# نكب (ن-ك-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Onun açılanma yerleri

- Harfler: ن - ك - ب
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [لَنَاكِبُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/siga/%D9%84%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D8%A8%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | لَفَاعِلُونَ | Sapanlar | 1 | 1 | [23:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/ayet/23:74.md) |
| [مَنَاكِبِهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/siga/%D9%85%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D8%A8%D9%90%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | مَفَاعِلِهَا | Onun açılanma yerleri | 1 | 1 | [67:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/ayet/67:15.md) |

## Mücavir kökler — 10 mücavir (19 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yürür
2. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
3. [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Zeyl etek denektir
4. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Yol
5. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
6. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Üzüm demektir
7. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Uhur ense demektir
8. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
9. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
10. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نكب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زاغ, [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md), [صدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%81.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Doğru hattan yana eğilme, ana eksenden sapma, omza ve yüksek yan yüzeye ait olma |
| Çekirdek Özet 2 | Hidayet ve dosdoğru yoldan bilerek veya savrularak yan hatta kayma, yeryüzünün omuzlarında ve engebeli yollarında yürüme |
| Çekirdek Özet 3 | Eksen dışına çıkışın getirdiği sarsıntı ve felaket ile zemin üzerindeki tabiî eğim ve kot farklarının yönetimi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bireysel bir kaza veya anlık şaşkınlık olarak algılayıp yapısal sapma ve yeryüzü topografyasıyla kurulan eksenel ilişkiyi gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نك | Eksenden çıkarma, yönü tersine çevirme, zedeleme veya geri çekilme hareketi; [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md), [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md), [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md), [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) köklerinde olduğu gibi doğrusal gidişatı bozma veya ters yüz etme. | ب | Temas, kuşatma ve beden/yüzey katmanını ekleyerek eksenden sapmayı bedensel bir uzva (omuz/yan taraf), fiziksel bir engebe hattına veya yoldan açıkça yana savrulmaya dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, canlılık | Hareketteki süreklilik, bir hat boyunca akış ve yönelim dinamiği. |
| ك | Avuç içi, kavrama, bükme | Eğrilme, bükülme, doğrusal çizgiyi kavrayarak yana doğru açma veya kırma. |
| ب | Çadır, ev, sınır | Mekânsal zemin, beden yapısı, sınır oluşturan omuz veya yeryüzü parçası. |
| نكب | Sürekli bir akışın bükülerek sınıra veya yan hatta kayması | Doğrusal bir doğrultuda ilerleyen hareketin bükülüp ana hattan çıkarak yan hatta, omuza ya da çevre sınıra doğru yönelmesi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Devenin omzundaki bir rahatsızlık nedeniyle bir tarafa eğilerek yürümesi; rüzgârın dört ana yönün dışına çıkarak ara yönden esmesi (nekbâ rüzgârı); ayağın taşa çarpıp tökezlemesi ve aşınması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa el-Âmirî muallakasında sert taşlara basmaktan tabanı yaralanıp aşınmış devenin durumunu anlatırken kökü fiziksel aşınma ve tökezleme anlamında kullanır: وتصكُّ المرو لما هجرت / بِنَكيبٍ معرٍ دامي الأظل |
| Erken Arapça kullanım | Klasik dönemde kabile veya topluluk işlerini yürüten, reisin yardımcılığını üstlenen ve bir nevi omuz görevi gören güvenilir kişilere منكب denilmiş; yönünden sapan rüzgâr ile eksenden çıkan ok için de bu kök kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Lisānü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça نكب kökü, Sami dil ailesinde eksenden sapma, yana eğilme, tökezleme ve bir engelle karşılaşarak yön değiştirme semantik alanına aittir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında kök doğrudan aynı üçlü biçimle yaygın olmasa da, bir cisme çarpma, tökezleme ve zarar görme anlamındaki köklerle fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik gösterir; nitekim Süryanicede vurma, yaralama ve zarara uğratma bağlamında benzer ses öbekleri mevcuttur. Arapçada kök, hem morfolojik bir uzuv adı olan omuz (kol ile gövdenin birleştiği eğimli ve dışa taşkın yan hat) hem de ana rüzgâr hatlarından sapan ara rüzgâr ve doğru yoldan çıkma gibi çok yönlü ve soyutlaşabilen bir anlam matrisine kavuşmuştur. Bu durum, kökün ilksel somut çekirdeğinde yer alan «düz çizgideki aksama ve yana kayma» fikrinin Arap dilinde hem coğrafi ve topoğrafik bir terime hem de ahlaki ve ontolojik bir sapmaya dönüştüğünü gösterir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نكب kökünden türeyen منكب ve نكوب | Bedenin en güçlü yan çıkıntısı olan omuz ile doğrusal çizgiden yana doğru kırılma ve sapma anlamları birbiriyle doğrudan irtibatlıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Batı Sami dillerinde tökezleme, çarpma ve yana eğilme | Klasik Süryanice ve İbranicedeki tökezleme ve vurulma kökleriyle paylaşılan eksenden sapma ve hasar alma teması. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yön değiştirme ve bükülme tabakası | Belirgin fark tespit edilmedi | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü’l-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نكب | Anlamlı | Yana eğilmek, sapmak, omuz | Doğru hattan ve ana istikametten yan tarafa kaymak, bedenin veya arazinin omuz kısmı. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [نبك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D9%83.md) | Anlamlı | Yükselti, tümsek | Yeryüzünde sert, sivri ve yüksek tepecikler; toprak kabarması. | Kur'an'da geçmez; yükseklik ve çıkıntı fikrinde ortaklaşır. |
| [كنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%A8.md) | Anlamlı | Sertleşmek, kalınlaşmak | Ağır iş yapmaktan ötürü el ayasının veya derinin sertleşip nasır bağlaması. | Kur'an'da geçmez; sertlik ve dış yüzey teması. |
| [كبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D9%86.md) | Anlamlı | Geri çekilmek, büzülmek | Bir şeyden çekinmek, geri durmak, boynunu büküp içine kapanmak. | Kur'an'da geçmez; ana hattan içeri/yana çekilme ilişkisi. |
| [بنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%83.md) | Anlamlı | Kök salmak, yerleşmek | Bir yerde sabit kalmak, bir şeyin aslı ve temeli (mütekebbir kimse). | Kur'an'da geçmez; merkezde sabitlenme ile zıt kutup bağı. |
| [بكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%86.md) | Anlamlı | Birbirine girmek, karışmak | Nesnelerin veya işlerin karmaşık hale gelmesi, düğümlenmesi. | Kur'an'da geçmez; Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel kaydedilmiştir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نكب | Merkez | Doğrultudan yana kaymak, omuz | Belirlenmiş ana ekseni bırakıp yan tarafa, tali bir yöne veya uçuruma doğru sapmak. | Hem fiziksel arazi kotunu hem de ahlaki çizgiyi terk etmeyi içerir. |
| زاغ | Komşu | Meyletmek, eğrilmek | Bakışın, kalbin veya zihnin odak noktasından hafifçe yana kayması; içsel eğilim. | نكب köküne göre daha süptil ve içsel bir yöneliş sapmasıdır. |
| [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) | Komşu | Sapmak, dönmek / dengelemek | Bir çizgiden başka bir tarafa yönelmek veya iki tarafı denk kılmak. | نكب doğrudan bir eksen kırılmasını ve tali yola savrulmayı bildirir. |
| [صدف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%81.md) | Komşu | Yüz çevirmek, geri durmak | Karşılaşmaktan bilinçli olarak kaçınarak gövdeyi başka tarafa çevirmek. | نكب ise hareket halindeyken ana yolu bırakıp yan vadiye kaymaktır. |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Dosdoğru durmak, istikamet | Hiçbir tarafa eğilmeden, dik, sağlam ve ana eksen üzerinde sebat etmek. | نكب kökünün zıddı olarak istikameti ve dik duruşu ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نكب | Yana sapmak, omuz | Belirli bir yoldan veya amaçtan yan hatta çıkmak; arazinin veya bedenin omuz noktası. | Kesin |
| Latince | deviare, declinare, humerus | Yoldan sapmak, eğilmek, omuz | Deviare eylemi doğrudan doğru yoldan çıkmayı (de-via), humerus ise omuz yapısını karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | deviate, swerve, shoulder | Sapmak, eksenden çıkmak, omuz | Deviate ve swerve çizgiden yana savrulmayı verirken shoulder coğrafi ve fiziki omuzu karşılar. | Kesin |
| Almanca | abweichen, Schulter | Sapmak, ayrılmak, omuz | Abweichen belirlenmiş rotayı terk etmeyi, Schulter ise bedensel ve topoğrafik yükseltiyi bildirir. | Güçlü |
| Fransızca | dévier, épauler | Sapmak, yan hatta geçmek | Dévier eksenel rotadan uzaklaşmayı, épaule ise fiziki yük taşıyıcı omuz bölgesini anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لناكبوون (el-Mü'minûn [23:74](https://lisan.digital/tr/ayet/23:74.md)) | Hak yoldan ve tevhid ekseninden bilinçli olarak sapanlar | Dosdoğru yola (sırat-ı müstakîm) çağrıldıkları halde ahirete inanmadıkları için rotadan çıkan inkârcıların tutumu. |
| مناكبها (el-Mülk [67:15](https://lisan.digital/tr/ayet/67:15.md)) | Yeryüzünün omuzları, engebeleri, dağlık ve geniş yan yolları | İnsanın rızık aramak için yeryüzünün her tarafında, yüksek ve engebeli yollarında yürümesine imkân tanıyan ilahi teshir bağlamı. |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve dalalet doktrini | Sırat-ı müstakîmden sapmanın (nükûb) iradi bir tercih mi yoksa kalbi bir körleşme mi olduğu tartışması. | Hak eksenden ontolojik ve ahlaki uzaklaşma. |
| Fıkıh | İbadet yönü ve seyrüsefer hükümleri | Kıble istikametinden sapma dereceleri ve yeryüzünde rızık peşinde sefer etmenin (meşy fi'l-menâkib) meşruiyeti. | İstikametten sapma sınırları ve arazide intikal. |
| Tefsir | مناكب kelimesinin mecaz ve hakikat tahlili | Menâkibın yeryüzünün dağları mı, yaylaları mı yoksa ana ticaret yolları mı olduğu meselesi. | Yeryüzünün omuzları ve topografik engebeleri. |
| Hadis | Yoldan uzak durma ve sakınma ifadeleri | Kötülükten veya fitneden uzaklaşmayı emreden rivayetlerde geçen tenekkeb / nekkib emirleri. | Bir şeyden yana çekilmek ve kendini korumak. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Sırat ve hidayet ekseni | İstikametten kopuş | Tevhid omurgasından ayrılarak bâtıl yan yollara dağılmayı önleme. | Hakikatin tek bir dosdoğru hat olduğu, ondan her sapmanın felaket getirdiği bilinci. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve metodoloji | Rota sapması (sapınç) | Doğrulanabilir ana eksenden hipotez veya gözlem hatalarıyla ayrılma. | Bilimsel araştırmada metodolojik omurganın yitirilmesi sonucunda ulaşılan yanılgı. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu otoritesi | Bürokrasi omuzları | Kamu düzeninde yükü taşıyan ve merkezle taşra arasında köprü kuran kadrolar. | Klasik ıstılahtaki menkib (reis yardımcısı) gibi sistemin taşıyıcı yan unsurları. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim coğrafyası ve ticaret | İntikal ve lojistik | Kaynaklara ulaşmak üzere yeryüzünün engebeli arazilerini ve koridorlarını aşma. | Arzın omuzlarında yürüyerek rızkın arandığı küresel ticaret ve tedarik hatları. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal çizgiden açısal sapma (vektörel deviasyon) | Bir eksen boyunca ilerleyen vektörün bir iç veya dış kuvvet etkisiyle açısını değiştirerek ana yörüngeden çıkması. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Normatif sapma (sosyal anomi ve marjinalleşme) | Toplumun veya bireyin belirlenmiş ahlaki ve hukuki ana akım ilkeleri terk edip marjinal veya yıkıcı yan tutumlara kayması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir talihsizlik, rastlantısal bir afet (nekbe) veya basit bir günah olarak okuyup, kökün barındırdığı eksenel topoğrafya ve yol sistematiğini ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, insanın varoluşsal rotası (sırat) ile yeryüzünün fiziki zemin tasarımı (arzın omuzları) arasında kurulan muazzam bir dengeyi ifade eder; insan hem yeryüzünün dağlık ve sarp omuzlarında yürümeli hem de hakikat yolunun omurgasından sapmamalıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Yoldan sapmayı sadece ahlaki bir kusur sayıp fiziki dünyadaki intikal, çaba ve yeryüzü topografyasıyla olan ilişkisini koparmak; ya da afeti kadere yükleyip rotadan sapmanın iradi boyutunu göz ardı etmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel kavramı olan sırat-ı müstakîm (dosdoğru yol) tasavvurunun karşıt hareketini en berrak ve anatomik şekilde tanımlayan köktür; sapmanın basit bir durma değil, rotayı yan tarafa kırma olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hidayet, ahiret inancı ve istikamet eksenini konu edinen ayetler (el-Mü'minûn [23:74](https://lisan.digital/tr/ayet/23:74.md)) ile yeryüzünün imarı, tabii coğrafya ve rızık arayışını tanzim eden ayetlerde (el-Mülk [67:15](https://lisan.digital/tr/ayet/67:15.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın bilinçsiz bir kayboluştan ibaret olduğu zannını düzeltir; sapkınlığın açık bir ana hat varken bilinçli olarak yan patikalara meyletmekten kaynaklandığını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Omzun gövdeden dışa taşkın eğimli yapısı, arazinin yüksek ve engebeli yamaçları, ayağın taşa çarpması ve rüzgârın ana yönden saparak esmesi.
- Soyut anlam: Belirlenmiş hakikat ekseninden, meşru hedeften veya ahlaki omurgadan bilerek veya savrularak yan yönlere kayma hali.
- Sistematik karşılık: İnsanın yeryüzünün fiziki omuzlarında (coğrafyasında) aktif olarak hareket ederken manevi ve ontolojik eksende dosdoğru hattan sapmama disiplini.
- LaTeX modeli: $$\vec{v}_{\parallel} \xrightarrow{\quad \theta \neq 0 \quad} \vec{v}_{\perp} \implies \Delta d = \|\vec{v}_0 - \vec{v}\| > 0$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{v}_{\parallel}$ belirlenmiş ana istikamet üzerindeki doğrusal ilerleyişi; $\theta \neq 0$ bu doğrultudan meydana gelen açısal kırılmayı ve sapmayı; $\vec{v}_{\perp}$ ana eksenden koparak yan tarafa yönelen bileşeni temsil eder. $\Delta d > 0$ ifadesi ise başlangıçtaki hakikat ve istikamet vektörü ($\vec{v}_0$) ile sapan rota ($\vec{v}$) arasındaki mesafenin sıfırdan büyük hale gelerek hedeften kalıcı bir uzaklaşma (nükûb) doğurduğunu gösterir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Müminun 23:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/ayet/23:74.md) — لَنَاكِبُونَ

وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّرَاطِ لَنَاكِبُونَ

Meal (IK): Ama ahirete inanmayanlar, mutlaka bu yoldan sapmaktadırlar.

### [Mülk 67:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/ayet/67:15.md) — مَنَاكِبِهَا

هُوَ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ ذَلُولًا فَامْشُوا فِي مَنَاكِبِهَا وَكُلُوا مِنْ رِزْقِهِ وَإِلَيْهِ النُّشُورُ

Meal (IK): Size yeryüzünü boyun eğdiren O’dur. O halde onun sırtlarında yürüyün. O’ nun rızkından yiyin, nihayet dönüş O’nadır.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والنون والباء معهما
ك ن ب، ك ب ن، ن ك ب، ن ب ك، ب ن ك مستعملات كنب: الكَنَبُ: غلظ يعلو اليد، إذا مجلت من العمل، وصلبت قيل: قد أكنَبَت يدهُ، قال:
قد أكْنَبَتْ يداك بعد لين
وهمتا بالصبر والمرون
وقال:
وأكنَبَت نسوره وأكْنَبا
كبن: الكَبْنُ: عدو لين في استرسال، كَبَنَ يكْبِنُ كُبوناً وكَبناً فهو كابنٌ، قال:
يمر وهو كابنٌ حييُّ
وكَبَنْتُ الثوبَ، وخبنته مثله.
نكب: النَّكَبُ: شبه ميل. وإنه لمِنْكابٌ عن الحق، قال:
... عن الحق أنكبُ
أي: مائل عنه.
والأَنْكَبُ من الإبل كأنما يمشي في شق واحد، قال:
أنْكَبُ زياف وما فيه نكَبْ
والنَّكْبُ: اجتنابك الشيء. تَنْتكِبُ عنه وتَنَكَّبُ عنه.
وانْتَكَبْتُ الكنانة: ألقيتها في منكبي.
والمَنْكِبُ: كل ناحية من الجبال أو الأرض. ومَنْكِبُ القوم: رأس العرفاء على كذا وكذا عريفاً ورتبته النِّكابةُ، تقول: له النِّكابةُ في قومه.
والنَّكباءُ: ريح تهب بين ريحين.
والمَنكِبُ: مجمع عظم العضد والكتف، وحبل العاتق من الإنسان والطائر ونحوه.
والنَّكْبُ: أن ينكب الحجر ظفراً أو حافراًَ أو منسماً. يقال: مَنسِمٌ مَنْكوبٌ ونكيب.
قال لبيد:
وتصكُّ المرو لما هجرت		بِنَكيبٍ معرٍ دامي الأظل
والمصدر: نَكْبٌ، مجزوم، ونَكَبَتهُ حوادث الدهر، وأصابته نَكْبةٌ ونَكَبات ونُكُوبٌ كثيرة من الدهر.
نبك: النَّبْكةُ: أَكَمَةٌ محددة الرأس ربما كانت حمراء لا تخلو من الحجارة.
بنك: يقال: رده إلى بُنْكِه، أي: أصله.
وتَنَبَّكَ فلان في عز ومنعة، أي: تمكن.

##### Türkçe

**الكاف** ve **النون** ve **الباء** onlarla birlikte

**ك ن ب**، **ك ب ن**، **ن ك ب**، **ن ب ك**، **ب ن ك** kullanımdadır.

**كنب**: **الكَنَبُ**: ele yükselen bir kalınlık; işten nasır bağladığında ve sertleştiğinde “eli **أكنَبَت** oldu” denir. Dedi ki:
Ellerin yumuşaklıktan sonra nasır bağladı
Ve sabra ve dayanıklılığa yöneldiler

Ve dedi ki:
Akbabaları nasır bağladı ve nasır bağladılar

**كبن**: **الكَبْنُ**: salıverilmişlik içinde yumuşak bir koşu; **كَبَنَ** **يكْبِنُ** **كُبوناً** ve **كَبناً**; o hâlde o **كابنٌ**’dir. Dedi ki:
Geçer, hâlbuki o **كابنٌ** utangaçtır

Ve **كَبَنْتُ** elbiseyi; ve **خبنته** onun gibidir.

**نكب**: **النَّكَبُ**: bir meyil benzeri. Ve o, haktan **مِنْكابٌ**’dır. Dedi ki:
... haktan **أنكبُ**

Yani: ondan meyilli.

Ve develerden **الأَنْكَبُ**: sanki tek bir yarıkta yürür. Dedi ki:
**أنْكَبُ** hızlı giden; onda **نكَبْ** yok

Ve **النَّكْبُ**: senin bir şeyi sakınmandır. Ondan **تَنْتكِبُ** ve ondan **تَنَكَّبُ**.

Ve **انْتَكَبْتُ الكنانة**: onu omzuma attım.

Ve **المَنْكِبُ**: dağların yahut yerin her bir yanı. Ve kavmin **مَنْكِبُ**’i: şu şu kadar **عريف** üzerine **العرفاء**’nın başı; ve onun rütbesi **النِّكابةُ**’dır. Dersin ki: kavminde ona **النِّكابةُ** vardır.

