# نقض — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B6/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: نقض

(باب النون والقاف وما يثلثهما)
(نقل)  النون والقاف واللام: أصلٌ صحيح يدلُّ على تحويل شيءٍ من مكانٍ إلى مكان، ثم يفرَّع ذلك. يقال: نقَلْتُه أنْقُله نَقْلاً. ونقَلَ الفرس قوائِمَه نَقْلاً. [وفرسٌ([1])] مِنْقَل: سريعُ نَقْل القَوائم. والمُنقِّلَة من الشِّجاج: التي يُنقَل منها فَرَاش العِظام. والنُّقْل: ما يَأكلُه الشّارب على شرابه. وكان ابنُ دريد يقول([2]): هو بالفتح ولا يُضَمّ، والنّاس يقولونه بالضّم. والنَّقَل بفتح القاف: ما بقي من صِغار الحجارة إذا قلِعَت، لأنَّها تنقَل. والنَّقيل: الطَّريق، لأنَّه لا يسلُكه إلاَّ مُنتقِل. والمَنْقَلة: المَرْحلة. وضَربٌ من السَّير يقال لـه نَقِيل، وهو ذلك القياس، وكَأنَّه([3]) المداومةُ على السَّيْر. والمُنَقَّل: الخُفُّ الخَلَق، لأنَّ عليه ينتقل الماشي حَتَّى ينخرق. وكذلك النَّقَل في البَعير: داءٌ يصيب خُفَّه فينخرق. والرِّقاع التي يُرقع بها خُفُّه: النَّقائِل.
ومن الباب المُناقَلَة: مُراجَعة الحديث أو الإنشاد، كأنَّك نقلتَ حديثَك إليه ونَقَلَ حديثَه إليك. والنِّقَال: أن تشرب الإبل ثم تَترك ثم تعود إلى الماء فتشربَ، ولا يُفعَل ذلك بها بل تفعله هي. ويقولون: إن النَّقْلةَ: القَناة. وينشدون:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ([4])والمشهور: "يُقلقل صَعْدة([5])".
(نقم)  النون والقاف والميم أُصَيلٌ يدلُّ على إنكارِ شيءٍ وعَيبه. ونَقَمْتُ عليه أَنْقِمُ: أنكرتُ عليه فِعلَه. والنِّقْمة من العذاب والانتقام، كأنَّه أنْكَر عليه فعاقَبَه. وقولهم للنَّفس نقيمة، وهو ميمون النَّقيمة، إنما هي من الإبدال، والأصل نَقِيبَة.
(نقه)  النون والقاف والهاء كلمةٌ تدلُّ على البُرْء من المرض، ثم يستعار. ونَقَهَ من المَرَض نُقُوهاً: أفاق، فهو نَاقِهٌ. ويقولون: نَقِهَ الحديثَ مثل فهم، بكسر القاف، فرقاً بينه وبين الأوّل. والقياس واحد، لأنَّه إذا نَقِهَه فقد برِئَ من الشّكِّ فيه. قال اللِّحياني: يقال: أنْقِهْ لي سَمْعكَ، أي أرْعِنِيهِ، كأنَّه يقول: حتّى تفْهمَ ما أقول. وبَلَغنا أنَّ أهل المدينة يسمُّون الاستفهام: الاستِنْقاه.
(نقي)  النون والقاف والحرف المعتلّ أصلٌ يدلُّ على نظافةٍ وخلوص. منه نَقَّيْتُ الشّيءَ: خلّصتُه ممّا يشوبُه تنقيةً. وكذلك يقال: انتقَيت الشّيءَ كأنَّك أخَذتَ أفضلَه وأخلَصَه. والنُّقَاوة: أفضَلُ ما انتقَيْت من شيء. والنَّقَاة: الرّديُّ فيما يقال، كأنَّه الذي انتُقِيَ فطُرِح وقال بعضهم: نَقاة كلِّ شيء: ردِيُّه إلا التَّمْر، فإنَّ نَقَاتَه خِيارُه.
وفي الباب النِّقْيُ: مُخُّ العظام، سمِّيَ لخُلوصه ونظافته. ويقال لشَحْمة العَين من الشَّاة السَّمينة وغيرِها: النِّقْي. وناقةٌ لا تُنقِي. قال:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
وأمَّا الفرّاء فزعَم أنّ الأنقاء: كلُّ عظمٍ ذي مُخّ. وهذا إنْ صحَّ فهو على تسمية العرب الشَّيءَ باسم غيرِه إذا كان مُجاوراً له.
(نقب)  النون والقاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على فَتح في شيء. ونقَب الحائطَ ينقُبه نَقْباً. والبَيطارُ ينقُبُ سُرَّةَ الدّابّة ليخرج منها ماء. وتلك الحديدة مِنْقب. وكلبٌ نقيبٌ: نُقِبَتْ([6]) غَلْصَمتُه ليضعُفَ صوته، يَفعلُه اللِّئامُ لئلاّ يسمَعَ صوتَه الضَّيْف([7]). والنَّاقِبة: قَرْحةٌ تخرج بالجَنْب تهجم على الجَوف([8]). ونَقِبَ خُفُّ البعير: تخَرَّق نَقَباً. والنُّقْبة: أوّل الجَرَب يبدو. والجمع نُقَب. قال:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ([9])وقياسُه صحيح، لأنَّه شيءٌ يثقب الجِلْد. ومن الباب: النِّقاب: العالم بالأمور، كأنَّه نَقَّب عليها فاستَنْبَطَها، أو العالم بها المُنقِّب