# نقض — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D8%B6/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نقض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B6.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: نقض

ق ض ن
نقض
استعمل منه : ( نقض ) .
نقض : قال الليث : النَّقْضُ : إفسادُ ما أَبرمْتَ من عقدٍ أو بِناءٍ ، والنِّقْضُ : اسمُ البناءِ المنقوضِ إذا هُدِمَ ، والنِّقْضُ والنِّقْضَةُ هما الجملُ والناقةُ اللذان قد هزلتهما الأسفارُ وأَدْبَرَتْهُما ، والجميعُ الأنقاض .
وأنشد لرؤبة :
إِذا مَطَوْنا نِقْضَةً أَوْ نِقْضا
وقال الآخر :
إِني أَرى الدهرَ ذا نَقْضٍ وإِمْرَا
أي : ما أمَرَّ عاد عليه فنقضه ، وكذلك المناقضة في الشعر ينقضُ الشاعرُ الآخر ما قاله الأول ، والاسم النَّقيضة وتجمع على النقائض ، ولهذا قالوا نقائض جريرٍ والفرزدق ، قال : والنِّقْضُ مُنْتَقَضُ الكمأة من الأرض إذا أرادت أن تخرج نقضتْ وجه الأرض نقضاً فانتقضتِ الأرض .
وقال الشاعر :
كأن الفُلانِيّاتِ أنقاضُ كمأةٍ
لأول جانٍ بالعصا يستثيرُها
ويقال : انتقضَ الجُرح بعد البُرْء ، وانتقضَ الأمر بعد التِئامِه وانتقضَ أمرُ الثَّغر وغيره .
وقال الله عزَّ وجلَّ : ( صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنكَ وِزْرَكَ الَّذِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَنقَضَ ظَهْرَكَ ) ( الشرح : 2 ، 3 ) .
قال الفراء في التفسير عن الكلبي : أثقلَ ظهرك .
قال أبو منصور : وقال نحو ذلك مجاهد وقتادة ، والأصل فيه أن الظهر إذاأثقله حِمله سُمع له نقيضٌ أي صوت خفيٌّ وذلك عند غاية الإثقال ، فأخبر الله عزّ وجلّ أنه غفر لنبيِّه أوزاره التي كانت تراكمت على ظهره حتى أوْقرته ، وأنها لو كانت أثقالاً حُملت على ظهره لسُمع لها نيضٌ أي صوتٌ ، وكل صوت لمِفصلٍ أو إصبعٍ أو ضلعٍ فهو نقيضٌ وقد أنقضَ ظهر
فلان إذا سُمع له نقيضٌ ، ومنه قوله :
وحُزن تُنْقِضُ الأضلاع منه
مُقيم في الجوانح لن يزولا
وقال الليث : نقيضُ المِحْجَمةِ صوتُها إذا شدَّها الحجّام بمصِّه ، يقال : أنقضتِ المحجمةُ وأنشد :
زَوَى بين عَيْنَيْهِ نقيضُ المحاجِمِ
وقال أبو زيد : أنقضتُ إنقاضاً بالمَعْزِ إذا دعوته .
وقال أبو عبيد : أنقضَ الفرخ إنقاضاً إذا صأَى صَئِيّاً ، وأنقضَ الرَّحل إنقاضاً إذا أطَّ أطِيطاً .
وقال ذو الرُّمة :
كأَنَّ أصواتَ مِن إيغالهنّ بنا
أوخرِ الْمَيسِ إنقاضُ الفَرارِيج
هكذا أفادَنِيهِ المنذري عن أبي الهيثم ، وفيه تقديمٌ وتأخيرٌ أراد كأَن أصوات أواخر الميسِ إنقاضُ الفراريج من إيغال الرّواحل بنا ، أي : من إسراعها السير بنا .
وقال الليث : أنقضتُ بالحمار إذا ألصقت طرف لسانك بالغارِ الأعلى ثم صوَّتَّ بحافتيه من غير أن ترفع طرفه عن موضعه ، وكذلك ما أشبهه من أصوات الفراريج والرِّحال .
قال : والنَّقّاض الذي ينقضُ الدِّمقس وحرفته النِّقاضة .
قال أبو منصور : وكذلك النَّكاثُ ، وحرفته النَّكاثة وما نُقض من ثوب صوف أو إبريسيم فهو نِقضُ ونِكثٌ ، وجمعها أنقاضٌ وأنكاثٌ سماع من العرب .
وقال الليث : النُّقَّاضُ : نباتٌ ، وتَنَقَّضَتْ عظامه : إذا صَوَّتَتْ .
وفي ( نوادر الأعراب ) : نَقَّضَ الفرسُ ورَفَّضَ إذا أدلى ولم يستحكم إنعاظهُ ومثله سَيَأَ وشَوَّلَ وأسابَ وسَبَّح وانساحَ وقاش وسمَّل ورَوَّل .

### Türkçe

ق ض ن
**نقض**
Ondan kullanılan: (**نقض**).

**نقض**: Leys dedi: **النَّقْضُ**: bir akit veya bina’dan sağlamlaştırdığın şeyi bozmandır; **النِّقْضُ**: yıkıldığı zaman bozulmuş binanın adıdır; **النِّقْضُ** ve **النِّقْضَةُ**: seferlerin zayıflattığı ve geriye düşürdüğü deve ile dişi devedir; hepsi **الأنقاض**’dır.