Ve **النَّكباءُ**: iki rüzgâr arasında esen bir rüzgâr.

Ve **المَنكِبُ**: pazu kemiği ile kürek kemiğinin birleşim yeri; insandan ve kuştan ve benzerinden omuz bağı.

Ve **النَّكْبُ**: taşın bir tırnağı yahut bir toynağı yahut bir **منسم**’i yaralamasıdır. Denir ki: **مَنسِمٌ مَنْكوبٌ** ve **نكيب**.

Lebîd dedi ki:
Ve terk ettiğinde çakılı çarpar		kanlı, çıplak tırnaklı bir **نَكيبٍ** ile

Ve mastar: **نَكْبٌ**, meczum; ve onu zamanın olayları **نَكَبَتهُ**; ve ona zamandan bir **نَكْبةٌ** ve **نَكَبات** ve çok **نُكُوبٌ** isabet etti.

**نبك**: **النَّبْكةُ**: başı sivri bir tepecik; bazen kırmızı olur; taşlardan hâli olmaz.

**بنك**: denir ki: onu **بُنْكِه**’ine geri çevirdi; yani: aslına.

Ve falan kimse izzet ve korunmuşluk içinde **تَنَبَّكَ** etti; yani: yerleşti, sağlamlaştı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أبو زيد: نَكَبَ عن الطريق يَنْكُبُ نُكوباً، أي عدلَ. ونَكَبَ على قومه يَنْكُبُ نِكابَةً، إذا كان مَنْكِباً لهم يعتمدون عليه؛ وهو رأس العرفاء. ونَكَبَتْهُ الحِجارَةَ نَكْباً، أي لَثَمَتْهُ وخَدَشَتْهُ. والنَكيب: دائرة الحافر والخفّ. قال لبيد:
وتَصُكُّ المَرْوَ لمَّا هَجَّرَتْ		بنَكيبٍ مَعِرٍ دامي الأظَلّ
ونَكَبَ كِنانته نَكْباً: كَبَّها. ونَكَّبَهُ تنكيب، أي عدل عنه واعتزله. وتَنَكَّبه، أي تجنَّبه. وتنكَّبَ القوسَ، أي ألقاها على منكِبِه. والنَكْبَةُ: واحدة نَكَباتِ الدهر. تقول: أصابته نَكْبة. ونُكِبَ فلان فهو منكوب. والمَنْكِبُ: مجمعُ عظم العَضُدِ والكَتِفِ. والمَناكب أيضاً في جناح الطائر: أربع بعد القوادم. والمَنْكِبُ من الأرض: الموضع المرتفع. والنَكْباءُ: الريح الناكبة التي تَنْكُبُ عن مهابِّ الرياحِ القُوَّمِ. والنُكْبُ في الرياح أربعٌ: فنَكْباءُ الصبَا والجنوب تسمَّى الأزْيَبَ، ونَكباءُ الصبا والشمالِ تسمَّى الصابية وتسمَّى النُكَيْباءَ أيضاً، وإنَّما صغَّروها وهم يريدون تكبيرها لأنَّهم يستبردونها جدًّا. ونَكْباءُ الشمالِ والدَبورِ قرَّة، تسمَّى الجِرْبِياء، وهي نيِّحَةُ الأزْيَبِ. ونَكْباءُ الجنوب والدَبورِ حارَّةٌ تسمَّى الهَيْفَ وهي نَيِّحَةُ النُكَيباء، لأنَّ العرب تُناوِحُ بين هذه النُكْبِ، كما ناوَحوا بين القُوَّمِ من الرياح. والنَكَبُ بالتحريك: داءٌ يأخذ الإبل في مناكبها فتظلَعُ منه وتمشي منحرِفة. يقال: نَكِبَ البعير بالكسر يَنْكَبُ نَكَباً، فهو أنْكَبُ. قال العدبَّس: لا يكون النكَب إلا في الكتِف. قال الشاعر:
فهلاَّ أعدُّوني لمِثْلـي تَـفـاقَـدواإذا الخَصْمُ أبْزى مائِلُ الرأسِ أَنْكَبُ
وهو من صفة المتطاول الجائر. والأَنْكَبُ: الذي لا قوس معه.

##### Türkçe

أبو Zeyd: **نَكَبَ** yoldan **يَنْكُبُ** **نُكوباً**, yani saptı. Ve **نَكَبَ** kavminin üzerine **يَنْكُبُ** **نِكابَةً**, eğer onlar için bir **مَنْكِب** ise, ona dayanırlar; ve o, **رأس العرفاء**’dır. Ve taşlar onu **نَكْباً** **نَكَبَتْهُ**, yani onu öptü ve onu çizdi. Ve **النَكيب**: toynağın ve nalın dairesi. Lebîd dedi ki:
وتَصُكُّ المَرْوَ لمَّا هَجَّرَتْ		بنَكيبٍ مَعِرٍ دامي الأظَلّ

Ve **نَكَبَ** sadağını **نَكْباً**: onu devirdi. Ve onu **تنكيب** **نَكَّبَهُ**, yani ondan saptı ve ondan uzak durdu. Ve **تَنَكَّبه**, yani ondan sakındı. Ve yayı **تنكَّبَ**, yani onu omzunun üzerine attı. Ve **النَكْبَةُ**: zamanın **نَكَبات**’ından bir tanesi. Dersin ki: Ona bir **نَكْبة** isabet etti. Ve falan kimse **نُكِبَ**, o hâlde o **منكوب**tur. Ve **المَنْكِبُ**: pazu kemiği ile kürek kemiğinin birleşim yeri. Ve **المَناكب** da kuşun kanadında: **القوادم**’den sonra dört (tane). Ve yerden **المَنْكِبُ**: yüksek yer. Ve **النَكْباءُ**: doğru rüzgârların esiş yerlerinden sapan, rüzgâr olan **الريح الناكبة** ki **تَنْكُبُ** عن **مهابِّ الرياحِ القُوَّمِ**. Ve rüzgârlarda **النُكْبُ** dört (tür)dür: **فنَكْباءُ الصبَا والجنوب**a **الأزْيَبَ** denir; ve **نَكباءُ الصبا والشمالِ**e **الصابية** denir ve ona **النُكَيْباءَ** da denir; ancak onu küçülttüler, hâlbuki büyütmeyi kastediyorlar; çünkü onu pek çok soğuk bulurlar. Ve **نَكْباءُ الشمالِ والدَبورِ** soğuktur, ona **الجِرْبِياء** denir; ve o, **الأزْيَبِ**’in karşı rüzgârıdır. Ve **نَكْباءُ الجنوب والدَبورِ** sıcaktır, ona **الهَيْفَ** denir; ve o, **النُكَيباء**’ın karşı rüzgârıdır; çünkü Araplar bu **النُكْبِ** arasında karşılıklı esiştirirler; tıpkı rüzgârların **القُوَّمِ**i arasında karşılıklı estirdikleri gibi. Ve harekeli olarak **النَكَبُ**: develeri omuzlarında tutan bir hastalıktır; ondan dolayı topallar ve eğri yürür. Denir ki: Deve kesre ile **نَكِبَ**; **يَنْكَبُ** **نَكَباً**; o hâlde o **أَنْكَبُ**tur. **العدبَّس** dedi ki: **النكَب** ancak kürek kemiğinde olur. Şair dedi ki:
فهلاَّ أعدُّوني لمِثْلـي تَـفـاقَـدواإذا الخَصْمُ أبْزى مائِلُ الرأسِ أَنْكَبُ

Ve o, haksızlık eden uzun boylunun sıfatındandır. Ve **الأَنْكَبُ**: yanında yay olmayan kimse.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ن ب
كنب ، كبن ، نكب ، نبك ، بنك ، بكن : مستعملات .
كنب : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : أكْنَبَتْ يَدُهُ فهي مُكْنِبَةٌ ، وثَفِنتَ ثَفَناً : مِثْلُه .
وأنشد ابن السكيت :
قَدْ أكْنَبَتْ يَدَاكَ بَعْدَ لِينِ
وبَعْدَ دُهْنِ البَانِ والمَضْنُونِ
وهَمَّتَا بالمَسِّ والمُرُونِ
والمضنون : جِنْس من الغالية .
وقال العجاج :
قَدْ أَكْنَبَتْ نُسُورهُ وأكْنَبَا
أَيْ : غَلَظَتْ وَعَسَتْ .
وقال الليث : الكَنَبُ : غِلَظٌ يَعْلُو اليَدَ من العَمَلِ إذا صَلُبَتْ .
( أبو عبيد عن الأمَوي ) : الكِنَابُ والعَاسِي : الشِّمْرَاخُ . وقال دُرَيْدُ بنُ الصِّمَّة :
وأَنْتَ امْرُؤٌ جَعْدُ القَفَا مُتَعَكِّسٌ
مِنَ الأقِطِ الْحَوْلِيِّ شَبْعَانُ كانِبُ
وقال أبو زيد : كَانِبٌ : كَانِزٌ . يقال : كَنَبَ في جِرَابِه شَيئاً إذا كَنَزَه فيه .
الكَنِبُ : شَجَرٌ ، قال الشاعر :
في خَضَد من الكَرَاث والكَنِب
كبن : ( أبو عبيدٍ عن الفراء ) : رَجُلٌ مَكْبُونُ الأصابِعِ : مِثْلُ الشَّثنِ .
( اللحياني عن الأصمعي ) : كلُّ كَبْنٍ : كَفٌّ ، يقال : كَبَنْتُ عنكَ لِسَاني أي : كَفَفْتُه .
( ابن السكيت عن الأصمعي ) : رَجُلٌ كُبنَّةٌ ، وامرأةٌ كُبُنَّةٌ : الذي فيه انقباضٌ ، وأنشد :
في القَوْمِ كل كَبُنَةٍ عُلْفُوفِ
قال وقال أبو عمرو : الكُبُنّةُ : الْخُبْزَةُ اليَابِسَةُ .
وقال الليث : الكَبْنُ : عَدْوٌ ليِّنٌ في اسْتِرْسَالٍ . وأنشد :
يَمُرُّ وهْوَ كَابِنٌ حَيِيُّ
والفِعْلُ كَبَنَ يَكْبِنُ كُبوناً وكَبْناً .
( قُلْتُ ) : الكبْنُ في العَدْوِ : أَنْ يَكُفَّ بَعْضَ عَدْوِه وَلاَ يَجْهَدَ نَفْسَه والكُبُونُ : السُّكُونُ . ومنه قوله :
وَاضِحَةُ الخَدِّ شَرُوبٌ لِلَّبَنْ
كَأَنَّها أُمُّ غَزَالٍ قَدْ كَبَنْ
أي سَكَنَ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الكَبْنُ : ما ثُنِيَ مِنَ الجِلْدِ عندَ شَفَةِ الدَّلْوِ .
وقال ابن السكيت : هو الكَبْنٌ والكَبْلُ ، بالنُّونِ واللاَّم ، حكاه عن الفراء .
وقال أبو عبيد : اكْبَأَنَّ اكْبئْناناً إذا انْقَبَضَ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : الْمُكْبِئنُّ الذي قد احْتَبَى وأَدخَلَ مِرْفَقَيْهِ في حُبْوَتِه ثم خَضَعَ بَرقَبته ورَأْسِه على يَدَيْهِ .
قال : والْمُكْبَئِنُّ والمُقْبَئِنُّ : الْمُنْقَبِضُ المُنْخَنِسُ .
وقال غيره : الكُبْنَةُ : لُعْبَةٌ للأعْرَابِ ، تُجْمَعُ كُبَناً . وأنشد :
تَدَكّلَتْ بَعْدِي وأَلْهَتْها الكُبَنْ
( أبو عبيدة ) : فَرَسٌ مَكْبُونٌ ، والأُنْثى : مَكْبُونَةٌ ، والجميعُ : المكَابِينُ ، وهو القَصِيرُ القَوَائِمِ ، الرَّحيبُ الجَوْفِ ، الشّخْتُ العِظَامِ .
قال : ولاَ يكُونُ المكْبُونُ أَقْعَسَ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : فَرَسٌ فيه كُبْنَةٌ وَكَبَنٌ إذا كان ليس بالعَظِيمِ ولا القَمِىءِ .
قال : والكُبَانُ : دَاءٌ يأْخُذُ الإبِلَ ، يقال منه : بَعِيرٌ مَكْبُونٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المكْبُونَةٌ : المرْأَةُ العَجِلَةُ .
والمكْبُونَةُ : الذّلِيلةُ .
بكن : أهمله الليث ، وقال ابن الأعرابي : المَبْكونَةُ المرأَةُ الذَّلِيلَةُ .
نكب : قال الليث : النَّكَبُ : شِبْهُ مَيَلٍ في المَشْيِ . وأنْشَدَ :
. . . عَنِ الحَقِّ أَنْكَبُ
أي مائلٌ عنه ، وإِنه لَمِنْكَابٌ عن الحَقِّ .
والأنْكَبُ من الإبل كأنَّما يَمْشي في شِقَ .
وأنشد :
أَنْكَبُ زَيَّافٌ وما فِيهِ نَكَبْ
والعربُ تقولُ : نَكَبَ الدَّليلُ عن صَوْبِه يَنْكُبُ نُكُوباً إذا عَدَل عنه ، ونَكَّبَ عنه تَنْكِيباً : مثلُه ، ونَكَّبَ غَيْرَهُ .
وروي عن عمرَ أَنه قال لِهُنيَ مَولاهُ : ( نكِّبْ عَنَّا ابنَ أُمِّ عَبْدٍ ) ، أي نَحِّهِ عَنَّا .
وتَنَكّب فلانٌ عنّا تَنَكُّباً أي مالَ عنّا .
وقال الليث : الرجلُ يَنْتَكِبُ كِنانَتَهُ ويَتَنَكَّبُها إذا أَلْقَاهَا في مَنْكِبِه .
ومَنْكِبا كلِّ شيءٍ : مَجْمَعُ عظْم العَضُدِ والكتِفِ وحَبْل العَاتِقِ مِنَ الإنسانِ والطّائرِ ، وكلِّ شيءٍ .
وقولُ الله جلَّ وعزَّ : ( ذَلُولاً فَامْشُواْ فِى ) ( الملك : 15 ) .
قال الفراء : يُريدُ في جَوَانبها .
وقال الزجاج : معناهُ في جِبَالها ، وقيل في طُرُقِهَا .
وأَشْبَهُ التفسيرِ واللَّهُ أعلَمُ تَفسيرُ من قال في جِبَالها ، لأنَّ قوله : ( الْخَبِيرُ هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الاَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُواْ ) ( الملك : 15 ) معناه : سَهَّلَ لكم السُّلُوكَ فيها فأمْكَنَكُمُ السُّلُوكُ في جبالها ، فهو أَبْلَغُ في التَّذْليلِ .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال لِلْمَنْكبِ نَكَبَ : عليهم فهو يَنْكُبُ نِكابَةً .
قال : وقال الفراء : المَنْكِبُ : عَوْنُ العَرِيفِ .
وقال الليث : مَنْكِبُ القومِ : رأسُ العُرَفَاءِ ، على كذَا وكذَا عرِيفاً : مَنْكِبٌ .
ويقال : لهُ النِّكابَةُ في قوْمِهِ .
قال : والنَّكْبُ : أنْ يَنْكُبَ الحَجَرُ ظَفْراً أو حافراً أو مَنْسِماً .
يقال : مَنْسِمٌ مَنْكُوبٌ ونَكِبٌ .
وقال لبيد :
وتَصُكُّ المَرْوَ لَمَّا هَجَّرَتْ
بِنَكِيبٍ مَعِرٍ دَامِي الأظَلّ
ويقال : نكَبَتْهُ حوادثُ الدَّهْرِ ، وأَصابَتْهُ نَكْبةٌ ونَكبَاتٌ ونُكُوبٌ كثيرة .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) قال : كلُّ رِيحٍ من الرِّياحِ تَحَرَّفَتْ فَوقَعَتْ بين رِيحيْنِ فهيَ نَكْبَاءُ ، وقَدْ نَكَبَتْ تَنْكُبُ نُكُوباً .
وقال أبو زيد : النِّكْبَاءُ : التي تَهُبُّ بين الصَّبَا والشَّمالِ ، والجِرْبيَاءُ : التي بين الجَنُوبِ والصَّبَا .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : النُّكْبُ من الرِّياحِ أَرْبعٌ : فَنَكْبَاءُ الصَّبَا والجَنوب : مِهْيَافٌ مِلْوَاحٌ مِيبَاسٌ للبَقْلِ ، وهي التي تَجِيءُ بين الرِّيحيْنِ . ونَكْبَاءُ الشَّمالِ : مِعْجَاج مِصْرَادُ لا مطر فيها ولا خَيرَ ، وهي قَرَّةٌ ، وربما كان معها مطرٌ قليلٌ .
ونكباءُ الدَّبُورِ والجَنوب حارَّةٌ .
قال : والدبورُ : ريحُ من رِياحِ القَيْظِ ، لا تكونُ إلا فيه وهي مِهْيَافُ .
والجنُوبُ تَهُبُّ في كلِّ وقتٍ .
قال ابن كُنَاسَةَ : مَخْرَجُ النَّكْبَاء : ما بين مَطْلَع الذّراعِ إلى القُطْبِ ، وهو مطلع الكواكب الشامية ، وجعلَ ما بين القُطْب إلى مَسْقَط الذراع مَخْرَجَ الشّمال ، وهو مسقط كل نجم طلع من مَخْرَج النكباء من اليمَانيَةِ ، واليَمانِيَةُ لا تنزل فيها شمسٌ ولا قمرٌ ، إنما يُهْتَدَى بها في البَرِّ والبَحْرِ ، فهي شامية .
وقال غيرُه : قامَةٌ نكْبَاءُ : مائلَةٌ وقِيمٌ نُكْبٌ والقامةُ : البَكْرَةُ . ونَكَبَ فلانٌ كنانتَه إذا كبَّها ليُخرجَ ما فيها من السِّهامِ نَكْباً .
ونَكِبَ فلانٌ يَنْكَبُ نَكَباً إذا اشتَكى مَنْكِبَهِ .
وقال شمرٌ : لكلِّ ريحٍ من الرياح الأربعِ : نكباءُ تُنْسَبُ إليها ، فالنكباءُ التي تنسب إلى الصَّبَا : هي التي بينها وبين الشّمال ، وهي تشبهها في اللِّينِ ، ولها أحياناً عُرَامٌ وهو قليل ، إنما يكون في الدهر مرَّةً ، والنكباءُ التي تنسب إلى الشّمَال ، وهي التي بينها وبين الدّبُور ، وهي تشبهها في البَرْدِ .
ويقال لهذه الشمالِ : الشاميَّة ، كل واحدة منهما عند العرب : شاميةٌ ، والنكباءُ التي تنسب إلى الدَّبُورِ هي التي بينها وبين الجَنُوب ، تجيء من مَغِيبِ سُهيْلٍ ، وهي تُشبهُ الدبورَ في شِدَّتها وعَجَاجِها ، والنكباء التي تنسب إلى الجنوب : هي التي بينها وبين الصَّبَا ، وهي أشبهُ الرياح بها في دفئها ولينها في الشتاء .
نبك : شمرٌ فيما أَلَّفَ بخطِّهِ : النَّبَكُ : هي رَوَابٍ من طينٍ ، واحدتُها : نَبَكَةٌ .
قال وقال ابن شميل : النَّبْكَةُ مِثل الفَلْكةِ غيرَ أنَّ الفلكةَ أعلاها مُدَوَّرٌ مجتمِعٌ ، والنّبْكَةُ رأسها مُحَدَّدٌ كأنه سِنَانُ رُمْحٍ وهما مصعّدتان .
وقال الأصمعي : النّبْك : ما ارتفَع من الأرض .
وقال طرفة :
تَتَّقِي الأرضَ برُحَ وُقَّحٍ
وُرُقٍ تَقْعَرُ أَنْباكَ الأكَمْ
( قلت ) : والذي شاهدتُ العرب عليه في النِّبَاكِ أنها رَوَابِي الرِّمال في الْجرْعاوَاتِ اللَّيِّنة ، الواحدةُ : نَبَكَةٌ .
بنك : قال الليث : تقولُ العربُ : كلمة كأنها دَخِيلٌ تقول : ردَّهُ إلى بُنْكهِ الخَبيث تريدُ أَصْلَه .
ويقال : تَبَنّك فلانٌ في عِزَ راتِبٍ .
( قلت ) : البُنْكُ : أَصْلُه فارسيَّةٌ معناه : الأصلُ .
وأَنشد ابنُ بُزُرْجَ :
وصاحبٍ صاحَبْتُهُ ذي مأْفَكَهْ
يَمْشِي الدَّوَالَيْكَ ويَعْدُو البُنَّكَهْ
قال : البُنَّكَةَ يعني ثِقْلَه إذا عَدا ، والدَّوَالِيكُ : التَّحَفُّزُ في مشيه إذا حَاكَ .

