşetme ve bir araya getirilmiş bağları sökme semantik alanına aittir. İbranicede yer alan *n-q-ḍ* / *n-q-z* biçimleri küçük sıçramalar, çatlaklar ve delikler açma anlamlarıyla fonetik paralellik gösterirken; Süryanicede *n-q-d* kökü küçük parçalara ayırma, titizlikle ayıklama ve ayrıştırma anlamlarına kaymıştır. Arapçada kök iki temel fiziksel kutup üzerinden kristalize olmuştur: İlki, tahkim edilmiş yapay bir terkibin (örülmüş ip veya yükseltilmiş bina) tersine bir ameliyatla sökülmesi; ikincisi ise ağır bir sıklet altında kemik, mafsal veya tahta aksamın çatırdaması sesidir. Erken Sami katmanındaki vurarak çatlatma ve ayırma fiili, Arapçanın gelişmiş hukuk ve belagat dilinde ahdi bozma, antlaşmayı ilga etme ve sözü nakzetme soyutlamalarına zemin hazırlamıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نقض | Bükülmüş ipi açma ve binayı yıkma somut eyleminden ahdi feshetmeye, oradan da hasmın delilini ve şiirini çürütmeye uzanan düzenli soyutlama | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice soydaş kökler | Parçalama, çatlatma, delik açma ve ayıklama anlamındaki ses denkliği taşıyan akraba biçimler | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çatı kökler | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius, Brockelmann.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نقض | Anlamlı | Çözmek, yıkmak, kırmak | Bükülmüş şeyi liflerine ayırmak, binayı sökmek, ahdi bozmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نضق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| قنض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| قضن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| ضنق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-ʿAyn mühmel kaydı |
| ضقن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-ʿAyn mühmel kaydı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نقض | Merkez | Bağı veya yapıyı çözüp bozma | Tahkim edilmiş, bükülmüş veya kurulmuş olanı geriye doğru işleterek liflerine ayırma ve iç dengesini çökertme | Hem maddi binalarda ve iplerde hem de ahit ve delillerde asıl yapıyı dağıtma |
| [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) | Komşu | İpi ucundan çözme | Bir bağın veya ahdin özellikle çözülmeye başladığı uç noktasından gevşetilip bozulması | Ahdi ilk hareket noktasından itibaren gevşetip lağvetme vurgusu taşır |
| [فسخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AE.md) | Komşu | Eklemi yerinden çıkarma, ayırma | Bir akdin veya ilişkinin unsurlarını birbirine bağlayan eklem yerini zayıflatarak ayırma | Hukuki bağın hükmünü ortadan kaldırma; fiziksel bir dağıtmadan ziyade bağın işlevsiz kalması |
| [هدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%85.md) | Komşu | Yıkıp yerle bir etme | Yüksek ve kurulu bir yapıyı toptan aşağı indirme | Çözmekten ziyade yer çekimi ve darbe etkisiyle yerle bir etmeyi ifade eder |
| [برم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%85.md) | Zıt | Sıkıca bükme, sağlamlaştırma | İki veya daha fazla lifi birbirine dolayarak mukavemet kazandırma, kesin karara bağlama | Ahdin ve yapının kurulması, pekiştirilmesi ve çözülmez hale getirilmesi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نقض | Çözme, yıkma, bozma | Bükülmüş bağı veya çatıyı geriye doğru sökme eyleminin tamamını kapsar | Kesin |
| Latince | Rumpere, dissolvere, abrogare | Kırmak, çözmek, ilga etmek | Dissolvere çözülmeyi, abrogare hukuki iptali karşılar; yük altındaki çatlama sesini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Annul, breach, dismantle, rescind | Hükümsüz kılmak, ihlal etmek, sökmek | Dismantle fiziksel sökümü, annul ve breach hukuki bozmayı verir; çok katmanlı tek bir sözcük bulunmaz | Güçlü |
| Almanca | Brechen, auflösen, zunichtemachen | Kırmak, feshetmek, boşa çıkarmak | Auflösen bağın çözülüşünü iyi verir fakat ağır yükün bel kırması imgesini tam içermez | Güçlü |
| Fransızca | Rompre, enfreindre, démanteler | Kırmak, çiğnemek, parçalara ayırmak | Démanteler yapıyı dağıtmayı, rompre ahdi bozmayı karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Bozmak, feshetmek (ينقضون, نقضهم, تنقضوا) | Allah'a veya insanlara verilen kesin sözü, misakı ve hukuki taahhüdü tek taraflı çiğneyip geçersiz kılmak | İlahi misakı bozan fâsıklar, antlaşmayı bozan topluluklar ve tekit edilmiş yeminler; örnek: Bakara [2:27](https://lisan.digital/tr/ayet/2:27.md), Nisâ [4:155](https://lisan.digital/tr/ayet/4:155.md), Nahl [16:91](https://lisan.digital/tr/ayet/16:91.md) |
| Lif lif çözüp dağıtmak (نقضت) | İyice eğrilip bükülmüş yünü veya ipliği tekrar didip döküntü haline getirmek | Emek verilip tahkim edilmiş toplumsal nizamı heder eden ahmak kadın temsili; örnek: Nahl [16:92](https://lisan.digital/tr/ayet/16:92.md) |
| Çökertmek, belini çatırdatmak (أنقض) | Ağır bir yükün omurgaya baskı yaparak kemikleri çatırtıyla zorlaması, ezmesi | Hz. Peygamber'in risalet öncesi ve esnasında taşıdığı ağır sorumluluk ve keder yükü; örnek: İnşirâh [94:3](https://lisan.digital/tr/ayet/94:3.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fıtrat ve mîsâk nazariyesi, tenâkuz | Elest bezmindeki fıtrî sözleşmenin bozulması ve akıl yürütmede önermelerin birbirini nakzetmesi durumu | İtikadi ve mantıki tutarlılığın kırılarak bâtılın açığa çıkması |
| Fıkıh | Akitler teorisi, nâkız (abdesti bozanlar) | Kurulmuş bir hukuki muamelenin veya ibadet taharetinin hükmünü sona erdiren nâkız unsurlar | Tahakkuk etmiş hukuki ve şer'i bağın ortadan kalkması |
| Tefsir | Temsil ve mesel analizi | İpliğini sağlamca eğirdikten sonra bozan kadının sosyolojik ve ahlaki bir model olarak çözümlenmesi | Emek-nizam ilişkisinin anlamsızlaştırılması ve hıyanet |
| Hadis | Ahde vefa ve emanet rivayetleri | Kıyamete yakın emanetin ve din bağlarının ilmik ilmik çözüleceğini bildiren beyanlar | İctimai dokunun parça parça dağılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve ilahi mîsâk | Ahdi bozma, ilahi irtibatı koparma | Varlık gayesinden sapma | Yaratıcı ile kul arasındaki ontolojik ve ahlaki sözleşmenin kul tarafından hiçe sayılması | Kesin |
| İlmi | Mantık ve metodoloji | Tenâkuz, argümanı çürütme | Tutarsızlığı ifşa etme | Bir önermenin diğerini geçersiz kılarak delilin epistemik örgüsünü dağıtması | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası hukuk ve anayasal nizam | Antlaşmayı ihlal, nizamı lağvetme | Toplumsal barışı yıkma | Devletler veya sınıflar arası teyit edilmiş ahitlerin tek taraflı çiğnenerek kaos üretilmesi | Kesin |
| İktisadi | Akitler hukuku ve üretim süreci | Sözleşmeyi feshetme, emeği heder etme | İktisadi güveni çökertme | Üretilmiş bir değerin veya yapılmış bir sözleşmenin bozularak sermaye ve emek israfına yol açması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropi artışı ve yapısal dekoherans | Fizik ve kimyada düzenli, düşük entropili ve yüksek enerjili bir bağın kırılarak bileşenlerin kaotik ve serbest parçacıklara dönüşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Anomi ve sosyal çözülme | Sosyolojide toplumu bir arada tutan normatif bağların ve kurumsal mutabakatların iflas ederek sosyal dokunun lif lif ayrılması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir vaadin tutulmaması veya basit bir fikir değişikliği olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kurulmuş, bükülmüş, emek verilmiş ve birbirine kenetlenmiş bir yapının (sosyal sözleşme, fıtrî bağ, ahlaki nizam) geriye doğru kasıtlı bir ameliyatla darmadağın edilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki ahdin bozulması uyarısını sadece siyasi bir diplomatik ihlal zannederek, insanın kendi varoluşsal zeminini ve toplumsal nizamını dinamitlemesi gerçeğini görememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nizam, ahit, misak ve emanet kavramlarının ters yüz oluşunu betimleyen anahtar bir köktür; hakikatin tesadüfi bir kopuşla değil, tahkim edilmiş yapının tahribiyle yitirildiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrailoğullarının misakı çiğnemelerini anlatan ayetlerde, Nahl suresindeki yemin ve ahit bağlamlarında ve İnşirâh suresindeki peygamberî yük tasvirinde merkezîdir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini bağların sadece teorik kabullerden ibaret olduğu yanılgısını düzeltir; inancın bükülmüş bir halat gibi amel, ahlak ve hukukla örüldüğünü, nâkız fiillerin ise tüm bu yapıyı çürüttüğünü ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: İyice bükülmüş bir ipin katlarını geriye doğru açıp dağıtmak, inşa edilmiş sağlam bir yapıyı sökmek ve taşınan ağır bir yük altında omurga veya eklemlerin çatırdamasıdır.
- Soyut anlam: Taraflar arasında kuvvetlendirilmiş hukuki, ahlaki ve itikadi bir bağı tek taraflı olarak geçersiz kılıp toplumsal ve ontolojik nizamı parçalamaktır.
- Sistematik karşılık: İnşa ve teyit ameliyesinin tersine çevrilmesiyle mukavemetin sıfırlanması, nizamın anomiye, mukaveleli düzenin ise kuralsızlık kaosuna evrilmesidir.
- LaTeX modeli: $$ \Phi: S(t) \to \bigcup_{i=1}^n c_i \quad \text{öyle ki} \quad \frac{dE}{dt} < 0, \quad \sigma > \sigma_c $$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$, zaman içinde emekle kurulmuş ve bükülmüş bütünleşik sistemi veya ahdi temsil eder; $\Phi$ nakz ameliyesidir ve bu bütünleşik sistemi bileşenleri olan ayrık $c_i$ parçalarına (liflere, döküntülere) dönüştürür; $dE/dt < 0$ sistemin taşıdığı yapısal enerjinin ve bağlayıcı mukavemetin çözülerek yitirilişini gösterir; $\sigma > \sigma_c$ ifadesi ise uygulanan gerilim ve yükün kritik eşiği aşarak omurgayı çatlatan veya taşıyıcı direnci kıran baskı durumunu ifade eder.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B6/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/2:27.md) — يَنْقُضُونَ

الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ

Meal (IK): Allah’ın ahdini pekiştirdikten sonra bozanlar, birleştirilmesini emrettiği şeyi koparanlar, yeryüzünde fesad çıkaranlar, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.

### [Nisa 4:155](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/4:155.md) — نَقْضِهِمْ

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ وَكُفْرِهِمْ بِآيَاتِ اللَّهِ وَقَتْلِهِمُ الْأَنْبِيَاءَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَقَوْلِهِمْ قُلُوبُنَا غُلْفٌ بَلْ طَبَعَ اللَّهُ عَلَيْهَا بِكُفْرِهِمْ فَلَا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Sözlerini bozmaları, Allah’ın ayetlerini inkar etmeleri, peygamberlerini haksız yere öldürmeleri, kalblerimiz perdelidir, demeleri yüzünden Allah, evet, inkarlarına karşılık onların kalblerini mühürledi, onun için bunların pek azı hariç inanmazlar.

### [Maide 5:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/5:13.md) — نَقْضِهِمْ

فَبِمَا نَقْضِهِمْ مِيثَاقَهُمْ لَعَنَّاهُمْ وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ وَنَسُوا حَظًّا مِمَّا ذُكِّرُوا بِهِ وَلَا تَزَالُ تَطَّلِعُ عَلَى خَائِنَةٍ مِنْهُمْ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاصْفَحْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Ahidlerini bozmalarından ötürü onlara la’net ettik, kalblerini de katılaştırdık. Onlar, kelimeleri yerlerinden değiştiriyorlar. Kendilerine öğretilenlerin bir kısmını unuttular. İçlerinden pek azı müstesna daima hainliklerini görürsün. Sen; onları affet ve geç. Muhakkak Allah; ihsan edenleri sever.

### [Enfal 8:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/8:56.md) — يَنْقُضُونَ

الَّذِينَ عَاهَدْتَ مِنْهُمْ ثُمَّ يَنْقُضُونَ عَهْدَهُمْ فِي كُلِّ مَرَّةٍ وَهُمْ لَا يَتَّقُونَ

Meal (IK): Onlar, kendileriyle anlaşma yaptığın kimselerdir. Sonra her defasında ahidlerini bozdular. Onlar sakınmazlar da.

### [Rad 13:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/13:20.md) — يَنْقُضُونَ

الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ

Meal (IK): Onlar ki; Allah’ın ahdini yerine getirirler ve anlaşmayı bozmazlar.

### [Rad 13:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/13:25.md) — يَنْقُضُونَ

وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ

Meal (IK): Pekiştirdikten sonra Allah’ın ahdini bozanlar, Allah’ın bitiştirilmesini emrettiğini ayıranlar ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlar; işte la’net onlaradır. Yurtların en kötüsü de onlarındır.

### [Nahl 16:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/16:91.md) — تَنْقُضُوا

وَأَوْفُوا بِعَهْدِ اللَّهِ إِذَا عَاهَدْتُمْ وَلَا تَنْقُضُوا الْأَيْمَانَ بَعْدَ تَوْكِيدِهَا وَقَدْ جَعَلْتُمُ اللَّهَ عَلَيْكُمْ كَفِيلًا إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا تَفْعَلُونَ

Meal (IK): Ahidleştiğiniz zaman; Allah’ın ahdini yerine getirin. Pekiştirdiğiniz yeminleri bozmayın. ÇünküAllah’ı üzerinize kefil yapmışsınızdır. Muhakkak ki Allah; yaptıklarınızı bilir.

### [Nahl 16:92](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/16:92.md) — نَقَضَتْ

وَلَا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَهَا مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكَاثًا تَتَّخِذُونَ أَيْمَانَكُمْ دَخَلًا بَيْنَكُمْ أَنْ تَكُونَ أُمَّةٌ هِيَ أَرْبَى مِنْ أُمَّةٍ إِنَّمَا يَبْلُوكُمُ اللَّهُ بِهِ وَلَيُبَيِّنَنَّ لَكُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): İpliğini iyice eğirip katladıktan sonra, söküp bozan kadın gibi olmayın. Bir ümmetin diğerinden daha çok olmasından ötürü yeminlerinizi aranızda aldatma vasıtası yapıyorsunuz. Allah, onunla sizi imtihan eder. Kıyamet günü ihtilaf ettiğiniz şeyleri elbette size beyan edecektir.

### [İnşirah 94:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/ayet/94:3.md) — أَنْقَضَ

الَّذِي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ

Meal (IK): Ki o senin belini bükmüştü.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Nukaz” birbirinden kopmuş iplik parçalarıdır. Döküntü, kırpıntı.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

القاف والضاد والنون معهما
ن ق ض يستعمل فقط نقض: النَّقْضُ: إفساد ما أبرمت من حبل أو بناء والنِّقْضُ: البناء المنْقُوضُ، يعني اللبن إذا خرج منه.
والنَّقْضُ والنِّقْضةُ هما الجمل والناقة اللذان هزلتهما الأسفار وأدبرتهما، والجميع الأنقاض، قال:
إذا مطونا نِقْضةً أو نِقْضا
المُناقَضةُ في الأشياء، نحو الشعر، كشاعرٍ ينْقُضُ قصيدة أخرى بغيرها، والاسم النَّقيضةُ ويجمع نَقائِضَ، ومن هذا نَقائضُ جريرٍ والفرزدق.
والنَّقْضُ: مُنْتَقَضُ الكماة من الأرض إذا أرادت أن تخرج، ونَقَضْتُها نَقْضاً فَانتَقَضَتْ منه، وجمعها أنقاضٌ.
والانتِقاضُ: أن يعود الجرح بعد البرء، وكذلك انتِقاضُ الأمور والثغور ونحوها.
والنَّقيضُ: صوت الأصابع والمفاصل والأضلاع، وأنْقَضَتِ الأضلاع والأصابع إنقاضاً، ورأيته يُنْقِضُ، ويُنْقِضُ أصابعه، قال:
وحُزْن تُنْقِضُ الأضلاعُ منه		مقيم في الجوانحِ لن يَزولا
وقولك: أنْقَضْتُ يعني أخذت الأصابع إنقاضاً.
ونقيضُ المحجمة: صوتها إذا شدها الحجام بمصه، قال:
كأنما زوى بين عينيه نقيضُ المحاجمِ
والنُّقّاضُ: نبات.
النَّقّاض: الذي يَنْقُضُ الدمقس، وحرفته النِّقاضةُ.
وأَنْقَضْتُ بالحمار إذا ألزقت طرف لسانك بالغار الأعلى ثم صوت بحافتيه من غير أن ترفع طرفه عن موضعه، وكذلك ما أشبهه من أصوات الفراريج والعقاب والرحل فهو إنقاضٌ، قال
أواخرِ الميسِ إِنقاضُ الفراريجِ

##### Türkçe

**القاف** ve **الضاد** ve **النون** onlarla birlikte

ن ق ض yalnızca **نقض** kullanılır: **النَّقْضُ**: ipten veya binadan sağlamlaştırdığın şeyi bozmak; ve **النِّقْضُ**: bozulmuş bina; yani, ondan çıktığı zaman kerpiç.

Ve **النَّقْضُ** ve **النِّقْضةُ**: seferlerin zayıflattığı ve geri bıraktığı deve ve dişi devedir; hepsi **الأنقاض**’dır, dedi ki:
إذا مطونا **نِقْضةً** أو **نِقْضا**

Eşyalarda **المُناقَضةُ**, şiir gibi; başka bir şairin, başka bir kasideyi onunla bozması gibi; isim **النَّقيضةُ**’dir ve **نَقائِضَ** diye çoğul yapılır; bundan **نَقائضُ جريرٍ والفرزدق**.

Ve **النَّقْضُ**: yerden çıkmak istediği zaman toprağın içinden **الكماة**’nin (mantarların) çıkacağı yer; ve onu **نَقَضْتُها** **نَقْضاً** (diye) yaptım da ondan **فَانتَقَضَتْ**; onun çoğulu **أنقاضٌ**’dır.

Ve **الانتِقاضُ**: yaranın iyileşmeden sonra geri dönmesidir; aynı şekilde işlerin ve sınır gediklerinin ve benzerlerinin **انتِقاضُ**’u.

Ve **النَّقيضُ**: parmakların, eklemlerin ve kaburgaların sesi; kaburgalar ve parmaklar **أنْقَضَتِ** **إنقاضاً**; ve onu **يُنْقِضُ** görürsün; ve parmaklarını **يُنْقِضُ**, dedi ki:
وحُزْن تُنْقِضُ الأضلاعُ منه		مقيم في الجوانحِ لن يَزولا

Ve senin sözün: **أنْقَضْتُ** yani parmaklar **إنقاضاً** aldı (çıkarır oldu).

Ve **نقيضُ المحجمة**: hacamatçının onu emmesiyle sıktığı zaman onun sesi, dedi ki:
كأنما زوى بين عينيه نقيضُ المحاجمِ

Ve **النُّقّاضُ**: bir bitki.

**النَّقّاض**: **الدمقس**’i bozan (söken) kimse; onun mesleği **النِّقاضةُ**’dır.

Ve eşeğe dair **أَنْقَضْتُ**: dilinin ucunu üst damakla yapıştırıp sonra ucunu yerinden kaldırmaksızın iki kenarıyla ses çıkarman; ve ona benzeyen civcivlerin, kartalın ve semerin seslerinden olan şey de **إنقاضٌ**’dır, dedi:
أواخرِ الميسِ إِنقاضُ الفراريجِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النَقْضُ: نَقْضُ البناءِ والحَبْلِ والعهدِ. والنُقاضَةُ: ما نُقِضَ من حبَل الشَعر. والمُناقَضَةُ في القول: أن يتكلَّم بما يَتَناقَضُ معناه. والنَقيضَةُ في الشِعر: ما يُنْقَض به. والانْتِقاضُ: الانتكاثُ. والنِقْضُ، بالكسر: البعير الذي أضناهُ السفر، وكذلك الناقةُ. والجمع أنْقاضٌ. والنِقْضُ أيضاً: الموضعُ الذي ينْتَقِضُ عن الكمأة. والنِقْضُ أيضاً: المَنْقوضُ، مثل النِكْثِ. وتَنَقَّضَتِ الأرضُ عن الكمأةِ، أي تَفَطَّرَتْ. وأَنْقَضَتِ العُقابُ، أي صوَّتَتْ، وكذلك الدجاجة. والإنْقاضُ والكَتيتُ: أصوات صِغار الإبلِ. قال أبو زيد: أنْقَضْتُ بالمعزِ إنْقاضاً: دعوت بها. والإنْقاضُ: صُوَيْتٌ مثل النَقْر. وإنْقاضُ العِلْكِ: تصويته، وهو مكروهٌ. وأَنْقَضَ الحِمْلُ ظهره، أي أثقله. وأصله الصوت، ومنه قوله تعالى: "الذي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ". والنَقيضُ: صوتُ المَحامِلِ والرِحالِ.

##### Türkçe

**النَقْضُ**: bina, ip ve ahdin **نَقْضُ**’udur. Ve **النُقاضَةُ**: saç ipinden **نُقِضَ** edilen şeydir. Ve sözde **المُناقَضَةُ**: manasıyla çelişen şeyle konuşmasıdır. Ve şiirde **النَقيضَةُ**: onunla **يُنْقَض** edilen şeydir. Ve **الانْتِقاضُ**: **الانتكاثُ**’tır. Ve **النِقْضُ** (kesre ile): yolculuğun onu bitkin düşürdüğü deve; aynı şekilde dişi deve. Çoğulu **أنْقاضٌ**’dur. Ve **النِقْضُ** ayrıca: trüf mantarından dolayı çatlayıp ayrılan yer. Ve **النِقْضُ** ayrıca: **المَنْقوضُ**; **النِكْثِ** gibi. Ve yer, trüf mantarından dolayı **تَنَقَّضَتِ**; yani **تَفَطَّرَتْ**. Ve kartal **أَنْقَضَتِ**; yani ses çıkardı; aynı şekilde tavuk. Ve **الإنْقاضُ** ile **الكَتيتُ**: küçük develerin sesleridir. Ebû Zeyd dedi: keçilerle **أنْقَضْتُ** (bir) **إنْقاضاً**: onlarla çağırdım. Ve **الإنْقاضُ**: **النَقْر** gibi bir **صُوَيْتٌ**’tir. Ve sakızın **إنْقاضُ**’u: onun ses çıkarmasıdır; ve o mekruhtur. Ve yük, sırtını **أَنْقَضَ**; yani onu ağırlaştırdı. Aslı sestir; ondan da Yüce Allah’ın sözü: “**الذي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ**”. Ve **النَقيضُ**: mahmillerin ve eyerlerin sesidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ق ض ن
نقض
استعمل منه : ( نقض ) .
نقض : قال الليث : النَّقْضُ : إفسادُ ما أَبرمْتَ من عقدٍ أو بِناءٍ ، والنِّقْضُ : اسمُ البناءِ المنقوضِ إذا هُدِمَ ، والنِّقْضُ والنِّقْضَةُ هما الجملُ والناقةُ اللذان قد هزلتهما الأسفارُ وأَدْبَرَتْهُما ، والجميعُ الأنقاض .
وأنشد لرؤبة :
إِذا مَطَوْنا نِقْضَةً أَوْ نِقْضا
وقال الآخر :
إِني أَرى الدهرَ ذا نَقْضٍ وإِمْرَا
أي : ما أمَرَّ عاد عليه فنقضه ، وكذلك المناقضة في الشعر ينقضُ الشاعرُ الآخر ما قاله الأول ، والاسم النَّقيضة وتجمع على النقائض ، ولهذا قالوا نقائض جريرٍ والفرزدق ، قال : والنِّقْضُ مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض إذا أرادت أن تخرج نقضتْ وجه الأرض نقضاً فانتقضتِ الأرض .
وقال الشاعر :
كأن الفُلانِيّاتِ أنقاضُ كمأةٍ
لأول جانٍ بالعصا يستثيرُها
ويقال : انتقضَ الجُرح بعد البُرْء ، وانتقضَ الأمر بعد التِئامِه وانتقضَ أمرُ الثَّغر وغيره .
وقال الله عزَّ وجلَّ : ( صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنكَ وِزْرَكَ الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَنقَضَ ظَهْرَكَ ) ( الشرح : 2 ، 3 ) .
قال الفراء في التفسير عن الكلبي : أثقلَ ظهرك .
قال أبو منصور : وقال نحو ذلك مجاهد وقتادة ، والأصل فيه أن الظهر إذاأثقله حِمله سُمع له نقيضٌ أي صوت خفيٌّ وذلك عند غاية الإثقال ، فأخبر الله عزّ وجلّ أنه غفر لنبيِّه أوزاره التي كانت تراكمت على ظهره حتى أوْقرته ، وأنها لو كانت أثقالاً حُملت على ظهره لسُمع لها نيضٌ أي صوتٌ ، وكل صوت لمِفصلٍ أو إصبعٍ أو ضلعٍ فهو نقيضٌ وقد أنقضَ ظهر
فلان إذا سُمع له نقيضٌ ، ومنه قوله :
وحُزن تُنْقِضُ الأضلاع منه
مُقيم في الجوانح لن يزولا
وقال الليث : نقيضُ المِحْجَمةِ صوتُها إذا شدَّها الحجّام بمصِّه ، يقال : أنقضتِ المحجمةُ وأنشد :
زَوَى بين عَيْنَيْهِ نقيضُ المحاجِمِ
وقال أبو زيد : أنقضتُ إنقاضاً بالمَعْزِ إذا دعوته .
وقال أبو عبيد : أنقضَ الفرخ إنقاضاً إذا صأَى صَئِيّاً ، وأنقضَ الرَّحل إنقاضاً إذا أطَّ أطِيطاً .
وقال ذو الرُّمة :
كأَنَّ أصواتَ مِن إيغالهنّ بنا
أوخرِ الْمَيسِ إنقاضُ الفَرارِيج
هكذا أفادَنِيهِ المنذري عن أبي الهيثم ، وفيه تقديمٌ وتأخيرٌ أراد كأَن أصوات أواخر الميسِ إنقاضُ الفراريج من إيغال الرّواحل بنا ، أي : من إسراعها السير بنا .
وقال الليث : أنقضتُ بالحمار إذا ألصقت طرف لسانك بالغارِ الأعلى ثم صوَّتَّ بحافتيه من غير أن ترفع طرفه عن موضعه ، وكذلك ما أشبهه من أصوات الفراريج والرِّحال .
قال : والنَّقّاض الذي ينقضُ الدِّمقس وحرفته النِّقاضة .
قال أبو منصور : وكذلك النَّكاثُ ، وحرفته النَّكاثة وما نُقض من ثوب صوف أو إبريسيم فهو نِقضُ ونِكثٌ ، وجمعها أنقاضٌ وأنكاثٌ سماع من العرب .
وقال الليث : النُّقَّاضُ : نباتٌ ، وتَنَقَّضَتْ عظامه : إذا صَوَّتَتْ .
وفي ( نوادر الأعراب ) : نَقَّضَ الفرسُ ورَفَّضَ إذا أدلى ولم يستحكم إنعاظهُ ومثله سَيَأَ وشَوَّلَ وأسابَ وسَبَّح وانساحَ وقاش وسمَّل ورَوَّل .

##### Türkçe

ق ض ن
**نقض**
Ondan kullanılan: (**نقض**).

**نقض**: Leys dedi: **النَّقْضُ**: bir akit veya bina’dan sağlamlaştırdığın şeyi bozmandır; **النِّقْضُ**: yıkıldığı zaman bozulmuş binanın adıdır; **النِّقْضُ** ve **النِّقْضَةُ**: seferlerin zayıflattığı ve geriye düşürdüğü deve ile dişi devedir; hepsi **الأنقاض**’dır.

Rü’be’ye ait olarak inşad etti:
Eğer bir **نِقْضَةً** yahut bir **نِقْضا** dürüp götürdükse

Bir başkası dedi:
Şüphesiz ben zamanı, **نَقْضٍ** ve **إِمْرَا** sahibi görüyorum

Yani: her ne acılaştırdıysa ona geri döndü de onu bozdu; şiirde **المناقضة** da böyledir: şair, birincinin söylediğini diğer şair bozar; isim **النَّقيضة**’dir ve **النقائض** üzerine cem‘ edilir; bunun için **نقائض جريرٍ والفرزدق** dediler. Dedi: **النِّقْضُ**: yerden mantarın sökülüp çıkarılmasıdır; çıkmak istediği zaman yerin yüzünü bir bozma ile bozar da yer bozulup kabarır.

Şair dedi:
Sanki falan kadınlar, bir mantarın **أنقاضُ**’ıdır,
İlk toplayanın, değnekle onu kışkırtıp çıkarması için.

Ve denilir: yara, iyileşmeden sonra **انتقضَ**; iş, birleşmesinden sonra **انتقضَ**; sınırın işi ve başkası **انتقضَ**.

Aziz ve celil Allah dedi: (**صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنكَ وِزْرَكَ الَّذِى** (sallallahu aleyhi ve sellem)
1764 **أَنقَضَ ظَهْرَكَ**) (Şerh: 2, 3).

Ferrâ, tefsirde Kelbî’den: “Sırtını ağırlaştırdı” dedi.

Ebû Mansûr dedi: Mücâhid ve Katâde de buna yakın söyledi; aslı şudur ki: sırt, yükü onu ağırlaştırdığı zaman, ona bir **نقيضٌ** yani gizli bir ses işitilir; bu, ağırlaştırmanın nihayetinde olur. Böylece Allah azze ve celle, peygamberinin sırtı üzerinde birikip onu ağırlaştırmış olan günahlarını bağışladığını haber verdi; eğer onlar, sırtı üzerinde taşınan ağırlıklar olsaydı, onlara bir **نيضٌ** yani bir ses işitilirdi. Mafsalın yahut parmağın yahut kaburganın her sesi **نقيضٌ**’dur; falanın sırtı **أنقضَ**: ona bir **نقيضٌ** işitildiği zaman. Ondandır, sözü:
Ve bir hüzün ki ondan kaburgalar **تُنْقِضُ**
Göğüs boşluklarında yerleşik; asla gitmeyecektir.

Leys dedi: **نقيضُ المِحْجَمةِ**: hacamatçı onu emişiyle sıktığı zaman onun sesidir; denilir: **أنقضتِ المحجمةُ**. Ve inşad etti:
İki gözünün arasında, **نقيضُ المحاجِمِ** büzdü.

Ebû Zeyd dedi: Keçi ile, onu çağırdığım zaman **أنقضتُ** **إنقاضاً**.

Ebû Ubeyd dedi: Yavru kuş, **صأَى** ile ötüş ötüşü ötüşlediği zaman **أنقضَ** **إنقاضاً**; semer, **أطَّ** ile gıcırdadığı zaman **أنقضَ** **إنقاضاً**.