عنها. قال:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ* يحدِّث بالغائبِ([10]) والنَّقب والمَنْقَبة: الطَّريق في الجَبَل، والكلُّ قياسٌ واحد. ونقَّبوا في البِلاد: سارُوا. وأصله السَّير في النُّقوب: الطُّرق. والنَّقيب: نقيب القَوم: شاهِدُهم وضَمِينُهم([11]). ومعناه ومعنى النِّقاب العالِم واحد، لأنَّه ينقِّب عن أمورهم، أو ينقب كما ينقُب عن الأسرار. والمَنْقَبَة: الفَعْلة الكريمة، وقياسُها صحيح، لأنَّها شَيءٌ حسن قد شُهِر، كأنَّه نُقِّب عنه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل نِقاب المرأة. وناقَبْتُ فلاناً: لقيتُه فَجْأة. والنُّقْبة: ثوبٌ كالإزار فيه تِكّة، وليس بالنِّطاق.
أمَّا اللَّوْن فيقال له النُّقْبة([12])، وهو حسن النُّقْبة، أي اللَّوْن. وممكن أن يكون من الأوّل، كأنَّه شيءٌ نقب عنه شيء ظَهَر.
(نقث)  النون والقاف والثاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على خَلْطِ شيءٍ بشيء ونَقْلِه. ونَقَثَ ما في منزلي أجْمَع: نقَلَه كلَّه. ونَقّثوا حديثَهم: خلَطوه، كما ينقّث الطَّعام. وخرج ينقِّث: يُسرع في نقل قوائمه. ونَقَثت العظمَ أنْقُثُه: استخرجتُ ما فيه من المُخّ.
(نقح)  النون والقاف والحاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تَنحِيَتِك شيئاً عن شيء. ونَقَّحت العصا([13]): شَذَّبتُ عنها أُبَنَهَا. ومنه شِعرٌ مُنَقَّحٌ، أي مفتَّشٌ مُلقىً عنه ما لا يصلُح فيه. ونَقَحت([14]) العَظم: استخرجتُ مُخَّه.
(نقخ)  النون والقاف والخاء كلمةٌ تدلُّ على قَرْع شيء. وماءٌ نُقَاخٌ: بارد عذب، كأنَّه ينقَخ العطشَ ببَردهِ، أي يقرَعُه. والنَّقْخ: نَقْب الرَّأْس عن الدِّماغ.
(نقد)  النون والقاف والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إبراز شيءٍ وبُروزه. من ذلك: النَّقَد في الحافر، وهو تقشُّرُهُ. حافرٌ نَقِدٌ: متقشِّر. والنَّقَد في الضِّرس: تكسُّره، وذلك يكون بتكشُّف لِيطِه عنه.
ومن الباب: نَقْد الدِّرهم، وذلك أن يُكشَف عن حالِهِ في جَودته أو غير ذلك. ودرهمٌ نَقْدٌ: وازِنٌ جيّد، كأنَّه قد كُشِف عن حاله فعُلم. ويقال للقُنفُذ الأنْقد. يقولون: "باتَ فلانٌ بلَيْلَةِ أنْقد"، إذا باتَ يسرِي [لَيلَه([15])] كلَّه. وهو ذلك القياس. لأنَّه كأنَّه يَسرِي حَتَّى يَسْرُوَ عنه الظَّلامَ. ويقولون: إنَّ الشَّيْهَمَ لا يرقُد اللَّيلَ كلَّه. وتقول العرب: ما زالَ فلانٌ يَنْقُد الشَّيء، إذا لم يزَلْ ينظُر إليه.
ومما شذَّ عن الباب: النَّقَد: صِغار الغَنَم، وبها يشبَّه الصبيُّ القمِيُّ الذي لا يكاد يَشِبّ.
(نقذ)  النون والقاف والذال أصلٌ صحيح يدلُّ على استخلاصِ شيءٍ. وأنقذتُه منه: خَلَّصته. وفرسٌ نقيذٌ: أُخِذ من قومٍ آخَرين، وأفراسٌ نقائذ. وكلُّ ما أنقَذْتَه فهو نَقَذٌ.
(نقر)  النون والقاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قَرعِ شيءٍ حَتَّى تُهْزَم فيه هَزْمَةٌ، ثم يتوسَّع فيه.
[منه] منقار الطَّائر، لأنه يَنقُر به الشَّيء حتّى يؤثِّر فيه. ونَقَرت الرَّحَى بالمنقار، وهي تلك الحديدة.
ومن الباب نقَّرتُ عن الأمر حَتَّى علِمتُه، وذلك بَحْثُك عنه، كأنَّ عِلمَك به نَقْرٌ فيه. ونقرت الرّجلَ: عِبْتُه([16])، كأنَّك قرعتَ بشيءٍ فأثّرتَ فيه. وقالت امرأةٌ لبعلِها: "مُرَّ بي على بَنِي نَظَرَى ولا تمرَّ بي على بَنَاتِ نَقَرَى"، أي مُرَّ بي على الرِّجال الذين ينظُرونني، ولا تمرَّ بي على النِّساء اللواتي يغتَبْنَنِي. والنُّقرة: موضعٌ يبقَى فيه ماءُ السَّيل، كأنَّه قد نُقِر نَقْراً فهُزِم. وواحِد المناقِرَ منْقر([17])، وهي آبارٌ صغار ضيّقة الرؤوس، كأنَّها قد نُقِرت في الأرض نَقْراً. ونُقْرة القَفَا: الوَقْبة فيه. والنَّقير: نُكتة في ظَهر النَّواة. والنَّقير: أصلُ شجرةٍ يُنقَر ويُنْبَذُ فيه. وهو الذي جاءَ النَّهْيُ فيه. وفلانٌ كريم النَّقِير، أي الأصل، كأنَّه المكانُ الذي نُقِر عنه حَتَّى خَرَج منه. وقولهم: دَعَاهُم النَّقَرَى: أن يَدعُوَ جماعة ويدعَ آخَرين من لُؤمِه. وهو قياسٌ صحيح، لأنَّه لا يُنادِيهِمْ أجمع، لكنْ يأتي* المَحفِلَ فيُوحِي  إلى واحدٍ كأنَّه ينقُره، أو ينقُره بيده ليقومَ معه. والنَّاقور: الصُّور الذي يَنفُخ فيه المَلَكُ يومَ القيامة، وهو يَنقُر العالَمِينَ بقَرْعِهِ.