##### Türkçe

ك ن ب
**كنب** ، **كبن** ، **نكب** ، **نبك** ، **بنك** ، **بكن** : kullanılmış olanlardır.

**كنب** : (Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) : **أَكْنَبَتْ يَدُهُ**; artık o **مُكْنِبَةٌ**’dir; ve **ثَفِنتَ ثَفَناً** : onun gibidir.
İbnü’s-Sikkît inşad etti:
قَدْ أكْنَبَتْ يَدَاكَ بَعْدَ لِينِ
وبَعْدَ دُهْنِ البَانِ والمَضْنُونِ
وهَمَّتَا بالمَسِّ والمُرُونِ
Ve **المضنون** : **الغالية**’den bir cinstir.
El-Accâc dedi:
قَدْ أَكْنَبَتْ نُسُورهُ وأكْنَبَا
Yani: kalınlaştı ve sertleşti.
Leys dedi: **الكَنَبُ** : işten dolayı elin üzerine çıkan, sertleştiği zaman (meydana gelen) bir kalınlıktır.

(Ebû Ubeyd, el-Emavî’den) : **الكِنَابُ** ve **العَاسِي** : **الشِّمْرَاخُ**’tur. Düreyd b. es-Sımme dedi:
وأَنْتَ امْرُؤٌ جَعْدُ القَفَا مُتَعَكِّسٌ
مِنَ الأقِطِ الْحَوْلِيِّ شَبْعَانُ كانِبُ
Ebû Zeyd dedi: **كَانِبٌ** : **كَانِزٌ**. Denir ki: **كَنَبَ في جِرَابِه شَيئاً**; yani onu içinde **كَنَزَه** (biriktirdi/sakladı).
**الكَنِبُ** : bir ağaçtır. Şair dedi:
في خَضَد من الكَرَاث والكَنِب

**كبن** : (Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan) : **رَجُلٌ مَكْبُونُ الأصابِعِ** : **الشَّثنِ** gibidir.
(el-Lihyânî, el-Asmaî’den) : her **كَبْنٍ** : bir **كَفٌّ**’tır; denir ki: **كَبَنْتُ عنكَ لِسَاني**; yani onu **كَفَفْتُه** (tuttum/engelledim).
(İbnü’s-Sikkît, el-Asmaî’den) : **رَجُلٌ كُبنَّةٌ** ve **امرأةٌ كُبُنَّةٌ** : içinde büzülme olan kimsedir. Ve inşad etti:
في القَوْمِ كل كَبُنَةٍ عُلْفُوفِ
Dedi; Ebû Amr da dedi: **الكُبُنّةُ** : kuru ekmektir.
Leys dedi: **الكَبْنُ** : bir salıveriş içinde yumuşak bir koşudur. Ve inşad etti:
يَمُرُّ وهْوَ كَابِنٌ حَيِيُّ
Fiil: **كَبَنَ يَكْبِنُ**; **كُبوناً** ve **كَبْناً**.

(قلت) : koşuda **الكبْنُ** : koşusunun bir kısmını kısmak ve kendini yormamaktır; **الكُبُونُ** : sükûndur. Ondandır ki sözü:
وَاضِحَةُ الخَدِّ شَرُوبٌ لِلَّبَنْ
كَأَنَّها أُمُّ غَزَالٍ قَدْ كَبَنْ
Yani: sakin oldu.

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) : **الكَبْنُ** : kovanın ağzı yanında deriden katlanan şeydir.
İbnü’s-Sikkît dedi: o **الكَبْنٌ** ve **الكَبْلُ**’dür; **بالنُّونِ واللاَّم**; bunu el-Ferrâ’dan nakletti.
Ebû Ubeyd dedi: **اكْبَأَنَّ اكْبئْناناً**; büzüldüğü zaman.
İbn Büzurc dedi: **الْمُكْبِئنُّ** : kuşanıp (dizlerini karnına çekip) iki dirseğini kuşanışının içine sokan, sonra boynuyla ve başıyla ellerinin üzerine eğilen kimsedir.
Dedi: **الْمُكْبَئِنُّ** ve **المُقْبَئِنُّ** : büzülen, geri çekilen kimsedir.
Başkası dedi: **الكُبْنَةُ** : bedevîler için bir oyundur; **كُبَناً** diye toplanır. Ve inşad etti:
تَدَكّلَتْ بَعْدِي وأَلْهَتْها الكُبَنْ

(Ebû Ubeyde) : **فَرَسٌ مَكْبُونٌ**; dişisi: **مَكْبُونَةٌ**; hepsi: **المكَابِينُ**; o, kısa bacaklı, geniş karınlı, iri kemikli olandır.
Dedi: **المكْبُونُ** **أَقْعَسَ** olmaz.

(Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan) : içinde **كُبْنَةٌ** ve **كََبَنٌ** bulunan at; eğer ne iri ne de **القَمِىءِ** ise.
Dedi: **الكُبَانُ** : develeri tutan bir hastalıktır; ondan denir ki: **بَعِيرٌ مَكْبُونٌ**.

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) : **المكْبُونَةٌ** : aceleci kadın.
Ve **المكْبُونَةُ** : zelil olan.

**بكن** : Leys onu ihmal etti; İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَبْكونَةُ** zelil kadındır.

**نكب** : Leys dedi: **النَّكَبُ** : yürüyüşte bir meyil benzeridir. Ve inşad etti:
. . . عَنِ الحَقِّ أَنْكَبُ
Yani: ondan yana meyilli; ve o, haktan yana **لَمِنْكَابٌ**’dır.
Develerden **الأنْكَبُ** sanki bir yarıkta yürür gibidir.
Ve inşad etti:
أَنْكَبُ زَيَّافٌ وما فِيهِ نَكَبْ
Araplar der ki: **نَكَبَ الدَّليلُ عن صَوْبِه يَنْكُبُ نُكُوباً**; ondan saptığı zaman; ve **نَكَّبَ عنه تَنْكِيباً** : onun gibidir; ve başkasını **نَكَّبَ**.
Ömer’den rivayet olundu ki, mevlası Hüne’ye dedi: (**نكِّبْ عَنَّا ابنَ أُمِّ عَبْدٍ**) yani: onu bizden uzaklaştır.
Ve falan kimse bizden **تَنَكّب** etti **تَنَكُّباً**; yani bizden yana meyletti (uzaklaştı).
Leys dedi: adam, sadağını omzuna attığı zaman **يَنْتَكِبُ كِنانَتَهُ** ve **يَتَنَكَّبُها**.
Her şeyin **مَنْكِبا**’sı: insanın ve kuşun, ve her şeyin, pazu kemiği ile kürek kemiğinin ve omuz bağının birleşim yeridir.

Aziz ve celil Allah’ın sözü: (**ذَلُولاً فَامْشُواْ فِى**) (el-Mülk: 15).
el-Ferrâ dedi: onun yanlarında (demek) ister.
ez-Zeccâc dedi: manası onun dağlarında; ve denildi ki: onun yollarında.
Ve tefsirin en benzeri—Allah daha iyi bilir—“onun dağlarında” diyenin tefsiridir; çünkü onun sözü: (**الْخَبِيرُ هُوَ الَّذِى جَعَلَ لَكُمُ الاَرْضَ ذَلُولاً فَامْشُواْ**) (el-Mülk: 15) manası: size onda yürümeyi kolaylaştırdı; böylece size onun dağlarında yürümeyi mümkün kıldı; bu, boyun eğdirme hususunda daha beliğdir.

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) : **المَنْكبِ** için **نَكَبَ** denir: onların üzerine; artık o **يَنْكُبُ نِكابَةً**.
Dedi: el-Ferrâ da dedi: **المَنْكِبُ** : **عَوْنُ العَرِيفِ** (arîfin yardımcısı)dır.
Leys dedi: kavmin **مَنْكِبُ**’i: arîflerin başıdır; şu kadar ve şu kadar arîf üzerine: **مَنْكِبٌ**.
Ve denir ki: kavminde ona **النِّكابَةُ** vardır.
Dedi: **النَّكْبُ** : taşın bir tırnağı yahut bir toynağı yahut bir **مَنْسِماً**’yı yaralamasıdır.
Denir ki: **مَنْسِمٌ مَنْكُوبٌ** ve **نَكِبٌ**.
Lebîd dedi:
وتَصُكُّ المَرْوَ لَمَّا هَجَّرَتْ
بِنَكِيبٍ مَعِرٍ دَامِي الأظَلّ
Ve denir ki: **نكَبَتْهُ حوادثُ الدَّهْرِ**; ve ona bir **نَكْبةٌ** ve **نَكبَاتٌ** ve çokça **نُكُوبٌ** isabet etti.

(Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den) dedi: rüzgârlardan her rüzgâr ki sapıp iki rüzgârın arasına düşerse o **نَكْبَاءُ**’dır; ve **نَكَبَتْ تَنْكُبُ نُكُوباً**.
Ebû Zeyd dedi: **النِّكْبَاءُ** : **الصَّبَا** ile **الشَّمالِ** arasında esen; **الجِرْبيَاءُ** ise **الجَنُوبِ** ile **الصَّبَا** arasında olandır.

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: rüzgârlardan **النُّكْبُ** dörttür: **فَنَكْبَاءُ الصَّبَا والجَنوب** : **مِهْيَافٌ مِلْوَاحٌ مِيبَاسٌ للبَقْلِ**; ve o, iki rüzgârın arasından gelendir. **ونَكْبَاءُ الشَّمالِ** : **مِعْجَاج مِصْرَادُ**; onda ne yağmur vardır ne hayır; ve o bir **قَرَّةٌ**’dir; bazen onunla az bir yağmur olur.
Ve **نكباءُ الدَّبُورِ والجَنوب** sıcaktır.
Dedi: **الدبورُ** : yaz rüzgârlarından bir rüzgârdır; ancak onda olur; ve o **مِهْيَافُ**’tır.
**والجنُوبُ** her vakitte eser.

İbn Kunâse dedi: **النَّكْبَاء**’nın çıkışı: **مَطْلَع الذّراعِ** ile **القُطْبِ** arasıdır; o, şâmî yıldızların doğuşudur. Ve **القُطْب** ile **مَسْقَط الذراع** arasını **الشّمال**’in çıkışı kıldı; o, **مَخْرَج النكباء**’dan **اليمَانيَةِ**’den doğan her yıldızın battığı yerdir. Ve **اليَمانِيَةُ**’de ne güneş ne ay iner; ancak karada ve denizde onunla yol bulunur; o hâlde o şâmîdir.
Başkası dedi: **قامَةٌ نكْبَاءُ** : eğik; ve **قِيمٌ نُكْبٌ**; ve **القامةُ** : makaradır. Ve falan kimse sadağını, içindeki oklardan olanı çıkarmak için devirdiği zaman **نَكَبَ فلانٌ كنانتَه**; **نَكْباً**.
Ve falan kimse omzundan şikâyet ettiği zaman **نَكِبَ فلانٌ يَنْكَبُ نَكَباً**.
Şemr dedi: rüzgârların dördünün her biri için ona nispet edilen bir **نكباءُ** vardır: **الصَّبَا**’ya nispet edilen **النكباءُ**: onunla **الشّمال** arasındaki olandır; yumuşaklıkta ona benzer; bazen onda bir **عُرَامٌ** vardır ki o azdır; ancak devirde bir kere olur. **الشّمَال**’e nispet edilen **النكباءُ**: onunla **الدّبُور** arasındaki olandır; soğuklukta ona benzer.
Ve bu **الشمال**’e **الشاميَّة** denir; ikisinin her biri Araplar katında: **شاميةٌ**’dir. **الدَّبُورِ**’a nispet edilen **النكباءُ**: onunla **الجَنُوب** arasındaki olandır; **مَغِيبِ سُهيْلٍ**’den gelir; şiddetinde ve tozunda **الدبور**’a benzer. **الجنوب**’a nispet edilen **النكباءُ**: onunla **الصَّبَا** arasındaki olandır; kışın sıcaklığında ve yumuşaklığında rüzgârların ona en benzeyenidir.

**نبك** : Şemr, kendi hattıyla telif ettiğinde: **النَّبَكُ** : çamurdan tepeler gibidir; bir tanesi: **نَبَكَةٌ**.
Dedi; İbn Şümeyl de dedi: **النَّبْكَةُ** **الفَلْكةِ** gibidir; ancak **الفلكة**’nin üstü yuvarlak, toplanmış; **النّبْكَة**’nin başı ise sanki bir mızrak ucu gibi sivridir; ikisi de yükseltilmişçedir.
el-Asmaî dedi: **النّبْك** : yerden yükselen şeydir.
Tarfâ dedi:
تَتَّقِي الأرضَ برُحَ وُقَّحٍ
وُرُقٍ تَقْعَرُ أَنْباكَ الأكَمْ
(قلت) : Arapları **النِّبَاكِ** üzerinde gördüğüm şey: yumuşak **الْجرْعاوَاتِ** içinde kum tepeleridir; bir tanesi: **نَبَكَةٌ**.