Zü’r-Rumme dedi:
Sanki onların bizi süratle götürmelerinden,
Ya da devenin arka taraflarının, civcivlerin **إنقاضُ**’ı.

Bunu bana Münzirî, Ebû’l-Heysem’den böyle faydalandırdı; onda takdim ve te’hir vardır; “Sanki deve arka taraflarının sesleri, bineklerin bizi süratle götürmesinden civcivlerin **إنقاضُ**’ıdır” demek istedi; yani: onların bizi yürüyüşte hızlandırmasından.

Leys dedi: Eşeğe karşı **أنقضتُ**: dilinin ucunu üst damağa yapıştırıp sonra, ucunu yerinden kaldırmadan, iki kenarıyla ses çıkarman; ve civcivlerin ve semerlerin seslerinden ona benzeyenler de böyledir.

Dedi: **النَّقّاض**: **الدِّمقس**’i söken kimsedir; mesleği **النِّقاضة**’dır.

Ebû Mansûr dedi: **النَّكاثُ** da böyledir; mesleği **النَّكاثة**’dir. Yün yahut ipekli bir kumaştan sökülmüş olan şey **نِقضُ** ve **نِكثٌ**’tür; bunların cem‘i **أنقاضٌ** ve **أنكاثٌ**’tır; Araplardan işitme olarak.

Leys dedi: **النُّقَّاضُ**: bir bitkidir; kemikleri **تَنَقَّضَتْ**: ses çıkardığı zaman.

(**نوادر الأعراب**)’da: At, sarkıp da ereksiyonu sağlamlaşmadığı zaman **نَقَّضَ** ve **رَفَّضَ**; benzeri: **سَيَأَ** ve **شَوَّلَ** ve **أسابَ** ve **سَبَّح** ve **انساحَ** ve **قاش** ve **سمَّل** ve **رَوَّل**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل)  النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه بالضّم. والنَّقَل بفتح القاف: ما بقي من صِغار الحجارة إذا قلِعَت، لأنَّها تنقَل. والنَّقيل: الطَّريق، لأنَّه لا يسلُكه إلاَّ مُنتقِل. والمَنْقَلة: المَرْحلة. وضَربٌ من السَّير يقال لـه نَقِيل، وهو ذلك القياس، وكَأنَّه([3]) المداومةُ على السَّيْر. والمُنَقَّل: الخُفُّ الخَلَق، لأنَّ عليه ينتقل الماشي حَتَّى ينخرق. وكذلك النَّقَل في البَعير: داءٌ يصيب خُفَّه فينخرق. والرِّقاع التي يُرقع بها خُفُّه: النَّقائِل.
ومن الباب المُناقَلَة: مُراجَعة الحديث أو الإنشاد، كأنَّك نقلتَ حديثَك إليه ونَقَلَ حديثَه إليك. والنِّقَال: أن تشرب الإبل ثم تَترك ثم تعود إلى الماء فتشربَ، ولا يُفعَل ذلك بها بل تفعله هي. ويقولون: إن النَّقْلةَ: القَناة. وينشدون:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ([4])والمشهور: "يُقلقل صَعْدة([5])".
(نقم)  النون والقاف والميم أُصَيلٌ يدلُّ على إنكارِ شيءٍ وعَيبه. ونَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ: أنكرتُ عليه فِعلَه. والنِّقْمة من العذاب والانتقام، كأنَّه أنْكَر عليه فعاقَبَه. وقولهم للنَّفس نقيمة، وهو ميمون النَّقيمة، إنما هي من الإبدال، والأصل نَقِيبَة.
(نقه)  النون والقاف والهاء كلمةٌ تدلُّ على البُرْء من المرض، ثم يستعار. ونَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً: أفاق، فهو نَاقِهٌ. ويقولون: نَقِهَ الحديثَ مثل فهم، بكسر القاف، فرقاً بينه وبين الأوّل. والقياس واحد، لأنَّه إذا نَقِهَه فقد برِئَ من الشّكِّ فيه. قال اللِّحياني: يقال: أنْقِهْ لي سَمْعكَ، أي أرْعِنِيهِ، كأنَّه يقول: حتّى تفْهمَ ما أقول. وبَلَغنا أنَّ أهل المدينة يسمُّون الاستفهام: الاستِنْقاه.
(نقي)  النون والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على نظافةٍ وخلوص. منه نَقَّيْتُ الشّيءَ: خلّصتُه ممّا يشوبُه تنقيةً. وكذلك يقال: انتقَيت الشّيءَ كأنَّك أخَذتَ أفضلَه وأخلَصَه. والنُّقَاوة: أفضَلُ ما انتقَيْت من شيء. والنَّقَاة: الرّديُّ فيما يقال، كأنَّه الذي انتُقِيَ فطُرِح وقال بعضهم: نَقاة كلِّ شيء: ردِيُّه إلا التَّمْر، فإنَّ نَقَاتَه خِيارُه.
وفي الباب النِّقْيُ: مُخُّ العظام، سمِّيَ لخُلوصه ونظافته. ويقال لشَحْمة العَين من الشَّاة السَّمينة وغيرِها: النِّقْي. وناقةٌ لا تُنقِي. قال:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
وأمَّا الفرّاء فزعَم أنّ الأنقاء: كلُّ عظمٍ ذي مُخّ. وهذا إنْ صحَّ فهو على تسمية العرب الشَّيءَ باسم غيرِه إذا كان مُجاوراً له.
(نقب)  النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10]) والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
(نقث)  النون والقاف والثاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على خَلْطِ شيءٍ بشيء ونَقْلِه. ونَقَثَ ما في منزلي أجْمَع: نقَلَه كلَّه. ونَقّثوا حديثَهم: خلَطوه، كما ينقّث الطَّعام. وخرج ينقِّث: يُسرع في نقل قوائمه. ونَقَثت العظمَ أنْقُثُه: استخرجتُ ما فيه من المُخّ.
(نقح)  النون والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَنحِيَتِك شيئاً عن شيء. ونَقَّحت العصا([13]): شَذَّبتُ عنها أُبَنَهَا. ومنه شِعرٌ مُنَقَّحٌ، أي مفتَّشٌ مُلقىً عنه ما لا يصلُح فيه. ونَقَحت([14]) العَظم: استخرجتُ مُخَّه.
(نقخ)  النون والقاف والخاء كلمةٌ تدلُّ على قَرْع شيء. وماءٌ نُقَاخٌ: بارد عذب، كأنَّه ينقَخ العطشَ ببَردهِ، أي يقرَعُه. والنَّقْخ: نَقْب الرَّأْس عن الدِّماغ.
(نقد)  النون والقاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إبراز شيءٍ وبُروزه. من ذلك: النَّقَد في الحافر، وهو تقشُّرُهُ. حافرٌ نَقِدٌ: متقشِّر. والنَّقَد في الضِّرس: تكسُّره، وذلك يكون بتكشُّف لِيطِه عنه.
ومن الباب: نَقْد الدِّرهم، وذلك أن يُكشَف عن حالِهِ في جَودته أو غير ذلك. ودرهمٌ نَقْدٌ: وازِنٌ جيّد، كأنَّه قد كُشِف عن حاله فعُلم. ويقال للقُنفُذ الأنْقد. يقولون: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، إذا باتَ يسرِي [لَيلَه([15])] كلَّه. وهو ذلك القياس. لأنَّه كأنَّه يَسرِي حَتَّى يَسْرُوَ عنه الظَّلامَ. ويقولون: إنَّ الشَّيْهَمَ لا يرقُد اللَّيلَ كلَّه. وتقول العرب: ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء، إذا لم يزَلْ ينظُر إليه.
ومما شذَّ عن الباب: النَّقَد: صِغار الغَنَم، وبها يشبَّه الصبيُّ القمِيُّ الذي لا يكاد يَشِبّ.
(نقذ)  النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
(نقر)  النون والقاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَرعِ شيءٍ حَتَّى تُهْزَم فيه هَزْمَةٌ، ثم يتوسَّع فيه.
[منه] منقار الطَّائر، لأنه يَنقُر به الشَّيء حتّى يؤثِّر فيه. ونَقَرت الرَّحَى بالمنقار، وهي تلك الحديدة.
ومن الباب نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه، وذلك بَحْثُك عنه، كأنَّ عِلمَك به نَقْرٌ فيه. ونقرت الرّجلَ: عِبْتُه([16])، كأنَّك قرعتَ بشيءٍ فأثّرتَ فيه. وقالت امرأةٌ لبعلِها: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"، أي مُرَّ بي على الرِّجال الذين ينظُرونني، ولا تمرَّ بي على النِّساء اللواتي يغتَبْنَنِي. والنُّقرة: موضعٌ يبقَى فيه ماءُ السَّيل، كأنَّه قد نُقِر نَقْراً فهُزِم. وواحِد المناقِرَ منْقر([17])، وهي آبارٌ صغار ضيّقة الرؤوس، كأنَّها قد نُقِرت في الأرض نَقْراً. ونُقْرة القَفَا: الوَقْبة فيه. والنَّقير: نُكتة في ظَهر النَّواة. والنَّقير: أصلُ شجرةٍ يُنقَر ويُنْبَذُ فيه. وهو الذي جاءَ النَّهْيُ فيه. وفلانٌ كريم النَّقِير، أي الأصل، كأنَّه المكانُ الذي نُقِر عنه حَتَّى خَرَج منه. وقولهم: دَعَاهُم النَّقَرَى: أن يَدعُوَ جماعة ويدعَ آخَرين من لُؤمِه. وهو قياسٌ صحيح، لأنَّه لا يُنادِيهِمْ أجمع، لكنْ يأتي* المَحفِلَ فيُوحِي  إلى واحدٍ كأنَّه ينقُره، أو ينقُره بيده ليقومَ معه. والنَّاقور: الصُّور الذي يَنفُخ فيه المَلَكُ يومَ القيامة، وهو يَنقُر العالَمِينَ بقَرْعِهِ.
ومن الباب: نقَّرت عن الأمر، إذا بحثْتَ عنه.
ومما شذَّ عن الأصل قولهم: أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً: أقْلَعَ. وفي الحديث: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"، كأنَّه لا يُقلِع عن تعذيبه. قال:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ([18]) *
(نقز)  النون والقاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على دقة([19]) وخفّة وصِغَر. منه النَّقْز: الوَثْب. ونواقز الظَّبْي: قوائِمُه. ونَقَزُ النّاسِ: أرذالُهم. والنَّقَز: الرَّجُل الرَّدِيّ والنُّقَاز: داءٌ يأخذ الغنم فيَقْلَقُ عنه ولا يستقِرّ. والنَُّقَّاز: صِغار العَصافِير.
(نقس)  النون والقاف والسين أصَيلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء غير حَسَن. ونَقَسته: عِبْته، كأنَّك لطَخْتَه بشيءٍ قبيح. وأصلُه نِقْس المِداد، والجمع أنقاس.
(نقش)  النون والقاف والشين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استخراج شيءٍ واستيعابِه حَتَّى لا يُتركَ منه شيء؛ ثم يقاس ما يقاربه. منه نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش وهو نَتْفُه. ومنه المناقَشة: الاستقصاء في الحساب حَتَّى لا يُتركَ منه شيء. وفي الحديث: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". ويقال: شَجَّةٌ منقوشةٌ: تُنقَشُ منها العظام، أي تُستَخرَج. ويقال: نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم: نقَّيتُه من الشَّوْك. والنَّقيش: المتاع المتفرِّق، كأنَّه انتُقِشَ بعضُه من بعض، أي فارق بعضُه بعضاً. ومن الباب: نقْشُ الشَّيء: تحسينه، كأنَّه ينقُشُه، أي يَنفِي عنه معايِبَه ويحسِّنُه.ثم يستعار هذا فيقال: نقشت العِذْق([20]). وهو أنْ تَضرِبَه بالشَّوك حتى يُرْطِبَ. ويقولون: جادَ ما انتقَشْتَ هذا، أي ما اختَرْتَه. وهذا نَقِيشُ هذا، أي مثلُه. وما للهِ([21]) ضِدٌّ ولا نَقِيش، أي ما له مَن يماثِلُه في صورتِه ونَقْشِه.
(نقص)  النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
(نقض)  النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
(نقط)  النون والقاف والطاء أُصيلٌ يدلُّ على نُكتةٍ لطيفةٍ في الشيء. يقال للقطعة من النَّخْل: نُقْطة. ويقال: إنَّه تشبيهٌ في القِلَّة بالنُّقطة.
(نقع)  النون والقاف والعين أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على استقرارِ شيءٍ كالمائعِ في قراره، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل نَقَع الماء في مَنْقعه: استقرّ. واستَنْقع الشيءُ في الماء. والنَّقُوع: ما نُقِع في الماء، كدواءٍ([25]) أو نبيذ. والمِنْقَع ذلك الإناء. والمِنْقَع([26]) كالقُدَيرة للصَّبيّ يُطرح فيه اللَّبن ويُطعَمه. ويقال له مِنْقَع البُرَم، ويكون من حجارة. والنَّقيع: شراب* يتَّخَذ من زَبيب، كأنَّ الزَّبيب يُنقَع لـه. والنَّقِيع: الحَوْض يُنقَع فيه التَّمر. والنَّقِيع والنَّقْع: الماء الناقع. وماءٌ ناقعٌ كالنَّاجع، كأنَّه استقرَّ قرارَه فكَسَر الغُلَّة. وكذلك النَّقُوع. والنَّقيع: البئر الكثيرة الماء. ونَقْع البئر الذي جاء في الحديث: ماؤها، كأنها قرارٌ له. والأنقوعة: وَقْبَةُ الثَّرِيد. وقولهم: "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ"، أي مُعاوِدٌ للأمر مرَّةً بعد مرة. كذا يقولون، ووجهه عندنا أنَّ الطَّائر الحَذِر لا يَرِدُ المَشارِعَ حذَراً على نَفْسه، لكنَّه يأتي المناقع يَشْرَبُ ليَسْلَم؛ وكذلك الرّجُل الكيِّس الحَذِر، لا يتقحَّمُ إلاَّ مواضعَ السَّلامةِ في أُموره. والنَّقيعة: المحض من اللَّبن. فأمَّا النقيعة فقال قومٌ: ما يُحْرَزُ من النَّهْب قبل القَسْم. قال الشاعر:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ([27])ويقال: بل النَّقيعة: الطَّعام يُتَّخَذ للقادم من السفر، كأنّه إذا أُعِدّ لـه فقد نقع أي أُقِرّ. وهذان الوجهان أحسَنُ ما قيل في ذلك، لأنَّهما أقْيَس. ويقولون: النَّقيعة: الجَزُور تُنقَع عَن عدّة إبل، كالفَرَعةِ تُذبَح عن غَنَم.
وأمَّا الأصل الآخر فالنَّقيع: الصُّرَاخ، وهو النَّقْع أيضاً. ونقَعَ الصوتُ: ارتفَعَ. قال:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ([28])ويقال: النَّقع: صوت النّعامة. والنّقَّاع: الرَّجُل يَتكثَّر بما ليس عنده، كأنه يَصيح به.
وأمَّا قولهم: انتُقعَ لونُه، فهو من الإبدال، والأصل امْتُقعَ، وقد  ذَكَر [نا] هُ.
--------------ـــ
([1])  التكملة من المجمل.
([2])  في الجمهرة (3: 164).
([3])  في الأصل: "وكأن".
([4]) البيت للمفضل النكري، كما في اللسان (محق) الأصمعيات 54، وهو في المجمل (محق، نقل) بدون نسبة. وقد سبق في (محق).
([5]) فيما سبق: "يقلب صعدة".
([6]) في الأصل: "ونقيب"، صوابها من المجمل.
([7]) في الأصل: "الضعيف"، تحريف. وفي المجمل: "يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته".
([8]) في الأصل: "الخوف"، صوابه في المجمل واللسان. وزاد في اللسان: "ورأسها من داخل".
([9]) لدريد بن الصمة، في اللسان (نقب) وأمالي القالي (2: 161) والبيان (1: 107) والأغاني
(13: 130).
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (نقب، أقط).
([11]) في الأصل: "ومعينهم"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "النقب".
([13])  في الأصل: "نقحت عن العصا".
([14])  في الأصل: "وتنقح"، تحريف، وأثبت ما في المجمل.
([15])  التكملة من المجمل.
([16])  في المجمل: "اغتبته وعبته".
([17])  منقر، كمنبر، ومنقر أيضاً بضم الميم والقاف.
([18]) لذؤيب بن زنيم الطهوي، في اللسان (نقر) وإصلاح المنطق 259، 480 ونوادر أبي زيد 119. وصدره:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
          ورواية النوادر: "عن شيء عناني".
([19]) في الأصل: "رق".
([20])  في الأصل: "الغدق".
([21])  في الأصل: "ما له"، صوابه من المجمل.
([22]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "منتقض الأرض من الكمأة".
([23]) في الأصل: "الأنقاض والقرقرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) الرجز لشظاظ الضبي اللص، كما في اللسان (نقض). ورواية اللسان: "عجوز من نمير"، ورواية الأصل تطابق رواية المجمل.
([25])  في الأصل: "لدواء"، وأثبت ما في المجمل.
([26])  ويقال منقعة أيضاً، كما في المجمل واللسان.
([27])  لمهلهل في اللسان (قدر، نقع، قدم)، كما سبق في حواشي (قدم) حيث أنشد البيت من قبل.
([28]) للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 واللسان (نقع).

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**القاف** وما يثلثهما)

(**نقل**)  **النون** ve**القاف** ve**اللام**: Bir şeyin bir yerden bir yere dönüştürülmesine delâlet eden sahih bir asıldır; sonra bundan dallandırılır. Denir ki: Onu taşıdım; onu taşırım; taşıma. Ve at, ayaklarını taşıdı (adım attı) taşıma ile. [Ve bir at] **مِنْقَل**: ayakların taşınması (adım atması) hızlı olan. Ve yarıklardan **المُنقِّلَة**: ondan kemiklerin döşeğinin taşındığı (yerinden oynatıldığı) olan. Ve **النُّقْل**: içenin içkisi üzerine yediği şey. İbn Düreyd derdi: o fetha iledir ve damme edilmez; insanlar onu damme ile söylerler. Ve **النَّقَل** (kafın fethasıyla): küçük taşlardan, söküldüklerinde kalan şey; çünkü onlar taşınır. Ve **النَّقيل**: yol; çünkü onu ancak yer değiştiren (geçip giden) kimse tutar. Ve **المَنْقَلة**: konak (menzil). Ve yürüyüşten bir tür; ona **نَقِيل** denir; o, o kıyastır; sanki o, yürüyüşe devamlılıktır. Ve **المُنَقَّل**: eskiyen mest; çünkü yürüyen onun üzerinde geçer (yer değiştirir) ta ki delininceye kadar. Ve aynı şekilde devede **النَّقَل**: mestine isabet eden bir hastalık; böylece delinir. Ve onun mestinin yamandığı yamalar: **النَّقائِل**.

Ve babdan **المُناقَلَة**: hadisi veya inşadı karşılıklı gözden geçirme; sanki sen sözünü ona taşıdın ve o da sözünü sana taşıdı. Ve **النِّقَال**: develerin içmesi, sonra bırakılması, sonra suya dönüp içmesi; bu onlara yapılmaz, fakat onu kendileri yapar. Ve derler ki: **النَّقْلة**: kamış (mızrak sapı). Ve şöyle inşad ederler:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ
Ve meşhur olan: "يُقلقل **صَعْدة**".

(**نقم**)  **النون** ve**القاف** ve**الميم**: bir şeyin inkârına ve ayıplanmasına delâlet eden küçük bir asıldır. Ve ona karşı kızdım: ona karşı inkâr ettim fiilini. Ve azaptan ve intikamdan **النِّقْمة**: sanki onu inkâr etti de onu cezalandırdı. Ve onların nefse **نقيمة** demeleri ve “o, **ميمون النَّقيمة**” (kızgınlığı uğurlu) demeleri ancak ibdâldendir; asıl **نَقِيبَة**’dir.

(**نقه**)  **النون** ve**القاف** ve**الهاء**: hastalıktan iyileşmeye delâlet eden bir kelimedir; sonra ödünç alınır. Ve hastalıktan iyileşti: ayıldı; o hâlde o **نَاقِهٌ**’dir. Ve derler ki: hadisi anladı, “anladı” gibi; kafın kesresiyle; onu birinciden ayırmak için. Kıyas birdir; çünkü onu anladıysa onda şüpheden iyileşmiştir. Lihyânî dedi: denir ki: “Bana işitmeni **أنْقِهْ**”, yani onu bana ver; sanki diyor ki: ta ki söylediğimi anlayasın. Ve bize ulaştı ki Medine ehli istifhamı **الاستِنْقاه** diye adlandırırlar.

(**نقي**)  **النون** ve**القاف** ve illetli harf: temizlik ve hâlislik üzerine delâlet eden bir asıldır. Ondan: şeyi arıttım: onu, onu bulandırandan arıtma ile arıttım. Ve aynı şekilde denir: şeyi seçtim; sanki sen onun en iyisini ve en hâlisini aldın. Ve **النُّقَاوة**: bir şeyden seçtiğinin en iyisi. Ve **النَّقَاة**: denildiği üzere kötü olan; sanki o seçildi de atıldı. Ve bazısı dedi: her şeyin **نَقاة**’si: kötüsüdür; hurma hariç; çünkü onun **نَقَاتَه**’si seçkinidir.

Ve babda **النِّقْيُ**: kemiklerin iliği; hâlisliği ve temizliği sebebiyle adlandırıldı. Ve semiz koyundan ve başkasından gözün iç yağ tabakasına: **النِّقْي** denir. Ve bir dişi deve: iliği yok (semiz değil). Dedi ki:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
Ve Ferrâ ise zannetti ki **الأنقاء**: iliği olan her kemiktir. Bu sahih olursa, o, Arapların bir şeyi, ona komşu olduğunda, başkasının adıyla adlandırması üzerinedir.

(**نقب**)  **النون** ve**القاف** ve**الباء**: bir şeyde açmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Duvarı deldi; onu deler; delme. Ve baytar, hayvanın göbeğini deler ki ondan su çıkarsın. Ve o demir parçası **مِنْقب**’dir. Ve **كلبٌ نقيبٌ**: gırtlağı delindi ki sesi zayıflasın; onu alçaklar yapar; ta ki misafir onun sesini işitmesin. Ve **النَّاقِبة**: yandan çıkan, içe saldıran bir yara. Ve devenin mest’i delindi: delik olarak yırtıldı. Ve **النُّقْبة**: uyuzun görünen ilk başlangıcı. Çoğulu **نُقَب**. Dedi ki:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ
Ve kıyası sahihdir; çünkü o, deriyi delen bir şeydir. Ve babdan: **النِّقاب**: işlerin âlimi; sanki onların üzerinde araştırdı da onları çıkardı; yahut onlara dair âlim, onlardan araştıran. Dedi ki:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ يحدِّث بالغائبِ
Ve **النَّقب** ve**المَنْقَبة**: dağdaki yol; hepsi tek bir kıyastır. Ve beldelerde araştırdılar: yürüdüler. Aslı, geçitlerde yürüyüştür: yollar. Ve **النَّقيب**: kavmin nakîbi: onların şahidi ve kefili. Manası ve **النِّقاب** (âlim) manası birdir; çünkü o, onların işlerini araştırır; yahut sırları araştırdığı gibi deler. Ve **المَنْقَبَة**: kerim fiil; kıyası sahihdir; çünkü o, şöhret bulmuş güzel bir şeydir; sanki ondan araştırıldı.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: kadının **نِقاب**’ı. Ve falanı **ناقَبْتُ**: ona ansızın rastladım. Ve **النُّقْبة**: içinde bağcığı olan, izar gibi bir elbise; fakat kuşak değildir.

Renge gelince ona **النُّقْبة** denir; ve o, **حسن النُّقْبة**’dir, yani renk. Ve mümkündür ki birincidendir; sanki ondan bir şey araştırıldı da bir şey ortaya çıktı.

(**نقث**)  **النون** ve**القاف** ve**الثاء**: bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu taşımaya delâlet eden sahih bir kelimedir. Evimde olanı tümüyle **نَقَثَ**: hepsini taşıdı. Ve sözlerini **نَقّثوا**: onu karıştırdılar; yemek karıştırıldığı gibi. Ve çıktı, **ينقِّث**: ayaklarını taşımada (adım atmada) hızlanır. Ve kemiği **نَقَثتُ**: içindeki iliği çıkardım.

(**نقح**)  **النون** ve**القاف** ve**الحاء**: bir şeyi bir şeyden ayıklamana delâlet eden sahih bir asıldır. Sopayı **نَقَّحت**: ondan budaklarını temizledim. Ondan: **شِعرٌ مُنَقَّحٌ**, yani araştırılmış, onda uygun olmayan şey atılmış. Ve kemiği **نَقَحت**: iliğini çıkardım.

(**نقخ**)  **النون** ve**القاف** ve**الخاء**: bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **ماءٌ نُقَاخٌ**: soğuk tatlı su; sanki soğukluğuyla susuzluğu **ينقَخ** eder, yani onu vurur. Ve **النَّقْخ**: beynin üzerinden başı delmek.

(**نقد**)  **النون** ve**القاف** ve**الدال**: bir şeyi ortaya çıkarmaya ve onun belirginleşmesine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: toynakta **النَّقَد**, o da onun soyulmasıdır. **حافرٌ نَقِدٌ**: soyulmuş. Ve azı dişinde **النَّقَد**: onun kırılmasıdır; bu, onun etinin ondan açığa çıkmasıyla olur.

Ve babdan: dirhemi **نَقْد** etmek; bu, onun iyiliğinde veya başka şeyde hâlinin açığa çıkarılmasıdır. Ve **درهمٌ نَقْدٌ**: tartısı tam, iyi; sanki hâli açığa çıkarıldı da bilindi. Ve kirpiye **الأنْقد** denir. Derler ki: “Falan, **بلَيْلَةِ أنْقد** geceledi”; bütün gecesini yürüyerek geçirdiğinde. Ve o, o kıyastır; çünkü sanki o, karanlık ondan gidinceye kadar yürür. Ve derler ki: **الشَّيْهَمَ** bütün gece uyumaz. Ve Araplar der: falan, şeye **يَنْقُد** etmeyi sürdürdü; eğer ona bakmayı sürdürdüyse.

Ve babdan şâz olan: **النَّقَد**: küçük koyunlar; onunla, neredeyse büyümeyen cılız çocuk benzetilir.

(**نقذ**)  **النون** ve**القاف** ve**الذال**: bir şeyi kurtarmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ve onu ondan **أنقذتُ**: onu kurtardım. Ve **فرسٌ نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmış; ve atlar **نقائذ**. Ve kurtardığın her şey **نَقَذٌ**’dür.

(**نقر**)  **النون** ve**القاف** ve**الراء**: bir şeyi vurmaya, ta ki onda bir çukur oluşsun; sonra onda genişletilir.

[Ondan] kuşun gagası; çünkü onunla şeyi gagalar, ta ki onda iz bıraksın. Ve değirmeni **بالمنقار** ile deldim; o, o demir parçadır.

Ve babdan: işi araştırdım, ta ki onu bildim; bu, onu arayıp araştırmandır; sanki onu bilmen, onda bir delmedir. Ve adamı **نقرت**: onu ayıpladım; sanki sen bir şeyle vurdun da onda iz bıraktın. Ve bir kadın kocasına dedi: “Beni **بَنِي نَظَرَى**’ya uğrat ve beni **بَنَاتِ نَقَرَى**’ya uğratma”; yani beni bana bakan erkeklere uğrat; beni beni çekiştiren kadınlara uğratma. Ve **النُّقرة**: sel suyunun kaldığı yer; sanki o, delme ile delinmiş de çukurlaşmış. Ve **المناقِرَ**’in teki **منْقر**’dir; onlar, başları dar küçük kuyulardır; sanki yerde delme ile delinmişlerdir. Ve ensenin **نُقْرة**’si: ondaki çukurluktur. Ve **النَّقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta. Ve **النَّقير**: bir ağacın kökü; oyulur ve içinde şıra yapılır. Ve o, içinde nehiy gelen şeydir. Ve falan **كريم النَّقِير**’dir; yani asıl; sanki o, ondan oyulup çıkarılan yerdir, ta ki ondan çıktı. Ve onların “Onları **النَّقَرَى** çağırdı” sözü: bir topluluğu çağırıp başkalarını çağırmamasıdır; alçaklığından. Ve o, sahih bir kıyastır; çünkü onları tümünü çağırmaz; fakat meclise gelir de birine fısıldar; sanki onu gagalar; yahut eliyle onu dürter ki onunla kalksın. Ve **النَّاقور**: kıyamet günü meleğin üflediği sûrdur; o, vurmasıyla âlemleri vurur.

Ve babdan: işi **نقَّرت**; eğer onu araştırdıysan.

Ve asıldan şâz olanlardan onların sözü: bir şeyden **أنْقَرَ** etmek, **إنقاراً**: vazgeçti. Ve hadiste: “Allah, müminin katilinden **لِيُنْقِرَ** olacak değildir”; sanki onu azap etmekten vazgeçmez. Dedi ki:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ *

(**نقز**)  **النون** ve**القاف** ve**الزاء**: inceliğe, hafifliğe ve küçüklüğe delâlet eden küçük bir asıldır. Ondan **النَّقْز**: sıçrama. Ve ceylanın **نواقز**’i: ayakları. Ve insanların **نَقَزُ**’u: aşağılıkları. Ve **النَّقَز**: kötü adam. Ve **النُّقَاز**: koyunu tutan bir hastalık; ondan dolayı çalkalanır ve yerinde durmaz. Ve **النَُّقَّاز**: küçük serçeler.

(**نقس**)  **النون** ve**القاف** ve**السين**: güzel olmayan bir şeyle bir şeyi lekelemeye delâlet eden bir asıldır. Onu **نَقَسته**: onu ayıpladım; sanki onu çirkin bir şeyle lekeledin. Aslı **نِقْس المِداد**’dır; çoğulu **أنقاس**.

(**نقش**)  **النون** ve**القاف** ve**الشين**: bir şeyi çıkarmaya ve onu bütünüyle tüketmeye, ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın; sonra ona yakın olan kıyas edilir; delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **نَقْش** kılın **بالمِنقاش** ile; o, onun yolunmasıdır. Ondan **المناقَشة**: hesapta ince eleyip sık dokuma; ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın. Ve hadiste: “Hesapta **نُوقِشَ** edilen azap görür.” Ve denir: **شَجَّةٌ منقوشةٌ**: ondan kemikler oyulur; yani çıkarılır. Ve denir: koyunun yatma yerini **نقَشْتُ**: onu dikenden temizledim. Ve **النَّقيش**: dağınık eşya; sanki onun bir kısmı bir kısmından oyulup çıkarıldı; yani bir kısmı bir kısmından ayrıldı. Ve babdan: bir şeyin **نقْشُ**’u: onu güzelleştirmek; sanki onu oyuyor; yani ondan kusurlarını gideriyor ve onu güzelleştiriyor. Sonra bu ödünç alınır da denir: hurma salkımını **نقشت**. O, onu dikenle dövmendir; ta ki olgunlaşsın. Ve derler ki: “Bunu **انتقَشْتَ** ne iyi”; yani onu seçtin ne iyi. Ve bu, bunun **نَقِيشُ**’idir; yani onun benzeridir. Ve Allah’ın ne zıddı vardır ne de **نَقِيش**; yani suretinde ve nakşında ona benzeyen yoktur.