ومن الباب: نقَّرت عن الأمر، إذا بحثْتَ عنه.
ومما شذَّ عن الأصل قولهم: أنْقَرَ عن الشَّيء إنقاراً: أقْلَعَ. وفي الحديث: "ما كان الله لِيُنْقِرَ عن قاتِلِ المؤمن"، كأنَّه لا يُقلِع عن تعذيبه. قال:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ([18]) *
(نقز)  النون والقاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على دقة([19]) وخفّة وصِغَر. منه النَّقْز: الوَثْب. ونواقز الظَّبْي: قوائِمُه. ونَقَزُ النّاسِ: أرذالُهم. والنَّقَز: الرَّجُل الرَّدِيّ والنُّقَاز: داءٌ يأخذ الغنم فيَقْلَقُ عنه ولا يستقِرّ. والنَُّقَّاز: صِغار العَصافِير.
(نقس)  النون والقاف والسين أصَيلٌ يدلُّ على لَطْخ شيءٍ بشيء غير حَسَن. ونَقَسته: عِبْته، كأنَّك لطَخْتَه بشيءٍ قبيح. وأصلُه نِقْس المِداد، والجمع أنقاس.
(نقش)  النون والقاف والشين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على استخراج شيءٍ واستيعابِه حَتَّى لا يُتركَ منه شيء؛ ثم يقاس ما يقاربه. منه نَقْش الشَّعَْر بالمِنقاش وهو نَتْفُه. ومنه المناقَشة: الاستقصاء في الحساب حَتَّى لا يُتركَ منه شيء. وفي الحديث: "مَن نُوقِشَ في الحساب عُذِّبَ". ويقال: شَجَّةٌ منقوشةٌ: تُنقَشُ منها العظام، أي تُستَخرَج. ويقال: نقَشْتُ مَرْبِضَ الغَنَم: نقَّيتُه من الشَّوْك. والنَّقيش: المتاع المتفرِّق، كأنَّه انتُقِشَ بعضُه من بعض، أي فارق بعضُه بعضاً. ومن الباب: نقْشُ الشَّيء: تحسينه، كأنَّه ينقُشُه، أي يَنفِي عنه معايِبَه ويحسِّنُه.ثم يستعار هذا فيقال: نقشت العِذْق([20]). وهو أنْ تَضرِبَه بالشَّوك حتى يُرْطِبَ. ويقولون: جادَ ما انتقَشْتَ هذا، أي ما اختَرْتَه. وهذا نَقِيشُ هذا، أي مثلُه. وما للهِ([21]) ضِدٌّ ولا نَقِيش، أي ما له مَن يماثِلُه في صورتِه ونَقْشِه.
(نقص)  النون والقاف والصاد كلمةٌ واحدة، هي النَّقْص: خِلاف الزيادة. ونَقَصَ الشيءُ، ونَقَصْتُه أنا، وهو مَنْقوص. والنَّقيصَة: العَيب؛ يقال ما به [نقيصةٌ، أي] شيء ينقُص. ومَرجِعُ البابِ كلِّه إلى هذا.
(نقض)  النون والقاف والضاد أصلٌ صحيح يدلُّ على نَكْثِ شَيء، وربما دلَّ على معنىً من المعاني على جنسٍ من الصَّوت. ونَقَضْتُ الحبلَ والبِناءَ. والنَّقيض: المنقوض، ولذلك يقال للبعير المهزول نِقْضٌ، كأنَّ الأسفارَ نَقَضَتْه؛ وجمعه أنقاض. والمُنَاقَضَة في الشِّعر من هذا، كَأنَّه يريد أن ينقُضَ ما أَرَّبَهُ صاحبهُ. ونَقْضُ العَهدِ منه أيضاً. والنِّقْض: مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض([22]) إذا أردتَ أن تُخرِجَها. نَقضْتُها نقضاً. وانتقضت القَرْحة، كأنَّها كانت تلاءمت ثم انتقَضَت.
أمَّا الصَّوت فيقال لصوتِ المَفاصل نَقِيضها؛ وهو قريبٌ من الأوّل، لأنَّها كأنّها تَنْتَقِض فيسمع لها صوتٌ عند ذلك. وأنقَضَت الدَّجاجة: صوَّتت. والإنقاض: زجر القَعود. قال:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ([23]) *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ([24])يقول: سَرَقتُ بعيرَها التي كانت تُقرقِر به وتركتُ لها بَكْراً تُنْقِضُ به.
(نقط)  النون والقاف والطاء أُصيلٌ يدلُّ على نُكتةٍ لطيفةٍ في الشيء. يقال للقطعة من النَّخْل: نُقْطة. ويقال: إنَّه تشبيهٌ في القِلَّة بالنُّقطة.
(نقع)  النون والقاف والعين أصلانِ صحيحان: أحدهما يدلُّ على استقرارِ شيءٍ كالمائعِ في قراره، والآخر على صوتٍ من الأصوات.