**بنك** : Leys dedi: Araplar, sanki dâhil (yabancı) bir kelime olan bir söz söyler: **ردَّهُ إلى بُنْكهِ الخَبيث**; aslını kasteder.
Ve denir ki: falan kimse, yerleşik bir izzet içinde **تَبَنّك** etti.
(قلت) : **البُنْكُ** : aslı Farsçadır; manası: asıl.
İbn Büzurc inşad etti:
وصاحبٍ صاحَبْتُهُ ذي مأْفَكَهْ
يَمْشِي الدَّوَالَيْكَ ويَعْدُو البُنَّكَهْ
Dedi: **البُنَّكَةَ** ile, koştuğu zaman ağırlığını kasteder; **الدَّوَالِيكُ** ise, yürüyüşünde, dokuduğu zaman, atılgan davranıştır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل)  النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو ذلك القياس، ومعناه أنّه فَعَل به ما يمنَعُه من المعاودة ويمنع غيرَه من إتيانِ مثلِ صَنيعِه. وهذا أجْوَدُ الوجهين. ويقال: المَنْكَل: الشَّيء الذي ينكِّل بالإنسان. قال:
* وارْمِ عَلَى أقفائِهِمْ بمَنْكَلِ([2]) *
فأمَّا الحديث: "إنّ الله تعالى يحبُّ النَّكَلَ على النَّكَل"، فإنَّ تفسيره في الحديث أنَّه الرّجل القويُّ المجرَّب، على الفرس القويّ المجرَّب. وهذا للتَّفسير الذي جاء فيه، وليس هو من الأصل الذي ذكرناه.
(نكه)  النون والكاف والهاء كلمةٌ واحدة، وهي نَكْهةُ الإنسان. واستَنكَهْتُه: تشمَّمْتُ رِيحَ فمِه. ويقولون وما أدري كيف هو: إنَّ النُّكَّهَ من الإبل: التي ذهَبَتْ أصواتها من الضَّعف. قال:
* بعد اهتضامِ الراغِياتِ النُّكَّهِ([3]) *
(نكب)  النون والكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيْل أو مَيَلٍ في الشَّيء. ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ. قال الله تعالى: ﴿عَن الصِّراطِ لَناكِبُون([4])﴾ [المؤمنون 74]. والنَّكباء: كلُّ ريح عَدلَتْ عن مَهبِّ الرِّياح الأربع. قال:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])والأنكَب: الذي كأنَّه يمشي في شِقّ. والمَنْكِبُ: مُجتَمَع ما بين العَضُد والكَتِف، وهما مَنكِبان، لأنَّهما في الجانبين. والنَّكَبُ: داءٌ يأخذ الإبلَ في مناكبها فتَظلَعُ منه. والمَنْكِب: عَون العَرِيف، مشبَّه بمنكب الإنسان، كأنَّه يقوِّي أمرَ العَرِيف كما يتقوَّى بمَنكِبِه الإنسان.
(نكت)  النون والكاف والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على تأثيرٍ يسيرٍ في  الشيء* كالنُّكتة ونحوِها ونكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت، إذا أثَّر فيها. وكلُّ نُقطةٍ نُكْتَة.
ومن الباب رُطَبةٌ منَكِّتة: بدأ الإرطاب فيها، كأنَّ ذلك كالنُّقَط. والنّاكِت بالبَعير: شِبه الحازِّ، وهو أنْ ينكُت مِرْفَقُه حرفَ كِركِرته.
ومما يقاس على هذا قولهم: نكَتُّه، إذا ألقيتَه على رأسه فانتكَتَ، ولعل ذاك من أثرٍ يؤثِّره في الأرض.
(نكث)  النون والكاف والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نقض شيء. ونكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً. وانتَكَثَ الشّيءُ: انتَقَض. وقال قولاً لا نَكِيثَةَ فيه، أي لا خُلْف. ومنه: طَلَب حاجةً ثم انتكثَ لأُخْرَى. كأنه نقض عَزْمَه الأوّل. والنِّكْث: أن تُنقَضَ أخلاقُ الأكسية وتُغْزَلَ ثانية، وبها سمِّي الرَّجلُ نِكْثاً. والنَّكيثَةُ: خُطَّةٌ صَعبة يَنكُثُ فيها القَومُ. قال طرفة:
* مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ([6]) *
(نكح)  النون والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو البِضاع. ونَكَحَ يَنْكِحُ. وامرأةٌ ناكِحٌ في بني فلان، أي ذات زَوجٍ منهم. والنِّكاح يكون العَقدَ دونَ الوطء. يقال نَكَحْتُ: تَزَوّجْتُ. وأنكَحْتُ غَيرِي.
(نكد)  النون والكاف والدال أُصَيل يدلُّ على خُروجِ الشَّيء إلى طالِبِه بِشدّة. وهذا مَطلَبٌ نَكِدٌ. ورجلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ([7]). ويقال: نَكَدَ الغُراب([8]):  استَقْصَى في شَحِيجِه، كأنَّه يَقِيء. وناقةٌ نَكْدَاءُ: لا لبَنَ فيها.
(نكر)  النون والكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف المعرفة التي يَسكُن إليها القَلب. ونَكِرَ الشَّيءَ وأنكَره: لم يَقْبَلْه قلبُه ولم يعترِفْ به لسانُه. قال:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])والباب كلُّه راجعٌ إلى هذا. فالنُّكْر: الدَّهْي. والنَّكْراء: الأمر الصعب الشَّديد. ونَكُرَ الأمرُ نَكَارةً. والإنكار: خِلاف الاعتراف. والتنكُّر: التَّنقُّل من حالٍ تَسُرُّ([10]) إلى أخرى تُكْرَه. ويقولون لما يخرج من الحُِوَلاءِ([11]) [من([12])] دمٍ وما أشبهه: نَكِرَة.
(نكز)  النون والكاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيء ممدَّد في شيء. يقال: نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه، وذلك كالغَرْز. ونَكَزَت الحيّةُ بأنْفِها. ومنه: نكزَ الماءُ: غاضَ، كأنَّه كالشَّيء يدخُل في الأرض. وبئرٌ ناكزٌ: غارَ ماؤُها. وأنكَزَها أصحابُها. وهذا على المعنى، كأنَّهم لمّا استقَوْا ماءها ظُنَّ بها أنَّ ماءها غارَ ونكَزَ في الأرض. قال ذو الرُّمّة:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])(نكس)  النون والكاف والسين أصلٌ يدلُّ على قَلْب الشّيء. منه النَّكْس: قَلبُك شيئاً على رأسه. والوِلاد المنكوس: أن يَخرُج رجلاهُ قَبْلَ رأسِه. والنِّكْسُ: السَّهم الذي ينكسر فُوقُه، فيُجعلُ أعلاه أسفلَه. ويقال للمائق: إنَّه لنِكْسٌ، تشبيهاً بذلك. والمُنَكِّس من الخيل: الذي إذا جرى لم يَسْمُ برأسهِ ولا هادِيهِ من ضَعفه.
(نكش)  النون والكاف والشين كلمةٌ تدلُّ على الأتْيِ على الشَّيء. يقال: أتَوا على عُشب فنكَشُوه. ويقولون: هو بحرٌ لا يُنكَش، كما يقولون: لا يُنْزَف.
(نكص)  النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير.
(نكظ)  النون والكاف والظاء كلمة واحدة. يقال النَّكظ: الدَّفع والعَجَلة. قال:
[قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])قال ابن دريد: أنكَظته([16]) إنكاظاً، ونَكَظْتُه نكظاً، إذا أعجلتَه.
(نكع)  النون والكاف والعين أصلانِ: أحدهما يدلُّ على لونٍ من الألوان، والآخر على* حَبْسٍ وردّ.
فالأوّل: الأنكع: الأحمر المتقشِّر الأنف. يقال منه نَكِع. ونَكَعَة الطُّرْثُوت من أعلاه إلى قدر إصبع، عليه قِشرة حمراء. وشَفَة([17]) نَكِعة، شديدة الحمرة.
ومن الأصل الآخر: نكعَهُ حَقَّه، إذا حَبَسه([18]) عنه. ونكَعه عنه: دَفَعه. ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه: دفعتُه. ونكَعْتُه عن حاجته رددتُه عنها. ومنه نكعته الشيء مثل نَقَصْتُه، كأنَّك دفعتَه عن إكماله أكلاً وشُرْباً.
ومن الباب النَّكُوع: المرأة القصيرة، والجمع نُكُع، كأنَّها حُبِست عن أن تطول. ورجلٌ هُكَعة نُكَعة: يثبت مكانَه لا يبرح، وهو من الحَبْس أيضاً.
(نكف)  النون والكاف والفاء أصلان: أحدُهما يدلُّ على قطع شيء وتنحيته، والآخر على عضوٍ من الأعضاء، ثم يقاس عليه.
فالأوّل النَّكْف: تنحِيتُك الدُّموعَ عن خدِّكَ بإصبعك. ويقولون: رأينا غيثاً ما نكَفَه أحدٌ سار يوماً ولا يومين. يقول: ما قَطَعه. وبَحرٌ لا يُنْكَف، مثل لا يُنْزَح، والانتكاف، خُروجٌ من أرضٍ إلى ارض، أو أمرٍ إلى أمر. تقول: أراد هذا وانتكَفَ فأراد هذا، كأنَّه قطع عزْمَه الأوّل. وانتكف الأثرَ: وجَدَه.
والأصل الآخر النَّكَف: جمع نَكفَة، وهي غُدّةٌ في أصل اللَّحْي. يقال: إبلٌ مُنكِّفة: ظهرت نَكَفاتُها.
ثم قِيسَ على هذا فقيل: نَكِف من الأمر([19]) واستنكف، إذا أنِفَ منه. معنى القِياس في هذا أنَّه لما أنِفَ أعْرَضَ عنه وأراهُ أصل لَحْيِه، كما يقال أعْرضَ إذا ولاَّه عارِضَه وتركَ مواجَهَتَه. والأَنِفُ من هذا، كأنَّه شَمَخَ بأنْفِه دُونَه. والقياس في جميع هذا واحد. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل. والذي في الجمهرة (3: 170): "والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله".
([2]) الرجز لرياح الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين 71 وحواشي الجمهرة (3: 170).
          وأنشده في المجمل واللسان (نكل) بدون نسبة. وصواب روايته: "فارم" كما في البقية واللسان لأن قبله:
* يا رب أشقاني بنو مؤمل *
          وبعده:             * بصخرة أو عرض جيش جحفل *
([3]) لرؤبة في ديوانه 166 والمجمل واللسان (نكه).
([4]) في الأصل: "وهم عن الصراط لناكبون"، تحريف وهي الآية 74 من سورة المؤمنين، وهي: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط  لناكبون.
([5]) سبق إنشاده في (أتي). وانظر الحيوان (5: 97) والبيان (3: 43) واللسان (حلل، أتو).
([6])  من معلقة طرفة. وصدره:
* وقربت بالقربى وجدك إنه *
([7]) ويقال نكد أيضاً، بالفتح، وأنكد.
([8]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([9]) للأعشى في ديوانه 72 واللسان (نكر).
([10]) في الأصل: "تستر".
([11]) الحولاء، بضم الحاء وكسرها مع فتح الواو، هي من الناقة كالمشيمة للمرأة، وهي جلدة ماؤها أخضر تخرج مع الولد. وفي الأصل: "من الجولا"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) التكملة من المجمل واللسان.
([13]) ديوان ذي الرمة 103 واللسان (نكز، ذمم).
([14]) الجمهرة (3: 86).
([15])  للأعشى في ديوانه 6 والمجمل واللسان (نكظ). والتكملة في أول البيت من هذه المراجع.
([16])  في الأصل: "أنكظه"، صوابه من الجمهرة (3: 124).
([17])  في الأصل: وشفعة"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في الأصل: "تحبسه"، صوابه في المجمل.
([19])  يقال نكف من الأمر، وعن الأمر أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الكاف** وما يثلثهما)
(**نكل**)  **النون** ve**الكاف** ve**اللام** sahih bir asıldır; bir men‘ ve imtinâ‘a delâlet eder; dalları ona döner. Ve **نَكَل** ondan **نُكولاً** **يَنكِل**. Bunun aslı **النِّكْل**’dir: bağ; çoğulu **أنكال**’dır; çünkü o **يَنْكُل**: yani men‘ eder. Ve **النِّكْل**: gem demiri. Ve o, işlerden **ناكلٌ**’dir: onlara karşı zayıftır. İbn Düreyd dedi: “[Allah] onu **بُنُكْلِهِ** ve **بِنُكلَةٍ** ile attı; yani onu, ([1]) **ينكِّله** olan şeyle attı.”
Ve babdandır: onunla **نَكَّلت** **تنكيلاً**, ve onunla **نَكَّلت** **نَكالاً**; bu o kıyastır; mânâsı: ona, onu yeniden dönmekten men‘ eden ve başkasını onun yaptığı gibi bir şeyi yapmaktan men‘ eden şeyi yaptı demektir. Bu, iki vechin daha iyisidir. Ve denir: **المَنْكَل**: insanla **ينكِّل** eden şey. Dedi:
* Ve onların enselerine **بِمَنْكَلِ**([2]) at *
Ama hadîs: “Şüphesiz Allah Teâlâ **النَّكَلَ**’i **على النَّكَل** sever”; onun tefsiri hadîste, o, güçlü tecrübeli adamdır; güçlü tecrübeli at üzerinde. Bu, içinde geldiği tefsir içindir; zikrettiğimiz asıldan değildir.

(**نكه**)  **النون** ve**الكاف** ve**الهاء** tek bir kelimedir; o da insanın **نَكْهةُ**’sidir. Ve **استَنكَهْتُه**: ağzının kokusunu kokladım. Ve derler: nasıl olduğunu bilmiyorum: develerden **النُّكَّهَ**: zayıflıktan sesleri gitmiş olanlardır. Dedi:
* **الراغِياتِ النُّكَّهِ**([3])’nin ezilmesinden sonra *

(**نكب**)  **النون** ve**الكاف** ve**الباء** sahih bir asıldır; şeyde bir meyl veya meyel’e delâlet eder. Ve **نَكَب** şeyden **يَنكُبُ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿عَن الصِّراطِ **لَناكِبُون**([4])﴾ [المؤمنون 74]. Ve **النَّكباء**: dört rüzgârın esiş yönünden sapan her rüzgâr. Dedi:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** **نَكباءُ** صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])
Ve **الأنكَب**: sanki bir yarıkta yürür gibi olan. Ve **المَنْكِبُ**: pazu ile omuz arasının birleştiği yer; ikisi **مَنكِبان**’dır; çünkü ikisi yanlardadır. Ve **النَّكَبُ**: develeri omuzlarında tutan bir hastalıktır; ondan dolayı topallar. Ve **المَنْكِب**: **العَرِيف**’in yardımcısıdır; insanın omzuna benzetilmiştir; sanki **العَرِيف**’in işini güçlendirir, tıpkı insanın omzuyla güçlenmesi gibi.

(**نكت**)  **النون** ve**الكاف** ve**التاء** tek bir asıldır; şeyde hafif bir tesire delâlet eder; **كالنُّكتة** ve benzeri gibi. Ve yerde değneğiyle **نكت** eder **ينكُت**; onda iz bıraktığında. Ve her **نُقطةٍ** bir **نُكْتَة**’dir.
Ve babdandır: **رُطَبةٌ منَكِّتة**: onda olgunlaşma başladı; sanki o, noktalar gibidir. Ve deveyle **النّاكِت**: yarıcıya benzer; o, dirseğinin hörgücünün kenarını **ينكُت** etmesidir.
Ve buna kıyas edilenlerdendir onların sözü: **نكَتُّه**; onu başı üzerine attığında, o da **فانتكَتَ**; belki bu, yerde ona tesir eden bir izdendir.

(**نكث**)  **النون** ve**الكاف** ve**الثاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bozmağa delâlet eder. Ve ahdi **نكثَ** eder, onu **ينكُثُ** **نَكْثاً**. Ve şey **انتَكَثَ**: bozuldu. Ve “onda **نَكِيثَةَ** yok” dedi; yani hulf yok. Ve ondandır: bir ihtiyacı istedi, sonra başka birine **انتكثَ** etti; sanki ilk azmini bozdu. Ve **النِّكْث**: örtülerin ipliklerinin çözülüp tekrar eğrilmesidir; bununla adama **نِكْثاً** adı verildi. Ve **النَّكيثَةُ**: kavmin içinde bozduğu zor bir plandır. Tarafe dedi:
* Ne zaman **للنَّكيثةِ** bir iş olursa, şahit olurum([6]) *

(**نكح**)  **النون** ve**الكاف** ve**الحاء** tek bir asıldır; o da **البِضاع**’dır. Ve **نَكَحَ** **يَنْكِحُ**. Ve “falancaların içinde **ناكِحٌ** bir kadın” denir; yani onlardan bir kocası olan. Ve **النِّكاح** cima‘ olmaksızın akit olur. Denir: **نَكَحْتُ**: evlendim. Ve **أنكَحْتُ** başkasını.

(**نكد**)  **النون** ve**الكاف** ve**الدال** köklü bir asıldır; şeyin, onu isteyene şiddetle çıkmasına delâlet eder. Bu, **مَطلَبٌ نَكِدٌ**’dir. Ve adam **نَكِدٌ** ve **نَكَدٌ**([7]). Ve denir: **نَكَدَ الغُراب**([8]): ötüşünde sonuna kadar gitti; sanki kusuyor. Ve **ناقةٌ نَكْدَاءُ**: onda süt yoktur.

(**نكر**)  **النون** ve**الكاف** ve**الراء** sahih bir asıldır; kalbin kendisine sükûn bulduğu marifetin zıddına delâlet eder. Ve şeyi **نَكِرَ** ve onu **أنكَره**: kalbi onu kabul etmedi ve dili onu tanımadı. Dedi:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])
Bütün bab buna döner. O hâlde **النُّكْر**: dehşettir. Ve **النَّكْراء**: zor şiddetli iştir. Ve iş **نَكُرَ** **نَكَارةً**. Ve **الإنكار**: ikrarın zıddıdır. Ve **التنكُّر**: sevindiren bir hâlden([10]) hoş görülmeyen bir başkasına geçiştir. Ve derler: **الحُِوَلاءِ**([11])’dan([12]) çıkan kan ve benzeri için: **نَكِرَة**.

(**نكز**)  **النون** ve**الكاف** ve**الزاء** köklü bir asıldır; uzatılmış bir şeyi bir şeye saplamaya delâlet eder. Denir: onu demirle **نكَزْتُه** **أنكُزُه**; bu, saplama gibidir. Ve yılan burnuyla **نَكَزَت**. Ve ondandır: su **نكزَ**: çekildi; sanki o, yere giren bir şey gibidir. Ve **بئرٌ ناكزٌ**: suyu çekildi. Ve sahipleri onu **أنكَزَها**. Bu, mânâ üzerinedir; sanki onlar suyunu çektiklerinde, onun suyunun çekildiği ve yerde **نكَزَ** ettiği sanıldı. Zü’r-Rumme dedi:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا **أنكزَتْها** المواتحُ([13])

(**نكس**)  **النون** ve**الكاف** ve**السين** bir asıldır; şeyin ters çevrilmesine delâlet eder. Ondandır **النَّكْس**: bir şeyi başı üzerine çevirmendir. Ve **الوِلاد المنكوس**: ayaklarının başından önce çıkmasıdır. Ve **النِّكْسُ**: ucu kırılan oktur; üstü alt yapılır. Ve ahmağa denir: o, **لِنِكْسٌ**’tir; bununla benzetme olarak. Ve atlardan **المُنَكِّس**: koştuğunda zayıflığından başını ve yelesini yükseltmeyen.

(**نكش**)  **النون** ve**الكاف** ve**الشين** bir kelimedir; bir şeye gelip onu tüketmeye delâlet eder. Denir: bir ota geldiler de onu **فنكَشُوه**. Ve derler: o, **بحرٌ لا يُنكَش**’tir; tıpkı “**لا يُنْزَف**” dedikleri gibi.

(**نكص**)  **النون** ve**الكاف** ve**الصاد** bir kelimedir. Denir: topukları üzerine **نَكَصَ**; korku ve korkaklıkla şeyden geri durduğunda. İbn Düreyd([14]) dedi: topukları üzerine **نكَصَ**: üzerinde bulunduğu hayırdan döndü; bu, ancak hayırdan dönüşte söylenir.

(**نكظ**)  **النون** ve**الكاف** ve**الظاء** tek bir kelimedir. Denir: **النَّكظ**: itme ve aceledir. Dedi:
[قد] تجاوزتُها على **نَكَظِ** المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])
İbn Düreyd dedi: onu **أنكَظته**([16]) **إنكاظاً**, ve onu **نَكَظْتُه** **نكظاً**; onu acele ettirdiğinde.

(**نكع**)  **النون** ve**الكاف** ve**العين** iki asıldır: birisi renklerden bir renge delâlet eder; diğeri haps ve redd’e.
Birincisi: **الأنكع**: burnu soyulan kırmızıdır. Ondan **نَكِع** denir. Ve **نَكَعَة** **الطُّرْثُوت**’un üstünden bir parmak miktarına kadardır; üzerinde kırmızı bir kabuk vardır. Ve **شَفَة**([17]) **نَكِعة**: şiddetli kırmızıdır.
Diğer asıldan: onun hakkını **نكعَهُ**; onu([18]) ondan hapsettiğinde. Ve onu ondan **نكَعه**: onu itti. Ve onu kılıçla ve başkasıyla **نكعتُه**: onu ittim. Ve onu ihtiyacından **نكَعْتُه**: onu ondan geri çevirdim. Ve ondandır: ona şeyi **نكعته**; tıpkı **نَقَصْتُه** gibi; sanki onu, onu tamamlamaktan, yeme ve içme olarak, ittin.
Ve babdandır **النَّكُوع**: kısa kadın; çoğulu **نُكُع**; sanki uzamaktan hapsedilmiştir. Ve adam **هُكَعة نُكَعة**: yerinde durur, ayrılmaz; bu da hapsdendir.

(**نكف**)  **النون** ve**الكاف** ve**الفاء** iki asıldır: birisi bir şeyi kesmeye ve uzaklaştırmaya delâlet eder; diğeri organlardan bir organa; sonra ona kıyas edilir.
Birincisi **النَّكْف**: parmağınla gözyaşlarını yanağından uzaklaştırmandır. Ve derler: bir yağmur gördük ki onu bir gün de iki gün de giden hiç kimse **نكَفَه** etmedi; yani onu kesmedi. Ve **بَحرٌ لا يُنْكَف**: “**لا يُنْزَح**” gibi. Ve **الانتكاف**: bir yerden bir yere, yahut bir işten bir işe çıkıştır. Dersin: bunu istedi, sonra **انتكَفَ** etti de bunu istedi; sanki ilk azmini kesti. Ve izi **انتكف**: onu buldu.
Diğer asıl **النَّكَف**: **نَكفَة**’nin cem‘idir; o, sakalın dibinde bir bezedir. Denir: **إبلٌ مُنكِّفة**: **نَكَفاتُها** göründü.
Sonra buna kıyas edildi de denildi: işten **نَكِف**([19]) etti ve **استنكف**; ondan çekindiğinde. Bu kıyasta mânâ şudur: çekindiğinde ondan yüz çevirdi ve ona sakalının dibini gösterdi; tıpkı “yüz çevirdi” denildiğinde, yanağını ona döndürüp yüz yüze gelmeyi terk etmesi gibi. Ve **الأَنِفُ** bundan gelir; sanki burnuyla ona karşı yükseldi. Ve bütün bunlarda kıyas birdir. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) tekmile **المجمل**’dendir. Ve **الجمهرة** (3: 170)’de olan: “**والنكلة**، من قولهم **نكل به نكلة قبيحة**، كأنه رماه بما **ينكله**”.
([2]) Recez, **رياح الهذلي**’nindir; **بقية أشعار الهذليين** 71 ve **حواشي الجمهرة** (3: 170)’de olduğu gibi.
          Ve onu **المجمل** ve **اللسان** (**نكل**)’de nisbesiz rivayet etti. Rivayetinin doğrusu: “**فارم**”dır; **البقية** ve **اللسان**’da olduğu gibi; çünkü ondan önce:
* يا رب أشقاني بنو مؤمل *
          ve ondan sonra:             * بصخرة أو عرض جيش جحفل *
([3]) **رؤبة**’nindir; divanında 166 ve **المجمل** ve **اللسان** (**نكه**).
([4]) asılda: “**وهم عن الصراط لناكبون**”; tahriftir; **المؤمنون** sûresinin 74. âyetidir; o da: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط  لناكبون.
([5]) daha önce (**أتي**)’de rivayet edildi. Ve bak: **الحيوان** (5: 97) ve **البيان** (3: 43) ve **اللسان** (**حلل**، **أتو**).
([6]) **معلقة طرفة**’dendir. Ve sadrı:
* وقربت بالقربى وجدك إنه *
([7]) ve **نكد** de denir, fetha ile; ve **أنكد**.
([8]) **القاموس**’ta zikredildi; **اللسان**’da zikredilmedi.
([9]) **الأعشى**’nındır; divanında 72 ve **اللسان** (**نكر**).
([10]) asılda: “**تستر**”.
([11]) **الحولاء**; **الحاء**’ın zammı ve kesriyle, **الواو**’un fethasıyla; o, deveden, kadına göre meşime gibidir; suyu yeşil olan bir deridir; yavruyla birlikte çıkar. Asılda: “**من الجولا**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([12]) tekmile **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([13]) **ديوان ذي الرمة** 103 ve **اللسان** (**نكز**، **ذمم**).
([14]) **الجمهرة** (3: 86).
([15]) **الأعشى**’nındır; divanında 6 ve **المجمل** ve **اللسان** (**نكظ**). Ve bu kaynaklarda beytin başında tekmile vardır.
([16]) asılda: “**أنكظه**”; doğrusu **الجمهرة** (3: 124)’dendir.
([17]) asılda: “**وشفعة**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([18]) asılda: “**تحبسه**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([19]) işten **نكف** denir; ve işten **عن الأمر** da.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- نكب عن كذا. أي: مال. قال تعالى: ﴿عن الصراط لناكبون﴾ [المؤمنون /74] والمنكب: مجتمع ما بين العضد والكتف، وجمعه: مناكب، ومنه استعير للأرض. قال تعالى: ﴿فامشوا في مناكبها﴾ [الملك/15] واستعارة المنكب لها كاستعارة الظهر لها في قوله: ﴿ما ترك على ظهرها من دابة﴾ [فاطر/45]. ومنكب القوم: رأس العرفاء (قال الجاحظ: وهم ثلاثة: منكب، ونقيب، وعريف. انظر: الحيوان 6/158). مستعارمن الجارحة استعارة الرأس للرئيس، واليد للناصر، ولفلان النكابة في قومه، كقولهم: النقابة. والأنكب: المائل المنكب، ومن الإبل الذي يمشي في شق. والنكب: داء يأخذ في المنكب. والنكباء: ريح ناكبة عن المهب، ونكبته حوادث الدهر. أي: هبت عليه هبوب النكباء.