(**نقص**)  **النون** ve**القاف** ve**الصاد**: tek bir kelimedir; o da **النَّقْص**: artmanın zıddı. Şey eksildi; ve ben onu eksilttim; ve o **مَنْقوص**’tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıp; denir: onda **نقيصةٌ** yok; yani eksilten bir şey yok. Babın tümünün dönüşü buna göredir.

(**نقض**)  **النون** ve**القاف** ve**الضاد**: bir şeyi bozup çözmeye delâlet eden sahih bir asıldır; bazen de ses cinsinden bir mânaya delâlet eder. İpi ve binayı **نَقَضْتُ**. Ve **النَّقيض**: bozulmuş olan; bu yüzden zayıf deveye **نِقْضٌ** denir; sanki yolculuklar onu bozdu; çoğulu **أنقاض**. Ve şiirde **المُنَاقَضَة** bundandır; sanki o, arkadaşının kurduğunu bozmak ister. Ve ahdi bozmak da ondandır. Ve **النِّقْض**: yerden mantarı çıkarmak istediğinde, yerin mantardan bozulup kaldırılan kısmı. Onu **نَقضْتُ**: bozma ile. Ve yara **انتقضت**: sanki kaynaşmıştı da sonra bozuldu.

Sese gelince: eklemlerin sesine onların **نَقِيض**’i denir; o, birincisine yakındır; çünkü sanki onlar bozulur da o sırada onlardan bir ses işitilir. Ve tavuk **أنقَضَت**: ses çıkardı. Ve **الإنقاض**: çökmüş deve yavrusunu sürmek (azarlamak). Dedi ki:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ
Diyor ki: onun, onunla gürleyen devesini çaldım ve ona, onunla **تُنْقِضُ** edeceği bir genç deve bıraktım.

(**نقط**)  **النون** ve**القاف** ve**الطاء**: şeyde ince bir noktaya delâlet eden küçük bir asıldır. Hurma ağaçlarından parçaya **نُقْطة** denir. Ve denir: o, azlıkta nokta ile benzetmedir.

(**نقع**)  **النون** ve**القاف** ve**العين**: iki sahih asıldır: biri, sıvı gibi bir şeyin kararında yerleşmesine delâlet eder; diğeri seslerden bir sese.

Birincisi: su, **مَنْقعه**’ında **نَقَع** etti: yerleşti. Ve şey suda **استَنْقع** etti. Ve **النَّقُوع**: suda ıslatılan şey; ilaç veya nebiz gibi. Ve **المِنْقَع**: o kaptır. Ve **المِنْقَع**: çocuğa küçük tencere gibi; içine süt konur ve ona yedirilir. Ona **مِنْقَع البُرَم** denir; taşlardan olur. Ve **النَّقيع**: kuru üzümden yapılan içecek; sanki kuru üzüm onun için ıslatılır. Ve **النَّقِيع**: hurmanın ıslatıldığı havuz. Ve **النَّقِيع** ve**النَّقْع**: yerleşmiş su. Ve **ماءٌ ناقعٌ**: **النَّاجع** gibi; sanki kararına yerleşti de harareti kırdı. Ve aynı şekilde **النَّقُوع**. Ve **النَّقيع**: suyu çok kuyu. Ve hadiste gelen kuyunun **نَقْع**’ı: onun suyu; sanki o, onun kararıdır. Ve **الأنقوعة**: tiridin çukuru. Ve onların “O, **شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ**” sözü: bir işe defalarca dönen; böyle derler. Bizce onun yönü: ürkek kuş, kendisi için korkudan su başlarına varmaz; fakat içip selâmet bulmak için su birikintilerine gelir; aynı şekilde akıllı, ihtiyatlı adam da işlerinde ancak selâmet yerlerine atılır. Ve **النَّقيعة**: sütün safı. **النقيعة**’ya gelince, bir kavim dedi: taksimden önce yağmadan elde edilip korunan şey. Şair dedi ki:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ
Ve denir: bilakis **النَّقيعة**: yolculuktan gelen için yapılan yemektir; sanki o, onun için hazırlandığında **نقع** etti; yani yerleştirildi. Bu iki vecih, bunda söylenenin en iyisidir; çünkü ikisi daha kıyaslıdır. Ve derler ki: **النَّقيعة**: bir deve sürüsü sayısınca, onlar adına ıslatılan (hazırlanan) deve; koyun adına kesilen **الفَرَعة** gibi.

Diğer asla gelince: **النَّقيع**: çığlık; o da **النَّقْع**’dır. Ve ses **نقَع** etti: yükseldi. Dedi ki:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ
Ve denir: **النَّقع**: devekuşunun sesi. Ve **النّقَّاع**: yanında olmayanla çokluk taslayan adam; sanki onunla bağırır.

Ve onların “rengi **انتُقعَ** etti” sözüne gelince: o, ibdâldendir; asıl **امْتُقعَ**’dır; onu zikrettik.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ق ض
نقض البناء والحبل وانتقض وتنقّض‏.‏
وتنقّضت الأرض عن الكمأة‏.‏
وأصلح نقض بنائك‏:‏ ما نقض منه‏.‏
وأنقضت الفرّوجة والدّجاجة عند البيض‏.‏
وأنقض الرّحل والأصابع والأضلاع‏.‏
ولها نقيض‏.‏
وأنقض الحمل ظهره‏.‏
ورأيته نتقض أصابعه‏.‏
وأنقض بالعنز‏:‏ دعاها‏.‏
وأنقض بالقعود‏:‏ نقربها‏.‏
قال‏:‏ ربّ عجوز من أناس شهبره علّمتها الإنقاض بعد القرقره سرق بعيرها الذي كانت تقرقر به وترك لها بكراً تنقض به‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نقض العهد‏.‏
وناقض قوله الثاني الأول‏.‏
وفي كلامه تناقض‏.‏
وهذا نقيض ذاك أي مناقضه‏.‏
وتناقض القولان والشاعران وناقض أحدهما الآخر‏:‏ يقول قصيدة فينقض صاحبه عليه‏.‏
وهذه القصيدة نقيضة قصيدة فلان‏.‏
ولهما نقائض ومنه‏:‏ نقائض جرير والفرزدق‏.‏
وانتقض عليه الثغر‏.‏
وانتقضت الأمور‏.‏
وانتقضت القرحة نكست‏.‏
ونقض فلان وتره إذا أخذ شفيت يا مازن حرّ صدري نقمت ثأري ونقضت وتري

##### Türkçe

ن ق ض
**نقض** bina ve ipi; ve **انتقض** ve **تنقّض**.
Ve yer, **الكمأة**’den **تنقّضت**.
“Bina(n)ın **نقض**’unu ıslah et”: ondan **نقض** olan şey.
Ve **الفرّوجة** ve **الدّجاجة**, yumurta yanında **أنقضت**.
Ve **الرّحل** ve parmaklar ve kaburgalar **أنقض** etti.
Ve onun bir **نقيض**’i vardır.
Ve yük, sırtını **أنقض** etti.
Ve onu, parmaklarını **نتقض** ederken gördüm.
Ve keçiyle **أنقض** etti: onu çağırdı.
Ve **القعود** ile **أنقض** etti: onu kendisine yaklaştırırız.
Dedi ki: “Nice yaşlı kadın vardır ki, insanlardan **شهبره**; ona, **القرقره**’den sonra **الإنقاض**’ı öğretti; onun, kendisiyle **تقرقر** ettiği devesini çaldı ve ona, kendisiyle **تنقض** edeceği bir **بكراً** bıraktı.”
Mecazdan: ahdi **نقض** etti.
Ve onun ikinci sözü, birincisini **ناقض** etti.
Ve onun sözünde **تناقض** vardır.
Ve bu, şu(nun) **نقيض**’idir; yani onun **مناقض**’ı.
Ve iki söz ve iki şair **تناقض** etti; ve ikisinden biri diğerini **ناقض** etti: bir kaside söyler de arkadaşı onun üzerine onu **ينقض** eder.
Ve bu kaside, falanın kasidesinin **نقيضة**’sidir.
Ve ikisine ait **نقائض** vardır; ve ondan: **نقائض** **جرير** ve **الفرزدق**.
Ve **الثغر**, onun üzerine **انتقض** etti.
Ve işler **انتقضت**.
Ve yara **انتقضت**: tersine döndü.
Ve falan, “Ey **مازن**! göğsümün harareti şifa buldu; öcümü aldım ve **وتري**’mi **نقضت**” dediğinde, onun **وتر**’ini **نقض** etti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّقْضُ: إِفْسادُ ما أَبْرَمْتَ من عَقْدٍ أَو بِناء، وفي الصحاح: النَّقْضُ نَقْضُ البِناء والحَبْلِ والعَهْدِ. غيره: النقْضُ ضِدُّ الإِبْرام، نقَضَه يَنْقُضُه نَقْضاً وانْتَقَضَ وتَناقَضَ. والنَّقْضُ: اسمُ البِناء المَنْقُوضِ إِذا هُدم. وفي حديث صوم التَّطَوُّع: فناقَضَني وناقَضْتُه، هي مُفاعَلةٌ من نَقْض البناء وهو هَدْمُه، أَي يَنْقُضُ قولي وأَنْقُضُ قوله، وأَراد به المُراجَعةَ والمُرادَّةَ. وناقضَه في الشيء مُناقَضةً ونِقاضاً: خالَفَه؛ قال:
وكان أَبُو العَيُوفِ أَخاً وجاراً
وذا رَحِمٍ، فقُلْتُ له نِقاضا
أَي ناقَضْتُه في قوله وهَجْوِه إِيّاي. والمُناقَضةُ في القول: أَن يُتَكَلَّم بما يتناقَضُ معناه. والنَّقِيضةُ في الشِّعْرِ: ما يُنْقَضُ به؛ وقال الشاعر:
إِنِّي أَرَى الدَّهْرَ ذا نَقْضٍ وإِمرارِ
أَي ما أَمَرَّ عادَ عليه فنقَضَه، وكذلك المُناقَضةُ في الشِّعْر يَنْقُضُ الشاعرُ الآخرُ ما قاله الأَوّل، والنَّقِيضةُ الاسم يجمع على النَّقائض، ولذلك قالوا: نَقائضُ جرير والفرزدق. ونَقِيضُك: الذي يُخالِفُك، والأُنثى بالهاء. والنَّقْضُ: ما نَقَضْتَ، والجمع أَنْقاض. ويقال: انْتَقَضَ الجُرْحُ بعد البُرْء، وانتَقض الأَمْرُ بعد التِئامه، وانتقَض أَمرُ الثغْرِ بعد سَدِّه.
والنِّقْضُ والنِّقْضةُ: هما الجملُ والناقةُ اللذان قد هَزَلْتَهما وأَدْبَرْتَهما، والجمع الأَنْقاضُ؛ قال رؤبة:
إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَي، نِقْضا
والنِّقْضُ، بالكسر: البعير الذي أَنْضاه السفر، وكذلك الناقة. والنِّقْضُ: المَهْزُول من الإِبل والخيل، قال السيرافي: كأَنَّ السفَرَ نقَض بِنْيتَه، والجمع أَنْقاضٌ؛ قال سيبويه: ولا يُكَسَّر على غير ذلك، والأُنثى نِقْضةٌ والجمع أَنْقاضٌ كالمذكر على توَهُّمِ حذْفِ الزائد. والانْتِقاضُ: الانْتِكاثُ. والنَّقْضُ: ما نُكث من الأَخبية والأَكْسِيةِ فغُزل ثانية، والنُّقاضةُ: ما نُقض من ذلك. والنِّقْضُ: المَنْقُوضُ مثل النِّكْث. والنِّقْضُ: مُنْتَقِضُ الأَرض من الكَمْأَةِ، وهو الموضع الذي يَنتَقِضُ عن الكمأَة إذا أَرادت أَن تخرج نقَضت وجه الأَرض نَقْضاً فانْتَقَضت الأَرض؛ وأَنشد:
كأَنَّ الفُلانِيَّاتِ أَنْقاضُ كَمْأَةٍ
لأَوَّلِ جانٍ، بالعَصا يَسْتَثِيرُها
والنَّقّاضُ: الذي يَنْقُضُ الدِّمَقْسَ، وحِرْفَتُه النِّقاضةُ؛ قال الأَزهري: وهو النَّكّاثُ، وجمعه أَنْقاض وأَنْكاث. ابن سيده: والنِّقْضُ قِشْرُ الأَرض المُنْتَقِضُ عن الكَمْأَة، والجمع أَنْقاض ونُقوضٌ، وقد أَنْقَضْتُها وأَنقَضْت عنها، وتَنقَّضَت الأَرض عن الكمأَة أَي تقطَّرَت. وأَنْقَضَ الكَمْءُ ونقَّض: تَقَلْفَعَتْ عنه أَنقاضه؛ قال: ونَفَّضَ الكَمْءُ فأَبْدَى بَصَرَهْ
(* قوله «ونقض الكمء» تقدم انشاده في مادة بصر: ونقض الكمء بالفاء ونصب الكمء تبعاً للأَصل والصواب ما هنا.)
والنِّقْضُ: العسَلُ يُسَوِّسُ فيؤخذ فيُدَقّ فيُلْطَخ به موضع النحل مع الآس فتأْتيه النحل فتُعَسِّلُ فيه؛ عن الهَجَرِيّ. والنَّقِيضُ من اَلأَصْواتِ: يكون لِمفاصل الإِنسانِ والفَرارِيجِ والعَقْرَبِ والضِّفْدَعِ والعُقابِ والنَّعامِ والسُّمانى والبازِي والوبْرِ والوزَغ، وقد أَنْقَض؛ قال:
فلمَّا تَجاذَبْنا تَفَرْقَعَ ظَهْرُه،
كما يُنْقِضُ الوُزْغانُ، زُرْقاً عُيونُها
وأَنْقَضت العُقابُ أَي صوَّتَت؛ وأَنشد الأَصمعي:
تُنْقِضُ أَيْدِيها نَقِيضَ العِقْبانْ
وكذلك الدجاجةُ؛ قال الراجز:
تُنْقِضُ إِنْقاضَ الدَّجاجِ المُخَّضِ
والإِنْقاضُ والكَتِيتُ: أَصوات صغار الإِبل، والقَرْقَرةُ والهَديرُ: أَصوات مَسانِّ الإِبل؛ قال شِظاظٌ وهو لِصٌّ من بني ضَبّة: رُبَّ عَجُوزٍ من نُمَيْرٍ شَهْبَرَهْ،
عَلَّمْتُها الإِنْقاضَ بَعْدَ القَرْقَرهْ
أَي أَسْمَعْتُها، وذلك أَنه اجْتازَ على امرأَة من بني نُمير تَعْقِلُ بعيراً لها وتَتَعَوَّذُ من شِظاظٍ، وكان شِظاظ على بكر، فنزل وسرَق بعيرها وترك هناك بَكْرَه. وتنَقَّضت عِظامُه إِذا صوَّتت. أَبو زيد: أَنْقَضْتُ بالعنز إِنْقاضاً دَعَوْتُ بها. وأَنْقَضَ الحِمْلُ ظهرَه: أَثقله وجعله يُنْقِضُ من ثِقَله أَي يُصَوِّتُ. وفي التنزيل العزيز: ووضَعْنا عنك وِزْرَك الذي أَنْقَض ظهرَك؛ أَي جعلَه يُسْمَعُ له نَقِيضٌ من ثِقَلِه. وجاء في التفسير: أَثْقل ظهرك، قال ذلك مجاهد وقتادةُ، والأَصل فيه أَن الظهر إِذا أَثقله الحِمل سُمع له نَقِيض أَي صوت خفي كما يُنْقِض الرَّجل لحماره إِذا ساقَه، قال: فأَخبر اللّه عزّ وجلّ أَنه غفر لنبيه، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَوزارَه التي كانت تراكمت على ظهره حتى أَثقلته، وأَنها لو كانت أَثقالاً حملت على ظهره لسمع لها نقيض أَي صوت؛ قال محمد بن المكرّم، عفا اللّه عنه: هذا القول فيه تسَمُّح في اللفظ وإغلاظ في النطق، ومن أَين لسيدنا رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَوزار تتراكم على ظهره الشريف حتى تثقله أَو يسمع لها نقيض وهو السيد المعصوم المنزه عن ذلك، صلّى اللّه عليه وسلّم؟ ولو كان، وحاش للّه، يأْتي بذنوب لم يكن يجد لها ثِقَلاً فإِن اللّه تعالى قد غفر له ما تقدَّم من ذنبه وما تأَخر، وإِذا كان غفر له ما تأَخر قبل وقوعه فأَين ثقله كالشرِّ إِذا كفاه اللّه قبل وُقوعه فلا صُورة له ولا إِحْساسَ به، ومن أَين للمفسِّر لفظ المغفرة هنا؟ وإِنما نص التلاوة ووَضَعْنا، وتفسير الوِزْر هنا بالحِمل الثقيل، وهو الأَصل في اللغة، أَولى من تفسيره بما يُخْبَر عنه بالمغفرة ولا ذكر لها في السورة، ويحمل هذا على أَنه عزّ وجلّ وضع عنه وزره الذي أَنقض ظهره من حَمْلِه هَمَّ قريش إِذ لم يسلموا، أَو هَمَّ المنافقين إِذ لم يُخْلِصوا، أَو همّ الإِيمانِ إِذ لم يُعمّ عشيرته الأَقربين، أَو همّ العالَمِ إذ لم يكونوا كلهم مؤمنين، أَو همّ الفتح إِذ لم يعجَّل للمسلمين، أَو هموم أُمته المذنبين، فهذه أَوزاره التي أَثقلت ظهره، صلّى اللّه عليه وسلّم، رغبة في انتشار دعوته وخَشْيةً على أُمته ومحافظة على ظهور ملته وحِرْصاً على صفاء شِرْعته، ولعل بين قوله عزّ وجلّ: ووضعنا عنك وزرك، وبين قوله: فلعلك باخع نفسك على آثارهم إِن لم يؤمنوا بهذا الحديث أَسفاً، مناسبةً من هذا المعنى الذي نحن فيه، وإِلا فمن أَين لمن غفر اللّه له ما تقدّم من ذنبه وما تأَخَّر ذنوب؟ وهل ما تقدَّم وما تأَخَّر من ذنبه المغفور إِلا حسنات سواه من الأَبْرار يراها حسنة وهو سيّد المقربين يراها سيئة، فالبَرُّ بها يتقرَّب والمُقَرَّبُ منها يتوب؛ وما أَوْلى هذا المكان أَن يُنْشَد فيه:
ومِنْ أَيْنَ للوجْهِ الجَمِيل ذُنوب
وكل صوت لمَفْصِل وإِصْبَع، فهو نَقِيضٌ. وقد أَنْقَضَ ظهرُ فلان إِذا سُمع له نَقِيض؛ قال:
وحُزْن تُنْقِضُ الأَضْلاعُ منه،
مُقِيم في الجَوانِحِ لنْ يَزُولا
ونَقِيضُ المِحْجَمةِ: صوتها إِذا شدَّها الحَجّامُ بمَصِّه، يقال: أَنْقَضَتِ المِحْجَمةُ؛ قال الأَعشى:
زَوَى بينَ عَيْنَيْه نَقِيضُ المَحاجِم
وأَنْقَضَ الرَّحْلُ إِذا أَطَّ؛ قال ذو الرمة وشبَّه أَطِيطَ الرِّحالِ بأَصوات الفراريج:
كأَنَّ أَصْواتَ، من إِيغالِهِنَّ بِنا،
أَواخِرِ المَيْسِ، إِنْقاضُ الفَرارِيجِ
قال الأَزهري: هكذا أَقرأَنِيه المُنْذِري رواية عن أَبي الهيثم، وفيه تقديم أُريد التأْخير، أَراد كأَنَّ أَصواتَ أَواخِرِ المَيْسِ إِنْقاضُ الفراريج إِذا أَوْغَلَت الرِّكابُ بنا أَي أَسْرَعَت، ونَقِيضُ الرّحال والمَحامِل والأَدِيمِ والوَتَرِ: صوتُها من ذلك؛ قال الراجز: شَيَّبَ أَصْداغي، فَهُنَّ بِيضُ،
مَحامِلٌ لقِدِّها نَقِيضُ
وفي الحديث: أَنه سمع نَقيضاً من فوقه؛ النَّقِيضُ الصوت. ونَقِيضُ السقْفِ: تحريك خشبه. وفي حديث هِرَقْلَ: ولقد تنقَّضَتِ الغُرفةُ أَي تشقَّقت وجاء صوتها. وفي حديث هوازِنَ: فأَنْقَضَ به دُرَيْد أَي نَقَرَ بلسانه في فيه كما يُزْجَرُ الحِمار، فَعَله اسْتجهالاً؛ وقال الخطابي: أَنْقَضَ به أَي صَفَّق بإحدى يديه على الأُخرى حتى سُمع لها نَقِيضٌ أَي صوتٌ، وقيل: الإِنْقاضُ في الحَيوان والنَّقْضُ في المَوَتان، وقد نقَض يَنْقُضُ ويَنْقِضُ نَقْضاً. والإِنْقاضُ: صُوَيْت مثل النَّقْرِ. وإِنْقاضُ العِلْك: تَصويته، وهو مكروه. وأَنْقَضَ أَصابعه: صوَّت بها. وأَنْقض بالدابة: أَلصقَ لسانه بالغار الأَعلى ثم صوَّت في حافتيه من غير أَن يرفع طَرفه عن موضعه، وكذلك ما أَشبهه من أَصوات الفراريج والرِّحال. وقال الكسائي: أَنْقَضْتُ بالعنزِ إِنْقاضاً إِذا دعوتها. أَبو عبيد: أَنْقَضَ الفرْخُ إِنْقاضاً إِذا صأَى صَئِيّاً. وقال الأَصمعي: يقال أَنْقَضْتُ بالعَيْر والفرس، قال: وكلُّ ما نقَرْت به، فقد أَنْقَضْتَ به. وأَنْقَضَت الأَرضُ: بدَا نباتُها. ونَقْضا الأُذنين
(* قوله «وتقضا الأذنين» كذا ضبط في
الأَصل.): مُسْتدارُهما. والنُّقَّاضُ: نَبات. والإِنْقِيضُ: رائحة الطِّيب، خُزاعية.
وفي النوادر: نقَّضَ الفرسُ ورَفَّضَ إِذا أَدْلَى ولم يَسْتَحْكِم إِنْعاظُه، ومثله سيَا وأَسابَ وشَوَّلَ وسبَّح وسمَّل وانْساحَ وماسَ.

##### Türkçe

**النَّقْضُ**: senin bir akit yahut bina olarak sağlamlaştırdığın şeyin ifsat edilmesidir; ve **الصحاح**’ta: **النَّقْضُ** bina, ip ve ahdin bozulmasıdır. Başkası: **النقْضُ** **الإِبْرام**’ın zıddıdır; onu bozdu: onu bozar, bozma olarak; ve bozuldu ve çelişti. Ve **النَّقْضُ**: yıkıldığında bozulmuş binanın adıdır. Ve nafile orucu hadîsinde: “bana karşı **فناقَضَني** ve ben ona karşı **وناقَضْتُه**”; bu, bina bozmak olan **نَقْض**’tan bir karşılıklılıktır, o da onu yıkmaktır; yani sözümü bozar ve ben onun sözünü bozarım; bununla murâcaayı ve karşılık vermeyi kastetti. Ve bir şeyde ona karşı **ناقضَه**: **مُناقَضةً** ve **نِقاضاً** olarak; ona muhalefet etti; dedi ki:

وكان أَبُو العَيُوفِ أَخاً وجاراً
وذا رَحِمٍ، فقُلْتُ له نِقاضا

Yani sözünde ve bana hicvinde ona karşı çıktım. Ve sözde **المُناقَضةُ**: manası çelişen şeyle konuşmaktır. Ve şiirde **النَّقِيضةُ**: onunla bozulandır; şair dedi ki:

إِنِّي أَرَى الدَّهْرَ ذا نَقْضٍ وإِمرارِ

Yani her ne geçirdiyse ona geri döndü de onu bozdu; şiirde **المُناقَضةُ** da böyledir: diğer şair birincinin söylediğini bozar; ve **النَّقِيضةُ** isimdir, **النَّقائض** üzerine cem olunur; bunun için “Cerîr ve Ferazdak’ın **نَقائضُ**’i” dediler. Ve senin **نَقِيضُك**’un: sana muhalefet edendir; dişisi **الهاء** iledir. Ve **النَّقْضُ**: bozduğun şeydir; cemi **أَنْقاض**. Ve denir: yara iyileşmeden sonra **انْتَقَضَ**; iş, kaynaşmasından sonra **انتَقض**; sınırın işi, kapatılmasından sonra **انتقَض**.

Ve **النِّقْضُ** ve **النِّقْضةُ**: ikisi, senin zayıflattığın ve gerilettiğin erkek deve ve dişi devedir; cemi **الأَنْقاضُ**; Ru’be dedi ki:

إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَي، نِقْضا

Ve **النِّقْضُ**, kesre ile: yolculuğun bitkin düşürdüğü devedir; dişi deve de böyledir. Ve **النِّقْضُ**: develerden ve atlardan zayıf olandır; Sîrâfî dedi ki: sanki yolculuk onun yapısını bozmuştur; cemi **أَنْقاضٌ**; Sîbeveyh dedi ki: bunun dışında bir şeye kırılmaz; dişisi **نِقْضةٌ** ve cemi, ziyadenin hazfı vehmi üzere müzekker gibi **أَنْقاضٌ**.

Ve **الانْتِقاضُ**: **الانْتِكاثُ**’tır. Ve **النَّقْضُ**: çadırlardan ve örtülerden sökülüp sonra ikinci defa eğrilen şeydir; ve **النُّقاضةُ**: ondan sökülmüş olandır. Ve **النِّقْضُ**: **النِّكْث** gibi bozulmuş olandır. Ve **النِّقْضُ**: yerin, **الكَمْأَةِ**’den dolayı çatlayıp ayrılan kısmıdır; o, **الكمأَة** çıkmak istediğinde yerin yüzünü bozup **نَقْضاً** olarak yarıp ayırdığı yerdir; böylece yer **انْتَقَضت**; ve inşad etti:

كأَنَّ الفُلانِيَّاتِ أَنْقاضُ كَمْأَةٍ
لأَوَّلِ جانٍ، بالعَصا يَسْتَثِيرُها

Ve **النَّقّاضُ**: **الدِّمَقْسَ**’ı söken kimsedir; mesleği **النِّقاضةُ**’dır; Ezherî dedi ki: o **النَّكّاثُ**’tır; cemi **أَنْقاض** ve **أَنْكاث**. İbn Sîde: ve **النِّقْضُ**, **الكَمْأَة**’den ayrılıp çatlayan yer kabuğudur; cemi **أَنْقاض** ve **نُقوضٌ**; ve ben onu **أَنْقَضْتُها** ve ondan **أَنقَضْت**; ve yer **تَنقَّضَت** **الكمأَة**’den, yani damla damla ayrıldı. Ve **الكَمْءُ** **أَنْقَضَ** ve **نقَّض**: onun üzerinden **أَنقاض**’ı kabarıp ayrıldı; dedi ki:

ونَفَّضَ الكَمْءُ فأَبْدَى بَصَرَهْ

(* Sözü “**ونقض الكمء**” daha önce **بصر** maddesinde inşad edildi: “**ونقض الكمء**” **الفاء** ile ve **الكمء**’ün nasbı, asla tâbi olarak; doğru olan buradakidir.)