فالأوّل نَقَع الماء في مَنْقعه: استقرّ. واستَنْقع الشيءُ في الماء. والنَّقُوع: ما نُقِع في الماء، كدواءٍ([25]) أو نبيذ. والمِنْقَع ذلك الإناء. والمِنْقَع([26]) كالقُدَيرة للصَّبيّ يُطرح فيه اللَّبن ويُطعَمه. ويقال له مِنْقَع البُرَم، ويكون من حجارة. والنَّقيع: شراب* يتَّخَذ من زَبيب، كأنَّ الزَّبيب يُنقَع لـه. والنَّقِيع: الحَوْض يُنقَع فيه التَّمر. والنَّقِيع والنَّقْع: الماء الناقع. وماءٌ ناقعٌ كالنَّاجع، كأنَّه استقرَّ قرارَه فكَسَر الغُلَّة. وكذلك النَّقُوع. والنَّقيع: البئر الكثيرة الماء. ونَقْع البئر الذي جاء في الحديث: ماؤها، كأنها قرارٌ له. والأنقوعة: وَقْبَةُ الثَّرِيد. وقولهم: "هو شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ"، أي مُعاوِدٌ للأمر مرَّةً بعد مرة. كذا يقولون، ووجهه عندنا أنَّ الطَّائر الحَذِر لا يَرِدُ المَشارِعَ حذَراً على نَفْسه، لكنَّه يأتي المناقع يَشْرَبُ ليَسْلَم؛ وكذلك الرّجُل الكيِّس الحَذِر، لا يتقحَّمُ إلاَّ مواضعَ السَّلامةِ في أُموره. والنَّقيعة: المحض من اللَّبن. فأمَّا النقيعة فقال قومٌ: ما يُحْرَزُ من النَّهْب قبل القَسْم. قال الشاعر:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ([27])ويقال: بل النَّقيعة: الطَّعام يُتَّخَذ للقادم من السفر، كأنّه إذا أُعِدّ لـه فقد نقع أي أُقِرّ. وهذان الوجهان أحسَنُ ما قيل في ذلك، لأنَّهما أقْيَس. ويقولون: النَّقيعة: الجَزُور تُنقَع عَن عدّة إبل، كالفَرَعةِ تُذبَح عن غَنَم.
وأمَّا الأصل الآخر فالنَّقيع: الصُّرَاخ، وهو النَّقْع أيضاً. ونقَعَ الصوتُ: ارتفَعَ. قال:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ([28])ويقال: النَّقع: صوت النّعامة. والنّقَّاع: الرَّجُل يَتكثَّر بما ليس عنده، كأنه يَصيح به.
وأمَّا قولهم: انتُقعَ لونُه، فهو من الإبدال، والأصل امْتُقعَ، وقد  ذَكَر [نا] هُ.
--------------ـــ
([1])  التكملة من المجمل.
([2])  في الجمهرة (3: 164).
([3])  في الأصل: "وكأن".
([4]) البيت للمفضل النكري، كما في اللسان (محق) الأصمعيات 54، وهو في المجمل (محق، نقل) بدون نسبة. وقد سبق في (محق).
([5]) فيما سبق: "يقلب صعدة".
([6]) في الأصل: "ونقيب"، صوابها من المجمل.
([7]) في الأصل: "الضعيف"، تحريف. وفي المجمل: "يفعله اللئام لئلا يدل عليهم الأضياف بصوته".
([8]) في الأصل: "الخوف"، صوابه في المجمل واللسان. وزاد في اللسان: "ورأسها من داخل".
([9]) لدريد بن الصمة، في اللسان (نقب) وأمالي القالي (2: 161) والبيان (1: 107) والأغاني
(13: 130).
([10]) لأوس بن حجر في ديوانه 3 واللسان (نقب، أقط).
([11]) في الأصل: "ومعينهم"، صوابه في المجمل واللسان.
([12])  في الأصل: "النقب".
([13])  في الأصل: "نقحت عن العصا".
([14])  في الأصل: "وتنقح"، تحريف، وأثبت ما في المجمل.
([15])  التكملة من المجمل.
([16])  في المجمل: "اغتبته وعبته".
([17])  منقر، كمنبر، ومنقر أيضاً بضم الميم والقاف.
([18]) لذؤيب بن زنيم الطهوي، في اللسان (نقر) وإصلاح المنطق 259، 480 ونوادر أبي زيد 119. وصدره:
* لعمرك ما ونيت في ود طيء *
          ورواية النوادر: "عن شيء عناني".
([19]) في الأصل: "رق".
([20])  في الأصل: "الغدق".
([21])  في الأصل: "ما له"، صوابه من المجمل.
([22]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "منتقض الأرض من الكمأة".
([23]) في الأصل: "الأنقاض والقرقرة"، صوابه في المجمل واللسان.
([24]) الرجز لشظاظ الضبي اللص، كما في اللسان (نقض). ورواية اللسان: "عجوز من نمير"، ورواية الأصل تطابق رواية المجمل.
([25])  في الأصل: "لدواء"، وأثبت ما في المجمل.
([26])  ويقال منقعة أيضاً، كما في المجمل واللسان.
([27])  لمهلهل في اللسان (قدر، نقع، قدم)، كما سبق في حواشي (قدم) حيث أنشد البيت من قبل.
([28]) للبيد في ديوانه 15 طبع 1881 واللسان (نقع).