##### Türkçe

- **نكب** عن كذا: yani; meyletti. Yüce Allah dedi ki: ﴿عن الصراط لناكبون﴾ [المؤمنون /74]. Ve **المنكب**: **العضد** ile **الكتف** arasındaki şeyin birleşim yeridir; çoğulu: **مناكب**. Ondan (hareketle) yer için ödünç alınmıştır. Yüce Allah dedi ki: ﴿فامشوا في مناكبها﴾ [الملك/15]. Ve **المنكب**’in ona (yere) ödünç alınması, O’nun şu sözünde ona **الظهر**’ün ödünç alınması gibidir: ﴿ما ترك على ظهرها من دابة﴾ [فاطر/45]. Ve **منكب القوم**: **رأس العرفاء** (Câhiz dedi ki: ve onlar üçtür: **منكب** ve **نقيب** ve **عريف**. Bak: **الحيوان** 6/158). Uzuvdan ödünç alınmıştır; başın reis için, elin yardımcı için ödünç alınması (gibi). Ve falan kimse için kavmi içinde **النكابة** vardır; onların **النقابة** demeleri gibi. Ve **الأنكب**: **المنكب**’i eğik olan; ve develerden, bir yarıkta yürüyen (deve). Ve **النكب**: **المنكب**’de tutan bir hastalıktır. Ve **النكباء**: esiş yönünden sapmış bir rüzgâr; ve onu zamanın olayları **نكبته**. Yani: **النكباء**’nın esişi ona esti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ك ب
نكب عنه ونَكِب وتنكّب عنه وتنكّبه ونكّب عنه ونكّبه ونكّبتُه عنه ونكّبته إيّاه‏.‏
ورجل وجمل أنكب‏:‏ يمشي في شسقّ‏.‏
ونكبت الريح‏:‏ مالت عن مهابّ الرياح وريحٌ نكباء ورياح نكبٌ والنّكبياء‏:‏ التي تهبّ بين الصّبا والشّمال خاصّةً‏.‏
ونكب كنانته‏:‏ نكسها فأخرج ما فيها‏.‏
ونكب كنانته‏:‏ نكسها فأخرج ما فيها‏.‏
ونكب الإناء‏:‏ استنظف ما فيه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هزّ منكبه لكذا وهزّوا له مناكبهم‏:‏ فرحوا به‏.‏
وإنّه لأنكب عن الحقّ وناكبٌ عنه‏.‏
وسرنا في منكب من الأرض والجبل‏:‏ في ناحيةٍ‏.‏
‏"‏ فامشوا في مناكبها ‏"‏‏.‏
وقال ذو الرمّة‏:‏ تخطّيت باسمي دونه ونباهتي مصاريع أبواب غلاظ المناكب يريد أبواب الملوك‏.‏
وهو منكب العرفاء‏:‏ رأسهم على كذا عريفاً منكب‏.‏
وقال الحجّاج للشّعبيّ‏:‏ ألم أجعلك منكباً على جميع همدان‏.‏
وله النكابة في قومه‏.‏
وقد نكب عليهم‏.‏
وراش سهمه بمناكب‏:‏ ريشات تكون في مناكب النّسر أو العقاب وهي أقوى الريش وأجوده‏.‏
قال‏:‏ يقلّب سهماً راشه بمناكب ظهارٍ لؤامٍ فهو أعجف شاسف وقال الراعي‏:‏ يقلّب بالأنامل مرهفات كساهنّ المناكب والظّهارا وقال القطامي‏:‏ ومطّرد الكعوب كأنّ فيه قدامي ذي مناكب مَضْرحيِّ
أي نَسْرٍ ذي مَناكبَ.

##### Türkçe

ن ك ب
**نكب** ondan saptı; **نَكِب** ve **تنكّب** ondan saptı; **تنكّبه** ve **نكّب** ondan saptırdı; **نكّبه** ve “**نكّبتُه عنه**” onu ondan saptırdım; “**ونكّبته إيّاه**” onu ondan saptırdım.

**أنكب** adam ve deve: bir eğrilikte yürür.

**نكبت** rüzgâr: rüzgârların estiği yönlerden saptı; **ريحٌ نكباء** ve **رياح نكب**; ve **النّكبياء**: özellikle **الصّبا** ile **الشّمال** arasında esen (rüzgâr)dır.

**نكب كنانته**: onu ters çevirdi de içindekini çıkardı.

**نكب كنانته**: onu ters çevirdi de içindekini çıkardı.

**نكب الإناء**: içindekini iyice temizledi.

Mecazdan: “şu şey için omzunu salladı” ve “onun için omuzlarını salladılar”: onunla sevindiler.

Ve o, hakikatten sapkındır; ve ondan sapandır.

Yerin ve dağın bir **منكب**’inde yürüdük: bir tarafta.

“فامشوا في **مناكبها**”.

Zû’r-Rumme dedi:
“تخطّيت باسمي دونه ونباهتي
مصاريع أبواب غلاظ **المناكب**”
Kralların kapılarını kasteder.

Ve o, **منكب العرفاء**’dır: onların başıdır; şu kadar **عريفاً** olarak bir **منكب**.

Haccâc, Şa‘bî’ye dedi: “Seni bütün Hemdân üzerine bir **منكباً** kılmadım mı?”

Onun kavmi içinde **النكابة** vardır.

Ve onların üzerine **نكب** etti.

Okunu **بمناكب** ile tüyledi: **النّسر**’in yahut **العقاب**’ın omuzlarında bulunan tüyler; ve o, tüylerin en kuvvetlisi ve en iyisidir.

Dedi:
“يقلّب سهماً راشه **بمناكب**
ظهارٍ لؤامٍ فهو أعجف شاسف”

Ve Râ‘î dedi:
“يقلّب بالأنامل مرهفات
كساهنّ **المناكب** والظّهارا”

Ve Katamî dedi:
“ومطّرد الكعوب كأنّ فيه
قدامي ذي **مناكب** مَضْرحيِّ”

Yani: **نَسْرٍ**; **ذي مَناكبَ**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَكَبَ عن الشيءِ وعن الطريق يَنْكُب نَكْباً ونُكُوباً، ونَكِبَ نَكَباً، ونَكَّبَ، وتَنَكَّبَ: عَدَلَ؛ قال: إِذا ما كنتَ مُلْتَمِساً أَيامَى، *  فَنَكِّبْ كلَّ مُحْتِرةٍ صَناعِ وقال رجل من الأَعراب، وقد كَبِرَ، وكان في داخل بيته، ومَرَّتْ سَحابةٌ: كيفَ تَراها يا بُنَيَّ؟ قال: أَراها قد نَكَّبَتْ وتَبَهَّرَتْ؛ نَكَّبَتْ: عَدَلَتْ؛ وأَنشد الفارسي:
هما إِبلانِ، فيهما ما عَلِمْتُمُ، *  فَعَنْ أَيِّها، ما شِئْتُمُ، فتَنَكَّبُوا عدَّاه بعن، لأَن فيه معنى اعْدلوا وتباعَدُوا، وما زائدة. قال الأَزهري: وسمعت العرب تقول نَكَبَ فلانٌ عن الصواب يَنْكُبُ نُكُوباً إِذا عَدَل عنه. ونَكَّبَ عن الصواب تنكيباً، ونَكَّبَ غيرَه. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال لِـهُنَيّ مولاه: نَكِّبْ عنا ابن أُمّ عَبدٍ أَي نَحِّه عنا. وتَنَكَّبَ فلانٌ عنا تَنَكُّباً أَي مال عنا. الجوهري: نَكَّبه تَنْكيباً أَي عَدَل عنه واعتزله. وتَنَكَّبَه أَي تَجَنَّبَه. ونَكَّبَه الطريقَ، ونَكَّبَ به: عَدَلَ. وطريقٌ يَنْكُوبٌ: على غير قَصْدٍ. والنَّكَبُ، بالتحريك: الـمَيَلُ في الشيءِ. وفي التهذيب: شِـبْهُ مَيَل في الـمَشْي؛ وأَنشد: عن الـحَقِّ أَنْكَبُ أَي مائلٌ عنه؛ وإِنه لَـمِنْكابٌ عن الـحَقِّ. وقامةٌ نَكْبَاءُ: مائلة، وقِـيَمٌ نُكْبٌ. والقامةُ: البَكْرَةُ. وفي حديث حَجَّة الوداع: فقال بأُصْبُعه السَّبَّابة يَرْفَعُها إِلى السماءِ، ويَنْكُبُها إِلى الناس أَي يُميلُها إِليهم؛ يريد بذلك أَن يُشْهِدَ اللّهَ عليهم. يقال: نَكَبْتُ الإِناءَ نَكْباً ونَكَّبْتُه تَنْكيباً إِذا أَماله وكَبَّه. وفي حديث الزكاة: نَكِّبُوا عن الطَّعام؛ يُريد
الأَكُولةَ وذواتِ اللبن ونحوَهما أَي أَعْرِضُوا عنها، ولا تأْخذوها في الزكاة، ودَعُوها لأَهلها، فيقال فيه: نَكَبَ ونَكَّبَ. وفي حديث آخر: نَكِّبْ عن ذات الدَّرِّ. وفي الحديث الآخر، قال لوَحْشِـيٍّ: تَنَكَّبْ عن وَجْهي أَي تَنَحَّ، وأَعْرِضْ عني.
والنَّكْبَاءُ: كلُّ ريحٍ؛ وقيل كلُّ ريح من الرياح الأَربع انْحَرَفَتْ ووقَعَتْ بين ريحين، وهي تُهلِكُ المالَ، وتحْبِسُ القَطْرَ؛ وقد نَكَبَتْ تَنْكُبُ نُكُوباً، وقال أَبو زيد: النَّكْبَاءُ التي لا يُخْتَلَفُ فيها، هي التي تَهُبُّ بين الصَّبَا والشَّمَال. والجِرْبِـيَاءُ: التي بينَ الجَنُوب والصَّبَا؛ وحكى ثعلبٌ عن ابن الأَعرابي: أَنَّ النُّكْبَ من الرياح أَربعٌ: فنَكْبَاءُ الصَّبا والجَنُوبِ مِهْيَافٌ مِلْوَاحٌ مِـيباسٌ للبَقْلِ، وهي التي تجيءُ بين الريحين، قال الجوهري: تسمى الأَزْيَبَ؛ ونَكْبَاءُ الصَّبا والشَّمَال مِعْجَاجٌ مِصْرَاد، لا مَطَر فيها ولا خَيْرَ عندها، وتسمى الصَّابِـيةَ، وتسمى أَيضاً النُّكَيْبَاءَ، وإِنما صَغَّروها، وهم يريدون تكبيرها، لأَنهم يَسْتَبْرِدُونها جِدّاً؛ ونَكْبَاءُ الشَّمَال والدَّبُور قَرَّةٌ، وربما كان فيها مطر قليل، وتسمى الجِرْبِـياءَ، وهي نَيِّحَةُ الأَزْيَبِ؛ ونَكْبَاءُ الجَنُوبِ والدَّبُور حارَّة مِهْيافٌ، وتسمى الـهَيْفَ، وهي نَيِّحَةُ النُّكَيْبَاءِ، لأَن العرب تُناوِحُ بين هذه النُّكْبِ، كما ناوحُوا بين القُوم من الرياحِ؛ وقد نَكَبَتْ تَنْكُبُ نُكُوباً. ودَبور نَكْبٌ: نَكْباءُ. الجوهري: والنَّكْباءُ الريح الناكبة، التي تَنْكُبُ عن مَهَابِّ الرياحِ القُومِ، والدَّبُور ريح من رياح القَيْظِ، لا تكون إِلا فيه، وهي مِهْيَافٌ؛ والجَنوبُ تَهُبُّ كلَّ وقت. وقال ابنُ كِناسَةَ: تَخرج النَّكْباءُ ما بين مَطْلَعِ الذِّراع إِلى القُطْب، وهو مَطْلَع الكَواكب الشامية، وجعَلَ ما بين القُطْبِ إِلى مَسْقَطِ الذراع، مَخْرَجَ الشَّمال، وهو مَسْقَطُ كل نجم طَلَعَ من مَخْرج النَّكْباءِ، من اليمانية، واليمانية لا ينزل فيها شمس ولا قمر، إِنما يُهْتَدَى بها في البر والبحر، فهي شامية. قال شمر: لكل ريح من الرياح الأَربع نَكْباءُ تُنْسَبُ إِليها، فالنَّكْباءُ التي تنسب إِلى الصَّبا هي التي بينها وبين الشمال، وهي تشبهها في اللِّينِ، ولها أَحياناً عُرامٌ، وهو قليل، إِنما يكون في الدهر مرة؛ والنَّكْباءُ التي تنسب إِلى الشَّمال، وهي التي بينها وبين الدَّبُور، وهي تُشْبِـهها في البَرْد، ويقال لهذه الشَّمال: الشامِـيَّةُ، كلُّ واحدة منها عند العرب شامية؛ والنَّكْباءُ التي تنسب إِلى الدَّبُور، هي التي بينها وبين الجَنُوب، تجيءُ من مغيب سُهَيْل، وهي تُشْبِه الدَّبور في شِدَّتها وعَجاجِها؛ والنَّكْباءُ التي تنسب إِلى الجَنوب، هي التي بينها وبين الصَّبا، وهي أَشْبَهُ الرِّياح بها، في رقتها وفي لينها في الشتاءِ. وبعير أَنْكَبُ: يَمْشي مُتَنَكِّباً. والأَنْكَبُ من الإِبل: كأَنما يَمشي في شِقٍّ؛ وأَنشد: أَنْكَبُ زَيَّافٌ، وما فيه نَكَبْ
ومَنْكِـبا كلِّ شيءٍ: مُجْتَمَعُ عَظْمِ العَضُدِ والكتِفِ، وحَبْلُ العاتِق من الإِنسانِ والطائرِ وكلِّ شيءٍ. ابن سيده: الـمَنْكِبُ من الإِنسان وغيره: مُجْتَمَعُ رأْسِ الكَتِفِ والعَضُدِ، مذكر لا غير، حكى ذلك اللحياني. قال سيبويه: هو اسم للعُضْو، ليس على المصدر ولا المكان، لأَن فِعْلَه نَكَبَ يَنكُبُ، يعني أَنه لو كان عليه، لقال: مَنْكَبٌ؛ قال: ولا يُحْمَل على باب مَطْلِـع، لأَنه نادر، أَعني بابَ مَطْلِـع. ورجل شديدُ الـمَناكِبِ، قال اللحياني: هو من الواحد الذي يُفَرَّقُ فيجعل جميعاً؛ قال: والعرب تفعل هذا كثيراً، وقياسُ قول سيبويه، أَن يكونوا ذهبوا في ذلك إِلى تعظيم العضو، كأَنهم جعلوا كل طائفة منه مَنْكِـباً. ونَكِبَ فلانٌ يَنْكَبُ نَكَباً إِذا اشْتَكى مَنْكِـبَهُ. وفي حديث ابن عمر: خِـيارُكم أَلْيَنُكُمْ مَناكِبَ في الصلاة؛ أَراد لزُومَ السكينة في الصلاة؛ وقيل أَراد أَن لا يَمْتَنِـعَ على من يجيءُ ليدخل في الصف، لضيق المكان، بل يُمَكِّنُه من ذلك. وانْتَكَبَ الرجلُ كِنانَتَهُ وقَوْسَه، وتَنَكَّبها: أَلْقاها على مَنْكِـبِه. وفي الحديث: كان إِذا خَطَبَ بالـمُصَلَّى، تَنَكَّبَ على قَوْسٍ أَو عَصاً أَي اتَّكأَ عليها؛ وأَصله مِن تَنَكَّبَ القوسَ، وانْتَكَبها إِذا عَلَّقها في مَنْكبه. والنَّكَبُ، بفتح النون والكاف: داءٌ يأْخذ الإِبلَ في مَناكبها، فَتَظْلَعُ منه، وتمشي مُنْحَرِفةً. ابن سيده: والنَّكَبُ ظَلَعٌ يأْخذ البعيرَ من وَجَع في مَنْكِـبه؛ نَكِبَ البعيرُ، بالكسر، يَنْكَبُ نَكَباً، وهو أَنْكَبُ؛ قال:
يَبْغِـي فيُرْدِي وخَدانَ الأَنْكَبِ
الجوهري: قال العَدَبَّسُ: لا يكون النَّكَبُ إِلا في الكَتِفِ؛ وقال رجلٌ من فَقْعَسٍ:
فهَلاَّ أَعَدُّوني لـمِثْلي تَفاقَدُوا، *  إِذا الخَصْمُ، أَبْزى، مائِلُ الرأْسِ أَنكَبُ قال: وهو من صِفَةِ الـمُتَطاوِل الجائرِ.
ومَناكِب الأَرضِ: جبالُها؛ وقيل: طُرُقها؛ وقيل: جَوانِـبُها؛ وفي التنزيل العزيز: فامْشُوا في مَناكِـبها؛ قال الفراء: يريد في جوانبها؛ وقال الزجاج: معناه في جبالها؛ وقيل: في طُرُقها. قال الأَزهري: وأَشبَهُ التفسير، واللّه أَعلم، تفسير من قال: في جبالها، لأَن قوله: هو الذي جَعَل لكم الأَرضَ ذَلُولاً، معناه سَهَّلَ لَكم السُّلوكَ فيها، فأَمكنكم السلوك في جبالها، فهو أَبلغ في التذليل. والـمَنْكِبُ من الأَرض: الموضعُ المرتفع. وفي جَناح الطائرِ عِشْرُونَ ريشةً: أَوَّلُها القَوادِمُ، ثم الـمَناكِبُ، ثم الخَوافي، ثم الأَباهِرُ، ثم الكُلى؛ قال ابن سيده: ولا أَعْرِفُ للـمَناكب من الريش واحداً، غير أَن قياسه أَن يكون مَنْكِـباً. غيره: والـمَناكِبُ في جَناحِ الطائر أَربعٌ، بعد القَوادِم؛ ونَكَبَ على قومه يَنْكُبُ نِكابَةً ونُكوباً، الأَخيرة عن اللحياني، إِذا كان مَنْكِـباً لهم، يعتمدون عليه. وفي المحكم عَرَفَ عليهم؛ قال: والـمَنْكِبُ العَرِيفُ، وقيل: عَوْنُ العَريفِ. وقال الليث: مَنْكِبُ القوم رأْسُ العُرَفاءِ، على كذا وكذا عريفاً مَنْكِبٌ، ويقال له: النِّكابةُ في قومه. وفي حديث النَّخَعِـيِّ: كان يَتَوَسَّطُ العُرَفاءَ والـمَناكِب؛ قال ابن الأَثير: الـمَناكِبُ قومٌ دون العُرَفاءِ، واحدُهم مَنْكِبٌ؛ وقيل: الـمَنْكِبُ رأْسُ العُرفاءِ. والنِّكابةُ: كالعِرافَةِ والنِّقابة. ونَكَبَ الإِناءَ يَنْكُبُه نَكْباً: هَراقَ ما فيه، ولا يكون إِلاَّ من شيءٍ غير سَيّالٍ، كالتراب ونحوه. ونَكَبَ كِنانَتَه يَنْكُبُها نَكْباً: نَثَرَ ما فيها، وقيل إِذا كَبَّها ليُخْرِجَ ما فيها من السِّهام. وفي حديث سَعْدٍ، قال يوم الشُّورَى: إِني نَكَبْتُ قرَني (1) (1 قوله «اني نكبت قرني» القرن بالتحريك جعبة صغيرة تقرن الى الكبيرة والفالج السهم الفائز في النضال. والمعنى اني نظرت في الآراء وقلبتها فاخترت الرأي الصائب منها وهو الرضى بحكم عبدالرحمن.) ، فأَخَذْتُ سَهْمِي الفالِـجَ أَي كَبَبْتُ كِنانَتي. وفي حديث الحجاج: أَن أَمير المؤْمنين نَكَبَ كنانَتَه، فَعَجَم عِـيدانَها. والنَّكْبَةُ: الـمُصيبةُ من مَصائب الدهر، وإِحْدى
نَكَباتِه، نعوذ باللّه منها. والنَّكْبُ: كالنَّكْبَة؛ قال قَيْسُ بن ذُرَيْح: تَشَمَّمْنَه، لو يَسْتَطِعْنَ ارْتَشَفْنَه، *  إِذا سُفْنَهُ، يَزْدَدْنَ نَكْباً على نَكْبِ وجمعه: نُكُوبٌ.
ونَكَبه الدهرُ يَنْكُبه نَكْباً ونَكَباً: بلغ منه وأَصابه بنَكْبةٍ؛ ويقال: نَكَبَتْهُ حوادثُ الدَّهْر، وأَصابَتْه نَكْبَةٌ، ونَكَباتٌ، ونُكُوبٌ كثيرة، ونُكِبَ فلانٌ، فهو مَنْكُوبٌ. ونَكَبَتْه الحجارةُ نَكْباً أَي لَثَمَتْه. والنَّكْبُ: أَن يَنْكُبَ الحجرُ ظُفْراً، أَو حافراً، أَو مَنْسِماً؛ يقال: مَنْسِمٌ مَنْكوبٌ، ونَكِـيبٌ؛ قال لبيد: وتَصُكُّ الـمَرْوَ، لـمَّا هَجَّرَتْ، *  بِنَكِـيبٍ مَعِرٍ، دامي الأَظَلّ الجوهري: النَّكِـيبُ دائرةُ الحافِر، والخُفِّ؛ وأَنشد بيت لبيد. ونَكَبَ الـحَجرُ رِجْلَهُ وظُفْره، فهو مَنْكُوبٌ ونَكِـيبٌ: أَصابه. ويقال: ليس دونَ هذا الأَمر نَكْبة، ولا ذُياحٌ؛ قال ابن سيده: حكاه ابن الأَعرابي، ثم فسره فقال: النَّكْبةُ أَن يَنْكُبه الـحَجَرُ؛ والذُّياحُ: شَقٌّ في باطن القَدَم. وفي حديث قُدوم الـمُسْتَضْعَفين بمكة: فجاؤُوا يَسُوقُ بهم الوليدُ بن الوليد، وسار ثلاثاً على قَدَمَيْه، وقد نَكَبَتْه الـحَرَّةُ أَي نالته حجارتُها وأَصابته؛ ومنه النَّكْبةُ، وهو ما يُصيبُ الإِنسان من الـحَوادث. وفي الحديث: أَنه نُكِـبَتْ إِصبَعُه أَي نالتها الحجارة. ورجلٌ أَنْكَبُ: لا قَوْسَ معه. ويَنْكُوبٌ: ماءٌ معروفٌ؛ عن كراع.