Ve **النِّقْضُ**: bal kurtlanır; alınır, dövülür; arıların yeri **الآس** ile onunla sıvanır; arılar ona gelir de orada bal yapar; Hecerî’den. Ve seslerden **النَّقِيضُ**: insanın eklemleri, **الفَرارِيجِ**, akrep, kurbağa, kartal, devekuşu, bıldırcın, doğan, **الوبْرِ** ve **الوزَغ** için olur; ve **أَنْقَض**; dedi ki:

فلمَّا تَجاذَبْنا تَفَرْقَعَ ظَهْرُه،
كما يُنْقِضُ الوُزْغانُ، زُرْقاً عُيونُها

Ve kartal **أَنْقَضت** yani ses çıkardı; Asma’î inşad etti:

تُنْقِضُ أَيْدِيها نَقِيضَ العِقْبانْ

Ve tavuk da böyledir; râciz dedi ki:

تُنْقِضُ إِنْقاضَ الدَّجاجِ المُخَّضِ

Ve **الإِنْقاضُ** ve **الكَتِيتُ**: küçük develerin sesleridir; ve **القَرْقَرةُ** ve **الهَديرُ**: yaşlı develerin sesleridir; Şizâz dedi ki—o Benî Dabbe’den bir hırsızdır:

رُبَّ عَجُوزٍ من نُمَيْرٍ شَهْبَرَهْ،
عَلَّمْتُها الإِنْقاضَ بَعْدَ القَرْقَرهْ

Yani ona işittirdim; bu, onun Benî Nümeyr’den bir kadının yanından geçmesi sebebiyledir; kadın bir devesini bağlıyor ve Şizâz’dan korunma diliyordu; Şizâz bir **بكر** üzerindeydi; indi, devesini çaldı ve orada kendi **بَكْر**’ini bıraktı. Ve kemikleri **تنَقَّضت**: ses çıkardığında. Ebû Zeyd: keçiyle **أَنْقَضْتُ** **إِنْقاضاً**: onunla çağırdım. Ve yük onun sırtını **أَنْقَضَ**: onu ağırlaştırdı ve ağırlığından **يُنْقِضُ** kıldı, yani ses çıkarır. Ve aziz tenzilde: “ve senden yükünü kaldırdık; o ki sırtını **أَنْقَض** etti”; yani ağırlığından dolayı ona bir **نَقِيضٌ** işitilir kıldı. Ve tefsirde geldi: sırtını ağırlaştırdı; bunu Mücâhid ve Katâde söyledi; bunun aslı, sırtı yük ağırlaştırdığında ona bir **نَقِيض** yani gizli bir ses işitilmesidir; tıpkı adamın eşeğini sürdüğünde **يُنْقِضُ** etmesi gibi; dedi ki: böylece Allah عزّ وجلّ, peygamberine—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—sırtında birikip onu ağırlaştırmış olan günah yüklerini bağışladığını haber verdi; ve eğer onlar sırtına yükler olarak yüklenmiş olsaydı, onlara bir **نقيض** yani bir ses işitilirdi; Muhammed b. el-Mukarram—Allah onu affetsin—dedi ki: bu sözde lafızda müsamaha ve söyleyişte kabalık vardır; bizim efendimiz Allah’ın Resûlü’ne—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—sırtı şerifi üzerinde birikip onu ağırlaştıracak yahut ona **نقيض** işitilecek günahlar nereden olsun; o, bundan masum ve münezzehtir—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun? Ve olsa bile—Allah’a sığınırız—günahlar getiriyor olsaydı, onların ağırlığını bulmazdı; çünkü Allah تعالى onun geçmiş ve gelecek günahını bağışlamıştır; ve gelecek olanı vukuundan önce bağışlamışsa, onun ağırlığı nerede; tıpkı Allah’ın şerri vukuundan önce ondan gidermesi gibi: onun ne sureti vardır ne de hissi; ve müfessire burada mağfiret lafzı nereden? Tilavetin nassı ancak “**ووَضَعْنا**”dır; ve burada **الوِزْر**’ün ağır yük diye tefsiri—ki dilde asıl budur—mağfiretle haber verilen şeye tefsirinden daha evlâdır; sûrede onun zikri yoktur. Bu, عزّ وجلّ’in, sırtını **أَنقض** eden yükünü, Kureyş’in Müslüman olmaması sebebiyle taşıdığı kederden; yahut münafıkların ihlâs göstermemesi sebebiyle kederden; yahut iman kederinden, yakın akrabasını kapsamaması sebebiyle; yahut âlemin kederinden, hepsinin mümin olmaması sebebiyle; yahut fetih kederinden, Müslümanlara acele edilmemesi sebebiyle; yahut günahkâr ümmetinin kederlerinden kaldırması üzerine taşınır; işte bunlar onun sırtını ağırlaştıran yükleridir—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—davetinin yayılmasını istemesi, ümmeti üzerine korkusu, milletinin zuhurunu koruması ve şeriatının saflığına hırsı sebebiyle. Ve belki de عزّ وجلّ’in “**ووضعنا عنك وزرك**” sözü ile “bu sözle iman etmezlerse arkalarından kendini helâk edecek gibisin” sözü arasında, içinde bulunduğumuz bu manadan bir münasebet vardır; yoksa Allah’ın geçmiş ve gelecek günahını bağışladığı kimseye günahlar nereden? Ve onun bağışlanmış geçmişi ve geleceği, başkalarının **الأَبْرار**’ından olan kimselerin hasenat gördüğü şeyler değil midir; o ise mukarreblerin efendisi olarak onu seyyie görür: **البَرُّ** onunla yaklaşır, **المُقَرَّبُ** ondan tevbe eder; ve bu yer, içinde şu sözün inşad edilmesine ne kadar daha layıktır:

ومِنْ أَيْنَ للوجْهِ الجَمِيل ذُنوب

Ve her eklem ve parmak için olan her ses, o **نَقِيضٌ**’dur. Ve falanın sırtı **أَنْقَضَ**: ona bir **نَقِيض** işitildiğinde; dedi ki:

وحُزْن تُنْقِضُ الأَضْلاعُ منه،
مُقِيم في الجَوانِحِ لنْ يَزُولا

Ve **المِحْجَمةِ**’nin **نَقِيضُ**’i: hacamatçı onu emişiyle sıktığında onun sesidir; denir: **أَنْقَضَتِ المِحْجَمةُ**; A’şâ dedi ki:

زَوَى بينَ عَيْنَيْه نَقِيضُ المَحاجِم

Ve **الرَّحْلُ** **أَنْقَضَ**: gıcırdadığında; Zû’r-Rumme dedi ve **الرِّحالِ**’in gıcırtısını **الفراريج** seslerine benzetti:

كأَنَّ أَصْواتَ، من إِيغالِهِنَّ بِنا،
أَواخِرِ المَيْسِ، إِنْقاضُ الفَرارِيجِ

Ezherî dedi ki: Münzirî bana bunu, Ebû’l-Heysem’den rivayet olarak böyle okuttu; onda takdim vardır, te’hir istenmiştir; “sanki **أَواخِرِ المَيْسِ**’in sesleri, binekler bizimle **أَوْغَلَت** ettiğinde—yani hızlandığında—**الفراريج**’in **إِنْقاضُ**’ıdır” demek istedi. Ve **الرّحال**’in, **المَحامِل**’in, **الأَدِيمِ**’in ve **الوَتَرِ**’in **نَقِيضُ**’i: bundan dolayı onların sesidir; râciz dedi ki:

شَيَّبَ أَصْداغي، فَهُنَّ بِيضُ،
مَحامِلٌ لقِدِّها نَقِيضُ

Ve hadîste: onun üstünden bir **نَقيضاً** işitti; **النَّقِيضُ** sestir. Ve tavanın **نَقِيضُ**’i: tahtasının oynatılmasıdır. Ve Hırakl hadîsinde: “oda **تنقَّضَت**”; yani çatladı ve onun sesi geldi. Ve Hevâzin hadîsinde: “Düreyd onunla **فأَنْقَضَ** etti”; yani eşeğin sürülmesinde olduğu gibi, ağzında diliyle tıklattı; bunu onu cahil yerine koyarak yaptı; Hattâbî dedi ki: “onunla **أَنْقَضَ** etti” yani bir elini ötekine çarptı da ona bir **نَقِيضٌ** yani bir ses işitildi; ve denildi ki: **الإِنْقاضُ** hayvanda, **النَّقْضُ** ölüde olur; ve **نقَض** eder: **يَنْقُضُ** ve **يَنْقِضُ** olarak, **نَقْضاً**. Ve **الإِنْقاضُ**: **النَّقْرِ** gibi bir küçük sestir. Ve sakızın **إِنْقاضُ**’ı: onun ses çıkarmasıdır; bu mekruhtur. Ve parmaklarını **أَنْقَضَ**: onlarla ses çıkardı. Ve binek hayvanıyla **أَنْقَضَ**: dilini üst damağa yapıştırdı, sonra ucunu yerinden kaldırmadan iki kenarında ses çıkardı; ve **الفراريج** ve **الرِّحال** seslerinden ona benzeyenler de böyledir. Kisâî dedi ki: keçiyle **أَنْقَضْتُ** **إِنْقاضاً**: onu çağırdığımda. Ebû Ubeyd: civciv **أَنْقَضَ** **إِنْقاضاً**: **صَئِيّاً** olarak ötüş ötüşlediğinde. Asma’î dedi ki: **العَيْر** ve at ile **أَنْقَضْتُ** denir; dedi ki: onunla her neyi gagalarsan, onunla **أَنْقَضْتَ** etmiş olursun. Ve yer **أَنْقَضَت**: bitkisi göründü. Ve **نَقْضا الأُذنين**
(* Sözü “**وتقضا الأذنين**” asılda böyle ضبط edilmiştir.): ikisinin yuvarlak kısmıdır. Ve **النُّقَّاضُ**: bir bitkidir. Ve **الإِنْقِيضُ**: güzel kokunun kokusudur; Huzâa lehçesidir.

Ve **النوادر**’de: at **نقَّضَ** ve **رَفَّضَ**: sarktığında ve onun **إِنْعاظُه** sağlamlaşmadığında; ve benzeri: **سيَا** ve **أَسابَ** ve **شَوَّلَ** ve **سبَّح** ve **سمَّل** ve **انْساحَ** ve **ماسَ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ق ض * * نَقَضَ * البِناء والحبل والعهد من باب نصر و * النُّقَاضَةُ * بالضم ما نُقِض من حبل الشِّعر و * المُنَاقَضَةُ * في القول أن يتكلم بما * يَتَنَاقَضُ * معناه و * الانْتِقَاضُ * الانتكاث و * النِّقْضُ * بالكسر * المَنْقُوض * و * أَنْقَضَ * الحِمل ظهره أثقله ومنه قوله تعالى ﴿أَنْقَض ظهرك﴾ وأصل * الإنْقَاضِ * صُويت مثل النَّقر و * إنْقَاضُ * العِلك تصويته وهو مكروه و * النَّقِيضُ * صوت المَحامِل والرِحال

##### Türkçe

* ن ق ض * **نَقَضَ**: binayı, ipi ve ahdi; **نصر** bâbından. Ve **النُّقَاضَةُ** (zamm ile): şiir ipinden sökülmüş olan şey. Ve **المُنَاقَضَةُ** sözde: mânâsı **يَتَنَاقَضُ** olan şeyle konuşmasıdır. Ve **الانْتِقَاضُ**: çözülüp bozulma. Ve **النِّقْضُ** (kesr ile): **المَنْقُوض**. Ve **أَنْقَضَ**: yük, sırtını; onu ağırlaştırdı. Ondandır, O’nun sözü (yüce): { **أَنْقَض** ظهرك }. Ve **الإنْقَاضِ**’ın aslı: **النَّقر** gibi “suvvet”tir. Ve **إنْقَاضُ** sakızın: onun “suvvet”idir; ve o mekruhtur. Ve **النَّقِيضُ**: mahmillerin ve rahillerin sesidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النقض في البناء، والحبل، والعهد، وغيره: ضد الإبرام، كالانتقاض والتناقض، وفي المحكم: النقض: إفساد ما أبرمت من عقد أو بناء، وذكر الجوهري الحبل والعهد. ونقض البناء هدمه. وجعل الزمخشري نقض العهد من المجاز، وهو ظاهر. والمراد من قوله: وغيره، كالنقض في الأمر، وفي الثغور، وما أشبههما. ونقضه ينقضه نقضا، وانتقض، وتناقض. وانتقض الأمر بعد التئامه، وانتقض أمر الثغر بعد سده. والنقض، بالكسر: المنقوض، أي المهدوم، مثل النكث بمعنى المنكوث. والنقض أيضا: النفض، بالفاء وهو العسل المسوس، الذي يلطخ به موضع النحل، عن الهجري، وهو الصواب، وذكره في الفاء تصحيف. والنقض أيضا: المهزول من السير، وفي الصحاح: هو الذي أنضاه السفر، زاد في العباب، وسوفر عليه مرة بعد أخرى، ناقة أو جملا. وقال السيرافي: كأن السفر نقض بنيته. قلت: فإذن هو مجاز. أو هي الناقة نقضة، بهاء، قال رؤبة:

  إذا مطونا نقضة أو نقضا
  أصهب أجرى نسعه والغرضا والنقض أيضا: ما نكث من الأخبية والأكسية فغزل ثانية، وهذا بعينه المنقوض وداخل تحته، ولذا اقتصر عليه الجوهري والصاغاني، ويشهد لذلك قوله: ويحرك. فإن نص الصاغاني: والنقض أيضا المنقوض، مثل النكث، وكذلك النقض بالتحريك، ولم يذكر الجوهري المحرك، فتأمل. وفي المحكم: النقض: قشر الأرض المنتفض عن الكمأة، وفي الصحاح: الموضع الذي ينتفض عن الكمأة، ومثله في العباب، أي إذا أرادت أن تخرج نقضت وجه الأرض نقضا، فانتقضت الأرض. الجمع أنقاض، وهو جمع النقض بمعنى الناقة والجمل، قال سيبويه: ولا يكسر على غير ذلك أما في النقض بمعنى الجمل فظاهر، وأما جمع النقضة، وهي الناقة، فهو أيضا أنقاض، كجمع المذكر، على توهم حذف الزائد، وأنشد الليث:
  فأتتك أنقاضا على أنقاض وأما شاهد الأنقاض، جمع النقض بمعنى منتقض الكمأة، فقول الشاعر:
  كأن الفلانيات أنقاض كمأة                      لأول جان بالعصا يستثيرها ويجمع أيضا على نقوض، نقله ابن سيده في جمع النقض بمعنى منتقض الكمأة. والنقض من الفراريج والعقرب والضفدع والعقاب والنعام والسمانى والبازي والوبر والوزغ ومفصل الآدمي: أصواتها، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط فاحش، والصواب: النقيض كأمير، كما في الصحاح والمحكم والعباب والتهذيب. ونص المحكم: والنقيض من الأصوات يكون لمفاصل الإنسان والفراريج والعقرب، ثم ساق العبارة المذكورة إلى آخرها، ويشهد لذلك قوله: وقد انقضوا. وفي الصحاح: انقضت العقاب، أي صوتت، وأنشد الأصمعي:
  تنقض أيديها نقيض العقبان قال: وكذلك الدجاجة قال الراجز
  تنقض إنقاض الدجاج المخض ومثله في الأساس واللسان، وقال ذو الرمة - وشبه أطيط الرحال بأصوات الفراريج -:
  كأن أصوات من إيغالهن بـنـا                      أواخر الميس إنقاض الفراريج قال الأزهري: هكذا أقرأنيه المنذري رواية عن أبي الهيثم، وفيه تقديم أريد التأخير، أراد كأن أصوات أواخر الميس إنقاض الفراريج إذا أوغلت الركاب بنا، أي أسرعت. وقال أبو عبيد: أنقض الفرخ إنقاضا، إذا صأى صئيا، وأنشد غيره في نقيض الوزغ:
  فلما تجاذبنا تفـرقـع ظـهـره                      كما تنقض الوزغان زرقا عيونها والنقض، بالضم: ما انتقض من البنيان، أي انهدم، فهو كالنقض، بالكسر. والنقض، كصرد: نوع من الأخذ في الصراع، نقله الصاغاني عن ابن عباد. ومن المجاز: نقيض الأدم والرحل والوتر والنسع والرحال والمحامل والأصابع والأضلاع والمفاصل: أصواتها، وفي العبارة تطويل مخل، فإن ذكر الرحل يغني عن النسع، وتقدم له صوت المفاصل عند ذكر نقيض الحيوان، وفيما تقدم كلها حقائق إلا صوت المفصل، وهنا كلها مجازات. وكل صوت لمفصل وإصبع فهو نقيض، وفي الصحاح، النقيض: صوت المحامل والرحال، قال الراجز:
  شيب أصداغي فهن بيض
  محامل لقدها نـقـيض وفي العباب: يقال: سمعت نقيض النسع والرحل، إذا كان جديدا. وقال الليث: النقيض: صوت المفاصل والأصابع والأضلاع. وشاهد أنقضت الأضلاع قول الشاعر:

  وحزن تنقض الأضلاع منه                      مقيم في الجوانح لن يزولا ومن المجاز: النقيض من المحجمة: صوت مصك إياها، أي إذا شدها الحجام بمصه، يقال: أنقضت المحجمة، قال الأعشى:
  زوى بين عينيه نقيض المحاجم وقد يأتي النقيض بمعنى مطلق الصوت، ومنه الحديث:  أنه سمع نقيضا من فوقه  أي: صوتا. أو الإنقاض في الحيوان، والنقض في الموتان. والفعل، أي من النقض، كنصر وضرب نقض ينقض وينقض نقضا: صوت. وأنقض أصابعه: ضرب بها لتصوت، يقال: رأيته ينقض أصابعه. قلت: إن كان المراد به الفرقعة فهو مكروه، أو التصفيق فلا. وأنقض بالدابة: ألصق لسانه بالحنك، أي الغار الأعلى، ثم صوت في حافتيه من غير أن يرفع طرفه عن موضعه، قاله الليث، إلا أنه قال: أنقضت بالحمار، وقال الأصمعي: يقال: أنقضت بالعير والفرس، وقال: كل ما نقرت به فقد أنقضت به. وأنقضت العقاب: صوتت، وأنشد الأصمعي:
  تنقض أيديها نقيض العقبان

  نقله الجوهري، وقد تقدم. وأنقض الكمأة، أي أخرجها من الأرض، وكذا أنقض عنها، كما في المحكم. وأنقض بالمعز: دعا بها، نقله الصاغاني والجوهري عن أبي زيد، وصاحب اللسان عن الكسائي. وأنقض العلك: صوته، وهو مكروه، نقله الجوهري والجماعة. ونقض الفرس تنقيضا، إذا أدلى ولم يستحكم إنعاظه، ومثله رفض، وسيأ، وأساب، وشول، وسيح، وسمل، وانساح، وماس، كذا في النوادر. والنقاضة، بالضم: ما نقض من حبل الشعر، كما في العباب. وفي اللسان:ما نقض من الأكسية والأخبية التي نكثت ثم غزلت ثانية. وقال الليث: النقاض، كرمان: نبات، ولم يذكره أبو حنيفة، قاله الصاغاني. قلت: وقد تقدم في ن ف ض أنه إذا رعته الغنم ماتت، عن ابن عباد، إن لم يكن أحدهما تصحيفا عن الآخر، فتأمل. والنقاض، كشداد: لقب الفقيه أبي شريح إسماعيل ابن أحمد بن الحسن الشاشي ثقة صدوق، روى عن أبي الحسن محمد بن عبد الرحمن الدباس، وعنه أبو عبد الله الفراوي، وأبو القاسم السحامي، مات سنة أربعمائة وسبعين أو قبلها. قلت: وإنما لقب به لأنه كان ينقض الدمقس. وفي التنزيل العزيز  ووضعنا عنك وزرك الذي أنقض ظهرك  قال ابن عرفة: أي أثقله حتى جعله نقضا، أي مهزولا، وهو الذي أتعبه السفر والعمل فنقض لحمه، أو أثقله حتى سمع نقيضه، أي صوته، وهذا قول الأزهري. وقال الجوهري: وهو من أنقض الحمل ظهره، أي أثقله، وأصله الصوت. قلت: هو قول مجاهد وقتادة، والأصل فيه أن الظهر إذا أثقله الحمل سمع له نقيض، أي صوت خفي، كما ينقض الرجل لحماره إذا ساقه. والنقيضة: الطريق في الجبل، نقله الصاغاني. ومن المجاز: نقيضة الشعر، وهو أن يقول شاعر شعرا فينقض عليه شاعر آخر حتى يجيء بغير ما قال، قاله الليث، والاسم النقيضة، وفعلهما المناقضة، وجمع النقيضة: النقائض، ولذلك قالوا: نقائض جرير والفرزدق. والإنقيض، كإزميل: الطيب الذي له رائحة طيبة، خزاعية، نقله أبو زيد، كذا نقله الصاغاني. وفي اللسان: هو رائحة الطيب. وتنقض الدم: تقطر، هكذا في سائر النسخ، وما أحراه بالتحريف والتصحيف، ففي المحكم: تنقضت الأرض عن الكمأة، أي تفطرت، وقال ابن فارس: انتقضت القرحة، كأنها كانت تلاءمت ثم انتقضت، وتنقضت عنها: تفطرت. ومن المجاز: تنقضت عظامه، أي صوتت، عن ابن فارس. وتنقض البيت: تشقق فسمع له صوت، وفي حديث هرقل:  لقد تنقضت الغرفة  أي تشققت وجاء صوتها. ومن المجاز: المناقضة في القول: أن يتكلم بما يتناقض معناه، أي يتخالف. والتناقض: خلاف التوافق، كما في العباب، وهو مفاعلة من نقض البناء، وهو هدمه، ويراد به المراجعة والمراودة، ومنه حديث صوم التطوع  فناقضني وناقضته  . وناقضه مناقضة: خالفه. ومما يستدرك عليه: النقض، بالكسر: المهزول من الخيل، عن السيرافي، قال: كأن السفر نقض بنيته، والجمع: أنقاض. والنقاض، ككتان: من ينقض الدمقس، وحرفته النقاضة، بالكسر، وقال الأزهري: وهو النكاث. والنقاض، ككتاب: المناقضة. قال الشاعر:
  وكان أبو العيوف أخا وجارا                      وذا رحم فقلت له نقاضـا

  أي ناقضته في قوله وهجوه إياي. ومن المجاز: الدهر ذو نقض وإمرار، أي ما يمره يعود عليه فينقضه، ومنه قول الشاعر:
  إني أرى الدهر ذا نقض وإمرار ونقيضك: الذي يخالفك، والأنثى بالهاء. وأنقض الكمء ونقض: تقلفعت عنه أنقاضه، قال:
  ونقض الكمء فأبدى بصره والإنقاض: صوت صغار الإبل، قال شظاظ، وهو لص من بني ضبة:
  رب عجوز من نمير شهبره
  علمتها الإنقاض بعد القرقره نقله الجوهري، وقد تقدم تفسير البيت في ق ر ر. وأنقض الرحل، إذا أط. ونقيض السقف: تحريك خشبه. وأنقض به: صفق بإحدى يديه على الأخرى حتى سمع لها نقيض، قاله الخطابي. وأنقضت الأرض: بدا نباتها. والأنقاض: صويت مثل النقر. ونقضا الأذنين: مستدارهما. وأنقض به: صوت به كما تنقر الشاة، استجهالا له. وتنقض البناء مثل نقض. ومن المجاز: وفي كلامه تناقض، إذا ناقض قوله الثاني الأول. وذا نقيض ذا، إذا كان مناقضه. وتناقض الشاعران. وانتقض عليه الثغر. وانتقضت الأمور والعهود. ونقض فلان وتره، إذا أخذ ثأره. وكل ذلك مجاز.

##### Türkçe

**النقض** bina, ip, ahid ve başkalarında: **الإبرام**’ın zıddıdır; **الانتقاض** ve **التناقض** gibi. **المحكم**’de: **النقض**: akid veya bina olarak sağlamlaştırdığından bir şeyi bozmandır; **الجوهري** ipi ve ahdi zikretti. Ve binayı **نقض** etmek onun yıkımıdır. **الزمخشري** ahdi **نقض** etmeyi mecazdan kıldı; bu açıktır. Onun “ve başkaları” sözünden murad: işte **النقض** gibi, işte işte, sınır kalelerinde ve onlara benzer şeylerdeki **النقض** gibidir. Ve onu **نقض** eder: onu **ينقضه** **نقضا**; ve **انتقض** ve **تناقض**. İş, birleşmesinden sonra **انتقض** etti; sınır kalesinin işi, kapatılmasından sonra **انتقض** etti. Ve **النقض**, kesre ile: **المنقوض**tur; yani yıkılmış olan; **النكث**’in **المنكوث** manasında olması gibi. Ve **النقض** ayrıca: **النفض**’dır; **الفاء** ile; o da kurtlanmış baldır; arıların yerine bulaştırılan; **الهجري**’den; ve o doğrudur; onu **الفاء**’da zikretmesi tashiftir. Ve **النقض** ayrıca: kayıştan zayıf düşmüş olandır; **الصحاح**’ta: o, yolculuğun onu zayıflattığı şeydir; **العباب**’da artırdı: ona bir defadan sonra bir defa daha yolculuk yaptırılmıştır; dişi deve veya erkek deve. **السيرافي** dedi: sanki yolculuk onun bünyesini **نقض** etti. Dedim: öyleyse o mecazdır. Yahut o, “**نقضة**” dişi devedir; **هاء** ile. **رؤبة** dedi:

  إذا مطونا **نقضة** أو **نقضا**
  أصهب أجرى نسعه والغرضا

Ve **النقض** ayrıca: çadırlardan ve örtülerden sökülmüş olan şeydir; sonra ikinci defa eğrilir; ve bu, aynen **المنقوض**dur ve onun altına dahildir; bu yüzden **الجوهري** ve **الصاغاني** onunla yetindi; ve buna onun “ve harekelenir” sözü şahitlik eder. Çünkü **الصاغاني**’nin nassı: “Ve **النقض** ayrıca **المنقوض**dur; **النكث** gibi; ve yine **النقض** hareke ile böyledir.” Ve **الجوهري** harekeli olanı zikretmedi; öyleyse düşün. Ve **المحكم**’de: **النقض**: yerin, **الكمأة**’den kabarıp ayrılan kabuğudur. Ve **الصحاح**’ta: **الكمأة**’den kabarıp ayrılan yerdir; **العباب**’da da böyledir; yani çıkmak istediğinde yerin yüzünü **نقضا** **نقض** eder; böylece yer **انتقضت** olur. Çoğulu **أنقاض**dır; ve o, dişi deve ve erkek deve manasında **النقض**’un cem‘idir. **سيبويه** dedi: “Bundan başkasına kırılmaz.” Ama **النقض**’un erkek deve manasında olması açıktır; **النقضة**’nın, o da dişi deve, cem‘i ise yine **أنقاض**dır; müzekker cem‘i gibi; ziyadenin hazfı vehmi üzerine. Ve **الليث** şu beyti şahit getirdi:
  فأتتك أنقاضا على أنقاض

Ama **أنقاض**’ın, **الكمأة**’nin **منتقض**’u manasında **النقض**’un cem‘i oluşuna şahit ise şairin sözü:
  كأن الفلانيات أنقاض كمأة                      لأول جان بالعصا يستثيرها

Ve ayrıca **نقوض** üzerine de cem‘ olunur; bunu **ابن سيده**, **الكمأة**’nin **منتقض**’u manasında **النقض**’un cem‘inde nakletti. Ve **النقض**; civcivlerden, akrepten, kurbağadan, kartaldan, devekuşundan, bıldırcından, doğandan, tavşandan, kelerden ve insanın ekleminden: onların sesleridir. Böylece diğer nüshalarda; ve bu fahiş bir yanlıştır. Doğrusu: **النقيض** ( **أمير** gibi)dir; **الصحاح** ve **المحكم** ve **العباب** ve **التهذيب**’te olduğu gibi. **المحكم**’ün nassı: “Ve **النقيض** seslerden olur; insanın eklemleri ve civcivler ve akrep için.” Sonra zikredilen ibareyi sonuna kadar sevk etti. Ve buna onun “ve **انقضوا**” sözü şahitlik eder. **الصحاح**’ta: **انقضت** kartal; yani ses çıkardı. Ve **الأصمعي** şu beyti okudu:
  تنقض أيديها نقيض العقبان

Dedi: tavuk da böyledir. **الراجز** dedi:
  تنقض إنقاض الدجاج المخض

Ve **الأساس** ve **اللسان**’da da böyledir. Ve **ذو الرمة** — yüklerin gıcırtısını civcivlerin seslerine benzetti — dedi:
  كأن أصوات من إيغالهن بـنـا                      أواخر الميس إنقاض الفراريج

**الأزهري** dedi: bunu bana **المنذري**, **أبي الهيثم**’den rivayetle böyle okuttu; onda takdim vardır, te’hir istenmiştir; muradı: “Bize binekler süratle gidince, sanki **أواخر الميس**’in sesleri civcivlerin **إنقاض**’ıdır.” yani hızlandı. **أبو عبيد** dedi: yavru kuş **أنقض** eder **إنقاضا**; ötüşle öttüğünde. Ve başkası, kelerin **نقيض**’inde şu beyti şahit getirdi:
  فلما تجاذبنا تفـرقـع ظـهـره                      كما تنقض الوزغان زرقا عيونها

Ve **النقض**, damme ile: binadan **انتقض** etmiş olan şeydir; yani yıkılmıştır; o, kesre ile **النقض** gibidir. Ve **النقض**, **صرد** gibi: güreşte bir tür tutuş; **الصاغاني** bunu **ابن عباد**’dan nakletti. Ve mecazdan: **نقيض**; derinin, semerin, yayın, kayışın, semerlerin, mahmillerin, parmakların, kaburgaların ve eklemlerin: onların sesleridir. Ve ibarede bozucu bir uzatma vardır; çünkü semeri zikretmek kayıştan müstağni kılar; ve onun için eklemlerin sesi, hayvanın **نقيض**’i zikredilirken geçti; ve yukarıda bunların hepsi hakikattir, eklemin sesi hariç; burada ise hepsi mecazdır. Ve her eklem ve parmak sesi **نقيض**tir. Ve **الصحاح**’ta **النقيض**: mahmillerin ve semerlerin sesidir. **الراجز** dedi:
  شيب أصداغي فهن بيض
  محامل لقدها نـقـيض

Ve **العباب**’da: “**النسع** ve **الرحل**’in **نقيض**’ini işittim” denir; yeni olduğunda. **الليث** dedi: **النقيض**: eklemlerin, parmakların ve kaburgaların sesidir. Kaburgaların **أنقضت** oluşuna şahit şairin sözü:

  وحزن تنقض الأضلاع منه                      مقيم في الجوانح لن يزولا

Ve mecazdan: **المحجمة**’nin **نقيض**’i: onun emilmesinin sesi; yani hacamatçı onu emmesiyle sıktığında. “**أنقضت** **المحجمة**” denir. **الأعشى** dedi:
  زوى بين عينيه نقيض المحاجم

Ve **النقيض** bazen mutlak ses manasına gelir; ondan hadis: “Üstünden bir **نقيضا** işitti” yani bir ses. Yahut hayvanda **الإنقاض**, ve ölülerde **النقض**. Ve fiil — yani **النقض**’dan — **نصر** ve **ضرب** gibi: **نقض** eder, **ينقض** ve **ينقض**; **نقضا**: ses çıkardı. Ve parmaklarını **أنقض** etti: ses çıkarsın diye onlarla vurdu; “Onu parmaklarını **ينقض** ederken gördüm” denir. Dedim: eğer murad ondan çatırdatma ise mekruhtur; yahut alkış ise hayır. Ve binek ile **أنقض** etti: dilini damağa — yani üst oyuk — yapıştırdı; sonra ucunu yerinden kaldırmadan iki kenarında ses çıkardı. Bunu **الليث** söyledi; ancak o: “Eşekle **أنقضت**” dedi. **الأصمعي** dedi: “Deveyle ve atla **أنقضت** denir.” Ve dedi: “Onunla gagalayarak yaptığın her şeyle, onunla **أنقضت** etmiş olursun.” Ve kartal **أنقضت**: ses çıkardı. **الأصمعي** şu beyti okudu:
  تنقض أيديها نقيض العقبان

Bunu **الجوهري** nakletti; ve geçti. Ve **الكمأة**’yi **أنقض** etti: yani onu yerden çıkardı; ve yine ondan **أنقض** etti; **المحكم**’de olduğu gibi. Ve keçilerle **أنقض** etti: onları çağırdı; bunu **الصاغاني** ve **الجوهري**, **أبي زيد**’den nakletti; **اللسان** sahibi de **الكسائي**’den. Ve sakızı **أنقض** etti: onun sesi; ve o mekruhtur; bunu **الجوهري** ve cemaat nakletti. Ve atı **نقض** etti **تنقيضا**: sarkıttığında ve ereksiyonu sağlamlaşmadığında; ve benzeri: **رفض** ve **سيأ** ve **أساب** ve **شول** ve **سيح** ve **سمل** ve **انساح** ve **ماس**; **النوادر**’de böyle. Ve **النقاضة**, damme ile: kıl ipinden **نقض** edilmiş olan şey; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **اللسان**’da: sökülmüş sonra ikinci defa eğrilmiş örtülerden ve çadırlardan **نقض** edilmiş olan şey. **الليث** dedi: **النقاض**, **رمان** gibi: bir bitkidir; **أبو حنيفة** onu zikretmedi; bunu **الصاغاني** söyledi. Dedim: **ن ف ض**’da geçti ki koyunlar onu otlarsa ölür; **ابن عباد**’dan; ikisinden biri diğerinden tashif değilse; öyleyse düşün. Ve **النقاض**, **شداد** gibi: fakih **أبي شريح إسماعيل** b. **أحمد** b. **الحسن الشاشي**’nin lakabıdır; güvenilir, doğru sözlüdür; **أبي الحسن محمد** b. **عبد الرحمن الدباس**’tan rivayet etti; ondan **أبو عبد الله الفراوي** ve **أبو القاسم السحامي** rivayet etti; dört yüz yetmiş senesinde veya ondan önce öldü. Dedim: ona bu lakap ancak **الدمقس**’i **ينقض** ettiği için verilmiştir. Ve aziz tenzilde: **ووضعنا عنك وزرك الذي أنقض ظهرك**. **ابن عرفة** dedi: yani onu ağırlaştırdı; ta ki onu **نقضا** kıldı; yani zayıf düşmüş; o, yolculuğun ve işin yorduğu, böylece eti **نقض** olan kimsedir. Yahut onu ağırlaştırdı; ta ki onun **نقيض**’i, yani sesi işitildi; bu **الأزهري**’nin sözüdür. **الجوهري** dedi: o, “yük sırtını **أنقض** etti”dendir; yani onu ağırlaştırdı; aslı sestir. Dedim: o, **مجاهد** ve **قتادة**’nin sözüdür; aslı şudur: sırtı yük ağırlaştırdığında onun için bir **نقيض**, yani gizli bir ses işitilir; tıpkı adamın eşeğini sürdüğünde ona **ينقض** etmesi gibi. Ve **النقيضة**: dağdaki yol; **الصاغاني** nakletti. Ve mecazdan: şiirin **نقيضة**’si; o da bir şairin şiir söylemesi, sonra başka bir şairin ona karşı **ينقض** etmesi; ta ki söylediğinden başka bir şey getirsin; bunu **الليث** söyledi. İsim **النقيضة**’dir; ikisinin fiili **المناقضة**’dır. **النقيضة**’nin çoğulu: **النقائض**. Bu yüzden “**نقائض جرير والفرزدق**” dediler. Ve **الإنقيض**, **إزميل** gibi: güzel kokusu olan güzel koku; **خزاعية**; bunu **أبو زيد** nakletti; **الصاغاني** böyle nakletti. Ve **اللسان**’da: o, güzel kokunun kokusudur. Ve “kan **تنقض** etti”: damladı; böylece diğer nüshalarda; ve tahrif ve tashife ne kadar layıktır! Çünkü **المحكم**’de: “Yer, **الكمأة**’den **تنقضت** etti” yani çatladı. **ابن فارس** dedi: “Yara **انتقضت** etti”; sanki kaynaşmıştı da sonra **انتقضت** etti; ve ondan **تنقضت** etti: çatladı. Ve mecazdan: “Kemikleri **تنقضت** etti” yani ses çıkardı; **ابن فارس**’dan. Ve ev **تنقض** etti: çatladı; böylece onun için bir ses işitildi. Ve **هرقل** hadîsinde: “**لقد تنقضت الغرفة**” yani çatladı ve onun sesi geldi. Ve mecazdan: sözde **المناقضة**: manası **يتناقض** olan şeyle konuşmaktır; yani ihtilaf eder. Ve **التناقض**: uyuşmanın zıddıdır; **العباب**’da olduğu gibi; ve o, binayı **نقض** etmekten bir **مفاعلة**’dır; o da onun yıkımıdır; ve onunla murad, müracaat ve tekrar tekrar yoklamadır. Ondan, nafile oruç hadîsi: “**فناقضني وناقضته**”. Ve onu **ناقضه**: **مناقضة**; ona muhalefet etti. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **النقض**, kesre ile: atlardan zayıf düşmüş olan; **السيرافي**’den. Dedi: sanki yolculuk onun bünyesini **نقض** etti. Cem‘i: **أنقاض**. Ve **النقاض**, **كتان** gibi: **الدمقس**’i **ينقض** eden kimse; ve onun sanatı **النقاضة**’dır; kesre ile. **الأزهري** dedi: o, **النكاث**tır. Ve **النقاض**, **كتاب** gibi: **المناقضة**. Şair dedi:
  وكان أبو العيوف أخا وجارا                      وذا رحم فقلت له نقاضـا