ـ

### Türkçe

(باب **النون** و**القاف** وما يثلثهما)

(**نقل**)  **النون** ve**القاف** ve**اللام**: Bir şeyin bir yerden bir yere dönüştürülmesine delâlet eden sahih bir asıldır; sonra bundan dallandırılır. Denir ki: Onu taşıdım; onu taşırım; taşıma. Ve at, ayaklarını taşıdı (adım attı) taşıma ile. [Ve bir at] **مِنْقَل**: ayakların taşınması (adım atması) hızlı olan. Ve yarıklardan **المُنقِّلَة**: ondan kemiklerin döşeğinin taşındığı (yerinden oynatıldığı) olan. Ve **النُّقْل**: içenin içkisi üzerine yediği şey. İbn Düreyd derdi: o fetha iledir ve damme edilmez; insanlar onu damme ile söylerler. Ve **النَّقَل** (kafın fethasıyla): küçük taşlardan, söküldüklerinde kalan şey; çünkü onlar taşınır. Ve **النَّقيل**: yol; çünkü onu ancak yer değiştiren (geçip giden) kimse tutar. Ve **المَنْقَلة**: konak (menzil). Ve yürüyüşten bir tür; ona **نَقِيل** denir; o, o kıyastır; sanki o, yürüyüşe devamlılıktır. Ve **المُنَقَّل**: eskiyen mest; çünkü yürüyen onun üzerinde geçer (yer değiştirir) ta ki delininceye kadar. Ve aynı şekilde devede **النَّقَل**: mestine isabet eden bir hastalık; böylece delinir. Ve onun mestinin yamandığı yamalar: **النَّقائِل**.

Ve babdan **المُناقَلَة**: hadisi veya inşadı karşılıklı gözden geçirme; sanki sen sözünü ona taşıdın ve o da sözünü sana taşıdı. Ve **النِّقَال**: develerin içmesi, sonra bırakılması, sonra suya dönüp içmesi; bu onlara yapılmaz, fakat onu kendileri yapar. Ve derler ki: **النَّقْلة**: kamış (mızrak sapı). Ve şöyle inşad ederler:
يُقَلْقِلُ نَقْلةً جَرْدَاء فيها *** نَقيع السُّمِّ أو قَرنٌ مَحِيقُ
Ve meşhur olan: "يُقلقل **صَعْدة**".

(**نقم**)  **النون** ve**القاف** ve**الميم**: bir şeyin inkârına ve ayıplanmasına delâlet eden küçük bir asıldır. Ve ona karşı kızdım: ona karşı inkâr ettim fiilini. Ve azaptan ve intikamdan **النِّقْمة**: sanki onu inkâr etti de onu cezalandırdı. Ve onların nefse **نقيمة** demeleri ve “o, **ميمون النَّقيمة**” (kızgınlığı uğurlu) demeleri ancak ibdâldendir; asıl **نَقِيبَة**’dir.

(**نقه**)  **النون** ve**القاف** ve**الهاء**: hastalıktan iyileşmeye delâlet eden bir kelimedir; sonra ödünç alınır. Ve hastalıktan iyileşti: ayıldı; o hâlde o **نَاقِهٌ**’dir. Ve derler ki: hadisi anladı, “anladı” gibi; kafın kesresiyle; onu birinciden ayırmak için. Kıyas birdir; çünkü onu anladıysa onda şüpheden iyileşmiştir. Lihyânî dedi: denir ki: “Bana işitmeni **أنْقِهْ**”, yani onu bana ver; sanki diyor ki: ta ki söylediğimi anlayasın. Ve bize ulaştı ki Medine ehli istifhamı **الاستِنْقاه** diye adlandırırlar.

(**نقي**)  **النون** ve**القاف** ve illetli harf: temizlik ve hâlislik üzerine delâlet eden bir asıldır. Ondan: şeyi arıttım: onu, onu bulandırandan arıtma ile arıttım. Ve aynı şekilde denir: şeyi seçtim; sanki sen onun en iyisini ve en hâlisini aldın. Ve **النُّقَاوة**: bir şeyden seçtiğinin en iyisi. Ve **النَّقَاة**: denildiği üzere kötü olan; sanki o seçildi de atıldı. Ve bazısı dedi: her şeyin **نَقاة**’si: kötüsüdür; hurma hariç; çünkü onun **نَقَاتَه**’si seçkinidir.

Ve babda **النِّقْيُ**: kemiklerin iliği; hâlisliği ve temizliği sebebiyle adlandırıldı. Ve semiz koyundan ve başkasından gözün iç yağ tabakasına: **النِّقْي** denir. Ve bir dişi deve: iliği yok (semiz değil). Dedi ki:
حاموا على أضيافهم فشوَوْا لهم *** من لحم مُنْقيةٍ ومن أكبادِ
Ve Ferrâ ise zannetti ki **الأنقاء**: iliği olan her kemiktir. Bu sahih olursa, o, Arapların bir şeyi, ona komşu olduğunda, başkasının adıyla adlandırması üzerinedir.