##### Türkçe

**نَكَبَ** şeyden ve yoldan **يَنْكُب** **نَكْباً** ve **نُكُوباً**; ve **نَكِبَ** **نَكَباً**; ve **نَكَّبَ**; ve **تَنَكَّبَ**: saptı; dedi ki:
Eğer sen dul kadınlar arayıcı isen, *  o hâlde her sanatkâr maharet sahibinden sap.

Ve bedevîlerden bir adam dedi; yaşlanmıştı; evinin içinde idi; bir bulut geçti: “Onu nasıl görüyorsun ey oğulcuğum?” dedi. Dedi ki: “Onu, **نَكَّبَتْ** ve **تَبَهَّرَتْ** etmiş görüyorum”;
**نَكَّبَتْ**: saptı; ve el-Fârisî inşâd etti:
Onlar iki devedir; onlarda bildiğiniz şey vardır; *  öyleyse hangisinden isterseniz, sapın.

Onu **عن** ile geçişli kıldı; çünkü onda “sapın ve uzaklaşın” mânası vardır; ve **ما** ziyadedir. El-Ezherî dedi: Arapları, “Falan, doğruluktan **نَكَبَ** etti, **يَنْكُبُ نُكُوباً**” derken işittim; ondan saptığı zaman.

Ve doğruluktan **نَكَّبَ** etmek **تنكيباً**; ve başkasını **نَكَّبَ** etti. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadîsinde: Mevlâsı Huneyy’e dedi ki: “Bizi İbn Ümm Abd’den **نَكِّبْ** et” yani onu bizden uzaklaştır. Ve falan bizden **تَنَكَّبَ** etti **تَنَكُّباً** yani bizden meyletti. El-Cevherî: Onu **نَكَّبه تَنْكيباً** yani ondan saptı ve ondan ayrıldı. Ve onu **تَنَكَّبَه** yani ondan sakındı/kaçındı. Ve ona yolu **نَكَّبَه**; ve onunla **نَكَّبَ**: saptı. Ve **طريقٌ يَنْكُوبٌ**: kastın dışında.

Ve **النَّكَبُ**, harekeli olarak: şeydeki meyildir. Ve et-Tehzîb’de: yürüyüşte meyil benzeri; ve inşâd etti: “Haktan **أَنْكَبُ**” yani ondan meyilli; ve o, haktan elbette **لَـمِنْكابٌ**dur. Ve **قامةٌ نَكْبَاءُ**: meyilli; ve **قِـيَمٌ نُكْبٌ**. Ve **القامةُ**: makara. Vedâ haccı hadîsinde: “İşaret parmağıyla dedi; onu göğe kaldırıyor, onu insanlara doğru **يَنْكُبُها** ediyordu” yani onu onlara doğru eğiyordu; bununla Allah’ı onlara şahit tutmayı istiyordu. Denir: Kabı **نَكَبْتُ** **نَكْباً** ve onu **نَكَّبْتُه تَنْكيباً**; onu eğdiği ve devirdiği zaman. Zekât hadîsinde: “Yemekten **نَكِّبُوا**”; yemeklik olanı ve süt sahiplerini ve benzerlerini kastediyor; yani onlardan yüz çevirin; zekâtta onları almayın; onları sahiplerine bırakın; bu hususta “**نَكَبَ**” ve “**نَكَّبَ**” denir. Başka bir hadîste: “Sütü bol olana karşı **نَكِّبْ**.” Başka bir hadîste, Vahşî’ye dedi: “Yüzümden **تَنَكَّبْ**” yani uzaklaş ve benden yüz çevir.

Ve **النَّكْبَاءُ**: her rüzgâr; ve denildi ki: dört rüzgârdan her birinden, iki rüzgâr arasına sapıp düşen her rüzgâr; o malı helâk eder ve yağmuru hapseder; ve gerçekten **نَكَبَتْ تَنْكُبُ نُكُوباً**. Ebû Zeyd dedi: Üzerinde ihtilaf edilmeyen **النَّكْبَاءُ**, **الصَّبَا** ile **الشَّمَال** arasında esen olandır. Ve **الجِرْبِـيَاءُ**: **الجَنُوب** ile **الصَّبَا** arasındaki olandır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: Rüzgârlardan **النُّكْبَ** dörttür: **نَكْبَاءُ الصَّبا والجَنُوبِ**; **مِهْيَافٌ مِلْوَاحٌ مِـيباسٌ** yeşillik için; o, iki rüzgâr arasından gelen olandır. El-Cevherî dedi: **الأَزْيَبَ** diye adlandırılır. Ve **نَكْبَاءُ الصَّبا والشَّمَال**: **مِعْجَاجٌ مِصْرَاد**; onda yağmur yoktur ve yanında hayır yoktur; **الصَّابِـيةَ** diye adlandırılır; ayrıca **النُّكَيْبَاءَ** diye de adlandırılır; onu ancak küçülttüler, hâlbuki büyütmeyi istiyorlar; çünkü onu pek soğuk sayarlar. Ve **نَكْبَاءُ الشَّمَال والدَّبُور**: **قَرَّةٌ**; bazen onda az bir yağmur olur; **الجِرْبِـياءَ** diye adlandırılır; o, **الأَزْيَبِ**’in karşı rüzgârıdır. Ve **نَكْبَاءُ الجَنُوبِ والدَّبُور**: sıcak, **مِهْيافٌ**; **الـهَيْفَ** diye adlandırılır; o, **النُّكَيْبَاءِ**’nın karşı rüzgârıdır; çünkü Araplar bu **النُّكْبِ** arasında karşılıklı esiştirirler; tıpkı rüzgârlardan **القُوم** arasında karşılıklı esiştirdikleri gibi; ve gerçekten **نَكَبَتْ تَنْكُبُ نُكُوباً**. Ve **دَبور نَكْبٌ**: **نَكْباءُ**. El-Cevherî: ve **النَّكْباءُ**, sapıcı rüzgârdır; rüzgârların esiş yönlerinden **تَنْكُبُ** eder. Ve **الدَّبُور** yaz rüzgârlarındandır; ancak onda olur; ve o **مِهْيَافٌ**tır. Ve **الجَنوبُ** her vakit eser. İbn Kinâse dedi: **النَّكْباءُ**, **مَطْلَعِ الذِّراع**’dan **القُطْب**’a kadar çıkar; o, Şâmî yıldızların doğuş yeridir. Ve **القُطْب**’tan **مَسْقَطِ الذراع**’a kadar olanı, **الشَّمال**’ın çıkış yeri kıldı; o, **النَّكْباءِ** çıkış yerinden doğan her yıldızın batış yeridir; Yemenîlerden olanlar da (böyledir); ve Yemenîlerde ne güneş ne ay iner; ancak karada ve denizde onunla yol bulunur; o hâlde o Şâmîdir. Şemmer dedi: Dört rüzgârın her biri için ona nispet edilen bir **نَكْباءُ** vardır: **الصَّبا**’ya nispet edilen **النَّكْباءُ**, onunla **الشَّمال** arasındaki olandır; yumuşaklıkta ona benzer; bazen onda az bir azgınlık vardır; ancak devirde bir kere olur. **الشَّمال**’a nispet edilen **النَّكْباءُ**, onunla **الدَّبُور** arasındaki olandır; soğuklukta ona benzer; bu **الشَّمال**’a **الشامِـيَّةُ** denir; bunların her biri Araplar yanında Şâmîdir. **الدَّبُور**’a nispet edilen **النَّكْباءُ**, onunla **الجَنُوب** arasındaki olandır; **سُهَيْل**’in battığı yerden gelir; şiddetinde ve tozunda **الدَّبور**’a benzer. **الجَنوب**’a nispet edilen **النَّكْباءُ**, onunla **الصَّبا** arasındaki olandır; inceliğinde ve kışın yumuşaklığında rüzgârların ona en çok benzeyenidir.

Ve **بعير أَنْكَبُ**: **مُتَنَكِّباً** yürür. Ve develerden **الأَنْكَبُ**: sanki bir yarıkta yürür gibi; ve inşâd etti:
**أَنْكَبُ زَيَّافٌ، وما فيه نَكَبْ**

Ve her şeyin **مَنْكِـبا**’sı: pazu kemiği ile kürek kemiğinin birleşimidir; ve insanın, kuşun ve her şeyin omuz bağıdır. İbn Sîde: İnsandan ve başkasından **الـمَنْكِبُ**: kürek başı ile pazunun birleşimidir; yalnız müzekkerdir; bunu el-Lihyânî nakletti. Sîbeveyh dedi: O, uzvun adıdır; mastar üzerine de mekân üzerine de değildir; çünkü fiili **نَكَبَ يَنكُبُ**tur; yani eğer onun üzerine olsaydı, “**مَنْكَبٌ**” derdi. Dedi: **مَطْلِـع** bâbına da hamledilmez; çünkü o nâdirdir; yani **مَطْلِـع** bâbı. Ve “adam, namazda **شديدُ الـمَناكِبِ**” (omuzları güçlü); el-Lihyânî dedi: O, tekilden olup ayrıştırılan ve cem‘ kılınandır. Dedi: Araplar bunu çok yapar. Sîbeveyh’in sözünün kıyası: onların bunda uzvu yüceltmeye gitmiş olmalarıdır; sanki onun her bir takımını bir **مَنْكِـباً** kılmışlar. Ve falan **نَكِبَ يَنْكَبُ نَكَباً**; **مَنْكِـبَهُ**’nden şikâyet ettiği zaman. İbn Ömer hadîsinde: “Sizin hayırlınız, namazda **أَلْيَنُكُمْ مَناكِبَ** olanınızdır”; namazda sükûnete bağlı kalmayı istedi; ve denildi ki: safa girmek için gelen kimseye, yer darlığından dolayı engel olmamasını istedi; bilakis ona bunu mümkün kılar.

Ve adam sadağını ve yayını **انْتَكَبَ** etti; ve onu **تَنَكَّبها** etti: onu omzuna attı. Hadîste: “Musallâda hutbe okuduğu zaman, bir yay yahut bir asaya **تَنَكَّبَ** ederdi” yani ona dayanırdı; aslı, yayı **تَنَكَّبَ** etmek ve onu **انْتَكَبها** etmektir; onu omzuna astığı zaman.

Ve **النَّكَبُ**, nûn ve kâfın fethiyle: develeri omuzlarından tutan bir hastalıktır; ondan dolayı topallar ve eğri yürür. İbn Sîde: **النَّكَبُ**, omzundaki ağrıdan dolayı deveyi tutan bir topallıktır; deve **نَكِبَ** etti, kesre ile, **يَنْكَبُ نَكَباً**; ve o **أَنْكَبُ**dur; dedi ki:
**يَبْغِـي فيُرْدِي وخَدانَ الأَنْكَبِ**

El-Cevherî: el-‘Adabbes dedi: **النَّكَبُ** ancak kürek kemiğinde olur. Ve **فَقْعَس**’tan bir adam dedi:
Keşke benim gibime beni sayıp yoklasalardı; *  düşman, başı eğik, **أَبْزى** olunca, **أَنكَبُ**.

Dedi: Bu, zulmeden uzayıp gidenin sıfatındandır.

Ve yerin **مَناكِب**’i: dağlarıdır; ve denildi ki: yollarıdır; ve denildi ki: yanlarıdır. Aziz tenzilde: “Onun **مَناكِـبها**’sında yürüyün.” El-Ferrâ dedi: yanlarında demek ister. Ez-Zeccâc dedi: mânası dağlarında demektir. Ve denildi ki: yollarında. El-Ezherî dedi: En uygun tefsir, Allah daha iyi bilir, “dağlarında” diyenin tefsiridir; çünkü “O, yeri sizin için **ذَلُولاً** kıldı” sözü, onun içinde yürümeyi size kolaylaştırdı demektir; böylece dağlarında yürümeyi size mümkün kıldı; bu, boyun eğdirme hususunda daha beliğdir. Ve yerden **الـمَنْكِبُ**: yüksek yer.

Kuşun kanadında yirmi tüy vardır: ilki **القَوادِمُ**, sonra **الـمَناكِبُ**, sonra **الخَوافي**, sonra **الأَباهِرُ**, sonra **الكُلى**. İbn Sîde dedi: Tüylerden **الـمَناكب** için tekil bir şey bilmiyorum; ancak kıyası, onun **مَنْكِـباً** olmasıdır. Başkası: Kuşun kanadında **الـمَناكِبُ**, **القَوادِم**’den sonra dört tanedir. Ve kavmine karşı **نَكَبَ** eder, **يَنْكُبُ نِكابَةً** ve **نُكوباً**; ikincisi el-Lihyânî’dendir; onlara **مَنْكِـباً** olduğu zaman; ona dayanırlar. **المحكم**’de: onların üzerine tanıdı/bildirdi. Dedi: **الـمَنْكِبُ** **العَرِيفُ**tir; ve denildi ki: **العَريفِ**’in yardımcısıdır. Leys dedi: Kavmin **مَنْكِبُ**’i, **العُرَفاءِ**’nın başıdır; şu kadar ve şu kadar **عريفاً** üzerine bir **مَنْكِبٌ** vardır; ve ona “kavminde **النِّكابةُ**” denir. En-Neha‘î hadîsinde: “**العُرَفاءَ** ile **الـمَناكِب** arasında ortalanırdı.” İbnü’l-Esîr dedi: **الـمَناكِبُ**, **العُرَفاءِ**’dan aşağı bir topluluktur; onların teki **مَنْكِبٌ**dür. Ve denildi ki: **الـمَنْكِبُ**, **العُرفاءِ**’nın başıdır. Ve **النِّكابةُ**: **العِرافَةِ** ve **النِّقابة** gibidir. Ve kabı **نَكَبَ** eder, **يَنْكُبُه نَكْباً**: içindekini döktü; ancak akıcı olmayan bir şeyden olur; toprak ve benzeri gibi. Ve sadağını **نَكَبَ** eder, **يَنْكُبُها نَكْباً**: içindekini saçtı; ve denildi ki: içindeki okları çıkarmak için onu devirdiği zaman. Sa‘d hadîsinde, şûrâ günü dedi ki: “Ben **نَكَبْتُ قرَني**” yani sadağımı devirdim; “böylece galip okumu aldım.” Haccâc hadîsinde: “Müminlerin emîri sadağını **نَكَبَ** etti; sonra onun çubuklarını yokladı.”

Ve **النَّكْبَةُ**: zamanın musibetlerinden bir musibet; ve onun **نَكَباتِه**’nden biri; Allah’a ondan sığınırız. Ve **النَّكْبُ**: **النَّكْبَة** gibi; Kays b. Zurayh dedi:
Onu kokladılar; güç yetirselerdi onu yudum yudum içerlerdi; *  onu gemiye bindirdikleri zaman, **نَكْباً** üstüne **نَكْبِ** artırırlardı.

Onun cem‘i: **نُكُوبٌ**.

Ve zaman onu **نَكَبه** eder, **يَنْكُبه نَكْباً** ve **نَكَباً**: ona ulaştı ve onu bir **نَكْبةٍ** ile vurdu; ve denir: “Zamanın olayları onu **نَكَبَتْ**”; ve ona bir **نَكْبَةٌ** isabet etti; ve **نَكَباتٌ** ve çok **نُكُوبٌ**; ve falan **نُكِبَ** edildi; o hâlde o **مَنْكُوبٌ**dur. Ve taşlar onu **نَكَبَتْه** **نَكْباً**: onu öptü/çarpıp değdi. Ve **النَّكْبُ**: taşın bir tırnağı yahut bir toynağı yahut bir **مَنْسِماً**’yı vurup incitmesidir; denir: **مَنْسِمٌ مَنْكوبٌ** ve **نَكِـيبٌ**. Lebîd dedi:
Öğle sıcağı bastırınca çakmak taşını çarpar; *  **بِنَكِـيبٍ**; çıplak; tırnakları kanlı.