Yani sözünde onunla **ناقضته** ettim ve beni hicvetmesini (karşı) hicvettim. Ve mecazdan: zaman, **نقض** ve **إمرار** sahibidir; yani ona uğrattığını ona geri döndürür de onu **ينقض** eder. Ondan şairin sözü:
  إني أرى الدهر ذا نقض وإمرار

Ve senin **نقيض**’in: sana muhalefet eden kimsedir; dişisi **الهاء** iledir. Ve **الكمء**’yi **أنقض** etti ve **نقض**: onun üzerinden kabukları **أنقاض** halinde soyuldu. Dedi:
  ونقض الكمء فأبدى بصره

Ve **الإنقاض**: küçük develerin sesidir. **شظاظ** dedi — o, **بني ضبة**’den bir hırsızdır —:
  رب عجوز من نمير شهبره
  علمتها الإنقاض بعد القرقره

Bunu **الجوهري** nakletti; ve geçti; beytin tefsiri **ق ر ر**’de geçti. Ve semer **أنقض** etti: gıcırdadığında. Ve tavanın **نقيض**’i: onun tahtasını oynatmadır. Ve onunla **أنقض** etti: iki elinden biriyle ötekine vurdu; ta ki onun için bir **نقيض** işitildi; bunu **الخطابي** söyledi. Ve yer **أنقضت** etti: bitkisi göründü. Ve **الأنقاض**: gagalama gibi bir ötüştür. Ve “iki kulağı **نقضا**”: onların yuvarlak kısmıdır. Ve onunla **أنقض** etti: koyunun gagalaması gibi onunla ses çıkardı; onu cahil yerine koyarak. Ve binayı **تنقض** etti: **نقض** etmek gibi. Ve mecazdan: “Sözünde **تناقض** vardır”; ikinci sözü birincisini **ناقض** ettiğinde. Ve “şunun **نقيض**’i şudur”; onunla **مناقض** olduğunda. Ve iki şair **تناقض** etti. Ve sınır kalesi onun üzerine **انتقض** etti. Ve işler ve ahidler **انتقضت** etti. Ve falan, yayını **نقض** etti; öcünü aldığında. Ve bunların hepsi mecazdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَقَضَهُ
1 نَقَضَهُ ذ , (M, Mgh, Msb,) aor. نَقُضَ , (M, Msb, TA,) inf. n. نَقْضٌ, (S, M, A, Mgh, Msb, K,) He undid it; took it; or pulled it, to pieces: untwisted it: unravelled it: unwove it: dissolved it: broke it: or rendered it uncompact, unsound, or unfirm,: after having made it compact, sound, or firm: (JK, M, A, Msb, K, TA:) namely a building, or structure: and a rope, or cord: (S, A, Mgh, Msb, K, TA:) and silk, or flax: (TA:) and cloth: (L:) and (tropical:) a compact, contract, or covenant; (S, A, Msb, K, TA;) and (assumed tropical:) a sale: (Mgh:) and (assumed tropical:) other things; (A, K, TA;) such as (assumed tropical:) an affair, or a case; and (assumed tropical:) the state of a place through which the invasion of an enemy is feared: (TA:) contr. of أَبْرَمَهُ, (M, A, K, TA,) as relating to a building or structure, and to a rope or cord, (A, K, TA,) and to a compact or contract or covenant, &c.: (K, TA:) or i. q. حَلَّ بَرْمَهُ, as relating to a rope or cord, and to a compact or contract or covenant: (Msb:) or i. q. هَدَمَهُ, as relating to a building or structure: (TA:) or the inf. n. signifies اِفْسَادُ مَا أَبْرَمْتَ, as relating to a building or structure. (JK, TA,) and to a rope or cord, (JK,) and to a compact or contract or covenant. (TA.) [It is said in the K, that النَّقْضُ is the contr. of الاِبْرَامُ, like الاِنْتقَاضُ and التَّنَاقُضُ: but this is a glaring mistake; and seems to be a corruption of the following passage in the M: النَّقْضُ ضِدُّ الاِبْرَامِ نَقَضَهُ يَنْقُضُهُ نَقْضًا وَانْتَقَضَ وَتَنَاقَضَ, which is meant indicate that انتقض and تناقض are quasi-passives of نَقَضَهُ: and in like manner, the passage in the A, النَّقْضُ فِى البِنَآءِ وَالحَبْلِ وَغَيْرِهِ ضِدُّ الاِبْرَامِ وَانْتَقَضَ وَنَتَقَّضَ, indicates that انتقض and تنقّض are quasi-passives of نَقَضَهُ. Further. it should be observed that نَقَضَهُ, as relating to a building, is not well explained by هَدَمَهُ; for you say, نَقَضَ البِنَآءَ مِنْ غَيْرِ هَدْمٍ, (mentioned in the S and A, &c., in art. قوض,) meaning He took to pieces the building without demolishing, or destroying.] ― -b2- [Hence,] نَقَصَ فُلَانٌ وَتَرَهُ [lit. Such a one undid, or untwisted, his bow-string]; meaning (tropical:) such a one took, or had taken, his blood-revenge. (A, TA.) And الدَّهْرُ ذُو نَقْضٍ وَاِمْرَارٍ [lit. Time, or fortune, has a property of untwisting and twisting tightly]; meaning (tropical:) that which time, or fortune, [as it were] twists tightly, [or makes firm.] it, at another time, [as it were] untwists, or undoes. (TA.) And نَقَضْتُ مَا أَبْرَمَهُ (tropical:) I annulled [what he confirmed, or made firm]. (Msb.) And يَنْقُضُ عَلَيْهِ (tropical:) [He undoes, or annuls, or contradicts, what he (another) has said]; said of a poet replying to another poet. (Lth, A, K.) ― -b3- نقض السقف, [i. e., app., نَقْضُ السَّقْفِ,] also signifies تحريك خشبه [i. e. تَحْرِيكُ خَشَبِهِ, The moving, or shaking, of the pieces of wood, or rafters, of the roof]. (TA. [But perhaps the phrase to be explained is السَّقْفُ ↓ نَقَّضَ, and the explanation, correctly, تَحَرَّكَ خَشَبُهُ, i. e. The pieces of wood, or rafters, of the roof moved, or shook, (for this, I am informed, is agreeable with modern usage,) app. so as to produce a sound: see also 5.]) -A2- See also 4.

2 نَقَّضَ see 4, in two places: ― -b2- and 5; and see 1, next before the last break.

المُنَاقَضَةُ فِى القَوْلِ
3 المُنَاقَضَةُ فِى القَوْلِ ذ is (tropical:) The saying that which is contradictory in its meaning [or meanings; as though one of its meanings undid, or annulled, the other]: (S, * K, TA:) from نَقْضُ البِنَآءِ: and meaning (tropical:) the contending with another in words, [or in contradiction,] each rebutting what the other said. (TA.) You say, ناقضهُ فِى الشَّىْءِ, inf. n. مُنَاقَضَةٌ and نِقَاضٌ, (tropical:) He contradicted him in, or respecting, the thing. (M, TA. *) And قُلْتُ لَهُ نِقَاضًا (tropical:) I contradicted him with respect to his saying, and his satirizing of me. (M, TA.) And ناقض أَحَدُ الشَّاعِرَيْنِ الأَخَرَ (tropical:) [One of the two poets contradicted the other]. (A.) And ناقض قَوْلُهُ الثَّانِى الآوَّلَ (tropical:) [His second saying contradicted the first]. (A, TA.) And ناقض آخِرُ قَوْلِهِ الأَوَّلَ (tropical:) [The last part of his saying contradicted the first]. (Mgh.) [See also 6.]

انقض الكَمْأَةَ
4 انقض الكَمْأَةَ ذ , (M, K, TA.) and انقض عَنْهَا. (M, TA,) He removed the crust of earth from over the truffles: (M:) or he extracted, or took forth, the truffles from the earth. (K, TA.) -A2- انقض الكَمْءُ The crusts of earth ??? up (تَقَلْفَعَتْ) from over the truffle; as also ↓ نَقَّضَ. (M, TA.) [See also 5.] ― -b2- انقضت الأَرْضُ The earth showed [or put forth] its plants, or herbage. (M, TA.) -A3- انقض also signifies It produced, made, gave, emitted, or uttered, a sound, noise, voice, or cry: (S, M, K, TA:) and [particularly] a slight sound like what is termed نَقْرٌ: (S, TA:) said of a joint of a man, (M, K,) and of the fingers [when their joints are made to crack], and of the ribs, (A,) [see also 5,] and of a camel's saddle, (A, TA.,) and of a cupping-instrument when the cupper sucks it, (TA,) [&c., (see نَقِيضٌ,)] and of an eagle, (S, M, K,) and of a hen (S, A) on the occasion of her laying eggs, (A,) and of a chicken, (M, A, K,) and of an ostrich, and of a quail, and of a hawk, and of a scorpion, and of a frog, and of the [kind of lizard called] وَزَغ, and of the وَبْر [or Syrian hyrax], (M, K,) and of a young camel, the sounds of which are denoted by اِنْقَاضٌ and كَتِيتٌ, as those of a camel advanced in age are by قَرْقَرَةٌ and هَدِيرٌ: (S:) or اِنْقَاضٌ relates to animate things; and ↓ نَقْضٌ, inf. n. of نَقضَ, aor. نَقُضَ and نَقِضَ , to inanimate things. (M, K.) [Accord. to the A, whether said of animate things or of inanimate, it is proper, not tropical, but accord. to what is said in the TA voce نَقِيض, it is properly said of animate things, and tropically of inanimate; though, if any such distinction exist, the reverse seems to me to be more probable.] ― -b2- You say also, انقض بِالدَّابَّةِ, (K,) or بِالْحِمَارِ. (Lth,) or, as As says, (M, TA,) بِالعَيْرِ, (M,) or بِالبَعِيرِ, (TA,) and بِالفَرَسِ, (M, TA,) He made a sound to the beast of carriage, (M, K,) or to the ass, (Lth, As, M,) or to the camel, (As, TA,) and to the horse, (As, M, TA,) at the two sides of his tongue, after making it cleave to the roof of his mouth, (Lth, M, K, TA,) without removing its extremity from its place, (Lth, TA,) in order to chide the beast: (L:) or انقض بِهِ signifies i. q. نَقَرَ بِهِ [q. v.]; (As, M, A, TA;) the object being a [camel such as is called] قَعُود; (A;) or whatever be the object. (As, M, TA.) And انقض بِالْمَعْزِ, (S, Sgh, K,) or بِالعَنْزِ, (M, A,) He called the goats, (S, Sgh, K,) or the she-goat; (M, A;) accord. to AZ, (S, Sgh,) or Ks. (M, L.) And انقض بِهِ He made a sound to him like as when thou makest a smacking with the tongue to a sheep or goat, [in the TA, كما تنقر الشاة, for which I read كَمَا تَنْقُرُ بِالشَّاةِ,] deeming him ignorant. (TA.) And He made a clapping to him with one of his hands upon the other, so as to cause a [sound such as is termed] نَقِيض to be heard. (El-Khattلbee.) -A4- انقض أَصَابِعَهُ (M, A, K) He made a sound, or sounds, [app. a cracking of the joints,] with his fingers: (M:) [and so ↓ نَقَّضَهَا, inf. n. تَنْقِيضٌ: (see فَرْقَعَ:)] or he struck with his fingers in order that they might make a sound, or sounds: (K:) if it mean cracking of the joints (فَرْقَعَة), it is disapproved; but if clapping, it is not. (TA.) And انقض العِلْكَ He caused the [kind of gum called] علك to make a sound, or sounds; [i. e., in chewing it, as many women do;] the doing of which is disapproved. (S, L, K. [But in the S and L, it said that اِنْقَاضُ العِلْكَ signifies تَصْوِيتُهُ, which does not necessarily indicate that the former verb is transitive.]) ― -b2- Hence, (S, M, TA,) انقض الحِمْلُ ظَهْرَهُ (S, M, A, Msb, K *) The load made his back to sound by reason of its weight: (M:) or pressed heavily upon him, (S, M, Msb, K,) so that his back was heard to make a sound such as is termed نَقِيض; (M, K; * i. e. the sound of the camel's saddle when it becomes infirm by reason of the weight of the load; (Bd, xciv. 3;) or a slight sound, as when a man makes a smacking with his tongue (يُنْقِضُ) to his ass, in driving him: (TA:) or oppressed his back by its weight: (Msb:) or rendered him lean, or emaciated; جَعَلَهُ نِقْضًا, i. e. مَهْزُولًا. (Ibn- 'Arafeh, K.) Thus in the phrase الَّذِى أَنْقَضَ ظَهْرَكَ, (S, M, K,) in [xciv. 3, of] the Kur. (S, M.)

تنقّض
5 تنقّض ذ : see 8. ― -b2- الأَرْضُ عَنِ الكَمْأَةِ The earth clave, or cracked, or burst, from over the truffles; (S, A, * TA;) syn. تَفَطَّرَتْ. (S, TA.) In all the copies of the K, we find تنقّض الدَّمُ, explained by تَقَطَّرَ; [as though meaning The blood was made to drop, drip, or fall in drops;] but how likely is this to be a mistranscription. (TA.) [The right reading of the phrase is probably تنقّض الكَمْءُ; and of the explanation, تَفَطَّرَ; and if so, the phrase is like أَنْقَضَ الكَمْءُ, and نَقَّضَ, explained above: see 4, second sentence.] ― -b3- تنقّض الَبْيتُ The house, or chamber, became cleft, or cracked, in several places, so as to cause a sound to be heard (K, TA.) And تنقّض is also said of a building, [app. in the same sense,] like ↓ نَقَّضَ. (TA.) [See نَقَّضَ السَّقْفُ, in 1, next before the last break.] You say also, تنقّضت عِظَامُهُ (tropical:) His bones made a sound [app. in being broken]. (IF, K, TA.) [See also 4.]

تناقض
6 تناقض ذ : see 8. ― -b2- تَنَاقُضٌ also signifies (tropical:) Mutual contradiction, or repugnancy; contr. of تَوَافُقٌ. (O, TA.) You say, فِى كَلَامِهِ تَنَاقُضٌ (A, Mgh, Msb, TA,) (tropical:) [In his speech is contradiction, or repugnancy, between different parts;] one part of his speech necessarily implies the annulment of another part; (Msb;) his second saying contradicted (نَاقَضَ) his first. (TA.) And تَنَاقَضَ القَوْلَانِ, (A, Mgh,) or الكَلَامَانِ, (Msb,) (tropical:) The two saying, or sentences, contradicted each other; or were mutually repugnant; as though each undid the other; (Msb;) [they annulled each other.] And تناقض الشَّاعِرَانِ (tropical:) [The two poets contradicted each other.] (A, TA.) And تناقض مَعْنَاهُ (tropical:) Its meaning was contradictory. (S, * K, TA.) -A2- [It is also used transitively:] you say, تَنَاقَضَا البَيْعَ (assumed tropical:) They two mutually dissolved the sale: as though compared with the saying تَرَآءَوُا الهِلَالَ, meaning “ they [together] saw the new moon; ” and تَدَاعَوُا القَوْمَ, meaning “ they [together] called the people; ” and تَسَآءَلُوهُمْ, meaning “ they [together] asked them; ” notwithstanding that تناقض is [properly] intransitive. (Mgh.) And تَنَاقَضُوا عُهُودَهُمْ (assumed tropical:) [They mutually dissolved, or broke, their compacts, contracts, or covenants]. (T, voce تناكثوا.)

انتقض
8 انتقض ذ quasi-pass. of نَقَضَهُ [It became undone; taken, or pulled to pieces: untwisted: unravelled: unwoven: dissolved; broken: or rendered uncompact, unsound, or infirm, after it had been made compact, sound, or firm]: (M, A, Mgh, Msb, TA:) as also ↓ تنقّض, (A,) and ↓ تناقض: (M, TA:) [respecting the first and last, see a remark upon a mistake in the K, following the first sentence in 1: but انتقض afterwards occurs in the K used properly in the phrase مَا انْتَقَضَ مِنَ البُنْيَانِ:] i. q. اِنْتَكثَ: (S:) said of a building, or structure: and of a rope, or cord: (A, Mgh, Msb, TA:) [and of silk, or flax: and of cloth: (see 1:)] and (tropical:) of a compact, contract, or covenant: (TA:) [and of a sale: (see 1:)] and (tropical:) of other things. (A, TA.) ― -b2- [Hence,] انتقضت القَرْحَةُ (tropical:) The wound, or ulcer, became recrudescent. (IF, * A.) And انتقض الجُرْحُ بَعْدَ بُرْئِهِ (assumed tropical:) The wound became in a bad, or corrupt, state, after its healing. (Msb.) And انتقض الأَمْرُ بَعْدَ الْتِئَامِهِ (A, * Msb, TA) (tropical:) The affair, or case, became in a bad, or unsound state, after it had been in a sound state. (Msb.) And انتقض أَمْرُ الثَّغْرِ بَعْدَ سَدِّهِ (assumed tropical:) [The state of the place through which the invasion of an enemy was feared became unfortified, after its being fortified, or closed]. (TA.) And انتقضت الطَّهَارَةُ (assumed tropical:) The state of purity became annulled. (Msb.) And انتقض عَلَيْهِ الشِّعْرُ (tropical:) [The poetry became undone, annulled, or contradicted, by a reply against him: see يَنْقُضُ عَلَيْهِ]. (A, TA.)

انقاضّ
11 انقاضّ ذ It (a wall) cracked, without falling down; like اِنْقَضَّ. (K in art. قض.) See also اِنْقَاضَ, in art. قيض.]

نُقْضٌ
نُقْضٌ ذ : see نِقْضٌ, in two places.

نِقْضٌ
نِقْضٌ ذ i. q. ↓ مَنْقُوضٌ [Undone; taken, or pulled, to pieces: untwisted: unravelled: unwoven: dissolved; broken: &c. (see 1:)] (S, Mgh, Msb, K:) like نِكْثٌ (S, TA) in the sense of مَنْكُوثٌ: (TA:) as also ↓ نُقْضٌ; (Mgh, Msb;) and ↓ نَقَضٌ: (Sgh:) but El-Ghooree allows only the first: (Mgh:) Az, however, mentions only the second; (Msb;) which signifies as above, applied to a building, or structure; (M, Mgh;) or what has become taken, or pulled, to pieces, (مَا انْتَقَضَ,) of a building, or structure; (K;) as also the first: (TA:) or نَقْضٌ signifies مَا نَقَضْتَ what thou hast undone; taken, or pulled, to pieces; untwisted; &c.]: (M:) and what is undone, of [the stuff of the tents called] أَخْبِيَة, and of [the garments called] أَكْسِيَة, and twisted a second time; (M, K;) as also ↓ نَقَضٌ; (K;) and ↓ نُقَاضَةٌ: (L:) or this last signifies what is undone of a hair-rope: (S, O, K:) the pl. of نِقْضٌ is أَنْقَاضٌ [a pl. of pauc.], (M,) and of the same, (Msb,) or of ↓ نُقْضٌ, (Mgh, Msb,) نُقُوضٌ. (Mgh, Msb.) ― -b2- (tropical:) Emaciated, or rendered lean, (S, M, K,) by travel; (S, K;) upon which one has journeyed time after time: (O:) Seer says, as though travel had unknit its frame; (M, TA;) thus indicating it to be tropical: (TA:) applied to a male camel, (S, M, K,) and to a horse, (M.) and to a female camel, (S, K,) or the female is termed نِقْضَةٌ: (M, K:) pl. أَنْقَاضٌ, (Sb, S, K,) only, (Sb, M,) both of the masc. and fem.; in the latter, the ة being imagined to be elided; (M;) and نَقَائِضُ is [also said to be] a pl. of نِقْضٌ signifying jaded, applied to a she-camel. (So in a copy of the S in art. نفص.) ― -b3- [See an ex. in a verse cited voce سَدٌّ.] ― -b4- The place, (S,) or crust of earth, (M, K,) that becomes broken from over truffles; (S, M, K;) for when they are about to come forth, they break asunder the surface of the earth: (O:) pl. [of pauc.] أَنْقَاضٌ and [of mult.] نُقُوضٌ. (M, K.) ― -b5- Accord. to the K, i. q. نِفْضٌ; but the latter is a mistranscription; (TA;) Honey that has in it [worms of the kind called] سُوس; wherefore it is taken, (M, K in art. نفض,) and pounded, (K, ubi supra,) and the place of the bees is smeared (يُلَطَّخُ [in a copy of the M يُطْبَخُ, which is doubtless a mistranscription,]) therewith, together with myrtle (آس) and the bees then come to it, and deposit their honey in it; (M, K, ubi supra;) on the authority of El-Hejeree: (M:) or the dung of bees in the place where they deposit their honey: (IAar, AHn, K, ubi supra:) or the bees that have died therein. (Sgh, K, ubi supra.) -A2- See also نَقِيضٌ.

نَقَضٌ
نَقَضٌ ذ : see نِقْضٌ, in two places.

نَقِيضٌ
نَقِيضٌ ذ (tropical:) A contradictor: applied to a man: fem. with ة. (M, TA.) You say [also], ذَا نقيضُ ذَاكَ (tropical:) This is a contradictor [i. e. the contrary] of that: (A, TA:) [or this is inconsistent with that: for] النَّقِيضَانِ لَا يَجْتَمِعَانِ وَلَا يَرْتَفِعَانِ [what are termed نقيضان cannot be coëxistent in the same thing, nor simultaneously nonexistent in the same thing]; as existence itself and nonexistence, and motion and rest. (Kull, pp. 231, 232) You say also, هٰذِهِ قَصِيدَةٌ نَقِيضُ قَصِيدَةِ فُلَانٍ (tropical:) [This poem is a contradictor of the poem of such a one]. (A.) And النَّقِيضَةُ in poetry is (tropical:) That by which one undoes or annuls or contradicts [what another poet has said]: (S:) or نَقِيضَةُ الشِّعْرِ consists in a poet's putting forth poetry, and another poet's undoing or annulling or contradicting it, by putting forth what is different therefrom: (Lth, K, * TA:) the subst is نَقِيضٌ: [or rather this seems to be an epithet in which the quality of a subst. is predominant, and syn. with نَقِيضَةٌ:] and the act of the two is termed ↓ مُنَاقَضَةٌ: the pl. of نَقِيضَةٌ is نَقَائِضُ: (TA:) you speak of the نَقَائِض of Jereer and El-Farezdak. (A, TA.) -A2- A sound, noise, voice, or cry; (Lth, S, M, O, K:) as also ↓ نِقْضٌ accord to the K; but this is an enormous error: (TA:) the former, of the joints (Lth, M, K) of a man, (M,) [a meaning also assigned to نِقْضٌ in the K,] and of the fingers, and of the ribs, (Lth, M, A,) and of camels' saddles, (S, K,) or of a camel's saddle, (M, O, K, [but in CK, for الرَّحْل, we find الرِّجْل, the foot,]) and of camels' litters, (S, K,) and of tanned skins, (K,) or of a tanned skin, (M,) and of a bow-string, (M, K,) and of نِسْع [q. v.] (O, K,) when new, (O,) and of the sucking of a cupping-instrument; (K;) [in all these senses said in the TA to be tropical; but see 4;] and also the former, (S, M, TA,) in the K, erroneously, the latter word, (TA,) of an eagle, (S, M, K,) and of chickens, and of an ostrich, and of a quail, and of a hawk, and of a scorpion, and of a frog, and of the [kind of lizard called] وَزَغ, and of the وَبْر [or Syrian hyrax; &c., see 4] (M,)

نُقَاضَةٌ
نُقَاضَةٌ ذ : see نِقْضٌ.

نَقِيضَةٌ
نَقِيضَةٌ ذ : see نَقِيضٌ.

مَنْقُوضٌ
مَنْقُوضٌ ذ : see نِقْضٌ.

مُنَاقَضَةٌ
مُنَاقَضَةٌ ذ : see نَقِيَضٌ.

مُنْتقِضٌ
مُنْتقِضٌ ذ i. q. مُترَيِّعٌ, [Refraining.] see art. ريع.

##### Türkçe

**نَقَضَهُ**
1 **نَقَضَهُ** ذ , (M, Mgh, Msb,) muzâri‘i **نَقُضَ** , (M, Msb, TA,) mastarı **نَقْضٌ**, (S, M, A, Mgh, Msb, K,) Onu çözdü; onu parçalara ayırarak aldı; yahut onu parçalara çekip kopardı: onu bükümünü çözdü: onu söktü: onu dokumasını çözdü: onu eritti: onu kırdı: yahut onu sıkılaştırılmış, sağlamlaştırılmış veya pekiştirilmiş olduktan sonra sıkı olmayan, sağlam olmayan veya pekişik olmayan hâle getirdi: (JK, M, A, Msb, K, TA:) yani bir bina yahut yapı: ve bir ip yahut kordon: (S, A, Mgh, Msb, K, TA:) ve ipek yahut keten: (TA:) ve kumaş: (L:) ve (mecazen:) sıkı bir anlaşma, akit veya ahid; (S, A, Msb, K, TA;) ve (varsayılan mecaz:) bir satış: (Mgh:) ve (varsayılan mecaz:) başka şeyler; (A, K, TA;) meselâ (varsayılan mecaz:) bir iş yahut bir hâl; ve (varsayılan mecaz:) düşman istilâsından korkulan bir yerin durumu: (TA:) **أَبْرَمَهُ**’nin zıddıdır, (M, A, K, TA,) bina yahut yapı ile ilgili olarak, ve ip yahut kordon ile ilgili olarak, (A, K, TA,) ve anlaşma yahut akit yahut ahid vb. ile ilgili olarak: (K, TA:) yahut ip yahut kordon ile ilgili olarak ve anlaşma yahut akit yahut ahid ile ilgili olarak **حَلَّ بَرْمَهُ** ile aynı mânâdadır: (Msb:) yahut bina yahut yapı ile ilgili olarak **هَدَمَهُ** ile aynı mânâdadır: (TA:) yahut mastar, bina yahut yapı ile ilgili olarak **اِفْسَادُ مَا أَبْرَمْتَ** mânâsına gelir. (JK, TA,) ve ip yahut kordon ile ilgili olarak, (JK,) ve anlaşma yahut akit yahut ahid ile ilgili olarak. (TA.) [K’da, **النَّقْضُ**’un **الاِبْرَامُ**’un zıddı olduğu, **الاِنْتقَاضُ** ve **التَّنَاقُضُ** gibi, denilmiştir: fakat bu apaçık bir hatadır; ve M’deki şu pasajın bozulmuşu gibi görünür: **النَّقْضُ ضِدُّ الاِبْرَامِ نَقَضَهُ يَنْقُضُهُ نَقْضًا وَانْتَقَضَ وَتَنَاقَضَ**, bununla **انتقض** ve **تناقض**’ın **نَقَضَهُ**’nin yarı-edilgenleri olduğu kastedilir: ve aynı şekilde A’daki pasaj, **النَّقْضُ فِى البِنَآءِ وَالحَبْلِ وَغَيْرِهِ ضِدُّ الاِبْرَامِ وَانْتَقَضَ وَنَتَقَّضَ**, **انتقض** ve **تنقّض**’ın **نَقَضَهُ**’nin yarı-edilgenleri olduğunu gösterir. Ayrıca, **نَقَضَهُ**’nun bina ile ilgili olarak **هَدَمَهُ** ile iyi açıklanmadığı gözlenmelidir; çünkü **نَقَضَ البِنَآءَ مِنْ غَيْرِ هَدْمٍ** dersin, (S ve A vb.’de, madde **قوض**’da zikredilmiştir,) mânâsı: Binayı yıkmadan yahut tahrip etmeden parçalara ayırdı.] ― -b2- [Bundan dolayı,] **نَقَصَ فُلَانٌ وَتَرَهُ** [lafzen: Falan kimse onun yay kirişini çözdü yahut bükümünü çözdü]; mânâsı (mecazen:) falan kimse kan davasını aldı yahut almış oldu. (A, TA.) Ve **الدَّهْرُ ذُو نَقْضٍ وَاِمْرَارٍ** [lafzen: Zaman yahut talih, çözme ve sıkıca bükme özelliğine sahiptir]; mânâsı (mecazen:) zaman yahut talihin [sanki] sıkıca büktüğü [yahut sağlamlaştırdığı] şeyi, başka bir zamanda [sanki] çözer yahut bozar. (TA.) Ve **نَقَضْتُ مَا أَبْرَمَهُ** (mecazen:) Onun sağlamlaştırdığı [şeyi] iptal ettim. (Msb.) Ve **يَنْقُضُ عَلَيْهِ** (mecazen:) [O (başkasının) söylediğini bozar yahut iptal eder yahut ona aykırı düşer]; başka bir şaire cevap veren şair hakkında söylenir. (Lth, A, K.) ― -b3- **نقض السقف**, [yani, görünüşe göre, **نَقْضُ السَّقْفِ**,] ayrıca **تحريك خشبه** [yani **تَحْرِيكُ خَشَبِهِ**, çatının tahta parçalarını yahut merteklerini hareket ettirme yahut sallama] mânâsına gelir. (TA. [Fakat belki açıklanacak ibare **السَّقْفُ** ↓ **نَقَّضَ**’dır; ve açıklama doğru olarak **تَحَرَّكَ خَشَبُهُ**, yani çatının tahta parçaları yahut mertekleri hareket etti yahut sallandı, (zira bunun modern kullanıma uygun olduğu bana bildirilmiştir,) görünüşe göre bir ses çıkarmak üzere: ayrıca 5’e de bak.]) -A2- 4’e de bak.

