# نقف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%82%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نقف

النقف: كسر الهامة عن الدماغ ونحو ذلك، كما ينقف الظليم الحنظل عن حبه، قاله الليث. أو ضربها أشد ضرب وفي اللسان أيسر ضرب، أو هو كسر الرأس على الدماغ. أو ضربك إياه برمح، أو عصا وقد نقف رأسه ينقفه نقفا: ضربه حتى خرج دماغه. والنقف: ثقب البيضة هكذا في النسخ بالثاء المثلثة، والصواب: نقب البيضة بالنون، ونقف الفرخ البيضة: نقبها وخرج منها. والنقف: شق الحنظل عن الهبيد نقله الجوهري، وأنشد لامريء القيس:
  كأني غداة البين حين تحمـلـوا                      لدى سمرات الحي ناقف حنظل

  وقال القتيبي: جاني الحنظلة ينقفها بظفره، فإن صوتت علم أنها مدركة، فاجتناها، وإن لم تصوت، علم أنها لم تدرك بعد، فتركها، والظليم ينقف الحنظل، فيستخرج هبيده كالإنقاف، وهذه عن ابن عباد والانتقاف. وهو أي: الحنظل نقيف، ومنقوف قال الراجز:
  لكن غذاها حنظل نقيف والنقف بالكسر: الفرخ حين يخرج من البيضة، ويفتح، وحينئذ يكون تسمية بالمصدر. والنقف، بالضم: جمع النقيف من الجذوع وهو المأروض، كما سيأتي. وقال الليث: رجل نقاف كشداد وكتاب: ذو تدبير للأمر، ونظر في الأشياء، كأنه ينقف عنها، أي: يبحث، وهو مجاز. ورجل نقاف، كشداد: سائل مبرم وهو مجاز، قال ابن عباد: هو مأخوذ من نقفت ما في القارورة: إذا استخرجت ما فيها، والفعل منه نقفه فهو ناقف: إذا سأله أو حريص على السؤال، وهي بهاء قاله العزيزي، وخص بعضهم به سائل الإبل والشاء، وأنشد:
  إذا جاء نقاف يسوف عيالـه                      طويل العصا نكبته عن عياليا أو النقاف: لص ينتقف ما يقدر عليه نقله العزيزي. والمنقاف، كمصباح: منقار الطائر في بعض اللغات، نقله الجوهري. والمنقاف: نوع من الوزغ هكذا في سائر النسخ، والصواب: من الودع كما هو نص الصحاح والعباب واللسان. أو عظم دويبة بحرية في وسطه مشق يصقل به الورق والثياب ونص العين: تصقل به الصحف. ونحت النجار العود، وترك فيه منقفا، كمقعد: إذا لم ينعم نحته ولم يسوه، وبقي شيئا فيه يحتاج إلى التسوية، قال الراجز:
  كلنا عليهن بمد أجوفا
  لم يدع النقاف فيه منقفا
  إلا انتقى من جوفه ولجفا يريد أنه أنعم نحته. وجذع نقيف، ومنقوف: إذا نقب، أي: أكلته الأرضة نقله ابن دريد، وهو مجاز. وقال ابن فارس: المنقوف: الرجل الدقيق القليل اللحم، أو هو الضامر الوجه نقله العزيزي، وهو مجاز، أو المصفره نقله ابن عباد، قال: وإذا أصبح الرجل مصفر الوجه، قيل: أصبح منقوفا. وقال ابن فارس: المنقوف: الجمل الخفيف الأخدعين، وفي الصحاح : والمنقوف: الرجل الخفيف الأخدعين، القليل اللحم. والمنقوف: الضعيف وفي المحيط: ناقة منقوفة: ضعيفة الأخدعين، رقيقتهما. وعينان منقوفتان، أي: محمرتان عن ابن عباد. ونقف الشراب: صفاه أو مزجه وبكليهما فسر قول لبيد رضي الله عنه:
  لذيذا ومنقوفا بصـافـي مـخـيلة                      من الناصع المختوم من خمر بابلا