El-Cevherî: **النَّكِـيبُ**, toynağın ve huffun dairesidir; ve Lebîd’in beytini inşâd etti. Ve taş onun ayağını ve tırnağını **نَكَبَ** etti; o hâlde o **مَنْكُوبٌ** ve **نَكِـيبٌ**dir: ona isabet etti. Ve denir: “Bu işin altında bir **نَكْبة** yoktur, ne de bir **ذُياحٌ**.” İbn Sîde dedi: Bunu İbnü’l-A‘râbî nakletti; sonra onu açıkladı ve dedi ki: **النَّكْبةُ**, taşın onu vurmasıdır; ve **الذُّياحُ**: ayağın altındaki bir yarıktır. Mekke’ye zayıfların gelişinin hadîsinde: geldiler; Velîd b. Velîd onları sürüyordu; üç gün iki ayağı üzerinde yürüdü; ve **الـحَرَّةُ** onu **نَكَبَتْ** etti; yani onun taşları ona ulaştı ve ona isabet etti; bundan **النَّكْبةُ** (türemiştir); o, insana olaylardan isabet edendir. Hadîste: “Parmağı **نُكِـبَتْ**” yani taşlar ona ulaştı.

Ve **رجلٌ أَنْكَبُ**: yanında yay yoktur. Ve **يَنْكُوبٌ**: bilinen bir sudur; Kurâ‘dan.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ك ب * * نَكَبَ * عن الطريق عدل وبابه نصر ويُقال * نَكَّبَ * عنه * تَنْكِيباً * و * تَنَكَّبَ * عنه * تَنَكُّباً * أي مال وعدل و * نَكَبَّهُ تَنْكِيبا * عدل عنه واعتزله و * تَنَكَّبَهُ * تجنبَّه و * النَّكْبَةُ * واحدة * نَكَباتِ * الدهر و * نُكِبَ * الرجل على ما لم يُسم فاعله فهو * مَنْكُوبٌ * و * المَنْكِبُ * كالمجلِس مجمع عظم العضُد والكتف

##### Türkçe

* ن ك ب * **نَكَبَ** yoldan saptı ve meyletti; bâbı **نصر**’dır. Ve denilir ki: **نَكَّبَ** ondan **تَنْكِيباً** (ile) ve **تَنَكَّبَ** ondan **تَنَكُّباً** (ile); yani meyletti ve saptı. Ve **نَكَبَّهُ تَنْكِيبا**: ondan saptı ve ondan uzaklaştı. Ve **تَنَكَّبَهُ**: ondan sakındı. Ve **النَّكْبَةُ**, dehrin **نَكَباتِ**’ından bir tanesidir. Ve adam, faili adlandırılmayan (meçhul) üzere **نُكِبَ**; o hâlde o **مَنْكُوبٌ**’dur. Ve **المَنْكِبُ**, **المجلِس** gibi, pazu kemiği ile omuzun kemiğinin birleşme yeridir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نكب عنه، أي عن الشيء وعن الطريق، كنصر وفرح، ينكب، وينكب نكبا بفتح فسكون. نكب، نكبا محركة، ونكوبا بالضم، مصدر ينكب كينصر. ففي كلامه لف ونشر، هكذا أورده ابن سيده وابن منظور. فقول شيخنا: النكب، محركة، غريب، ولعله مصدر: نكب، كفرح، على غرابته وفقده من أكثر الدواوين مما يقضى منه العجب، كما لا يخفى على متأمل: عدل، كنكب تنكيبا، وتنكب. ومنه قول الأعرابي في وصف سحابة: قد نكبت، وتبهرت؛ أي: عدلت؛ وأنشد الفارسي:
  هما إبلان فيهما ما علمتم                      فعن أيها ما شئتم فتنكبوا

  عداه بعن، لأن فيه معنى: اعدلوا وتباعدوا، وما زائدة. قال الأزهري: وسمعت العرب تقول: نكب فلان عن طريق الصواب، ينكب، نكوبا: إذا عدل عنه. ونكب عن الصواب كذلك، ونكبه، تنكيبا: نحاه، فهو إذا لازم، ومتعد. وفي حديث عمر، رضي الله عنه  نكب عنا ابن أم عبد  أي: نحه عنا. وتنكب فلان عنا، تنكبا: أي مال عنا. وفي الصحاح: نكبه، تنكيبا: عدل عنه، واعتزله. وتنكبه: تجنبه. وطريق ينكوب: على غير قصد. ونكبه الطريق، ينكب، بنصب الطريق؛ كذا نكب به عنه تنكيبا بمعنى عدل. وفي حديث الزكاة:  نكب عن ذات الدر  . وفي حديث آخر قال لوحشي:  تنكب عن وجهي  ، أي: تنح، أو أعرض عني. والنكب، بالفتح: الطرح، والإلقاء. وبالتحريك: هو الميل في الشيء، وفي المحكم: شبه ميل في الشيء، وأنشد:
  عن الحق أنكب وفي الأساس: ومن المجاز: وإنه أنكب عن الحق، وناكب عنه: مائل. قال ابن سيده: هو ظلع بالبعير من وجع في منكبه، أو داء يأخذ البعير في مناكبه. الأولى: يأخذ الإبل في مناكبها، كما هي عبارة غير واحد من أئمة اللغة، يظلع منه وتمشي منحرفة :أو النكب: لا يكون إلا في الكتف، نقله الجوهري عن العدبس. نكب البعير، بالكسر، ينكب، نكبا، وهو أنكب، قال رجل من فقعس:
  فهلا أعدوني لمثلـي تـفـاقـدوا                      إذ الخصم أبزى مائل الرأس أنكب وفي اللسان: بعير أنكب: يمشي متنكبا. والأنكب من الإبل كأنما يمشي في شق، وأنشد:
  أنكب زياف وما فيه نكد والنكباء: كل ريح، مطلق، أو من الرياح الأربع انحرفت ووقعت بين ريحين، وهي تهلك المال، وتحبس القطر، وقد نكبت تنكب نكوبا. أو النكباء التي لا يختلف فيها: هي التي تهب بين الصبا والشمال. والجربياء: التي بين الجنوب والصبا، قاله أبو زيد. أو نكب الرياح أربع، حكاه ثعلب عن ابن الأعرابي: أحدها الأزيب، سماه الجوهري، وهي نكباء الصبا والجنوب مهياف ملواح ميباس للبقل، وهي التي تجيء بين الريحين وجزم الطرابلسي في الكفاية، والمبرد وابن فارس، بأن الأزيب هو الجنوب لا نكباؤها. وابن سيده ذكر القولين كما للمصنف. الثانية: الصابية، وتسمى النكيباء أيضا، قال الجوهري وإنما صغروها، وهم يريدون تكبيرها، لأنهم يستبردونها جدا، وهي نكباء الصبا والشمال، معجاج، مصراد، لا مطر فيها، ولا خير عندها. الثالثة: الجربياء، ككيمياء، وهي نكباء الشمال والدبور، وهي قرة، وربما كان فيها مطر قليل. وجزم ابن الأجدابي أن الجربياء هي الشمال، وقد تقدم. وقول شيخنا: وزاد في الصحاح أنه يقال لهذه الكباء قرة، فيه تأمل، لأن قرة لم يجعلها اسما، بل وصفها به، كما وصف ما بعدها بقوله: حارة، وهي نيحة الأزيب، بفتح النون وكسر التحتية المشددة، كسيدة، التي تناوحها، أي: تقابلها، يقال: تناوح الشجر إذا قابل بعضه بعضا. قال شيخنا: وزعم الأصمعي أن النائحة سميت بهذا لأنها تقابل صاحبتها؛ وأنشد المبرد في الكامل لذي الرمة:
  سمعت الناس ينتجعون خيرا                      فقلت لصيدح انتجعي بلالا
  تناخي عند خير فتى يمـان                      إذا النكباء ناوحت الشمـالا

  الرابعة: الهيف، بالفتح، وهي نكباء الجنوب والدبور حارة مهياف، وهي نيحة النكيباء، مصغرا؛ لأن العرب تناوح بين هذه النكب، كما ناوحوا بين القوم من الرياح. وقد نكبت الريح، تنكب، بالضم، نكوبا: مالت عن مهابها. ودبور نكب: نكباء. وفي الصحاح، النكباء: نكباء. وفي الصحاح: النكباء: الريح الناكبة التي تنكب عن مهاب الرياح القوم. والدبور: ريح من رياح القيظ لا تكون إلا فيه، وهي مهياف. والجنوب تهب في كل وقت. وقال ابن كناسة. مخرج النكباء ما بين مطلع الذراع إلى القطب، وهو مطلع الكواكب الشامية، وجعل ما بين القطب إلى مسقط الذراع مخرج الشمال، وهو مسقط كل نجم طلع من مخرج النكباء، من اليمانية واليمانية لا ينزل فيها شمس ولا قمر، إنما يهتدى بها في البر والبحر، فهي شآمية قال شمر: لكل ريح من الرياح الأربع نكباء، تنسب إليها. فالنكباء التي تنسب إلى الصبا هي التي بينها وبين الشمال، وهي تشبهها في اللين، ولها أحيانا عرام، وهو قليل، إنما يكون في الدهر مرة؛ التي تنسب إلى الشمال هي التي بينها وبين الدبور، وهي تشبهها في البرد، ويقال لهذه الشمال: الشامية كل واحدة منها عند العرب شامية، والنكباء التي تنسب إلى الدبور، هي التي بينها وبين الجنوب، تجيء من مغيب سهيل، وهي شبه الدبور في شدتها وعجاجها؛ والنكباء التي تنسب إلى الجنوب، هي التي بينها وبين الصبا، وهي أشبه الرياح بها في رقتها وفي لينها في الشتاء. كذا في لسان العرب. منكبا كل شيء. مجتمع عظم العضد والكتف، وحبل العاتق من الإنسان والطائر وكل شيء. وقال ابن سيده: المنكب من الإنسان، وغيره مجتمع رأس الكتف والعضد، مذكر لا غير، حكى ذلك اللحياني. قال سيبويه: هو اسم للعضو، ليس على المصدر ولا المكان؛ لأن فعله نكب ينكب، يعني: أنه لو كان عليه، لقيل منكب. قال: ولا يحمل على باب مطلع، لأنه نادر، أعني باب مطلع. ورجل شديد المناكب، قال اللحياني: هو من الواحد الذي يفرق فيجعل جميعا. قال: والعرب تفعل ذلك كثيرا، وقياس قول سيبويه أن يكونوا ذهبوا في ذلك إلىتعظيم العضو، كأنهم جعلوا كل طائفة منه منكبا. من المجاز: سرنا في منكب من الأرض والجبل، المنكب: ناحية كل شيء، وجمعه المناكب، وبه فسر بعضهم الآية، كما سيأتي. من المجاز: المنكب: عريف القوم، أو عونهم. وقال الليث: منكب القوم: رأس العرفاء، على كذا وكذا عريفا منكب. وفي حديث النخعي:  كان يتوسط العرفاء والمناكب  وعن ابن الأثير: المناكب: قوم دون العرفاء. وقد نكب على قومه، ينكب بالضم، نكابة بالكسر، ونكوبا بالضم، الأخيرة عن اللحياني: إذا كان منكبا لهم يعتمدون عليه. وفي المحكم: عرف عليهم. والنكابة: كالعرافة والنقابة. من المجاز: راش سهمه بمناكب المناكب في الريش من جناح نسر أو عقاب: بعد القوادم وهي أقوى الريش وأجوده. وفي اللسان: المنكب، في جناح الطائر عشرون ريشة: أولها القوادم، ثم المناكب، ثم الخوافي، ثم الأباهر ثم الكلى، بلا واحد. قال ابن سيده: ولا أعرف للمناكب من الريش واحدا، غير أن قياسه أن يكون منكبا. ونكب الإناء، ينكبه، نكبا: هراق ما فيه، ولا يكون إلا من شيء غير سيال، كالتراب ونحوه. نكب الكنانة، ينكبها، نكبا: نثر ما

  فيها. وقيل: إذا كبها ليخرج ما فيها من السهام. وفي حديث سعد، قال يوم الشورى:  إني نكبت قرني، فأخذت سهمي الفالج  ، أي: كببت كنانتي. وفي حديث الحجاج:  إن أمير المؤمنين نكب كنانته، فعجم عيدانها  . نكبت الحجارة رجله، نكبا: لثمته، زاد في نسخة من الصحاح: وخدشته، أو نكبتها الحجارة أصابتها. والنكب: أن ينكب الحجر ظفرا، أو حافرا، أو منسما، فهو منكوب. ونكب. الأخير كفرح، هكذا في النسخ، وصوابه: نكيب على فعيل؛ قال لبيد:ها. وقيل: إذا كبها ليخرج ما فيها من السهام. وفي حديث سعد، قال يوم الشورى:  إني نكبت قرني، فأخذت سهمي الفالج  ، أي: كببت كنانتي. وفي حديث الحجاج:  إن أمير المؤمنين نكب كنانته، فعجم عيدانها  . نكبت الحجارة رجله، نكبا: لثمته، زاد في نسخة من الصحاح: وخدشته، أو نكبتها الحجارة أصابتها. والنكب: أن ينكب الحجر ظفرا، أو حافرا، أو منسما، فهو منكوب. ونكب. الأخير كفرح، هكذا في النسخ، وصوابه: نكيب على فعيل؛ قال لبيد: وتصك المرو لما هجرت بنكيب معر دامي الأظل ويقال: ليس دون هذا الأمر نكبة ولا ذباح. قال ابن سيده: حكاه ابن الأعرابي، ثم فسره فقال: النكبة: أن ينكبه الحجر؛ والذباح: شق في باطن القدم. وفي حديث قدوم المستضعفين بمكة:  فجاؤوا يسوق بهم الوليد بن الوليد، وسار ثلاثا على قدميه. وقد نكبته الحرة  ، أي: نالته حجارتها، وأصابته. ومنه النكبة، وهو ما يصيب الإنسان من الحوادث. وفي الحديث:  أنه نكبت إصبعه  ، أي: نالتها الحجارة. نكب به على الأرض: طرحه، وألقاه. وينكوب: ع، أو ماء، والأخير عن كراع. والنكبة، بالضم: الصبرة. وبالفتح: المصيبة من مصائب الدهر، وإحدى نكباته، كالنكب؛ وهو مجاز، وقد تقدم أنه من: نكبته الحجارة: لثمته، قال قيس بن ذريح:
  يشممنه لو يستطعن ارتشفنهإذا سفنه يزددن نكبا على نكب و ج: نكوب، بالضم. ونكبه الدهر، ينكبه، نكبا، ونكبا، بلغ منه، أو أصابه بنكبة ويقال: نكبته حوادث الدهر، فأصابته نكبة، ونكبات، ونكوب ونكب فلان، فهو منكوب. الأنكب: من لاقوس معه، ومثله في الصحاح. وانتكب الرجل كنانته، أو قوسه: ألقاه. هكذا في النسخ، والصواب: ألقاها على منكبه، كتنكبه. وفي الحديث:  كان إذا خطب بالمصلى، تنكب على قوس أو عصا  ، أي: اتكأ عليها؛ وأصله من تنكب القوس، وانتكبها: إذا علقها في منكبه. والمتنكب الخزاعي والسلمي: شاعران. فالخزاعي اسمه عمرو بن جابر، لقب بقوله:
  تنكبت للحرب العضوض التي أرى                      ألا من يحارب قومه يتـنـكـب والسلمي: يقال له البجلي أيضا نقله الصاغاني. والنكيب: دائرة الحافر والخف، هكذا في الصحاح، لكنه ضبطه  دابرة  بالموحدة. وفي هامشه بخط ابن القطاع: دائرة بالتحتية، كما هو في نسخ القاموس، وأنشد الجوهري قول لبيد الذي تقدم في النكيب:
  وتصك المرو لما هجرت

  إلى آخره. ومما يستدرك عليه: قولهم: إنه لمنكاب عن الحق. وقامة نكباء: مائلة. وقيم نكب؛ والقامة: البكرة. والأنكب: المتطاول الجائر. ومناكب الأرض: جبالها، وقيل: طرقها، وقيل: جوانبها. وفي التنزيل العزيز:  فامشوا في مناكبها  قال الفراء: يريد في جوانبها، وقال الزجاج معناه: في جبالها، وقيل: في طرقها. قال الأزهري: وأشبه التفسير، والله أعلم، تفسير من قال: في جبالها، لأن قوله:  هو الذي جعل لكم الأرض ذلولا  معنها سهل لكم السلوك فيها، فأمكنكم السلوك في جبالها فهو أبلغ في التذليل. وفي الصحاح: المنكب من الأرض: الموضع المرتفع. وفي المثل: الدهر أنكب لا يلب، أي كثير النكبات، أي: كثير العدول عن الاستقامة. ويروى: أنكث، بالمثلثة. ومن المجاز: هزوا له مناكبهم، أي: فرحوا به. نكب فلان، ينكب، نكبا، أي: اشتكى منكبه. وفي حديث ابن عمر:  وخياركم ألينكم مناكب في الصلاة  أراد لزوم السكينة فيها. وقيل: أراد التمكين لمن يدخل في صف الصلاة. ونكبون: من قرى بخارى، وتقدم في نقب.