2 **نَقَّضَ** 4’e iki yerde bak: ― -b2- ve 5’e; ve 1’de son kesintiden hemen önce olana bak.

**المُنَاقَضَةُ فِى القَوْلِ**
3 **المُنَاقَضَةُ فِى القَوْلِ** ذ (mecazen:) mânâsı [yahut mânâları] bakımından çelişik olan şeyi söylemektir [sanki mânâlarından biri ötekini çözüyor yahut iptal ediyor gibi]: (S, * K, TA:) **نَقْضُ البِنَآءِ**’nden alınmıştır: ve mânâsı (mecazen:) sözle bir başkasıyla çekişmektir, [yahut çelişkiyle,] her biri ötekinin söylediğini çürütür. (TA.) Dersin ki, **ناقضهُ فِى الشَّىْءِ**, mastarı **مُنَاقَضَةٌ** ve **نِقَاضٌ**, (mecazen:) O şeyi hususunda ona aykırı düştü. (M, TA. *) Ve **قُلْتُ لَهُ نِقَاضًا** (mecazen:) Onun sözü ve beni hicvetmesi hususunda ona aykırı düştüm. (M, TA.) Ve **ناقض أَحَدُ الشَّاعِرَيْنِ الأَخَرَ** (mecazen:) [İki şairden biri ötekine aykırı düştü]. (A.) Ve **ناقض قَوْلُهُ الثَّانِى الآوَّلَ** (mecazen:) [Onun ikinci sözü birincisine aykırı düştü]. (A, TA.) Ve **ناقض آخِرُ قَوْلِهِ الأَوَّلَ** (mecazen:) [Sözünün son kısmı birincisine aykırı düştü]. (Mgh.) [6’ya da bak.]

**انقض الكَمْأَةَ**
4 **انقض الكَمْأَةَ** ذ , (M, K, TA.) ve **انقض عَنْهَا**. (M, TA,) Mantarların üzerinden toprağın kabuğunu kaldırdı: (M:) yahut mantarları topraktan çıkardı yahut dışarı aldı. (K, TA.) -A2- **انقض الكَمْءُ** Mantarın üzerinden toprağın kabukları yukarı ??? ( **تَقَلْفَعَتْ** ) kalktı; bunun gibi ↓ **نَقَّضَ** da. (M, TA.) [5’e de bak.] ― -b2- **انقضت الأَرْضُ** Yer bitkilerini yahut otlarını gösterdi [yahut çıkardı]. (M, TA.) -A3- **انقض** ayrıca bir ses, gürültü, sesleniş yahut çığlık çıkardı, üretti, verdi, yaydı yahut çıkardı mânâsına gelir: (S, M, K, TA:) ve [özellikle] **نَقْرٌ** denilen şeye benzer hafif bir ses: (S, TA:) bir adamın eklemi hakkında, (M, K,) ve parmaklar hakkında [eklemleri çıtlattırıldığında], ve kaburgalar hakkında, (A,) [5’e de bak,] ve devenin semeri hakkında, (A, TA.,) ve hacamat aleti hakkında, hacamatçı onu emdiğinde, (TA,) [vb., (**نَقِيضٌ**’e bak,)] ve kartal hakkında, (S, M, K,) ve tavuk hakkında (S, A) yumurtlama sırasında, (A,) ve civciv hakkında, (M, A, K,) ve devekuşu, bıldırcın, doğan, akrep, kurbağa ve [**وَزَغ** denilen kertenkele türü] hakkında, ve **وَبْر** [yahut Suriye kaya porsuğu] hakkında, (M, K,) ve genç deve hakkında; bunun sesleri **اِنْقَاضٌ** ve **كَتِيتٌ** ile adlandırılır; yaşlı devenin sesleri ise **قَرْقَرَةٌ** ve **هَدِيرٌ** ile: (S:) yahut **اِنْقَاضٌ** canlı şeylerle ilgilidir; ve ↓ **نَقْضٌ**, **نَقضَ**’ın mastarı, muzâri‘i **نَقُضَ** ve **نَقِضَ** , cansız şeylerle. (M, K.) [A’ya göre, canlı da olsa cansız da olsa, bu hakikîdir, mecaz değil; fakat TA’da **نَقِيض** maddesinde söylenene göre, hakikatte canlılar için söylenir, mecazen cansızlar için; gerçi böyle bir ayrım varsa, bunun tersinin bana daha muhtemel göründüğünü.] ― -b2- Ayrıca dersin ki, **انقض بِالدَّابَّةِ**, (K,) yahut **بِالْحِمَارِ**. (Lth,) yahut As’ın dediği gibi, (M, TA,) **بِالعَيْرِ**, (M,) yahut **بِالبَعِيرِ**, (TA,) ve **بِالفَرَسِ**, (M, TA,) Binek hayvanına, (M, K,) yahut eşeğe, (Lth, As, M,) yahut deveye, (As, TA,) ve ata, (As, M, TA,) dilinin iki yanıyla bir ses yaptı; onu ağzının damağına yapıştırdıktan sonra, (Lth, M, K, TA,) ucunu yerinden kaldırmaksızın, (Lth, TA,) hayvanı azarlamak için: (L:) yahut **انقض بِهِ** **نَقَرَ بِهِ** ile aynı mânâdadır [bk.]; (As, M, A, TA;) mef‘ûl [**قَعُود** denilen] bir devedir; (A;) yahut mef‘ûl her ne olursa olsun. (As, M, TA.) Ve **انقض بِالْمَعْزِ**, (S, Sgh, K,) yahut **بِالعَنْزِ**, (M, A,) Keçileri, (S, Sgh, K,) yahut dişi keçiyi çağırdı; (M, A;) AZ’ye göre, (S, Sgh,) yahut Ks’ye göre. (M, L.) Ve **انقض بِهِ** Ona, koyuna yahut keçiye dil ile şapırdatma yaptığın gibi bir ses yaptı, [TA’da, **كما تنقر الشاة**, bunun yerine **كَمَا تَنْقُرُ بِالشَّاةِ** okurum,] onu cahil sayarak. (TA.) Ve iki elinden biriyle ötekine vurarak ona bir alkış yaptı; böylece **نَقِيض** denilen bir ses işitildi. (El-Khattلbee.) -A4- **انقض أَصَابِعَهُ** (M, A, K) Parmaklarıyla bir ses yahut sesler çıkardı: (M:) [ve bunun gibi ↓ **نَقَّضَهَا**, mastarı **تَنْقِيضٌ**: (**فَرْقَعَ**’a bak):] yahut parmaklarıyla, ses yahut sesler çıkarsınlar diye vurdu: (K:) eğer eklemleri çıtlatma (**فَرْقَعَة**) ise, hoş görülmez; fakat alkış ise, hoş görülür. (TA.) Ve **انقض العِلْكَ** **علك** denilen sakızın bir ses yahut sesler çıkarmasını sağladı; [yani onu çiğnemede, birçok kadının yaptığı gibi;] bu yapılması hoş görülmez. (S, L, K. [Fakat S ve L’de, **اِنْقَاضُ العِلْكَ**’ın **تَصْوِيتُهُ** mânâsına geldiği söylenmiştir; bu, birinci fiilin geçişli olduğunu zorunlu olarak göstermez.]) ― -b2- Bundan dolayı, (S, M, TA,) **انقض الحِمْلُ ظَهْرَهُ** (S, M, A, Msb, K *) Yük, ağırlığından dolayı onun sırtını ses çıkarır hâle getirdi: (M:) yahut ona ağır bastı, (S, M, Msb, K,) öyle ki sırtının **نَقِيض** denilen bir ses çıkardığı işitildi; (M, K; * yani yükün ağırlığından dolayı devenin semerinin zayıfladığında çıkardığı ses; (Bd, xciv. 3;) yahut bir adamın eşeğini sürerken ona dil ile şapırdatma yapması (**يُنْقِضُ**) gibi hafif bir ses: (TA:) yahut ağırlığıyla sırtını ezdi: (Msb:) yahut onu zayıf yahut cılız yaptı; **جَعَلَهُ نِقْضًا**, yani **مَهْزُولًا**. (Ibn- 'Arafeh, K.) Böylece **الَّذِى أَنْقَضَ ظَهْرَكَ** ibaresinde, (S, M, K,) Kur’ân’ın [xciv. 3]’ünde. (S, M.)

**تنقّض**
5 **تنقّض** ذ : 8’e bak. ― -b2- **الأَرْضُ عَنِ الكَمْأَةِ** Yer, mantarların üzerinden yarıldı yahut çatladı yahut patladı; (S, A, * TA;) eş anlamlısı **تَفَطَّرَتْ**. (S, TA.) K’nın bütün nüshalarında **تنقّض الدَّمُ** bulunur, **تَقَطَّرَ** ile açıklanmış; [sanki mânâsı: Kan damla damla akıtıldı, damladı yahut damlalar hâlinde düştü;] fakat bunun bir yanlış yazım olması ne kadar muhtemeldir. (TA.) [İbarenin doğru okunuşu muhtemelen **تنقّض الكَمْءُ**; açıklamanınki de **تَفَطَّرَ**’dır; ve böyle ise, ibare yukarıda 4’te açıklanan **أَنْقَضَ الكَمْءُ** ve **نَقَّضَ** gibidir: 4’ün ikinci cümlesine bak.] ― -b3- **تنقّض الَبْيتُ** Ev yahut oda, birkaç yerde yarılmış yahut çatlamış oldu; öyle ki bir ses işitildi (K, TA.) Ve **تنقّض** ayrıca bir bina hakkında da, [görünüşe göre aynı mânâda,] ↓ **نَقَّضَ** gibi söylenir. (TA.) [1’de son kesintiden hemen önceki **نَقَّضَ السَّقْفُ**’e bak.] Ayrıca dersin ki, **تنقّضت عِظَامُهُ** (mecazen:) Kemikleri bir ses çıkardı [görünüşe göre kırılmada]. (IF, K, TA.) [4’e de bak.]

**تناقض**
6 **تناقض** ذ : 8’e bak. ― -b2- **تَنَاقُضٌ** ayrıca (mecazen:) karşılıklı çelişme yahut uyuşmazlık mânâsına gelir; **تَوَافُقٌ**’un zıddıdır. (O, TA.) Dersin ki, **فِى كَلَامِهِ تَنَاقُضٌ** (A, Mgh, Msb, TA,) (mecazen:) [Onun sözünde, farklı kısımlar arasında çelişki yahut uyuşmazlık vardır;] sözünün bir kısmı zorunlu olarak başka bir kısmının iptalini gerektirir; (Msb;) onun ikinci sözü birincisine aykırı düştü (**نَاقَضَ**). (TA.) Ve **تَنَاقَضَ القَوْلَانِ**, (A, Mgh,) yahut **الكَلَامَانِ**, (Msb,) (mecazen:) İki söz yahut iki cümle birbirine aykırı düştü; yahut karşılıklı uyuşmaz oldu; sanki her biri ötekini çözüyor gibi; (Msb;) [birbirini iptal etti.] Ve **تناقض الشَّاعِرَانِ** (mecazen:) [İki şair birbirine aykırı düştü.] (A, TA.) Ve **تناقض مَعْنَاهُ** (mecazen:) Onun mânâsı çelişik oldu. (S, * K, TA.) -A2- [Geçişli olarak da kullanılır:] dersin ki, **تَنَاقَضَا البَيْعَ** (varsayılan mecaz:) İkisi satışı karşılıklı olarak feshetti: sanki **تَرَآءَوُا الهِلَالَ** sözüyle kıyaslanmış gibi, mânâsı “onlar [birlikte] hilâli gördüler”; ve **تَدَاعَوُا القَوْمَ** sözüyle, mânâsı “onlar [birlikte] kavmi çağırdılar”; ve **تَسَآءَلُوهُمْ** ile, mânâsı “onlar [birlikte] onlara sordular”; buna rağmen **تناقض** [aslında] lâzımdır. (Mgh.) Ve **تَنَاقَضُوا عُهُودَهُمْ** (varsayılan mecaz:) [Onlar anlaşmalarını, akitlerini yahut ahidlerini karşılıklı olarak feshettiler yahut bozdular]. (T, madde **تناكثوا**.)

**انتقض**
8 **انتقض** ذ **نَقَضَهُ**’nun yarı-edilgenidir [O çözülmüş oldu; parçalara ayrılarak alınmış yahut çekilip koparılmış oldu: bükümü çözülmüş: sökülmüş: dokuması çözülmüş: eritilmiş; kırılmış: yahut sıkılaştırılmış, sağlamlaştırılmış veya pekiştirilmiş olduktan sonra sıkı olmayan, sağlam olmayan veya zayıf hâle getirilmiş]: (M, A, Mgh, Msb, TA:) bunun gibi ↓ **تنقّض**, (A,) ve ↓ **تناقض**: (M, TA:) [birincisi ve sonuncusu hakkında, 1’de ilk cümleden sonra K’daki bir hataya dair bir not’a bak: fakat **انتقض** daha sonra K’da **مَا انْتَقَضَ مِنَ البُنْيَانِ** ibaresinde doğru olarak kullanılmıştır:] **اِنْتَكثَ** ile aynı mânâdadır: (S:) bina yahut yapı hakkında söylenir: ve ip yahut kordon hakkında: (A, Mgh, Msb, TA:) [ve ipek yahut keten hakkında: ve kumaş hakkında: (1’e bak):] ve (mecazen:) anlaşma, akit yahut ahid hakkında: (TA:) [ve satış hakkında: (1’e bak):] ve (mecazen:) başka şeyler hakkında. (A, TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **انتقضت القَرْحَةُ** (mecazen:) Yara yahut ülser nüksetti. (IF, * A.) Ve **انتقض الجُرْحُ بَعْدَ بُرْئِهِ** (varsayılan mecaz:) Yara, iyileşmesinden sonra kötü yahut bozuk bir hâle geldi. (Msb.) Ve **انتقض الأَمْرُ بَعْدَ الْتِئَامِهِ** (A, * Msb, TA) (mecazen:) İş yahut hâl, sağlam bir hâlde olduktan sonra kötü yahut sağlam olmayan bir hâle geldi. (Msb.) Ve **انتقض أَمْرُ الثَّغْرِ بَعْدَ سَدِّهِ** (varsayılan mecaz:) [Düşman istilâsından korkulan yerin durumu, tahkim edildikten yahut kapatıldıktan sonra tahkimsiz hâle geldi]. (TA.) Ve **انتقضت الطَّهَارَةُ** (varsayılan mecaz:) Temizlik hâli bozuldu. (Msb.) Ve **انتقض عَلَيْهِ الشِّعْرُ** (mecazen:) [Şiir, ona karşı bir cevapla bozuldu, iptal edildi yahut ona aykırı düşürüldü: **يَنْقُضُ عَلَيْهِ**’ye bak.] (A, TA.)

**انقاضّ**
11 **انقاضّ** ذ O (bir duvar) düşmeden çatladı; **اِنْقَضَّ** gibi. (K, madde **قض**.) **اِنْقَاضَ**’a da bak, madde **قيض**.]

**نُقْضٌ**
**نُقْضٌ** ذ : iki yerde **نِقْضٌ**’a bak.

**نِقْضٌ**
**نِقْضٌ** ذ ↓ **مَنْقُوضٌ** ile aynı mânâdadır [Çözülmüş; parçalara ayrılarak alınmış yahut çekilip koparılmış: bükümü çözülmüş: sökülmüş: dokuması çözülmüş: eritilmiş: kırılmış; vb. (1’e bak:)]: (S, Mgh, Msb, K:) **نِكْثٌ** gibi (S, TA) **مَنْكُوثٌ** mânâsında: (TA:) bunun gibi ↓ **نُقْضٌ**; (Mgh, Msb;) ve ↓ **نَقَضٌ**: (Sgh:) fakat El-Ghooree yalnız birincisini caiz görür: (Mgh:) Az ise yalnız ikincisini zikreder; (Msb;) bu da yukarıdaki gibi mânâya gelir, bina yahut yapı için kullanıldığında; (M, Mgh;) yahut bina yahut yapıdan parçalara ayrılmış olan şey, (**مَا انْتَقَضَ**); (K;) bunun gibi birincisi de: (TA:) yahut **نَقْضٌ** **مَا نَقَضْتَ** mânâsına gelir, yani senin çözdüğün; parçalara ayırarak aldığın; bükümünü çözdüğün; vb.]: (M:) ve [çadırların kumaşı denilen] **أَخْبِيَة**’den ve [giysiler denilen] **أَكْسِيَة**’den çözülmüş olan ve ikinci kez bükülen şey: (M, K;) bunun gibi ↓ **نَقَضٌ**; (K;) ve ↓ **نُقَاضَةٌ**: (L:) yahut bu sonuncu, kıl ipinden çözülmüş olan şey mânâsına gelir: (S, O, K:) **نِقْضٌ**’un çoğulu **أَنْقَاضٌ** [azlık çoğulu], (M,) ve bunun da, (Msb,) yahut ↓ **نُقْضٌ**’un, (Mgh, Msb,) **نُقُوضٌ**’dur. (Mgh, Msb.) ― -b2- (mecazen:) yolculukla zayıflamış yahut cılızlaştırılmış, (S, M, K,) yolculuk sebebiyle; (S, K;) üzerine defalarca yolculuk yapılmış olan: (O:) Seer der ki, sanki yolculuk onun örgüsünü çözmüş gibi; (M, TA;) böylece bunun mecaz olduğunu belirtir: (TA:) erkek deveye, (S, M, K,) ve ata, (M,) ve dişi deveye, (S, K,) uygulanır; yahut dişiye **نِقْضَةٌ** denir: (M, K:) çoğulu **أَنْقَاضٌ**, (Sb, S, K,) yalnız, (Sb, M,) hem müzekkerin hem müennesin; müenneste **ة**’nin hazfedilmiş farz edilmesiyle; (M;) ve **نَقَائِضُ**’un, dişi deveye uygulanan “yorgun” mânâsındaki **نِقْضٌ**’un çoğulu olduğu da [söylenmiştir]. (S’nin bir nüshasında, madde **نفص**.) ― -b3- [**سَدٌّ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak.] ― -b4- Mantarların üzerinden kırılıp ayrılan yer, (S,) yahut toprağın kabuğu, (M, K,) (S, M, K;) çünkü onlar çıkmak üzere olduklarında yerin yüzünü yarıp ayırırlar: (O:) çoğulu [azlık] **أَنْقَاضٌ** ve [çokluk] **نُقُوضٌ**. (M, K.) ― -b5- K’ya göre **نِفْضٌ** ile aynı mânâdadır; fakat ikincisi yanlış yazımdır; (TA;) içinde **سُوس** denilen türden [kurtçuklar] bulunan bal; bu yüzden alınır, (M, K, madde **نفض**, ) ve dövülür, (K, aynı yerde,) ve arıların yeri onunla sıvanır (**يُلَطَّخُ** [M’nin bir nüshasında **يُطْبَخُ**, ki şüphesiz yanlış yazımdır,]) mersin (آس) ile birlikte; sonra arılar ona gelir ve ballarını onun içine bırakırlar; (M, K, aynı yerde;) El-Hejeree’nin rivayetine göre: (M:) yahut arıların bal bıraktıkları yerdeki dışkısı: (IAar, AHn, K, aynı yerde:) yahut orada ölmüş arılar. (Sgh, K, aynı yerde.) -A2- **نَقِيضٌ**’a da bak.

**نَقَضٌ**
**نَقَضٌ** ذ : iki yerde **نِقْضٌ**’a bak.

**نَقِيضٌ**
**نَقِيضٌ** ذ (mecazen:) bir çeliştiren: bir adama uygulanır: müennesi **ة** ile. (M, TA.) [Ayrıca] dersin ki, **ذَا نقيضُ ذَاكَ** (mecazen:) Bu, onun çeliştireni [yani zıddı]dır: (A, TA:) [yahut bu, onunla bağdaşmazdır: çünkü] **النَّقِيضَانِ لَا يَجْتَمِعَانِ وَلَا يَرْتَفِعَانِ** [**نقيضان** denilen iki şey, aynı şeyde birlikte bulunamaz ve aynı şeyde aynı anda birlikte yok olamaz]; varlık ve yokluk gibi, ve hareket ve sükûn. (Kull, s. 231, 232) Ayrıca dersin ki, **هٰذِهِ قَصِيدَةٌ نَقِيضُ قَصِيدَةِ فُلَانٍ** (mecazen:) [Bu kaside, falanın kasidesinin çeliştireni]dir. (A.) Ve şiirde **النَّقِيضَةُ** (mecazen:) bir şairin söylediğini bozduğu yahut iptal ettiği yahut ona aykırı düşürdüğü şeydir: (S:) yahut **نَقِيضَةُ الشِّعْرِ**, bir şairin şiir ortaya koyması ve başka bir şairin onu bozması yahut iptal etmesi yahut ona aykırı düşürmesi, ondan farklı olanı ortaya koyarak, demektir: (Lth, K, * TA:) isim **نَقِيضٌ**’dur: [yahut daha doğrusu bu, isim niteliği baskın bir sıfattır ve **نَقِيضَةٌ** ile eş anlamlıdır:] ve ikisinin fiiline ↓ **مُنَاقَضَةٌ** denir: **نَقِيضَةٌ**’nin çoğulu **نَقَائِضُ**’dur: (TA:) Jereer ile El-Farezdak’ın **نَقَائِض**’inden söz edersin. (A, TA.) -A2- Bir ses, gürültü, sesleniş yahut çığlık; (Lth, S, M, O, K:) ve K’ya göre ↓ **نِقْضٌ** da; fakat bu çok büyük bir hatadır: (TA:) birincisi, bir adamın eklemlerinin (Lth, M, K) sesi, (M,) [K’da **نِقْضٌ**’a da verilen bir mânâ,] ve parmakların, ve kaburgaların, (Lth, M, A,) ve develerin semerlerinin, (S, K,) yahut devenin semerinin, (M, O, K, [fakat CK’da **الرَّحْل** yerine **الرِّجْل**, ayak, bulunur,]) ve develerin mahfelerinin, (S, K,) ve tabaklanmış derilerin, (K,) yahut tabaklanmış derinin, (M,) ve yay kirişinin, (M, K,) ve **نِسْع**’ın [bk.], (O, K,) yeni iken, (O,) ve hacamat aletinin emilmesinin; (K;) [TA’da bütün bu mânâlarda mecaz olduğu söylenmiştir; fakat 4’e bak;] ve ayrıca birincisi, (S, M, TA,) K’da yanlış olarak ikinci kelime, (TA,) kartalın, (S, M, K,) ve civcivlerin, ve devekuşunun, ve bıldırcının, ve doğanın, ve akrebin, ve kurbağanın, ve [**وَزَغ** denilen kertenkele türünün], ve **وَبْر**’ün [yahut Suriye kaya porsuğunun; vb., 4’e bak] sesi. (M,)

**نُقَاضَةٌ**
**نُقَاضَةٌ** ذ : **نِقْضٌ**’a bak.

**نَقِيضَةٌ**
**نَقِيضَةٌ** ذ : **نَقِيضٌ**’a bak.

**مَنْقُوضٌ**
**مَنْقُوضٌ** ذ : **نِقْضٌ**’a bak.

**مُنَاقَضَةٌ**
**مُنَاقَضَةٌ** ذ : **نَقِيَضٌ**’a bak.

**مُنْتقِضٌ**
**مُنْتقِضٌ** ذ **مُترَيِّعٌ** ile aynı mânâdadır, [çekinen.] madde **ريع**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَقَضَ
نَقَضَ U ( n. ac. نَقْض 1 ),
a.  Destroyed, demolished, pulled down; violated ( compact &  c. ).

b.  Undid, untied, untwisted; unravelled; marred; threw into confusion.

c.  I ,  U ( n. ac. نَقْض 1 ), Creaked; cracked.

d.  [ 'Ala ],  see III .

نَقَّضَ
نَقَّضَ II ,
a.  Moved, shook.

b.  see IV (e) & V ( a ).

نَاْقَضَ
نَاْقَضَ III ,
a.  Contradicted, disagreed with.

أَنْقَضَ
أَنْقَضَ IV ,
a.  Screamed, screeched; creaked, cracked.

b.  [ Bi ], Called.

c.  Weighed down ( burden ).

d.  [ acc. or 'An ], Pulled up, unearthed.

e.  Left uncovered.

f.  Put forth vegetation.

تَنَقَّضَ
تَنَقَّضَ V ,
a.  Burst, cracked; crumbled.

b.  [ 'An ], Burst, left uncovered ( truffies : the ground ).

c.  Dropped, trickled.

d.  Pass. of I ( a ), ( b ).

تَنَاْقَضَ
تَنَاْقَضَ VI ,
a.  Was discrepant; contradicted each other.

b.  Broke, annulled ( compact ).

c.  Pass. of I ( a ), ( b ).

اِنْتَقَضَ
اِنْتَقَضَ VIII ,
a.  Pass. of I ( a ), ( b ).

c.  Re-opened ( wound ); fell into disorder.

d.  [ 'Ala ], Revolted against.

e.  see V (b) .

اِنْقَاْضَّ
اِنْقَاْضَّ XI ,
a.  Cracked ( wall &  c. ).

نَقْض
نَقْض 1 ,
a.  Dissolution, destruction, demolition; breach, rupture; ruin.

b.  Refutation; contradiction, discrepancy.

c.  Suppression of a letter ( in prosody ).

نَقْضَة
نَقْضَة 1t , ( pl. نَقْض 1 )
a.  [ coll. ], Beam; joist; rafter.

نِقْض
نِقْض 2 ,
a.  Undone, unravelled; dissolved & c.

b.  Unravelled part ( of a garment ).

c.  Exhausted, worn-out; emaciated ( animal ).

d.  ( pl. نُقُوْض 27 ,  أَنْقَاْض 38 ), Broken earth.

e.  see 25 (a) .

نِقْضَة
نِقْضَة 2t ,
a.  see 2 (c) .

نُقْض
نُقْض 3 , ( pl. نُقُوْض 27 ,  أَنْقَاْض 38 ),
a.  Ruins, rubbish.

b.  see 2 (a) .

نَقَض
نَقَض 4 ,
a.  see 2 (a) .

نُقَاْضَة
نُقَاْضَة 24t ,
a.  Unravelled part of a cord.

نَقِيْض
نَقِيْض 25 ,
a.  Cracking, creaking; screech, cry; sound.

b.  Contradictory, inconsistent, discrepant, contrary; contrast, antithesis.

c.  Contradiction.

d.  Hostile; adversary.

e.  see 1 a ).

نَقِيْضَة
نَقِيْضَة 25t , ( pl. نَقَاْئِضُ 46 ),
a.  Contradiction; contrast; reverse.

b.  Mountainroad.

c.  Satirical poem.

نَقَاْئِضُ
نَقَاْئِضُ 46 ,
a.  Fragments.

نَقڤضَ
N. P. نَقڤضَ I ,
a.  see 2 (a) .

نَاْقَضَ
N. Ac. نَاْقَضَ III [ 2 ],
a.  Contradiction; refutation.

تَنَاْقَضَ
N. Ac. تَنَاْقَضَ VI ,
a.  Contradiction, opposition, contrast.

اِنْتَقَضَ
N. Ag. اِنْتَقَضَ VIII ,
a.  Refraining.

##### Türkçe

**نَقَضَ**
**نَقَضَ** U (n. ac. **نَقْض** 1),
a. Tahrip etti, yıktı, aşağı çekip indirdi; ihlâl etti (akit ve benzeri).

b. Çözdü, bağını çözdü, büküğünü çözdü; söküp açtı; bozdu; karışıklığa attı.

c. I, U (n. ac. **نَقْض** 1), gıcırdadı; çatladı.

d. [‘Ala], III’e bak.

**نَقَّضَ**
**نَقَّضَ** II,
a. Hareket ettirdi, salladı.

b. IV (e) ve V (a)’ya bak.

**نَاْقَضَ**
**نَاْقَضَ** III,
a. Çelişti, uyuşmadı.

**أَنْقَضَ**
**أَنْقَضَ** IV,
a. Çığlık attı, çığlık gibi ses çıkardı; gıcırdadı, çatladı.

b. [Bi], çağırdı.

c. (Yük) ağır bastı, ağırlaştırdı.

d. [acc. veya ‘An], yukarı çekti, yerinden çıkardı.

e. Örtüsüz bıraktı.

f. Bitki çıkardı.

**تَنَقَّضَ**
**تَنَقَّضَ** V,
a. Patladı, çatladı; ufalanıp döküldü.

b. [‘An], patladı, örtüsüz bıraktı (domalanlar: yer).

c. Damladı, sızdı.

d. I (a), (b)’nin meçhûlü.

**تَنَاْقَضَ**
**تَنَاْقَضَ** VI,
a. Uyumsuz oldu; birbirleriyle çelişti.

b. Bozdu, feshetti (akit).

c. I (a), (b)’nin meçhûlü.

**اِنْتَقَضَ**
**اِنْتَقَضَ** VIII,
a. I (a), (b)’nin meçhûlü.

c. Yeniden açıldı (yara); düzensizliğe düştü.

d. [‘Ala], aleyhine ayaklandı.

e. V (b)’ye bak.

**اِنْقَاْضَّ**
**اِنْقَاْضَّ** XI,
a. Çatladı (duvar ve benzeri).

**نَقْض**
**نَقْض** 1,
a. Çözülme, tahrip, yıkım; ihlâl, kopma; harap oluş.

b. Çürütme; çelişki, uyumsuzluk.

c. Bir harfin düşürülmesi (aruzda).

**نَقْضَة**
**نَقْضَة** 1t, (pl. **نَقْض** 1)
a. [coll.], kiriş; döşeme kirişi; mertek.

**نِقْض**
**نِقْض** 2,
a. Çözülmüş, sökülmüş; çözülmüş vb.

b. (Bir giysinin) sökülmüş kısmı.

c. Tükenmiş, yıpranmış; zayıflamış (hayvan).

d. (pl. **نُقُوْض** 27, **أَنْقَاْض** 38), kırık toprak.

e. 25 (a)’ya bak.

**نِقْضَة**
**نِقْضَة** 2t,
a. 2 (c)’ye bak.

**نُقْض**
**نُقْض** 3, (pl. **نُقُوْض** 27, **أَنْقَاْض** 38),
a. Harabeler, döküntü.

b. 2 (a)’ya bak.

**نَقَض**
**نَقَض** 4,
a. 2 (a)’ya bak.

**نُقَاْضَة**
**نُقَاْضَة** 24t,
a. Bir ipin sökülmüş kısmı.

**نَقِيْض**
**نَقِيْض** 25,
a. Çatırdama, gıcırdama; çığlık, feryat; ses.

b. Çelişik, tutarsız, uyumsuz, karşıt; karşıtlık, antitez.

c. Çelişki.

d. Düşmanca; hasım.

e. 1 a)’ya bak.