  والنقفة محركة في رأس الجبل: وهيدة، صغيرة عن ابن عباد، وهي كالنجفة، أو هي الأكمة. والأنقوفة، بالضم: ما تنزعه المرأة من مغزلها إذا كملت وبلغت المقدار. نقله العزيزي. وقال أبو عمرو: يقال للرجلين: جاءا في نقاف واحد، بالكسر: أي في نقاب واحد، ومكان واحد، وقال أبو سعيد: إذا جاءا متساويين؛ لا يتقدم أحدهما الآخر، وأصله الفرخان يخرجان من بيضة واحدة. ويقال: أنقفتك المخ أي: أعطيتك العظم تستخرج مخه نقله الجوهري. وأنقف الجراد الوادي: إذا أكثر بيضه فيه ومنه قولهم: لا تكونوا كالجراد رعى واديا، وأنقف واديا، نقله الجوهري. ورجل منقف العظام، كمكرم: أي باديها عن ابن عباد. وقال الليث: المناقفة، والنقاف: هي المضاربة بالسيوف على الرؤوس ومنه قول امريء القيس حين أخبر وهو يشرب بقتل أبيه: اليوم يوم قحاف، وغدا يوم نقاف ومن رواه وغدا ثقاف فقد صحف، وفي حديث عبد الله بن عمر: واعدد اثنى عشر من بني كعب بن لؤي، ثم يكون النقف والنقاف أي: القتل والقتال، أي: تهيج الفتن والحروب بعدهم، وفي حديث مسلم بن عقبة المري: لا يكون إلا الوقاف ثم النقاف، ثم الانصراف أي: الموافقة في الحرب، ثم المناجزة بالسيوف، ثم الانصراف عنها. وانتقفه انتقافا: استخرجه نقله الجوهري.
 ومما يستدرك عليه: نقف الرمانة: إذا قشرها ليستخرج حبها. والنقاف: السائل القانع. والنقاف: النحات. ويقولون: يا ابن المنقوفة، يعرضون به.

### Türkçe

**النقف**: beynin üzerinden kafatasını ve bunun benzerini kırmaktır; tıpkı devekuşunun **الحنظل**’ü tanesinden (habbından) kırıp çıkarması gibi; bunu Leys söylemiştir. Yahut onu en şiddetli vuruşla vurmaktır; **اللسان**’da ise “en hafif vuruş”tur. Yahut beynin üzerine başı kırmaktır. Yahut onu bir mızrakla yahut bir değnekle vurmaktır. Ve “başını kırdı” **نقف رأسه ينقفه نقفا**: onu, beyni çıkıncaya kadar vurdu. Ve **النقف**: yumurtayı delmektir; nüshalarda burada üç noktalı **الثاء** ile böyledir; doğrusu: **نقب البيضة** (yumurtayı delmek) **النون** iledir. Ve **نقف الفرخ البيضة**: onu deldi ve ondan çıktı. Ve **النقف**: **الحنظل**’ü **الهبيد**’den yarmaktır; Cevherî onu nakletmiştir. Ve İmru’ul-Kays’a ait olarak şu beyit okunmuştur:
  Sanki ben ayrılık sabahı, yüklendikleri vakit,
  mahallenin **سمرات**’ları yanında **حنظل** kıran (kimse) gibiyim.

Ve Kuteybî dedi: **الحنظلة** bana gelir; onu tırnağıyla deler; eğer ses çıkarırsa onun olgunlaştığını bilir, onu toplar; eğer ses çıkarmazsa onun henüz olgunlaşmadığını bilir, onu bırakır. Ve devekuşu **الحنظل**’ü deler; böylece onun **هبيد**’ini, **الإنقاف** gibi çıkarır. Ve bu, İbn Abbâd’dan ve **الانتقاف**(tan)dır. Ve o, yani: **الحنظل** “**نقيف**” ve “**منقوف**”tur. Râciz dedi ki:
  Lâkin onun gıdası **حنظل نقيف**tir.

Ve **النقف** (kesre ile): civcivin yumurtadan çıktığı zamandır; ve fetha ile de gelir; o vakit isimlendirme masdar iledir. Ve **النقف** (damme ile): kütüklerden **النقيف**’in cem’idir; o da **المأروض**’dur; ileride geleceği üzere. Leys dedi: **نقاف** (Şeddâd ve Kitâb vezninde) bir adam: iş için tedbir sahibi, şeylerde nazar sahibi; sanki onlardan **ينقف** eder, yani araştırır; bu mecazdır. Ve **نقاف** (Şeddâd vezninde) bir adam: ısrarlı soru soran; bu da mecazdır. İbn Abbâd dedi: bu, “şişedekini **نقفت ما في القارورة**: içindekini çıkardığın zaman”dan alınmıştır. Ve fiil ondan **نقفه**’dir; o da **ناقف** olur: ona sorduğu zaman yahut soru sormaya hırslı olduğu zaman. Ve bu, “هاء” iledir; bunu Azîzî söylemiştir. Bazıları onu deve ve koyun soran kimseye tahsis etti. Ve şu beyit okunmuştur:
  Bir **نقاف** gelirse, ailesini oyalayıp durur;
  uzun sopalıdır; onu benim ailemden uzaklaştırdın.