(**نقب**)  **النون** ve**القاف** ve**الباء**: bir şeyde açmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Duvarı deldi; onu deler; delme. Ve baytar, hayvanın göbeğini deler ki ondan su çıkarsın. Ve o demir parçası **مِنْقب**’dir. Ve **كلبٌ نقيبٌ**: gırtlağı delindi ki sesi zayıflasın; onu alçaklar yapar; ta ki misafir onun sesini işitmesin. Ve **النَّاقِبة**: yandan çıkan, içe saldıran bir yara. Ve devenin mest’i delindi: delik olarak yırtıldı. Ve **النُّقْبة**: uyuzun görünen ilk başlangıcı. Çoğulu **نُقَب**. Dedi ki:
مُتَبَذِّلاً تبدو محاسِنُه *** يَضَع الهِناءَ مواضع النُّقْبِ
Ve kıyası sahihdir; çünkü o, deriyi delen bir şeydir. Ve babdan: **النِّقاب**: işlerin âlimi; sanki onların üzerinde araştırdı da onları çıkardı; yahut onlara dair âlim, onlardan araştıran. Dedi ki:
مليحٌ نجيحٌ أخو مأْقِطٍ *** نِقابٌ يحدِّث بالغائبِ
Ve **النَّقب** ve**المَنْقَبة**: dağdaki yol; hepsi tek bir kıyastır. Ve beldelerde araştırdılar: yürüdüler. Aslı, geçitlerde yürüyüştür: yollar. Ve **النَّقيب**: kavmin nakîbi: onların şahidi ve kefili. Manası ve **النِّقاب** (âlim) manası birdir; çünkü o, onların işlerini araştırır; yahut sırları araştırdığı gibi deler. Ve **المَنْقَبَة**: kerim fiil; kıyası sahihdir; çünkü o, şöhret bulmuş güzel bir şeydir; sanki ondan araştırıldı.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: kadının **نِقاب**’ı. Ve falanı **ناقَبْتُ**: ona ansızın rastladım. Ve **النُّقْبة**: içinde bağcığı olan, izar gibi bir elbise; fakat kuşak değildir.

Renge gelince ona **النُّقْبة** denir; ve o, **حسن النُّقْبة**’dir, yani renk. Ve mümkündür ki birincidendir; sanki ondan bir şey araştırıldı da bir şey ortaya çıktı.

(**نقث**)  **النون** ve**القاف** ve**الثاء**: bir şeyi bir şeyle karıştırmaya ve onu taşımaya delâlet eden sahih bir kelimedir. Evimde olanı tümüyle **نَقَثَ**: hepsini taşıdı. Ve sözlerini **نَقّثوا**: onu karıştırdılar; yemek karıştırıldığı gibi. Ve çıktı, **ينقِّث**: ayaklarını taşımada (adım atmada) hızlanır. Ve kemiği **نَقَثتُ**: içindeki iliği çıkardım.

(**نقح**)  **النون** ve**القاف** ve**الحاء**: bir şeyi bir şeyden ayıklamana delâlet eden sahih bir asıldır. Sopayı **نَقَّحت**: ondan budaklarını temizledim. Ondan: **شِعرٌ مُنَقَّحٌ**, yani araştırılmış, onda uygun olmayan şey atılmış. Ve kemiği **نَقَحت**: iliğini çıkardım.

(**نقخ**)  **النون** ve**القاف** ve**الخاء**: bir şeyi vurup çarpmaya delâlet eden bir kelimedir. Ve **ماءٌ نُقَاخٌ**: soğuk tatlı su; sanki soğukluğuyla susuzluğu **ينقَخ** eder, yani onu vurur. Ve **النَّقْخ**: beynin üzerinden başı delmek.

(**نقد**)  **النون** ve**القاف** ve**الدال**: bir şeyi ortaya çıkarmaya ve onun belirginleşmesine delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: toynakta **النَّقَد**, o da onun soyulmasıdır. **حافرٌ نَقِدٌ**: soyulmuş. Ve azı dişinde **النَّقَد**: onun kırılmasıdır; bu, onun etinin ondan açığa çıkmasıyla olur.

Ve babdan: dirhemi **نَقْد** etmek; bu, onun iyiliğinde veya başka şeyde hâlinin açığa çıkarılmasıdır. Ve **درهمٌ نَقْدٌ**: tartısı tam, iyi; sanki hâli açığa çıkarıldı da bilindi. Ve kirpiye **الأنْقد** denir. Derler ki: “Falan, **بلَيْلَةِ أنْقد** geceledi”; bütün gecesini yürüyerek geçirdiğinde. Ve o, o kıyastır; çünkü sanki o, karanlık ondan gidinceye kadar yürür. Ve derler ki: **الشَّيْهَمَ** bütün gece uyumaz. Ve Araplar der: falan, şeye **يَنْقُد** etmeyi sürdürdü; eğer ona bakmayı sürdürdüyse.

Ve babdan şâz olan: **النَّقَد**: küçük koyunlar; onunla, neredeyse büyümeyen cılız çocuk benzetilir.