**نَقِيْضَة**
**نَقِيْضَة** 25t, (pl. **نَقَاْئِضُ** 46),
a. Çelişki; karşıtlık; ters.

b. Dağ yolu.

c. Hiciv şiiri.

**نَقَاْئِضُ**
**نَقَاْئِضُ** 46,
a. Parçalar.

**نَقڤضَ**
N. P. **نَقڤضَ** I,
a. 2 (a)’ya bak.

**نَاْقَضَ**
N. Ac. **نَاْقَضَ** III [2],
a. Çelişki; çürütme.

**تَنَاْقَضَ**
N. Ac. **تَنَاْقَضَ** VI,
a. Çelişki, karşı koyma, karşıtlık.

**اِنْتَقَضَ**
N. Ag. **اِنْتَقَضَ** VIII,
a. Çekinme.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نقض
نَقَضَ - يَنْقِضُ - أَنْقَضَ - يُنْقِضُ
نَقَضَ - يَنْقِضُ + الكائن أو الشيء: يضعف ويوهن ويتخرب ويهتري ويتفكك بناؤه وأربطته، حتى أنه يُصدر صوت الاهتراء (الزقزقة والصرصرة) أثناء الحركة
أَنْقَضَ  - يُنْقِضُ: على وزن " أفعلَ " من " نَقَضَ - يَنْقِضُ " جعله " يَنْقِضُ ": جعله يتخرب ويضعف ويتحلل ويتفكك وتتباعد أربطته وعقده
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التخرب والاهتراء والوهن وضعف التماسك الذاتي"، وهي:
تَبِرَ - يَتْبَرُ، دَمَرَ - يَدْمُرُ، خَرِبَ - يَخْرَبُ (خَرَبَ - يَخْرُبُ)، نَقَضَ - يَنْقِضُ، وَهَى - يَهِي (وَهِيَ - يَهِي)، وَهَنَ - يَهِنُ
يفرق لفظاً:
نَقَضَ - يَنْقِضُ + الكائن أو الشيء: يضعف ويوهن ويتخرب ويهتري ويتفكك بناؤه وأربطته
نَقَضَ - يَنْقُضُ + كائن + شيئاً: ضد " غزل وعقد ووثق": يفك ويكر الغزل والحبك ويعود به إلى خيوط

أنْقَضَ
 	﴿الذي أنقض ظهرك (3)﴾ الشرح
جاء في التفسير: أنقض ظهرك : أثقله
مختار الصحاح
● [نقض] ن ق ض: نَقَضَ البِناء والحبل والعهد من باب نصر و النُّقَاضَةُ بالضم ما نُقِض من حبل الشِّعر و المُنَاقَضَةُ في القول أن يتكلم بما يَتَنَاقَضُ معناه و الانْتِقَاضُ الانتكاث و النِّقْضُ بالكسر المَنْقُوض و أَنْقَضَ الحِمل ظهره أثقله ومنه قوله تعالى ﴿أَنْقَض ظهرك﴾ وأصل الإنْقَاضِ صُويت مثل النَّقر و إنْقَاضُ العِلك تصويته وهو مكروه و النَّقِيضُ صوت المَحامِل والرِحال
الراغب
نقض
- النقض: انتثار العقد من البناء والحبل، والعقد، وهو ضد الإبرام، يقال: نقضت البناء والحبل والعقد، وقد انتقض انتقاضا، والنقض المنقوض، وذلك في الشعر أكثر، والنقض: كذلك، وذلك في البناء أكثر (قال التبريزي: والنقض: مصدر نقضت الحبل والعهد، والبناء أنقضه نقضا. تهذيب إصلاح المنطق 1/82)، ومنه قيل للبعير المهزول: نقض، ومنتقض الأرض من الكمأة نقض، ومن نقض الحبل والعقد استعير نقض العهد. قال تعالى: }الذين عاهدت منهم ثم ينقضون عهدهم﴿[الأنفال/56]،﴾الذين ينقضون عهد الله﴿[البقرة/27]،﴾ولا تنقضوا الأيمان بعد توكيدها﴿[النحل/91] ومنه المناقضة في الكلام، وفي الشعر كنقائض جرير والفرزدق (وقد جمعها أبو عبيدة في كتاب، وهو مطبوع)، والنقيضان من الكلام: ما لا يصح أحدهما مع الآخر. نحو: هو كذا، وليس بكذا في شيء واحد وحال واحدة، ومنه: انتقضت القرحة، وانتقضت الدجاجة: صوتت عند وقت البيض، وحقيقة الانتقاض ليس الصوت إنما هو انتقاضها في نفسها لكي يكون منها الصوت في ذلك الوقت، فعبر عن الصوت به، وقوله:﴾الذي أنقض ظهرك{ [الشرح/3] أي: كسره حتى صار له نقيض، والإنقاض: صوت لزجر القعود، قال الشاعر:
- 451 - أعلمتها الإنقاض بعد القرقره
(هذا عجز بيت، وشطره:
رب عجوز من أناس شهبره
وهو لشظاظ لص من بني ضبة، والرجز في اللسان (نقض) ؛ والمجمل 3/882)
ونقيض المفاصل: صوتها.
ملخص اللسان
1.    النَّقْضُ: إِفْسادُ ما أَبْرَمْتَ من عَقْدٍ أَو بِناء، وفي  الصحاح: النَّقْضُ نَقْضُ البِناء والحَبْلِ والعَهْدِ.
2.    غيره: النقْضُ ضِدُّ  الإِبْرام، نقَضَه يَنْقُضُه نَقْضاً وانْتَقَضَ وتَناقَضَ.
3.    والنَّقْضُ:  اسمُ البِناء المَنْقُوضِ إِذا هُدم.
4. وناقضَه في  الشيء مُناقَضةً ونِقاضاً: خالَفَه ،ونَقِيضُك: الذي يُخالِفُك،والأُنثى بالهاء. والنَّقْضُ: ما نَقَضْتَ، والجمع أَنْقاض.
5.    والمُناقَضةُ في القول: أَن  يُتَكَلَّم بما يتناقَضُ معناه.
6.    وكذلك المُناقَضةُ في الشِّعْر  يَنْقُضُ الشاعرُ الآخرُ ما قاله الأَوّل، والنَّقِيضةُ الاسم يجمع على  النَّقائض،
7.                        ويقال:  انْتَقَضَ الجُرْحُ بعد البُرْء، وانتَقض الأَمْرُ بعد التِئامه، وانتقَض أَمرُ  الثغْرِ بعد سَدِّه.
8. والنِّقْضُ والنِّقْضةُ: هما الجملُ والناقةُ اللذان قد هَزَلْتَهما وأَدْبَرْتَهما، والجمع الأَنْقاضُ؛ قال رؤبة:  إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَي، نِقْضا  والنِّقْضُ،
9.                       والنِّقْضُ: المَنْقُوضُ مثل  النِّكْث.
10.          والنِّقْضُ: مُنْتَقِضُ الأَرض من الكَمْأَةِ، وهو الموضع الذي  يَنتَقِضُ عن الكمأَة إذا أَرادت أَن تخرج نقَضت وجه الأَرض نَقْضاً فانْتَقَضت  الأَرض؛
11.   والنَّقِيضُ من اَلأَصْواتِ: يكون لِمفاصل الإِنسانِ والفَرارِيجِ والعَقْرَبِ والضِّفْدَعِ  والعُقابِ والنَّعامِ والسُّمانى والبازِي والوبْرِ والوزَغ، وقد  أَنْقَض ،وتنَقَّضت عِظامُه إِذا صوَّتت.وكل صوت لمَفْصِل وإِصْبَع، فهو نَقِيضٌ. وقد أَنْقَضَ ظهرُ فلان إِذا  سُمع له نَقِيض؛ونَقِيضُ المِحْجَمةِ: صوتها إِذا شدَّها الحَجّامُ بمَصِّه، يقال:  أَنْقَضَتِ المِحْجَمةُ؛أَنه سمع نَقيضاً من فوقه؛ النَّقِيضُ الصوت.
12.               ونَقِيضُ  السقْفِ: تحريك خشبه.
13.              وفي حديث هِرَقْلَ: ولقد تنقَّضَتِ الغُرفةُ أَي  تشقَّقت وجاء صوتها.
14.            وأَنْقَضَ الحِمْلُ ظهرَه: أَثقله وجعله يُنْقِضُ من ثِقَله أَي يُصَوِّتُ.
15.               وفي التنزيل العزيز: ووضَعْنا عنك  وِزْرَك الذي أَنْقَض ظهرَك؛ أَي جعلَه يُسْمَعُ له نَقِيضٌ من ثِقَلِه.
لسان العرب
● - نقض: النَّقْضُ: إِفْسادُ ما أَبْرَمْتَ من عَقْدٍ أَو بِناء، وفي  الصحاح: النَّقْضُ نَقْضُ البِناء والحَبْلِ والعَهْدِ. غيره: النقْضُ ضِدُّ  الإِبْرام، نقَضَه يَنْقُضُه نَقْضاً وانْتَقَضَ وتَناقَضَ. والنَّقْضُ:  اسمُ البِناء المَنْقُوضِ إِذا هُدم. وفي حديث صوم التَّطَوُّع: فناقَضَني  وناقَضْتُه، هي مُفاعَلةٌ من نَقْض البناء وهو هَدْمُه، أَي يَنْقُضُ  قولي وأَنْقُضُ قوله، وأَراد به المُراجَعةَ والمُرادَّةَ. وناقضَه في  الشيء مُناقَضةً ونِقاضاً: خالَفَه؛ قال:  وكان أَبُو العَيُوفِ أَخاً وجاراً  وذا رَحِمٍ، فقُلْتُ له نِقاضا  أَي ناقَضْتُه في قوله وهَجْوِه إِيّاي. والمُناقَضةُ في القول: أَن  يُتَكَلَّم بما يتناقَضُ معناه. والنَّقِيضةُ في الشِّعْرِ: ما يُنْقَضُ به؛  وقال الشاعر:  إِنِّي أَرَى الدَّهْرَ ذا نَقْضٍ وإِمرارِ  أَي ما أَمَرَّ عادَ عليه فنقَضَه، وكذلك المُناقَضةُ في الشِّعْر  يَنْقُضُ الشاعرُ الآخرُ ما قاله الأَوّل، والنَّقِيضةُ الاسم يجمع على  النَّقائض، ولذلك قالوا: نَقائضُ جرير والفرزدق. ونَقِيضُك: الذي يُخالِفُك،  والأُنثى بالهاء. والنَّقْضُ: ما نَقَضْتَ، والجمع أَنْقاض. ويقال:  انْتَقَضَ الجُرْحُ بعد البُرْء، وانتَقض الأَمْرُ بعد التِئامه، وانتقَض أَمرُ  الثغْرِ بعد سَدِّه.  والنِّقْضُ والنِّقْضةُ: هما الجملُ والناقةُ اللذان قد هَزَلْتَهما  وأَدْبَرْتَهما، والجمع الأَنْقاضُ؛ قال رؤبة:  إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَي، نِقْضا  والنِّقْضُ، بالكسر: البعير الذي أَنْضاه السفر، وكذلك الناقة.  والنِّقْضُ: المَهْزُول من الإِبل والخيل، قال السيرافي: كأَنَّ السفَرَ نقَض  بِنْيتَه، والجمع أَنْقاضٌ؛ قال سيبويه: ولا يُكَسَّر على غير ذلك، والأُنثى  نِقْضةٌ والجمع أَنْقاضٌ كالمذكر على توَهُّمِ حذْفِ الزائد.  والانْتِقاضُ: الانْتِكاثُ. والنَّقْضُ: ما نُكث من الأَخبية والأَكْسِيةِ فغُزل  ثانية، والنُّقاضةُ: ما نُقض من ذلك. والنِّقْضُ: المَنْقُوضُ مثل  النِّكْث. والنِّقْضُ: مُنْتَقِضُ الأَرض من الكَمْأَةِ، وهو الموضع الذي  يَنتَقِضُ عن الكمأَة إذا أَرادت أَن تخرج نقَضت وجه الأَرض نَقْضاً فانْتَقَضت  الأَرض؛ وأَنشد:  كأَنَّ الفُلانِيَّاتِ أَنْقاضُ كَمْأَةٍ  لأَوَّلِ جانٍ، بالعَصا يَسْتَثِيرُها  والنَّقّاضُ: الذي يَنْقُضُ الدِّمَقْسَ، وحِرْفَتُه النِّقاضةُ؛ قال  الأَزهري: وهو النَّكّاثُ، وجمعه أَنْقاض وأَنْكاث. ابن سيده: والنِّقْضُ  قِشْرُ الأَرض المُنْتَقِضُ عن الكَمْأَة، والجمع أَنْقاض ونُقوضٌ، وقد  أَنْقَضْتُها وأَنقَضْت عنها، وتَنقَّضَت الأَرض عن الكمأَة أَي تقطَّرَت.  وأَنْقَضَ الكَمْءُ ونقَّض: تَقَلْفَعَتْ عنه أَنقاضه؛ قال:  ونَفَّضَ الكَمْءُ فأَبْدَى بَصَرَهْ  (* قوله «ونقض الكمء» تقدم انشاده في مادة بصر: ونقض الكمء بالفاء ونصب  الكمء تبعاً للأَصل والصواب ما هنا.)  والنِّقْضُ: العسَلُ يُسَوِّسُ فيؤخذ فيُدَقّ فيُلْطَخ به موضع النحل مع  الآس فتأْتيه النحل فتُعَسِّلُ فيه؛ عن الهَجَرِيّ. والنَّقِيضُ من  اَلأَصْواتِ: يكون لِمفاصل الإِنسانِ والفَرارِيجِ والعَقْرَبِ والضِّفْدَعِ  والعُقابِ والنَّعامِ والسُّمانى والبازِي والوبْرِ والوزَغ، وقد  أَنْقَض؛ قال:  فلمَّا تَجاذَبْنا تَفَرْقَعَ ظَهْرُه،  كما يُنْقِضُ الوُزْغانُ، زُرْقاً عُيونُها  وأَنْقَضت العُقابُ أَي صوَّتَت؛ وأَنشد الأَصمعي:  تُنْقِضُ أَيْدِيها نَقِيضَ العِقْبانْ  وكذلك الدجاجةُ؛ قال الراجز:  تُنْقِضُ إِنْقاضَ الدَّجاجِ المُخَّضِ  والإِنْقاضُ والكَتِيتُ: أَصوات صغار الإِبل، والقَرْقَرةُ والهَديرُ:  أَصوات مَسانِّ الإِبل؛ قال شِظاظٌ وهو لِصٌّ من بني ضَبّة:  رُبَّ عَجُوزٍ من نُمَيْرٍ شَهْبَرَهْ،  عَلَّمْتُها الإِنْقاضَ بَعْدَ القَرْقَرهْ  أَي أَسْمَعْتُها، وذلك أَنه اجْتازَ على امرأَة من بني نُمير تَعْقِلُ  بعيراً لها وتَتَعَوَّذُ من شِظاظٍ، وكان شِظاظ على بكر، فنزل وسرَق  بعيرها وترك هناك بَكْرَه. وتنَقَّضت عِظامُه إِذا صوَّتت. أَبو زيد:  أَنْقَضْتُ بالعنز إِنْقاضاً دَعَوْتُ بها. وأَنْقَضَ الحِمْلُ ظهرَه: أَثقله  وجعله يُنْقِضُ من ثِقَله أَي يُصَوِّتُ. وفي التنزيل العزيز: ووضَعْنا عنك  وِزْرَك الذي أَنْقَض ظهرَك؛ أَي جعلَه يُسْمَعُ له نَقِيضٌ من ثِقَلِه.  وجاء في التفسير: أَثْقل ظهرك، قال ذلك مجاهد وقتادةُ، والأَصل فيه أَن  الظهر إِذا أَثقله الحِمل سُمع له نَقِيض أَي صوت خفي كما يُنْقِض  الرَّجل لحماره إِذا ساقَه، قال: فأَخبر اللّه عزّ وجلّ أَنه غفر لنبيه، صلّى  اللّه عليه وسلّم، أَوزارَه التي كانت تراكمت على ظهره حتى أَثقلته،  وأَنها لو كانت أَثقالاً حملت على ظهره لسمع لها نقيض أَي صوت؛ قال محمد بن  المكرّم، عفا اللّه عنه: هذا القول فيه تسَمُّح في اللفظ وإغلاظ في النطق،  ومن أَين لسيدنا رسول اللّه، صلّى اللّه عليه وسلّم، أَوزار تتراكم على  ظهره الشريف حتى تثقله أَو يسمع لها نقيض وهو السيد المعصوم المنزه عن  ذلك، صلّى اللّه عليه وسلّم؟ ولو كان، وحاش للّه، يأْتي بذنوب لم يكن يجد  لها ثِقَلاً فإِن اللّه تعالى قد غفر له ما تقدَّم من ذنبه وما تأَخر،  وإِذا كان غفر له ما تأَخر قبل وقوعه فأَين ثقله كالشرِّ إِذا كفاه اللّه قبل  وُقوعه فلا صُورة له ولا إِحْساسَ به، ومن أَين للمفسِّر لفظ المغفرة  هنا؟ وإِنما نص التلاوة ووَضَعْنا، وتفسير الوِزْر هنا بالحِمل الثقيل، وهو  الأَصل في اللغة، أَولى من تفسيره بما يُخْبَر عنه بالمغفرة ولا ذكر لها  في السورة، ويحمل هذا على أَنه عزّ وجلّ وضع عنه وزره الذي أَنقض ظهره  من حَمْلِه هَمَّ قريش إِذ لم يسلموا، أَو هَمَّ المنافقين إِذ لم  يُخْلِصوا، أَو همّ الإِيمانِ إِذ لم يُعمّ عشيرته الأَقربين، أَو همّ العالَمِ  إذ لم يكونوا كلهم مؤمنين، أَو همّ الفتح إِذ لم يعجَّل للمسلمين، أَو  هموم أُمته المذنبين، فهذه أَوزاره التي أَثقلت ظهره، صلّى اللّه عليه  وسلّم، رغبة في انتشار دعوته وخَشْيةً على أُمته ومحافظة على ظهور ملته  وحِرْصاً على صفاء شِرْعته، ولعل بين قوله عزّ وجلّ: ووضعنا عنك وزرك، وبين  قوله: فلعلك باخع نفسك على آثارهم إِن لم يؤمنوا بهذا الحديث أَسفاً،  مناسبةً من هذا المعنى الذي نحن فيه، وإِلا فمن أَين لمن غفر اللّه له ما  تقدّم من ذنبه وما تأَخَّر ذنوب؟ وهل ما تقدَّم وما تأَخَّر من ذنبه المغفور  إِلا حسنات سواه من الأَبْرار يراها حسنة وهو سيّد المقربين يراها سيئة،  فالبَرُّ بها يتقرَّب والمُقَرَّبُ منها يتوب؛ وما أَوْلى هذا المكان أَن  يُنْشَد فيه:  ومِنْ أَيْنَ للوجْهِ الجَمِيل ذُنوب  وكل صوت لمَفْصِل وإِصْبَع، فهو نَقِيضٌ. وقد أَنْقَضَ ظهرُ فلان إِذا  سُمع له نَقِيض؛ قال:  وحُزْن تُنْقِضُ الأَضْلاعُ منه،  مُقِيم في الجَوانِحِ لنْ يَزُولا  ونَقِيضُ المِحْجَمةِ: صوتها إِذا شدَّها الحَجّامُ بمَصِّه، يقال:  أَنْقَضَتِ المِحْجَمةُ؛ قال الأَعشى:  زَوَى بينَ عَيْنَيْه نَقِيضُ المَحاجِم  وأَنْقَضَ الرَّحْلُ إِذا أَطَّ؛ قال ذو الرمة وشبَّه أَطِيطَ الرِّحالِ  بأَصوات الفراريج:  كأَنَّ أَصْواتَ، من إِيغالِهِنَّ بِنا،  أَواخِرِ المَيْسِ، إِنْقاضُ الفَرارِيجِ  قال الأَزهري: هكذا أَقرأَنِيه المُنْذِري رواية عن أَبي الهيثم، وفيه  تقديم أُريد التأْخير، أَراد كأَنَّ أَصواتَ أَواخِرِ المَيْسِ إِنْقاضُ  الفراريج إِذا أَوْغَلَت الرِّكابُ بنا أَي أَسْرَعَت، ونَقِيضُ الرّحال  والمَحامِل والأَدِيمِ والوَتَرِ: صوتُها من ذلك؛ قال الراجز:  شَيَّبَ أَصْداغي، فَهُنَّ بِيضُ،  مَحامِلٌ لقِدِّها نَقِيضُ  وفي الحديث: أَنه سمع نَقيضاً من فوقه؛ النَّقِيضُ الصوت. ونَقِيضُ  السقْفِ: تحريك خشبه. وفي حديث هِرَقْلَ: ولقد تنقَّضَتِ الغُرفةُ أَي  تشقَّقت وجاء صوتها. وفي حديث هوازِنَ: فأَنْقَضَ به دُرَيْد أَي نَقَرَ بلسانه  في فيه كما يُزْجَرُ الحِمار، فَعَله اسْتجهالاً؛ وقال الخطابي:  أَنْقَضَ به أَي صَفَّق بإحدى يديه على الأُخرى حتى سُمع لها نَقِيضٌ أَي صوتٌ،  وقيل: الإِنْقاضُ في الحَيوان والنَّقْضُ في المَوَتان، وقد نقَض  يَنْقُضُ ويَنْقِضُ نَقْضاً. والإِنْقاضُ: صُوَيْت مثل النَّقْرِ. وإِنْقاضُ  العِلْك: تَصويته، وهو مكروه. وأَنْقَضَ أَصابعه: صوَّت بها. وأَنْقض  بالدابة: أَلصقَ لسانه بالغار الأَعلى ثم صوَّت في حافتيه من غير أَن يرفع  طَرفه عن موضعه، وكذلك ما أَشبهه من أَصوات الفراريج والرِّحال. وقال  الكسائي: أَنْقَضْتُ بالعنزِ إِنْقاضاً إِذا دعوتها. أَبو عبيد: أَنْقَضَ  الفرْخُ إِنْقاضاً إِذا صأَى صَئِيّاً. وقال الأَصمعي: يقال أَنْقَضْتُ  بالعَيْر والفرس، قال: وكلُّ ما نقَرْت به، فقد أَنْقَضْتَ به. وأَنْقَضَت  الأَرضُ: بدَا نباتُها. ونَقْضا الأُذنين  (* قوله «وتقضا الأذنين» كذا ضبط في  الأَصل.): مُسْتدارُهما. والنُّقَّاضُ: نَبات. والإِنْقِيضُ: رائحة  الطِّيب، خُزاعية.  وفي النوادر: نقَّضَ الفرسُ ورَفَّضَ إِذا أَدْلَى ولم يَسْتَحْكِم  إِنْعاظُه، ومثله سيَا وأَسابَ وشَوَّلَ وسبَّح وسمَّل وانْساحَ وماسَ.
مقاييس اللغة:
(نقض) النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])
يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
القاموس المحيط:
النَّقْضُ في البِناءِ والحَبْلِ والعَهْدِ وغيرِه ضِدُّ الإِبْرامِ، كالانْتِقاضِ والتَّناقُضِ، وبالكسر المَنْقوضُ، والنِّفْضُ، بالفاءِ، والمَهْزولُ من السَّيْرِ ناقةً أو جَمَلاً، أو هي بهاءٍ، وما نُكِثَ من الأَخْبِيَةِ والأَكْسِيَة، فَغُزِلَ ثانِيةً، ويُحَرَّكُ، وقِشْرُ الأرضِ المُنْتَقِضُ عن الكَمْأَةِ ج أنْقاضٌ ونُقوضٌ، من الفراريجِ والعَقْرَبِ والضِفْدَعِ والعُقابِ والنَّعامِ والسُّمانَى والبازِي والوَبْرِ والوَزَغِ ومَفْصِلِ الآدَمِي أصْواتُها، وقد أنْقَضوا. وبالضم ما انْتَقَضَ من البُنْيانِ. وكصُرَدٍ نَوْعٌ من الصِّراعِ. ونَقيضُ الأَدَمِ والرَّحْلِ والوَتَرِ والنِّسْعِ والرِّحالِ والمَحاملِ والأصابعِ والأضْلاعِ والمَفاصلِ أصْواتُها، من المِحْجَمَةِ صَوْتُ مَصِّكَ إيَّاها. أو الإِنْقاضُ في الحَيَوانِ، والنَّقْضُ في المَوَتانِ، والفعلُ، كنَصَرَ وضَرَبَ. وأنْقَضَ أصابِعَه ضَرَبَ بها لِتُصوِّتَ، بالدَّابةِ ألْصَقَ لِسانَه بالحَنَكِ، ثم صَوَّتَ في حافَتَيْهِ، العُقابُ صَوَّتَتْ، الكَمْأَةَ أخْرَجَها من الأرضِ، بالمَعَزِ دَعابِها،
العِلْكَ: صَوَّتَه، وهو مَكْروهٌ. ونَقَّضَ الفَرَسُ تَنْقيضاً: أدْلَى ولم يَسْتَحْكِمْ إنْعاظُه. والنُّقاضةُ، بالضم: ما نُقضَ من حَبْلِ الشَّعَرِ. وكرُمَّانٍ: نَباتٌ. وكشَدّادٍ: لَقَبُ الفَقيهِ اسماعيلَ بنِ أحمدَ الشاشِيِّ و " الذي أنْقَضَ ظَهْرَكَ " ، أي: أثْقَلَه حتى جَعَلَه نِقْضاً، أي: مَهْزولاً، أو أثْقَلَه حتى سُمِعَ نَقيضُه. والنَّقيضةُ: الطَّريقُ في الجَبَلِ، وأنْ يقول شاعِرٌ شِعْراً، فَيَنْقُضَ عليه شاعِرٌ آخَرُ حتى يَجيءَ بغَيْرِ ما قال. والإِنْقيضُ، كإِزْميلٍ: الطِّيبُ الذي له رائِحةٌ طَيِّبَةٌ. وتَنَقَّضَ الدَّمُ: تَقَطَّرَ، عِظامُه: صَوَّتَتْ، البيتُ: تَشَقَّقَ فسُمع له صوتٌ. والمُناقَضةُ في القَولِ: أن يَتَكَلَّمَ بما يَتَناقضُ مَعْناه، أي: يَتخالَفُ.
تاج العروس:
ن ق ض
النَّقْضُ في البناءِ والحَبْلِ والعَهْدِ وغيرِه : ضدُّ الإِبْرامِ كالانْتِقاضِ والتَّناقُضِ وفي المُحكم : النَّقْضُ : إِفْسادُ مَا أَبْرَمْتَ من عقْدٍ أَو بِناءٍ وذَكَرَ الجَوْهَرِيّ الحَبْلَ والعَهْدَ . ونَقْضُ البِناءِ هدْمُه . وجَعَلَ الزَّمَخْشَرِيُّ نَقْضَ العَهْدِ من المَجازِ وهو ظاهرٌ . والمُرادُ من قولِه : وغيرِه كالنَّقْضِ في الأَمْرِ وفي الثُّغورِ وما أَشْبَههما . ونَقَضَهُ يَنْقُضُهُنَقْضاً وانْتَقَضَ وتَناقَضَ . وانْتَقَضَ الأَمْرُ بعدَ الْتِئامِهِ وانْتَقَضَ أَمرُ الثَّغْرِ بعد سَدِّه . والنِّقْضُ بالكَسْرِ : المَنْقوضُ أَي المَهْدومُ مثْل النَّكْثِ بمَعْنَى المَنْكوثِ . والنِّقْضَ أَيْضاً : النِّفْضُ بالفاءِ وهو العَسَلُ المُسَوِّسُ الَّذي يُلطَخُ به موضِعُ النَّحْل عن الهَجَرِيّ وهو الصَّوَابُ وذِكْرُهُ في الفاءِ تصحيفٌ . والنِّقْضُ أَيْضاً : المَهْزولُ من السَّيْرِ وفي الصّحاح : هو الَّذي أَنْضاه السَّفَرُ زاد في العباب وسُوفِرَ عَلَيْهِ مرَّةً بعد أُخرى ناقَةً أَو جمَلاً . وقال السِّيرافيُّ : كأَنَّ السَّفَرَ نَقَضَ بنْيَتَه . قُلْتُ : فإِذَنْ هو مَجاز . أَو هي النَّاقَةُ نِقْضَةٌ بهاءٍ قالَ رُؤْبَةُ :
" إِذا مَطَوْنا نِقْضَةً أَو نِقْضَا
" أَصْهَبَ أَجْرَى نِسْعَه والغَرْضَا والنِّقْضُ أَيْضاً : مَا نُكِثَ من الأَخْبيَةِ والأَكسيَةِ فغُزِلَ ثانيةً وهذا بعيْنِه المَنْقوضُ وداخلٌ تحتَه ولذا اقْتَصَرَ عَلَيْهِ الجَوْهَرِيّ والصَّاغَانِيُّ ويشهَدُ لذلك قوله : ويُحرَّكُ . فإِنَّ نَصَّ الصَّاغَانِيُّ : والنِّقْضُ أَيْضاً المَنْقوضُ مِثْلُ النِّكْثِ وكَذلِكَ النَّقَضُ بالتَّحريكِ ولم يَذكُرِ الجَوْهَرِيّ المُحرَّك فتأَمَّل . وفي المُحْكَمِ : النِّقْضُ : قِشْرُ الأَرضِ المُنْتَفِضُ عن الكَمْأَةِ وفي الصّحاح : الموضِعُ الَّذي يَنْتَفِضُ عن الكَمْأَةِ ومثلُه في العُبَاب أَي إِذا أَرادَت أَنْ تخرُجَ نَقَضَت وَجْهَ الأَرْضِ نَقْضاً فانْتَقَضتِ الأَرْضُ . الجمع أَنْقاضٌ وهو جمعُ النِّقْضِ بمَعْنَى النَّاقَة والجَمل قالَ سِيبَوَيْه : ولا يُكَسَّر عَلَى غير ذلك أَمَّا في النِّقْضِ بمَعْنَى الجَمَلِ فظاهِرٌ وأَمَّا جمعُ النِّقْضَةِ وهي النَّاقة فهو أَيْضاً أَنْقاضٌ كجمعِ المُذكَّرِ عَلَى تَوَهُّم حذفِ الزَّائد وأَنْشَدَ اللَّيْثُ :
" فأَتَتْكَ أَنْقاضاً عَلَى أَنْقاضِ وأَمَّا شاهدُ الأَنْقاضِ جمع النِّقْضِ بمَعْنَى مُنْتَقِض الكَمْأَةِ فقولُ الشَّاعر :
كأَنَّ الفُلانِيَّاتِ أَنْقاضُ كَمْأَةٍ ... لأَوَّلِ جانٍ بالعَصَا يَسْتَثيرُها ويُجمعُ أَيْضاً عَلَى نُقُوضٍ نَقَلَهُ ابنُ سِيدَه في جمْعِ النِّقْضِ بمَعْنَى مُنْتَقِض الكَمْأَةِ . والنِّقْضُ من الفراريجِ والعَقْرَبِ والضِّفدعِ والعُقابِ والنَّعامِ والسُّمانَى والبازِيّ والوَبْر والوَزَغِ ومَفْصِل الآدَميِّ : أَصْواتُها هكَذَا في سَائِرِ النُّسَخِ وهو غَلَطٌ فاحشٌ والصَّوَابُ : النَّقِيضُ كأَميرٍ كما في الصّحاح والمُحكم والعُبَاب والتَّهذيب . ونصُّ المُحْكَمِ : والنَّقيضُ من الأَصواتِ يَكُونُ لمَفاصِلِ الإِنْسانِ والفَراريجِ والعقرَبِ ثمَّ ساقَ العِبارَةَ المذكورَةَ إِلَى آخِرها ويشهدُ لذلك قولُه : وَقَدْ انْقَضُوا . وفي الصّحاح : انْقَضَتِ العُقابُ أَي صوَّتَتْ وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيّ :
" تُنْقِضُ أَيْدِيها نَقيضَ العِقْبانْ قال : وكذلك الدجاجة قال الراجز
" تنقض إنقاض الدجاج المخض ومثلُه في الأَساس واللّسَان وقال ذو الرُّمَّة - وشَبَّه أَطِيطَ الرِّحالِ بأَصْواتِ الفَراريجِ - :
كأَنَّ أَصْواتَ من إِيغالِهِنَّ بِنا ... أَواخِرِ الميْسِ إِنْقاضُ الفَراريجِ قالَ الأّزْهَرِيّ : هَكَذا أَقْرَأَنيه المُنْذِرِيُّ روايةً عن أَبي الهَيْثَمِ وفيه تقديمٌ أُريدُ التَّأْخيرُ أَرادَ كأَنَّ أَصْواتَ أَواخرِ الميْسِ إِنْقاضُ الفَراريجِ إِذا أَوْغَلَتِ الرِّكابُ بنا أَي أَسرَعَتْ . وقال أَبو عُبَيْدٍ : أَنْقَضَ الفرْخُ إِنْقاضاً إِذا صأَى صَئِيًّا وأَنْشَدَ غيرُه في نَقيضِ الوَزَغِ :
فَلَمَّا تَجَاذَبْنا تفَرْقَعَ ظَهْرُهُ ... كما تُنْقِضُ الوِزْغانُ زُرْقاً عيُونُهَا والنُّقْضُ بالضَّمِّ : مَا انْتَقَضَ من البُنْيانِ أَي انهَدَم فهو كالنِّقْضِ بالكَسْرِ . والنُّقَضُ كصُرَدٍ : نوعٌ من الأَخْذِ في الصِّراع نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ عن ابنِ عبَّادٍ . ومن المَجَازِ : نَقِيضُ الأَدَمِ والرَّحْلِ والوَتَرِ والنِّسْعِ والرِّحالِ والمَحَامِلِ والأَصابِعِ والأَضْلاعِ والمَفَاصِلِ : أَصْواتُها وفي العِبارَةِ تَطْويلٌ مُخِلٌّ فإِنَّ ذِكْرَ الرَّحلِ يُغْني عن النِّسْعِ وتقدَّم له صوتُ المَفاصِلِ عند ذِكرِ نَقِيضِ الحَيَوانِ وفيما تَقَدَّم كُلُّها حَقائِقُ إلاَّ صوت المَفْصِل وهُنا كُلُّها مَجازات . وكلُّ صوتٍ لمَفْصِلٍ وإِصْبَعٍ فهو نَقِيضٌ وفي الصحاح النَّقِيضُ : صوْتُ المحامِلِ والرِّحالِ قالَ الرَّاجِزُ :
" شَيَّبَ أَصْدَاغِي فهُنَّ بِيضُ
" مَحَامِلٌ لِقِدِّها نَقِيضُ وفي العُبَاب : يُقَالُ : سمعتُ نَقِيضَ النِّسْعِ والرَّحْلِ إِذا كانَ جَديداً . وقال اللَّيْثُ : النَّقيضُ : صوتُ المَفَاصِلِ والأَصابعِ والأَضلاع . وشاهِدُ أَنْقَضتِ الأَضْلاعُ قَوْلُ الشَّاعرِ :
وحُزْن تُنْقِضُ الأَضْلاعُ مِنْهُ ... مُقِيم في الجَوَانِحِ لَنْ يَزُولا ومن المَجَازِ : النَّقيضُ من المِحْجَمَةِ : صوتُ مَصِّكَ إِيَّاها أَي إِذا شدَّها الحَجَّامُ بمَصِّه يُقَالُ : أَنْقَضَتِ المِحْجَمَة قالَ الأَعْشَى :
" زَوَى بَيْنَ عَيْنَيْهِ نَقِيضُ المَحَاجِمِ وَقَدْ يأتي النَّقيضُ بمَعْنَى مُطْلَقِ الصَّوْتِ ومِنْهُ الحَديث : " أَنَّهُ سَمْعَ نَقِيضاً مِنْ فَوْقِه " أَي : صَوْتاً . أَو الإِنْقاضُ في الحَيَوانِ والنَّقْضُ في المَوَتانِ . والفعلُ أَي من النَّقْضِ كنَصَرَ وضربَ نَقَضَ يَنْقُضُ ويَنْقِضُ نَقْضاً : صَوَّتَ . وأَنْقَضَ أَصابِعَهُ : ضَرَبَ بها لتُصَوِّتَ يُقَالُ : رَأَيْتُه يُنْقِضُ أَصابِعَهُ . قُلْتُ : إِنْ كانَ المُرادُ به الفرْقَعَةَ فهو مَكْروهٌ أَو التَّصْفيقَ فلا . وأَنْقَضَ بالدَّابَّةِ : أَلْصَقَ لِسانَهُ بالحنَكِ أَي الغارِ الأَعْلى ثمَّ صوَّتَ في حافتَيْهِ من غيرِ أَن يرفَعَ طَرَفَه عن مَوْضعه قالَه اللَّيْثُ إلاَّ أَنَّهُ قالَ : أَنْقَضْتُ بالحِمارِ وقال الأَصْمَعِيّ : يُقَالُ : أَنْقَضْتُ بالعَيْرِ والفَرَسِ وقال : كلُّ مَا نَقَرْتَ به فَقَدْ أَنْقَضْتَ به . وأَنْقَضَتِ العُقابُ : صوَّتَتْ وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيّ :
" تُنْقِضُ أَيْدِيها نَقيضَ العِقْبانْ
نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وَقَدْ تَقَدَّم . وأَنْقَضَ الكَمْأَةَ أَي أَخْرَجها من الأَرْضِ وكذا أَنْقَضَ عنها كما في المُحْكَمِ . وأَنْقَضَ بالمَعزِ : دَعا بها نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ والجَوْهَرِيّ عن أَبي زَيْدٍ وصاحب اللّسَان عن الكِسَائِيّ . وأَنْقَضَ العِلْكَ : صَوَّتَهُ وهو مَكْروهٌ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ والجَماعَةُ . ونَقَّضَ الفَرَسُ تَنْقيضاً إِذا أَدلَى ولم يستَحْكِمْ إِنْعاظُهُ ومثلُه رَفَّضَ وسيأَ وأَساب وشَوَّلَ وسيَّحَ وسَمَّلَ وانْساحَ وماسَ كذا في النَّوادر . والنُّقاضَةُ بالضَّمِّ : مَا نُقِضَ من حَبْلِ الشَّعرِ كما في العُبَاب . وفي اللّسَان : مَا نُقِضَ من الأَكسِيَةِ والأَخبيَةِ الَّتِي نُكِثَتْ ثمَّ غُزِلَتْ ثانيةً . وقال اللَّيْثُ : النُّقَّاضُ كرُمَّانٍ : نباتٌ ولم يذكُرْه أَبو حَنِيفَةَ قالَهُ الصَّاغَانِيُّ . قُلْتُ : وَقَدْ تَقَدَّم في ن ف ض أَنَّهُ إِذا رَعَتْه الغَنَمُ ماتَتْ عن ابنِ عبَّادٍ إِنْ لم يكُن أحدهُما تَصْحيفاً عن الآخرِ فتأَمَّلْ . والنَّقَّاضُ كشَدَّادٍ : لَقَبُ الفَقيهِ أَبي شُرَيْحٍ إسماعيلَ ابنِ أَحمدَ بنِ الحَسَنِ الشَّاشيّ ثِقَة صَدُوق روى عن أَبي الحَسَنِ محمَّدِ بنِ عبدِ الرَّحمن الدَّبَّاسِ وعنه أَبو عَبْدِ اللهِ الفراوِيّ وأَبو القاسِم السُّحامِيُّ ماتَ سنة أربعمائة وسبعين أَو قبلَهَا . قُلْتُ : وإِنَّما لُقِّبَ به لأنَّه كانَ يَنْقُض الدِّمَقْسَ . وفي التَّنزيل العزيزِ " ووَضَعْنا عنكَ وِزْرَكَ الَّذي أَنْقَضَ ظَهْرَكَ " قالَ ابنُ عَرفَةَ : أَي أَثْقَلَهُ حتَّى جعلَهُ نِقْضاً أَي مهْزولاً وهو الَّذي أَتعَبَهُ السَّفَرُ والعَمَل فنَقَضَ لَحْمَه أَو أَثْقَلَهُ حتَّى سُمِعَ نَقيضُهُ أَي صوتُهُ وهذا قَوْلُ الأّزْهَرِيّ . وقال الجَوْهَرِيّ : وهو من أَنْقَضَ الحِمْلَ ظَهْرَه أَي أَثْقَلَهُ وأَصلُه الصَّوْتُ . قُلْتُ : هو قَوْلُ مُجاهِدٍ وقَتادَةَ والأَصْلُ فيه أَنَّ الظهْرَ إِذا أَثْقَلَهُ الحمْلُ سُمِعَ له نَقيضٌ أَي صوتٌ خَفِيٌّ كما يُنْقِضُ الرَّجُلُ لِحِمارِه إِذا ساقَهُ . والنَّقيضَةُ : الطَّريقُ في الجَبَلِ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . ومن المَجَازِ : نَقِيضَةُ الشِّعْر وهو أَن يقولَ شاعرٌ شِعْراً فيَنْقُضَ عَلَيْهِ شاعرٌ آخرُ حتَّى يجيءَ بغيرِ مَا قالَ قالَهُ اللَّيْثُ والاسم النَّقيضَةُ وفعلُهما المُناقَضَةُ وجمعُ النَّقيضَة : النَّقائضُ ولذلك قالوا : نَقَائِضُ جَريرٍ والفَرَزْدَقِ . والإِنْقِيضُ كإِزْميلٍ : الطِّيبُ الَّذي له رائحةٌ طَيِّبَةٌ خُزاعِيَّةٌ نَقَلَهُ أَبو زَيْدٍ كذا نَقَلَهُ الصَّاغَانِيُّ . وفي اللّسَان : هو رائِحَةُ الطِّيبِ . وتَنَقَّضَ الدَّمُ : تَقَطَّرَ هكَذَا في سَائِرِ النُّسَخِ وما أَحْراهُ بالتَّحْريف والتَّصحيف ففي المُحْكَمِ : تَنَقَّضَتِ الأَرضُ عن الكمْأَةِ أَي تَفَطَّرَتْ وقال ابنُ فارسٍ : انْتَقَضَت القَرْحَةَ كأَنَّها كانت تَلاءَمتْ ثمَّ انْتَقَضَت وتَنَقَّضَتْ عنها : تَفطَّرَت . ومن المَجَازِ : تَنَقَّضَت عِظامُهُ أَي صوَّتَتْ عن ابنِ فارسٍ . وتَنَقَّضَ البَيْتُ : تشَقَّقَ فسُمِعَ له صوتٌ وفي حديثِ هِرَقْل : " لَقَدْ تَنَقَّضَت الغُرفَةُ " أَي تشَقَّقَتْ وجاءَ صوتُها . ومن المَجَازِ : المُناقَضَةُ في القولِ : أَنْ يتكلَّمَ بما يِتِناقَضُ معناه أَي يَتَخالَفُ . والتَّناقُضُ : خلاف التَّوافُقِ كما في العُبَاب وهو مُفَاعَلَةٌ من نَقْضِ البِناءِ وهو هَدْمُه ويُرادُ به المُراجعَةُ والمُراوَدَة ومِنْهُ حديثُ صَوْمِ التَّطَوُّعِ " فنَاقَضَنِي وناقَضْتُه " . وناقَضَهُ مُناقَضَةً : خالَفَهُ . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : النِّقْضُ بالكَسْرِ : المَهْزولُ من الخَيْلِ عن السِّيرَافيِّ قالَ : كأَنَّ السَّفرَ نَقَضَ بنْيَتَه والجمعُ : أَنْقاضٌ . والنَّقَّاضُ ككَتَّانٍ : من يَنْقُضُ الدِّمَقْسَ وحرْفَتُه النِّقاضَةُ بالكَسْرِ وقال الأّزْهَرِيّ : وهو النَّكَّاثُ . والنِّقَاضُ ككِتابٍ : المُناقَضَةُ . قالَ الشَّاعر :
وكانَ أَبو العَيُوفِ أَخاً وجَاراً ... وذَا رَحِمٍ فقلتُ له نِقَاضَا
أَي ناقَضْتُه في قوله وهَجْوِه إِيَّايَ . ومن المَجَازِ : الدَّهرُ ذُو نَقْضٍ وإِمْرارٍ أَي مَا يُمِرُّه يَعودُ عَلَيْهِ فيَنْقُضُه ومِنْهُ قَوْلُ الشَّاعر :
" إِنِّي أَرَى الدَّهْرَ ذا نَقْضٍ وإِمْرارِ ونَقِيضُك : الَّذي يُخالِفُك والأُنْثَى بالهاءِ . وأَنْقَضَ الكَمْءُ ونَقَّضَ : تَقَلْفَعَتْ عنه أَنْقاضُهُ قالَ :
" ونَقَّضَ الكَمْءَ فأَبْدَى بَصَرَهْ والإِنْقاضُ : صوتُ صِغارِ الإِبِلِ قالَ شِظَاظٌ وهو لصٌّ من بني ضَبَّةَ :
" رُبَّ عجُوزٍ من نُمَيْرٍ شَهْبَرَهْ
" عَلَّمْتُها الإِنْقاضَ بعدَ القَرْقَرَهْ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيّ وَقَدْ تَقَدَّم تفسير البيت في ق ر ر . وأَنْقَضَ الرَّحْلُ إِذا أَطَّ . ونَقِيضُ السَّقْف : تَحْريكُ خَشَبِه . وأَنْقَضَ به : صفَّقَ بإِحْدى يَدَيْهِ عَلَى الأُخْرى حتَّى سُمِعَ لها نَقِيضٌ قالَه الخَطَّابيّ . وأَنْقَضَتِ الأَرْضُ : بَدَا نَباتُها . والأَنْقاضُ : صُوَيْتٌ مِثْلُ النَّقْرِ . ونَقْضَا الأُذُنَيْنِ : مُسْتَدارهُمَا . وأَنْقَضَ به : صوَّتَ به كما تُنْقَرُ الشَّاةُ اسْتِجْهالاً له . وتَنَقَّضَ البِناءُ مِثْلُ نَقَضَ . ومن المَجَازِ : وفي كلامه تَناقُضٌ إِذا ناقَضَ قولُه الثَّاني الأَوَّلَ . وذَا نَقِيضُ ذا إِذا كانَ مُنَاقِضَهُ . وتَنَاقَضَ الشَّاعِرانِ . وانْتَقَضَ عَلَيْهِ الثَّغْرُ . وانْتَقَضَت الأُمورُ والعُهُودُ . ونَقَضَ فلانٌ وِتْرَهُ إِذا أَخَذَ ثَأْرَهُ . وكلُّ ذلك مَجَازٌ