Rü’be’ye ait olarak inşad etti:
Eğer bir **نِقْضَةً** yahut bir **نِقْضا** dürüp götürdükse

Bir başkası dedi:
Şüphesiz ben zamanı, **نَقْضٍ** ve **إِمْرَا** sahibi görüyorum

Yani: her ne acılaştırdıysa ona geri döndü de onu bozdu; şiirde **المناقضة** da böyledir: şair, birincinin söylediğini diğer şair bozar; isim **النَّقيضة**’dir ve **النقائض** üzerine cem‘ edilir; bunun için **نقائض جريرٍ والفرزدق** dediler. Dedi: **النِّقْضُ**: yerden mantarın sökülüp çıkarılmasıdır; çıkmak istediği zaman yerin yüzünü bir bozma ile bozar da yer bozulup kabarır.

Şair dedi:
Sanki falan kadınlar, bir mantarın **أنقاضُ**’ıdır,
İlk toplayanın, değnekle onu kışkırtıp çıkarması için.

Ve denilir: yara, iyileşmeden sonra **انتقضَ**; iş, birleşmesinden sonra **انتقضَ**; sınırın işi ve başkası **انتقضَ**.

Aziz ve celil Allah dedi: (**صَدْرَكَ وَوَضَعْنَا عَنكَ وِزْرَكَ الَّذِى** (sallallahu aleyhi ve sellem)
1764 **أَنقَضَ ظَهْرَكَ**) (Şerh: 2, 3).

Ferrâ, tefsirde Kelbî’den: “Sırtını ağırlaştırdı” dedi.

Ebû Mansûr dedi: Mücâhid ve Katâde de buna yakın söyledi; aslı şudur ki: sırt, yükü onu ağırlaştırdığı zaman, ona bir **نقيضٌ** yani gizli bir ses işitilir; bu, ağırlaştırmanın nihayetinde olur. Böylece Allah azze ve celle, peygamberinin sırtı üzerinde birikip onu ağırlaştırmış olan günahlarını bağışladığını haber verdi; eğer onlar, sırtı üzerinde taşınan ağırlıklar olsaydı, onlara bir **نيضٌ** yani bir ses işitilirdi. Mafsalın yahut parmağın yahut kaburganın her sesi **نقيضٌ**’dur; falanın sırtı **أنقضَ**: ona bir **نقيضٌ** işitildiği zaman. Ondandır, sözü:
Ve bir hüzün ki ondan kaburgalar **تُنْقِضُ**
Göğüs boşluklarında yerleşik; asla gitmeyecektir.

Leys dedi: **نقيضُ المِحْجَمةِ**: hacamatçı onu emişiyle sıktığı zaman onun sesidir; denilir: **أنقضتِ المحجمةُ**. Ve inşad etti:
İki gözünün arasında, **نقيضُ المحاجِمِ** büzdü.

Ebû Zeyd dedi: Keçi ile, onu çağırdığım zaman **أنقضتُ** **إنقاضاً**.

Ebû Ubeyd dedi: Yavru kuş, **صأَى** ile ötüş ötüşü ötüşlediği zaman **أنقضَ** **إنقاضاً**; semer, **أطَّ** ile gıcırdadığı zaman **أنقضَ** **إنقاضاً**.

Zü’r-Rumme dedi:
Sanki onların bizi süratle götürmelerinden,
Ya da devenin arka taraflarının, civcivlerin **إنقاضُ**’ı.

Bunu bana Münzirî, Ebû’l-Heysem’den böyle faydalandırdı; onda takdim ve te’hir vardır; “Sanki deve arka taraflarının sesleri, bineklerin bizi süratle götürmesinden civcivlerin **إنقاضُ**’ıdır” demek istedi; yani: onların bizi yürüyüşte hızlandırmasından.

Leys dedi: Eşeğe karşı **أنقضتُ**: dilinin ucunu üst damağa yapıştırıp sonra, ucunu yerinden kaldırmadan, iki kenarıyla ses çıkarman; ve civcivlerin ve semerlerin seslerinden ona benzeyenler de böyledir.

Dedi: **النَّقّاض**: **الدِّمقس**’i söken kimsedir; mesleği **النِّقاضة**’dır.

Ebû Mansûr dedi: **النَّكاثُ** da böyledir; mesleği **النَّكاثة**’dir. Yün yahut ipekli bir kumaştan sökülmüş olan şey **نِقضُ** ve **نِكثٌ**’tür; bunların cem‘i **أنقاضٌ** ve **أنكاثٌ**’tır; Araplardan işitme olarak.

Leys dedi: **النُّقَّاضُ**: bir bitkidir; kemikleri **تَنَقَّضَتْ**: ses çıkardığı zaman.

(**نوادر الأعراب**)’da: At, sarkıp da ereksiyonu sağlamlaşmadığı zaman **نَقَّضَ** ve **رَفَّضَ**; benzeri: **سَيَأَ** ve **شَوَّلَ** ve **أسابَ** ve **سَبَّح** ve **انساحَ** ve **قاش** ve **سمَّل** ve **رَوَّل**.