(**نقذ**)  **النون** ve**القاف** ve**الذال**: bir şeyi kurtarmaya delâlet eden sahih bir asıldır. Ve onu ondan **أنقذتُ**: onu kurtardım. Ve **فرسٌ نقيذٌ**: başka bir kavimden alınmış; ve atlar **نقائذ**. Ve kurtardığın her şey **نَقَذٌ**’dür.

(**نقر**)  **النون** ve**القاف** ve**الراء**: bir şeyi vurmaya, ta ki onda bir çukur oluşsun; sonra onda genişletilir.

[Ondan] kuşun gagası; çünkü onunla şeyi gagalar, ta ki onda iz bıraksın. Ve değirmeni **بالمنقار** ile deldim; o, o demir parçadır.

Ve babdan: işi araştırdım, ta ki onu bildim; bu, onu arayıp araştırmandır; sanki onu bilmen, onda bir delmedir. Ve adamı **نقرت**: onu ayıpladım; sanki sen bir şeyle vurdun da onda iz bıraktın. Ve bir kadın kocasına dedi: “Beni **بَنِي نَظَرَى**’ya uğrat ve beni **بَنَاتِ نَقَرَى**’ya uğratma”; yani beni bana bakan erkeklere uğrat; beni beni çekiştiren kadınlara uğratma. Ve **النُّقرة**: sel suyunun kaldığı yer; sanki o, delme ile delinmiş de çukurlaşmış. Ve **المناقِرَ**’in teki **منْقر**’dir; onlar, başları dar küçük kuyulardır; sanki yerde delme ile delinmişlerdir. Ve ensenin **نُقْرة**’si: ondaki çukurluktur. Ve **النَّقير**: çekirdeğin sırtındaki nokta. Ve **النَّقير**: bir ağacın kökü; oyulur ve içinde şıra yapılır. Ve o, içinde nehiy gelen şeydir. Ve falan **كريم النَّقِير**’dir; yani asıl; sanki o, ondan oyulup çıkarılan yerdir, ta ki ondan çıktı. Ve onların “Onları **النَّقَرَى** çağırdı” sözü: bir topluluğu çağırıp başkalarını çağırmamasıdır; alçaklığından. Ve o, sahih bir kıyastır; çünkü onları tümünü çağırmaz; fakat meclise gelir de birine fısıldar; sanki onu gagalar; yahut eliyle onu dürter ki onunla kalksın. Ve **النَّاقور**: kıyamet günü meleğin üflediği sûrdur; o, vurmasıyla âlemleri vurur.

Ve babdan: işi **نقَّرت**; eğer onu araştırdıysan.

Ve asıldan şâz olanlardan onların sözü: bir şeyden **أنْقَرَ** etmek, **إنقاراً**: vazgeçti. Ve hadiste: “Allah, müminin katilinden **لِيُنْقِرَ** olacak değildir”; sanki onu azap etmekten vazgeçmez. Dedi ki:
* وما أنا عن أعداءِ قومي بمُنْقِرِ *

(**نقز**)  **النون** ve**القاف** ve**الزاء**: inceliğe, hafifliğe ve küçüklüğe delâlet eden küçük bir asıldır. Ondan **النَّقْز**: sıçrama. Ve ceylanın **نواقز**’i: ayakları. Ve insanların **نَقَزُ**’u: aşağılıkları. Ve **النَّقَز**: kötü adam. Ve **النُّقَاز**: koyunu tutan bir hastalık; ondan dolayı çalkalanır ve yerinde durmaz. Ve **النَُّقَّاز**: küçük serçeler.

(**نقس**)  **النون** ve**القاف** ve**السين**: güzel olmayan bir şeyle bir şeyi lekelemeye delâlet eden bir asıldır. Onu **نَقَسته**: onu ayıpladım; sanki onu çirkin bir şeyle lekeledin. Aslı **نِقْس المِداد**’dır; çoğulu **أنقاس**.

(**نقش**)  **النون** ve**القاف** ve**الشين**: bir şeyi çıkarmaya ve onu bütünüyle tüketmeye, ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın; sonra ona yakın olan kıyas edilir; delâlet eden sahih bir asıldır. Ondan: **نَقْش** kılın **بالمِنقاش** ile; o, onun yolunmasıdır. Ondan **المناقَشة**: hesapta ince eleyip sık dokuma; ta ki ondan hiçbir şey bırakılmasın. Ve hadiste: “Hesapta **نُوقِشَ** edilen azap görür.” Ve denir: **شَجَّةٌ منقوشةٌ**: ondan kemikler oyulur; yani çıkarılır. Ve denir: koyunun yatma yerini **نقَشْتُ**: onu dikenden temizledim. Ve **النَّقيش**: dağınık eşya; sanki onun bir kısmı bir kısmından oyulup çıkarıldı; yani bir kısmı bir kısmından ayrıldı. Ve babdan: bir şeyin **نقْشُ**’u: onu güzelleştirmek; sanki onu oyuyor; yani ondan kusurlarını gideriyor ve onu güzelleştiriyor. Sonra bu ödünç alınır da denir: hurma salkımını **نقشت**. O, onu dikenle dövmendir; ta ki olgunlaşsın. Ve derler ki: “Bunu **انتقَشْتَ** ne iyi”; yani onu seçtin ne iyi. Ve bu, bunun **نَقِيشُ**’idir; yani onun benzeridir. Ve Allah’ın ne zıddı vardır ne de **نَقِيش**; yani suretinde ve nakşında ona benzeyen yoktur.