##### Türkçe

**نقض**
**نَقَضَ** - **يَنْقِضُ** - **أَنْقَضَ** - **يُنْقِضُ**
**نَقَضَ** - **يَنْقِضُ** + varlık veya şey: zayıflar ve gevşer ve harap olur ve yıpranır ve yapısı ve bağları çözülüp dağılır; öyle ki hareket sırasında yıpranma sesi (cıvıldama ve gıcırdama) çıkarır.
**أَنْقَضَ**  - **يُنْقِضُ**: “**أفعلَ**” vezninde, “**نَقَضَ** - **يَنْقِضُ**”dan; onu “**يَنْقِضُ**” yaptı: onu harap eder ve zayıflatır ve çözündürür ve parçalar ve bağları ve düğümleri birbirinden uzaklaşır.
Ve lafız, “harabiyet ve yıpranma ve gevşeklik ve özsel tutarlılığın zayıflığı” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**تَبِرَ** - **يَتْبَرُ**، **دَمَرَ** - **يَدْمُرُ**، **خَرِبَ** - **يَخْرَبُ** (**خَرَبَ** - **يَخْرُبُ**)، **نَقَضَ** - **يَنْقِضُ**، **وَهَى** - **يَهِي** (**وَهِيَ** - **يَهِي**)، **وَهَنَ** - **يَهِنُ**
Lafız bakımından ayırt eder:
**نَقَضَ** - **يَنْقِضُ** + varlık veya şey: zayıflar ve gevşer ve harap olur ve yıpranır ve yapısı ve bağları çözülüp dağılır.
**نَقَضَ** - **يَنْقُضُ** + bir varlık + bir şeyi: “**غزل وعقد ووثق**”ın zıddı: eğirmeyi ve örmeyi çözer ve onu ipliklere geri döndürür.

**أنْقَضَ**
 	﴿**الذي أنقض ظهرك (3)**﴾ açıklama
Tefsirde geldi: **أنقض ظهرك**: onu ağırlaştırdı.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**نقض**] ن ق ض: **نَقَضَ** bina’yı ve ipi ve ahdi, **نصر** babından; ve **النُّقَاضَةُ** (ötre ile) kıl ipinden sökülmüş olan şeydir; ve sözde **المُنَاقَضَةُ**: anlamı çelişen şeyle konuşmaktır; ve **الانْتِقَاضُ**: bozulup çözülmedir; ve **النِّقْضُ** (kesre ile): sökülmüş/bozulmuş olan; ve **أَنْقَضَ** yük sırtını: onu ağırlaştırdı; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أَنْقَض ظهرك**﴾; ve **الإنْقَاض**ın aslı, **النَّقر** gibi bir “cırtıltı/ses çıkarma”dır; ve **إنْقَاضُ العِلك**: onun ses çıkarmasıdır ve bu mekruhtur; ve **النَّقِيضُ**: mahmillerin ve rihâllerin sesidir.

er-Râgıb
**نقض**
- **النقض**: bina ve ip ve düğümden düğümlerin dağılmasıdır; ve o, **الإبرام**ın zıddıdır. Denir: bina’yı ve ipi ve düğümü **نقضت**; ve o, **انتقض** (bir) **انتقاضا**; ve **النقض**: **المنقوض** (sökülmüş/bozulmuş olan)dır; ve bu, şiirde daha çoktur; ve **النقض**: böyledir; ve bu, binada daha çoktur. (Tebrîzî dedi: **النقض**: ipi ve ahdi **نقضت**’in masdarıdır; bina’yı **أنقضه**: **نقضا**. Tehzîbü İslâhi’l-Mantık 1/82). Ve ondan: zayıf deveye **نقض** denildi; ve yerin trüf mantarından “kabaran/çatlayan yeri” **نقض**tur; ve ipi ve düğümü **نقض**tan, ahdi **نقض** ödünçlenmiştir. Yüce Allah dedi: }**الذين عاهدت منهم ثم ينقضون عهدهم**﴿[Enfâl/56],﴾**الذين ينقضون عهد الله**﴿[Bakara/27],﴾**ولا تنقضوا الأيمان بعد توكيدها**﴿[Nahl/91]. Ve ondan: الكلام’da **المناقضة**; ve şiirde, Cerîr ile Ferazdak’ın **نقائض**i gibi (onu Ebû Ubeyde bir kitapta toplamıştır ve basılıdır). Ve sözden **النقيضان**: ikisinden birinin diğeriyle birlikte sahih olmadığı şeydir. Mesela: “o şöyledir” ve “şöyle değildir” tek bir şeyde ve tek bir hâlde. Ve ondan: **انتقضت القرحة**; ve **انتقضت الدجاجة**: yumurtlama vaktinde ses çıkardı. **الانتقاض**ın hakikati ses değildir; ancak o vakitte sesin ondan çıkması için onun kendi içinde çözülüp dağılmasıdır; böylece onunla sesten ifade edildi. Ve onun sözü:﴾**الذي أنقض ظهرك**{ [Şerh/3] yani: onu kırdı; ta ki onun için bir **نقيض** oldu. Ve **الإنقاض**: çökmüş deveye bağırma için bir sestir. Şair dedi:
- 451 - Bunu, **القرقره**den sonra **الإنقاض**a alıştırdım
(Bu bir beytin ikinci yarısıdır; ve ilk yarısı:
“Nice yaşlı kadın, insanlardan **شهبره**”
ve o, Dabbe oğullarından hırsız Şizâz’ındır; ve recez Lisân’da (**نقض**) ve el-Mücmel 3/882’dedir.)
Ve **نقيض المفاصل**: onların sesidir.

Lisân’ın özeti
1. **النَّقْضُ**: bir düğüm veya bina olarak sağlamlaştırdığın şeyi bozmandır; ve Sıhâh’ta: **النَّقْضُ** bina’nın ve ipin ve ahdin **نقض**ıdır.
2. Başkası: **النقْضُ** **الإِبْرام**ın zıddıdır; onu **نقَضَه**: **يَنْقُضُه**: **نقْضاً**; ve **انْتَقَضَ** ve **تَناقَضَ**.
3. Ve **النَّقْضُ**: yıkıldığında sökülmüş bina’nın adıdır.
4. Ve onu bir şeyde **ناقضَه**: **مُناقَضةً** ve **نِقاضاً**: ona muhalefet etti; ve **نَقِيضُك**: sana muhalefet eden kimsedir; dişisi **الهاء** iledir. Ve **النَّقْضُ**: senin bozduğun şeydir; çoğulu **أَنْقاض**.
5. Sözde **المُناقَضةُ**: anlamı çelişen şeyle konuşulmasıdır.
6. Ve yine şiirde **المُناقَضةُ**: diğer şair, ilkinin söylediğini bozar; ve **النَّقِيضةُ** isimdir; **النَّقائض** üzerine cem olunur.
7. Ve denir: **انْتَقَضَ الجُرْحُ** iyileşmeden sonra; ve **انتَقض الأَمْرُ** sağlamlaşmasından sonra; ve **انتقَض أَمرُ الثغْرِ** kapatılmasından sonra.
8. Ve **النِّقْضُ** ve **النِّقْضةُ**: zayıflattığın ve gerilettiğin erkek deve ve dişi devedir; çoğulu **الأَنْقاض**; Ru’be dedi: “**إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَي، نِقْضا**” ve **النِّقْضُ**.
9. Ve **النِّقْضُ**: sökülmüş olan; **النِّكْث** gibi.
10. Ve **النِّقْضُ**: yerin trüf mantarından “kabaran/çatlayan yeri”dir; o, trüf çıkmak istediğinde yer yüzünü **نقَضت**: **نقْضاً**; böylece yer **انْتَقَضت**.
11. Ve seslerden **النَّقِيضُ**: insanın eklemleri ve civcivler ve akrep ve kurbağa ve kartal ve devekuşu ve bıldırcın ve doğan ve yaban tavşanı ve keler için olur; ve o, **أَنْقَض**; ve kemikleri **تنقَّضت**: ses çıkardığında. Ve her eklem ve parmak sesi, o **نَقِيض**tir. Ve birinin sırtı **أَنْقَض**: onun **نَقِيض**i işitildiğinde. Ve **نَقِيضُ المِحْجَمةِ**: hacamatçının onu emişiyle sıktığında onun sesidir; denir: **أَنْقَضَتِ المِحْجَمةُ**; “üstünden bir **نَقيض** işitti”; **النَّقِيضُ** sestir.
12. Ve **نَقِيضُ السقْفِ**: onun tahtasını hareket ettirmektir.
13. Herakl hadîsinde: “**ولقد تنقَّضَتِ الغُرفةُ**” yani çatladı ve onun sesi geldi.
14. **أَنْقَضَ الحِمْلُ ظهرَه**: onu ağırlaştırdı ve ağırlığından dolayı **يُنْقِضُ** yaptı; yani ses çıkarır.
15. Aziz tenzilde: “ve senden yükünü kaldırdık; o ki sırtını **أَنْقَض** etti”; yani ağırlığından dolayı onun **نَقِيض**i işitilir kıldı.

Lisânü’l-ʿArab
● - **نقض**: **النَّقْضُ**: bir düğüm veya bina olarak sağlamlaştırdığın şeyi bozmandır; ve Sıhâh’ta: **النَّقْضُ** bina’nın ve ipin ve ahdin **نقض**ıdır. Başkası: **النقْضُ** **الإِبْرام**ın zıddıdır; onu **نقَضَه**: **يَنْقُضُه**: **نقْضاً**; ve **انْتَقَضَ** ve **تَناقَضَ**. Ve **النَّقْضُ**: yıkıldığında sökülmüş bina’nın adıdır. Nâfile oruç hadîsinde: “bana **فناقَضَني** ve ben ona **ناقَضْتُه**”; bu, bina’yı **نقض**tan (yıkmaktan) **مُفاعَلة**dır; yani o sözümü bozar, ben de onun sözünü bozarım; bununla muradı, müracaat ve karşılık vermedir. Ve onu bir şeyde **ناقضَه**: **مُناقَضةً** ve **نِقاضاً**: ona muhalefet etti; (şu söz): “Ve Ebû’l-ʿAyûf kardeş ve komşu ve rahim sahibi idi; ona **نِقاضا** dedim”; yani sözünde ve beni hicvetmesinde ona muhalefet ettim. Ve sözde **المُناقَضةُ**: anlamı çelişen şeyle konuşulmasıdır. Ve şiirde **النَّقِيضةُ**: onunla bozulandır. Şair dedi: “Ben zamanı **ذا نَقْضٍ وإِمرارِ** görüyorum”; yani neyi geçirirse ona geri döner de onu bozar. Ve yine şiirde **المُناقَضةُ**: diğer şair, ilkinin söylediğini bozar; ve **النَّقِيضةُ** isimdir; **النَّقائض** üzerine cem olunur; bu yüzden “Cerîr’in ve Ferazdak’ın **نَقائض**i” dediler. Ve **نَقِيضُك**: sana muhalefet eden kimsedir; dişisi **الهاء** iledir. Ve **النَّقْضُ**: senin bozduğun şeydir; çoğulu **أَنْقاض**. Ve denir: **انْتَقَضَ الجُرْحُ** iyileşmeden sonra; ve **انتَقض الأَمْرُ** sağlamlaşmasından sonra; ve **انتقَض أَمرُ الثغْرِ** kapatılmasından sonra. Ve **النِّقْضُ** ve **النِّقْضةُ**: zayıflattığın ve gerilettiğin erkek deve ve dişi devedir; çoğulu **الأَنْقاض**; Ru’be dedi: “**إِذا مَطَوْنا نِقْضةً أَي، نِقْضا**”. Ve **النِّقْضُ** (kesre ile): yolculuğun yıprattığı deve; dişi deve de böyledir. Ve **النِّقْضُ**: develerden ve atlardan zayıf olan; Sîrâfî dedi: sanki yolculuk onun yapısını **نقض** etti; çoğulu **أَنْقاض**; Sîbeveyh dedi: bundan başkasına kırılmaz; dişisi **نِقْضة**; çoğulu **أَنْقاض**; müzekker gibi, ziyadenin hazfı vehmi üzere. Ve **الانْتِقاضُ**: bozulup çözülmedir. Ve **النَّقْضُ**: çadırlardan ve örtülerden sökülüp tekrar eğrilen şeydir; ve **النُّقاضةُ**: ondan sökülmüş olan şeydir. Ve **النِّقْضُ**: sökülmüş olan; **النِّكْث** gibi. Ve **النِّقْضُ**: yerin trüf mantarından “kabaran/çatlayan yeri”dir; o, trüf çıkmak istediğinde yer yüzünü **نقضت**: **نقْضاً**; böylece yer **انْتَقَضت**. Ve şu beyit okundu: “Sanki falanlar, trüfün **أَنْقاض**ıdır; ilk toplayan için; değnekle onu kımıldatır.” Ve **النَّقّاضُ**: dimaksı söken kimsedir; mesleği **النِّقاضةُ**dur; Ezherî dedi: o, **النَّكّاثُ**tır; çoğulu **أَنْقاض** ve **أَنْكاث**. İbn Sîde: **النِّقْضُ**: trüften yerin ayrılıp kabaran kabuğudur; çoğulu **أَنْقاض** ve **نُقوض**; ve onu **أَنْقَضْتُها** ve ondan **أَنقَضْت**; ve yer trüften **تنقَّضت**: yani damlacıklandı/çatlayıp ayrıldı. Ve trüf **أَنْقَض** ve **نقَّض**: onun **أَنْقاض**ı ondan soyulup kalktı. (Şu söz:) “Ve trüf silkindi de gözünü ortaya koydu.” Ve **النِّقْضُ**: bal kurtlanır; alınır, dövülür; mersinle birlikte arıların yerine sürülür; arılar ona gelir de orada bal yapar; Hecerî’den. Ve seslerden **النَّقِيضُ**: insanın eklemleri ve civcivler ve akrep ve kurbağa ve kartal ve devekuşu ve bıldırcın ve doğan ve yaban tavşanı ve keler için olur; ve o, **أَنْقَض**. (Şu beyit:) “Çekişince sırtı çatırdadı; mavi gözlü kelerler gibi **يُنْقِضُ**.” Ve kartal **أَنْقَضت**: yani ses çıkardı. Asmaʿî şu beyiti okudu: “Ellerini, kartalların **نَقِيض**iyle **تُنْقِضُ**.” Ve tavuk da böyledir. Recez söyleyen dedi: “Çalkalanmış tavuğun **إِنْقاض**ı gibi **تُنْقِضُ**.” Ve **الإِنْقاضُ** ve **الكَتِيتُ**: küçük develerin sesleridir; **القَرْقَرةُ** ve **الهَديرُ**: yaşlı develerin sesleridir. Şizâz (Dabbe oğullarından bir hırsız) dedi: “Numeyr’den nice yaşlı kadın; **شَهْبَرَه**; onu **القَرْقَره**den sonra **الإِنْقاض**a alıştırdım.” Yani ona işittirdim; çünkü Numeyr oğullarından bir kadının yanından geçti; o, bir devesini bağlamakta ve Şizâz’dan korunmakta idi; Şizâz bir genç deve üzerindeydi; indi, onun devesini çaldı ve orada kendi genç devesini bıraktı. Ve kemikleri **تنقَّضت**: ses çıkardığında. Ebû Zeyd: keçiyle **أَنْقَضْتُ**: **إِنْقاضاً**; onunla çağırdım. Ve **أَنْقَضَ الحِمْلُ ظهرَه**: onu ağırlaştırdı ve ağırlığından dolayı **يُنْقِضُ** yaptı; yani ses çıkarır. Aziz tenzilde: “ve senden yükünü kaldırdık; o ki sırtını **أَنْقَض** etti”; yani ağırlığından dolayı onun **نَقِيض**i işitilir kıldı. Ve tefsirde geldi: “sırtını ağırlaştırdı”; bunu Mücâhid ve Katâde söyledi. Aslı şudur: sırtı yük ağırlaştırdığında onun **نَقِيض**i, yani gizli bir ses işitilir; tıpkı adamın eşeğini sürdüğünde ona **يُنْقِضُ** etmesi gibi. … (metin burada devam eder).