Yahut **النقاف**: gücü yettiğini **ينتقف** eden (çekip alan) hırsızdır; Azîzî onu nakletmiştir. Ve **المنقاف** (Misbah vezninde): bazı lehçelerde kuşun gagasıdır; Cevherî onu nakletmiştir. Ve **المنقاف**: kertenkele türünden bir şeydir; diğer nüshalarda böyle geçer; doğrusu: **الودع**’dandır; nitekim **الصحاح** ve **العباب** ve **اللسان**’ın nassı böyledir. Yahut ortasında yarık bulunan deniz canlısının bir kemiğidir; onunla kâğıt ve elbiseler parlatılır; ve “**نص العين**”: onunla sahifeler parlatılır. Ve marangoz odunu yonttu ve onda **منقفا** (Mak‘ad vezninde) bıraktı: yontmasını yumuşatmadığı, düzleştirmediği zaman; onda düzeltmeye muhtaç bir şey kalır. Râciz dedi ki:
  Hepimiz onların üzerinde içi boş bir **مد** ileyiz;
  **النقاف** onda bir **منقفا** bırakmadı;
  ancak onun içinden **ولجفا** seçip ayıkladı.

Onun maksadı: yontmasını yumuşattığıdır. Ve **جذع نقيف** ve **منقوف**: delindiği zaman; yani yer kurdu onu yediği zaman; İbn Düreyd onu nakletmiştir; bu mecazdır. İbn Fâris dedi: **المنقوف**: ince, eti az adamdır; yahut yüzü zayıf olandır; Azîzî onu nakletmiştir; bu mecazdır. Yahut yüzü sararmış olandır; İbn Abbâd onu nakletmiştir; dedi ki: adam sabahladığında yüzü sararmış olursa “**أصبح منقوفا**” denir. İbn Fâris dedi: **المنقوف**: iki **أخدعين**’i hafif olan devedir. Ve **الصحاح**’ta: **المنقوف**: iki **أخدعين**’i hafif olan, eti az adamdır. Ve **المنقوف**: zayıftır. Ve **المحيط**’ta: **ناقة منقوفة**: iki **أخدعين**’i zayıf, ikisi ince olan (dişi deve). Ve **عينان منقوفتان**: yani kızarmış; İbn Abbâd’dan. Ve **نقف الشراب**: onu süzdü yahut onu karıştırdı; Lebîd (Allah ondan razı olsun)’un şu sözü her ikisiyle de tefsir edilmiştir:
  Lezzetli ve **منقوفا**; saf bir **مخيلة** ile,
  Bâbil şarabından, mühürlü parlak (şaraptan).

Ve **النقفة** (harekeli): dağın başında bir çukurluktur; küçük; İbn Abbâd’dan. Ve o, **النجفة** gibidir; yahut o, **الأكمة**’dir. Ve **الأنقوفة** (damme ile): kadın iğinden, tamamlandığında ve miktara ulaştığında çekip çıkardığı şeydir; Azîzî onu nakletmiştir. Ebû Amr dedi: iki adam için şöyle denir: “**جاءا في نقاف واحد**” (kesre ile): yani bir **نقاب** içinde ve bir mekânda. Ebû Saîd dedi: eşit geldikleri zaman; biri diğerinin önüne geçmez; aslı, iki civcivin bir yumurtadan çıkmasıdır. Ve denir: **أنقفتك المخ**: yani sana, iliğini çıkarasın diye kemiği verdim; Cevherî onu nakletmiştir. Ve **أنقف الجراد الوادي**: onda yumurtası çoğaldığı zaman. Ve ondan onların sözü: “çekirge gibi olmayın; bir vadiyi otladı ve bir vadiyi **أنقف** etti”; Cevherî onu nakletmiştir. Ve **رجل منقف العظام** (Mükrim vezninde): yani kemikleri belirgin olan; İbn Abbâd’dan. Leys dedi: **المناقفة** ve **النقاف**: kılıçlarla başlar üzerine vuruşmadır. Ve ondan İmru’ul-Kays’ın, babasının öldürüldüğü kendisine haber verildiğinde içki içerken söylediği söz: “Bugün **قحاف** günüdür; yarın **نقاف** günüdür.” Ve kim onu “yarın **ثقاف**” diye rivayet ettiyse tashif etmiştir. Ve Abdullah b. Ömer hadîsinde: “Kâ‘b b. Lüeyy oğullarından on iki (kişiyi) say; sonra **النقف** ve **النقاف** olur”; yani öldürme ve savaşma; yani onlardan sonra fitneler ve savaşlar kabarır. Ve Müslim b. Ukbe el-Murrî hadîsinde: “Ancak **الوقاف** olur, sonra **النقاف**, sonra **الانصراف**”; yani savaşta muvafakat, sonra kılıçlarla karşı karşıya gelme, sonra ondan dönüp ayrılma. Ve **انتقفه انتقافا**: onu çıkardı; Cevherî onu nakletmiştir.

Ve kendisine ek olarak kaydedilenlerdendir: **نقف الرمانة**: tanelerini çıkarmak için onu soyduğu zaman. Ve **النقاف**: kanaatkâr dilenci. Ve **النقاف**: yontucu. Ve derler: “**يا ابن المنقوفة**”; onunla taşlama yaparlar.