(**نقص**)  **النون** ve**القاف** ve**الصاد**: tek bir kelimedir; o da **النَّقْص**: artmanın zıddı. Şey eksildi; ve ben onu eksilttim; ve o **مَنْقوص**’tur. Ve **النَّقيصَة**: ayıp; denir: onda **نقيصةٌ** yok; yani eksilten bir şey yok. Babın tümünün dönüşü buna göredir.

(**نقض**)  **النون** ve**القاف** ve**الضاد**: bir şeyi bozup çözmeye delâlet eden sahih bir asıldır; bazen de ses cinsinden bir mânaya delâlet eder. İpi ve binayı **نَقَضْتُ**. Ve **النَّقيض**: bozulmuş olan; bu yüzden zayıf deveye **نِقْضٌ** denir; sanki yolculuklar onu bozdu; çoğulu **أنقاض**. Ve şiirde **المُنَاقَضَة** bundandır; sanki o, arkadaşının kurduğunu bozmak ister. Ve ahdi bozmak da ondandır. Ve **النِّقْض**: yerden mantarı çıkarmak istediğinde, yerin mantardan bozulup kaldırılan kısmı. Onu **نَقضْتُ**: bozma ile. Ve yara **انتقضت**: sanki kaynaşmıştı da sonra bozuldu.

Sese gelince: eklemlerin sesine onların **نَقِيض**’i denir; o, birincisine yakındır; çünkü sanki onlar bozulur da o sırada onlardan bir ses işitilir. Ve tavuk **أنقَضَت**: ses çıkardı. Ve **الإنقاض**: çökmüş deve yavrusunu sürmek (azarlamak). Dedi ki:
ربَّ عجوزٍ من أُناسٍ شَهْبَرَهْ *** عَلَّمْتُها الإنقاضَ بَعْدَ القَرْقَرَهْ
Diyor ki: onun, onunla gürleyen devesini çaldım ve ona, onunla **تُنْقِضُ** edeceği bir genç deve bıraktım.

(**نقط**)  **النون** ve**القاف** ve**الطاء**: şeyde ince bir noktaya delâlet eden küçük bir asıldır. Hurma ağaçlarından parçaya **نُقْطة** denir. Ve denir: o, azlıkta nokta ile benzetmedir.

(**نقع**)  **النون** ve**القاف** ve**العين**: iki sahih asıldır: biri, sıvı gibi bir şeyin kararında yerleşmesine delâlet eder; diğeri seslerden bir sese.

Birincisi: su, **مَنْقعه**’ında **نَقَع** etti: yerleşti. Ve şey suda **استَنْقع** etti. Ve **النَّقُوع**: suda ıslatılan şey; ilaç veya nebiz gibi. Ve **المِنْقَع**: o kaptır. Ve **المِنْقَع**: çocuğa küçük tencere gibi; içine süt konur ve ona yedirilir. Ona **مِنْقَع البُرَم** denir; taşlardan olur. Ve **النَّقيع**: kuru üzümden yapılan içecek; sanki kuru üzüm onun için ıslatılır. Ve **النَّقِيع**: hurmanın ıslatıldığı havuz. Ve **النَّقِيع** ve**النَّقْع**: yerleşmiş su. Ve **ماءٌ ناقعٌ**: **النَّاجع** gibi; sanki kararına yerleşti de harareti kırdı. Ve aynı şekilde **النَّقُوع**. Ve **النَّقيع**: suyu çok kuyu. Ve hadiste gelen kuyunun **نَقْع**’ı: onun suyu; sanki o, onun kararıdır. Ve **الأنقوعة**: tiridin çukuru. Ve onların “O, **شَرَّابٌ بِأَنْقُعٍ**” sözü: bir işe defalarca dönen; böyle derler. Bizce onun yönü: ürkek kuş, kendisi için korkudan su başlarına varmaz; fakat içip selâmet bulmak için su birikintilerine gelir; aynı şekilde akıllı, ihtiyatlı adam da işlerinde ancak selâmet yerlerine atılır. Ve **النَّقيعة**: sütün safı. **النقيعة**’ya gelince, bir kavim dedi: taksimden önce yağmadan elde edilip korunan şey. Şair dedi ki:
إنَّا لنضرِبُ بالسُّيوف رؤوسَهُمْ *** ضَرْبُ القُدَارِ نَقِيعَةَ القُدَّامِ
Ve denir: bilakis **النَّقيعة**: yolculuktan gelen için yapılan yemektir; sanki o, onun için hazırlandığında **نقع** etti; yani yerleştirildi. Bu iki vecih, bunda söylenenin en iyisidir; çünkü ikisi daha kıyaslıdır. Ve derler ki: **النَّقيعة**: bir deve sürüsü sayısınca, onlar adına ıslatılan (hazırlanan) deve; koyun adına kesilen **الفَرَعة** gibi.

Diğer asla gelince: **النَّقيع**: çığlık; o da **النَّقْع**’dır. Ve ses **نقَع** etti: yükseldi. Dedi ki:
فمتَى يَنْقَعْ صُرَاخٌ صادقٌ  *** يَحلِبُوها ذاتَ جَرسٍ وزَجَلْ
Ve denir: **النَّقع**: devekuşunun sesi. Ve **النّقَّاع**: yanında olmayanla çokluk taslayan adam; sanki onunla bağırır.

Ve onların “rengi **انتُقعَ** etti” sözüne gelince: o, ibdâldendir; asıl **امْتُقعَ**’dır; onu zikrettik.