##### Türkçe

**نكب عنه**; yani şeyden ve yoldan; **نصر** ve **فرح** gibi; **ينكب**; ve **ينكب نكبا** فتح ile sonra سكون ile. **نكب، نكبا** harekeli, ve **نكوبا** ضم ile, **ينكب**’in masdarı, **كينصر** gibi. Onun sözünde لفّ ve نشر vardır; onu İbn Sîde ve İbn Manzûr böylece nakletti. Şeyhimizin sözü: **النكب** (harekeli) gariptir; ve belki masdardır: **نكب** ( **كفرح** gibi), garipliği ve çoğu divanlardan yokluğu üzere; bundan hayretin hükmedilmesi, tefekkür edene gizli olmadığı gibi: **عدل**; **كنكب تنكيبا** ve **تنكب**. Ondandır: bir a‘râbînin bir bulutu vasfında sözü: “**قد نكبت، وتبهرت**”; yani: saptı; ve el-Fârisî inşâd etti:

  هما إبلان فيهما ما علمتم                      فعن أيها ما شئتم فتنكبوا

Onu **عن** ile geçişli kıldı; çünkü onda şu mânâ vardır: “sapın ve uzaklaşın”; ve **ما** ziyadedir. el-Ezherî dedi: Arapların şöyle dediğini işittim: “Falan, doğru yolun yolundan saptı; **ينكب**; **نكوبا**”: ondan saptığı zaman. Ve doğru olandan sapmak da böyledir; ve onu **نكبه، تنكيبا**: onu uzaklaştırdı; böylece o, hem لازم hem متعدّ olur. Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “**نكب عنا ابن أم عبد**”; yani: onu bizden uzaklaştır. Ve falan bizden saptı: **تنكب فلان عنا، تنكبا**; yani bizden meyletti. Ve **الصحاح**’ta: **نكبه، تنكيبا**: ondan saptı ve ondan uzak durdu. Ve **تنكبه**: ondan sakındı/kaçındı. Ve **طريق ينكوب**: kasıtsız olarak. Ve **نكبه الطريق، ينكب**; **الطريق**’i nasb ile; işte böyle; ve **نكب به عنه تنكيبا** “saptı” mânâsıyla. Zekât hadîsinde: “**نكب عن ذات الدر**”. Ve başka bir hadîste Vahşî’ye dedi: “**تنكب عن وجهي**”; yani: uzaklaş, yahut benden yüz çevir. Ve **النكب** فتح ile: atma ve bırakma. Ve hareke ile: o, şeyde meyildir; ve **المحكم**’de: şeyde bir çeşit meyil; ve inşâd etti:

  عن الحق أنكب

Ve **الأساس**’ta: mecazdandır: “O, haktan sapmıştır”; ve **ناكب عنه**: meyilli. İbn Sîde dedi: o, devenin **منكبه**’indeki bir ağrıdan, yahut deveye **مناكبه**’inde tutan bir hastalıktan ötürü topallıktır. Birincisi: develeri **مناكبها**’larında tutar; dil imamlarından birden fazlasının ibaresi böyledir; ondan topallar ve eğri yürür: yahut **النكب**: ancak omuzda olur; onu el-Cevherî, el-‘Adbes’ten nakletti. **نكب البعير** kesr ile, **ينكب**; **نكبا**; ve o **أنكب**’tır. Fu‘kas’tan bir adam dedi:

  فهلا أعدوني لمثلـي تـفـاقـدوا                      إذ الخصم أبزى مائل الرأس أنكب

Ve **اللسان**’da: **بعير أنكب**: **متنكبا** yürür. Ve develerden **الأنكب** sanki bir yarıkta yürür gibi; ve inşâd etti:

  أنكب زياف وما فيه نكد

Ve **النكباء**: her rüzgâr; mutlak olarak; yahut dört rüzgârdan, eğrilip iki rüzgâr arasına düşen; o, malı helâk eder ve yağmuru hapseder; ve **قد نكبت تنكب نكوبا**. Yahut ihtilâf edilmeyen **النكباء**: o, **الصبا** ile **الشمال** arasında esendir. Ve **الجربياء**: **الجنوب** ile **الصبا** arasında olan; bunu Ebû Zeyd söyledi. Yahut rüzgârların **نكب**’i dörttür; Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den hikâye etti: birincisi **الأزيب**; el-Cevherî onu isimlendirdi; ve o, **نكباء الصبا والجنوب**’dur; **مهياف ملواح ميباس للبقل**; ve o, iki rüzgâr arasında gelendir. et-Tarâbulusî **الكفاية**’de, ve el-Müberred ile İbn Fâris, **الأزيب**’in **الجنوب** olduğunu, onun **نكباؤها**’sı olmadığını kesinledi. Ve İbn Sîde, musannifte olduğu gibi iki sözü de zikretti. İkincisi: **الصابية**; ve ona **النكيباء** da denir. el-Cevherî dedi: onu ancak küçülttüler; hâlbuki büyütmeyi murad ediyorlar; çünkü onu pek serin bulurlar; ve o, **نكباء الصبا والشمال**’dır; **معجاج، مصراد**; onda yağmur yoktur ve yanında hayır yoktur. Üçüncüsü: **الجربياء**; **ككيمياء**; ve o, **نكباء الشمال والدبور**’dur; o, **قرة**’dir; ve bazen onda az bir yağmur olur. İbnü’l-Ecdâbî, **الجربياء**’nın **الشمال** olduğunu kesinledi; ve daha önce geçti. Şeyhimizin sözü: **الصحاح**’ta arttırdı ki bu **الكباء** için **قرة** denir; bunda düşünme vardır; çünkü **قرة**’yi isim kılmadı, bilakis onunla onu vasfetti; ondan sonrasını da “**حارة**” sözüyle vasfetti; ve o, **نيحة الأزيب**’dir; **النون**’un fethi ve şeddeli **التحتية**’nin kesri ile; **كسيدة** gibi; onu **تناوحها**; yani ona karşı durur. “Ağaç **تناوح** eder” denir: bir kısmı bir kısmına karşı durduğu zaman. Şeyhimiz dedi: el-Asma‘î, **النائحة**’nin bununla isimlendirildiğini iddia etti; çünkü o, arkadaşına karşı durur; ve el-Müberred **الكامل**’de Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:

  سمعت الناس ينتجعون خيرا                      فقلت لصيدح انتجعي بلالا
  تناخي عند خير فتى يمـان                      إذا النكباء ناوحت الشمـالا

Dördüncüsü: **الهيف**; فتح ile; ve o, **نكباء الجنوب والدبور**’dur; **حارة مهياف**; ve o, **نيحة النكيباء**’dır; küçültülmüş olarak; çünkü Araplar bu **نكب** arasında karşılıklı eserler kılarlar; rüzgârlardan bir kavim arasında karşılıklı eserler kıldıkları gibi. Ve rüzgâr **قد نكبت**; **تنكب**; ضم ile; **نكوبا**: kendi esiş yönünden saptı. Ve **دبور نكب**: **نكباء**. Ve **الصحاح**’ta: **النكباء**: **نكباء**. Ve **الصحاح**’ta: **النكباء**: rüzgârların esiş yönlerinden sapan **الريح الناكبة**’dir. Ve **الدبور**: yaz sıcaklarının rüzgârlarından bir rüzgârdır; ancak onda olur; ve o **مهياف**’tır. Ve **الجنوب** her vakitte eser. Ve İbn Kinâse dedi: **النكباء**’nın çıkışı, **مطلع الذراع** ile **القطب** arasındadır; ve o, Şâmî yıldızların doğuşudur. Ve **القطب** ile **مسقط الذراع** arasını **الشمال**’ın çıkışı kıldı; ve o, **مخرج النكباء**’dan doğan her yıldızın batışıdır; **اليمانية** ve **اليمانية**’de ne güneş ne ay iner; ancak karada ve denizde onunla yol bulunur; o hâlde o Şâmî’dir. Şemmer dedi: Dört rüzgârın her birinin bir **نكباء**’sı vardır; ona nisbet edilir. Şu hâlde **الصبا**’ya nisbet edilen **النكباء**: onunla **الشمال** arasındaki olandır; yumuşaklıkta ona benzer; ve bazen onda **عرام** vardır; ve o azdır; ancak devirde bir kere olur. **الشمال**’a nisbet edilen: onunla **الدبور** arasındaki olandır; soğuklukta ona benzer; ve bu **الشمال**’a **الشامية** denir; onların her biri Araplar yanında Şâmî’dir. **الدبور**’a nisbet edilen **النكباء**: onunla **الجنوب** arasındaki olandır; **مغيب سهيل**’den gelir; şiddetinde ve tozunda **الدبور**’a benzer. **الجنوب**’a nisbet edilen **النكباء**: onunla **الصبا** arasındaki olandır; inceliğinde ve kışın yumuşaklığında rüzgârların ona en benzeyenidir. **لسان العرب**’da böyledir.

**منكبا** her şeyin: insanın, kuşun ve her şeyin **حبل العاتق**’i ve kol kemiği ile omuz kemiğinin kemiklerinin birleştiği yer. İbn Sîde dedi: insanın ve başkasının **المنكب**’i, omuz başı ile kolun birleştiği yerdir; yalnızca müzekkerdir; bunu el-Lihyânî hikâye etti. Sîbeveyh dedi: o, uzvun ismidir; masdar üzerine de değildir, mekân üzerine de değildir; çünkü fiili **نكب ينكب**’tir; yani: eğer onun üzerine olsaydı **منكب** denirdi. Dedi: onu **مطلع** bâbına da hamletmez; çünkü o nâdirdir; yani **مطلع** bâbı. Ve “adam, **شديد المناكب**” (omuzları kuvvetli). el-Lihyânî dedi: o, tekilden olup ayrılıp cem‘ kılınandır. Dedi: Araplar bunu çok yapar. Sîbeveyh’in sözünün kıyası: onların bunda uzvu büyütmeye gitmiş olmalarıdır; sanki onun her bir kısmını bir **منكب** kılmışlar.

Mecazdandır: “Yerin ve dağın bir **منكب**’inde yürüdük”; **المنكب**: her şeyin yanı; cem‘i **المناكب**’dir; ve bazıları âyeti bununla tefsir etti; yakında geleceği gibi. Mecazdandır: **المنكب**: kavmin **عريف**’i; yahut onların yardımcısı. Leys dedi: **منكب القوم**: **رأس العرفاء**; şu kadar ve şu kadar **عريفا** üzerine bir **منكب**. en-Neha‘î hadîsinde: “**كان يتوسط العرفاء والمناكب**”. İbnü’l-Esîr’den: **المناكب**: **العرفاء**’dan aşağı bir kavim. Ve kavmi üzerine **نكب** etti; **ينكب** ضم ile; **نكابة** kesr ile; ve **نكوبا** ضm ile; sonuncusu el-Lihyânî’dendir: onlara bir **منكب** olduğu zaman; ona dayanırlar. **المحكم**’de: onların üzerine **عرف** oldu. Ve **النكابة**: **كالعرافة والنقابة**.

Mecazdandır: okunu, **مناكب** ile tüyledi; yani kartal yahut akbaba kanadının tüylerinden **المناكب** ile: **القوادم**’den sonra; ve onlar tüyün en kuvvetlisi ve en iyisidir. **اللسان**’da: kuşun kanadında **المنكب** yirmi tüydür: ilki **القوادم**; sonra **المناكب**; sonra **الخوافي**; sonra **الأباهر**; sonra **الكلى**; tekili olmaksızın. İbn Sîde dedi: tüyden **المناكب** için bir tekil bilmiyorum; ancak kıyası, onun **منكبا** olmasıdır.

**نكب الإناء**; **ينكبه**; **نكبا**: içindekini döktü; ve ancak akıcı olmayan bir şeyden olur; toprak ve benzeri gibi. **نكب الكنانة**; **ينكبها**; **نكبا**: içindekini saçtı…

içindekiler. Ve denildi: Onu, içindekilerden okları çıkarmak için devirdiği zaman. Sa‘d hadîsinde, şûrâ günü dedi ki: “Şüphesiz ben **قرني**’mi **نكبت** ettim; böylece **الفالج** okumu aldım”; yani: sadağımı devirdim. Haccâc hadîsinde: “Müminlerin emîri sadağını **نكب** etti; böylece onun çubuklarını yokladı.” Taşlar ayağını **نكبت** etti, **نكبا**: onu öptü; **الصحاح**’ın bir nüshasında ziyade etti: ve onu çizdi; yahut taşlar onu **نكبت** etti: ona isabet etti. Ve **النكب**: taşın bir tırnağı, yahut bir toynağı, yahut bir tırnağımsı kısmı devirmesidir; o hâlde o **منكوب**tur. Ve **نكب**. Sonuncusu **فرح** gibi; nüshalarda böyle; doğrusu: **نكيب** “فعيل” vezni üzerinedir; Lebîd dedi:

Ve **وتصك المرو لما هجرت بنكيب معر دامي الأظل**

Ve denilir: Bu işin altında ne **نكبة** vardır ne de **ذباح**. İbn Sîde dedi: Onu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti, sonra onu açıkladı da dedi ki: **النكبة**: taşın onu **ينكبه** etmesidir; **الذباح**: ayağın tabanında bir yarıktır. Mekke’de zayıfların gelişleri hadîsinde: “Böylece geldiler; el-Velîd b. el-Velîd onları sevk ediyordu; ve üç gün iki ayağı üzerinde yürüdü. Ve **الحرة** onu **نكبت** etti”; yani: onun taşları ona ulaştı ve ona isabet etti. Ondandır **النكبة**; o, insana olaylardan isabet edendir. Hadîste: “Onun parmağı **نكبت** edildi”; yani: taşlar ona ulaştı. Onu yere karşı **نكب** etti: onu attı ve fırlattı. Ve **ينكوب**: “ع”dır; yahut sudur; sonuncusu Kurâ‘dan. Ve **النكبة** (ötre ile): yığın. Ve (fetha ile): zamanın musibetlerinden bir musibet ve onun **نكبات**’ından biri; **النكب** gibi; bu mecazdır; ve daha önce geçti ki: “Taşlar onu **نكبت** etti”: onu öptü. Kays b. Zurayh dedi:

يشممنه لو يستطعن ارتشفنهإذا سفنه يزددن نكبا على نكب

Ve çoğulu: **نكوب** (ötre ile). Ve zaman onu **نكبه** eder, onu **ينكبه** eder, **نكبا** ve **نكبا**; ondan erişti; yahut ona bir **نكبة** ile isabet etti. Ve denilir: Zamanın olayları onu **نكبت** etti; böylece ona bir **نكبة** ve **نكبات** ve **نكوب** isabet etti. Ve falan **نكب** oldu; o hâlde o **منكوب**tur. **الأنكب**: yanında **لاقوس** bulunan kimsedir; **الصحاح**’ta da böyledir. Adam sadağını yahut yayını **انتكب** etti: onu attı. Nüshalarda böyle; doğrusu: onu omzunun üzerine attı; **كتنكبه** gibi. Hadîste: “Musallâda hutbe okuduğu zaman, bir yay yahut bir asaya **تنكب** ederdi”; yani: ona dayanırdı; aslı, yayı **تنكب** etmek ve onu **انتكب** etmektendir: onu omzuna astığı zaman. Ve **المتنكب** el-Huzâ‘î ve es-Sülemî: iki şairdir. Huzâ‘î’nin adı Amr b. Câbir’dir; şu sözüyle lakaplandı:

تنكبت للحرب العضوض التي أرى                      ألا من يحارب قومه يتـنـكـب

Ve Sülemî: ona el-Becelî de denilir; onu es-Sâgânî nakletti. Ve **النكيب**: toynağın ve nalın dairesidir; **الصحاح**’ta böyle; lâkin onu **دابرة** diye, **الموحدة** ile ضبط etti. Kenarında İbnü’l-Kattâ‘ın hattıyla: **دائرة** “التحتية” ile; **القاموس** nüshalarında olduğu gibi. Ve el-Cevherî, **النكيب** hakkında daha önce geçen Lebîd’in sözünü şâhid getirdi:

وتصك المرو لما هجرت

sonuna kadar. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: onların “Şüphesiz o, haktan **لمنكاب**dır” sözleri. Ve **قامة نكباء**: eğik. Ve **قيم نكب**; ve **القامة**: makara. Ve **الأنكب**: uzayıp giden, haksızlık eden. Ve **مناكب الأرض**: onun dağlarıdır; ve denildi: onun yollarıdır; ve denildi: onun yanlarıdır. Aziz tenzîlde: **فامشوا في مناكبها**. el-Ferrâ dedi: “Onun yanlarında”yı ister. ez-Zeccâc dedi: manası “onun dağlarında”dır. Ve denildi: “onun yollarında”dır. el-Ezherî dedi: Ve tefsirlerin en benzeri—Allah daha iyi bilir—“onun dağlarında” diyenin tefsiridir; çünkü O’nun sözü: **هو الذي جعل لكم الأرض ذلولا** manası: onda yürümeyi size kolaylaştırdı; böylece onun dağlarında yürümeyi size mümkün kıldı; bu, boyun eğdirmede daha beliğdir. **الصحاح**’ta: yerden **المنكب**: yüksek yer. Ve meselde: “Zaman **أنكب**tir, **لا يلب**”; yani: **النكبات**ı çoktur; yani: doğruluktan sapmaları çoktur. Ve “**أنكث**” diye, **المثلثة** ile rivayet edilir. Ve mecazdandır: “Onun için omuzlarını salladılar”; yani: onunla sevindiler. Falan **نكب** eder, **ينكب** eder, **نكبا**; yani: omzundan şikâyet etti. İbn Ömer hadîsinde: “Sizin en hayırlınız, namazda omuzları en yumuşak olanınızdır”; onda sükûnete yapışmayı murad etti. Ve denildi: namaz safına giren kimseye yer açmayı murad etti. Ve **نكبون**: Buhârâ köylerindendir; ve **نقب**’da geçti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَكَبَ عَنْهُ
1 نَكَبَ عَنْهُ ذ , aor. نَكُبَ , inf. n. نُكُوبٌ (S, K) and نَكْبٌ; and نَكِبَ, aor. نَكَبَ , inf. n. نَكَبٌ: (M, L, K;) and ↓ نكّب, (inf. n. تَنْكِيبٌ, TA;) and ↓ تنكّب; (K;) He deviated, or turned aside, or away, from it, (K,) from the road, (S,) or from another thing. (TA.) [You say] الطَّرِيقَ ↓ نكّبهُ, (الطريق being put in the accus. case, inf. n. تَنْكِيبٌ, TA,) and [عَنِ الطريقِ] نكّب بِهِ, He deviated, or turned aside, or away, with him from the road; led him, or caused him to turn, aside, or away, from the road. (K.) ― -b2- [So] ↓ نكّبه, inf. n. تَنْكِيبٌ, He turned aside, or away, from him, and separated himself from him. (S.) ― -b3- ↓ تنكّبه He went. or turned, aside, or away, or apart, from him; avoided him; went, or removed, to a distance, from him. (S.) ― -b4- عَنَّا ↓ تنكّب He turned aside, or away, from us. (TA.) ― -b5- نَكَبَ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ, aor. نَكُبَ , inf. n. نُكُوبٌ; and عَنِ ↓ نكّب الصواب; (assumed tropical:) He deviated from the right course of action &c. (Az.) ― -b6- نَكَبَتِ الرِّيحُ, aor. نَكُبَ , inf. n. نُكُوبٌ, The wind blew obliquely, in a direction between [the directions of] two [cardinal] winds. (K.) See نَكْبَاءُ. -A2- نَكَبَ, aor. نَكُبَ , inf. n. نَكْبٌ, He threw, cast, or flung. (K, TA.) ― -b2- نَكَبَ بِهِ He threw him down (K) عَلَى الأَرْضِ upon the ground. (TA.) ― -b3- نَكَبَهُ الدَّهْرُ, aor. نَكُبَ , inf. n. نَكْبٌ and نَكَبٌ, (assumed tropical:) Fortune overcame him, or afflicted him: or smote him with an evil accident, a disaster, an affliction, or a calamity. (K.) ― -b4- نُكِبَ (assumed tropical:) He was overcome, or afflicted, by fortune: or was smitten by fortune with an evil accident, a disaster, or the like. (S, TA.) See نَكْبَةٌ. ― -b5- نَكَبَ الاِنَاءَ, (aor. نَكُبَ , inf. n. نَكْبٌ, TA,) He [threw down, i. e.] poured out the contents of the vessel: (K:) but only said of what is not fluid; as dust and the like. (TA.) ― -b6- نَكَبَ كِنَانَتَهُ, inf. n. as above, He inverted, or inclined, his quiver, (S,) so as to pour out the arrows contained in it: (TA:) or he scattered the contents of his quiver. (K.) [See also نَكَتَ.] ― -b7- نَكَبَتْهُ الحِجَارَةُ, aor. نَكُبَ , inf. n. نَكْبٌ, The stones wounded him, and made him bleed, [in the foot]. (S.) نكبت الحجارة رِجْلَهُ The stones wounded his foot, and made it bleed: or hit, or struck, or hurt, it. (K.) النَّكْبُ is when a stone wounds, &c., a nail, a hoof, or a camel's foot. (TA.) ― -b8- نُكِبَتْ اِصْبَعُهُ His toe was hit, or hurt, by the stones. (TA.) -A3- نَكِبَ, aor. نَكَبَ , inf. n. نَكَبٌ, He (a camel) had a disease in the shoulder-joint, or in the shoulder-blade, and in consequence halted. (S.) See نَكَبٌ. ― -b2- نَكِبَ, aor. نَكَبَ , inf. n. نَكَبٌ, He (a man) had a pain in his shoulder-joint. (TA.) -A4- نَكَبَ عَلَى قَوْمِهِ, aor. نَكُبَ , inf. n. نِكَابَةٌ (S) and نُكُوبٌ, (Lh, K,) (tropical:) He was, or acted as, مَنْكِبٌ over his people: (S, K:) or was عَرِيف over them. (M.)

نِكّبه
2 نِكّبه ذ , inf. n. تَنْكِيبٌ, He removed, or put aside, or away, or out of the way, him, or it. Thus it is both trans. and intrans. (K.) See 1. ― -b2- نَكِّبْهُ عَنَّا Put him away from us; put him out of our way. (TA.)

تنكّب
5 تنكّب ذ (S, K) and ↓ انتكب (K) He threw his bow, (S, K,) or his quiver, (K,) upon his shoulder; he shouldered it. (S, K.) ― -b2- تنكّب عَلَى قَوْسٍ He leaned upon a bow: and, in like manner, upon a staff. (TA, from a trad.) -A2- See 1.

8 اِنْتَكَبَ see 5.

نَكْبٌ
نَكْبٌ ذ i. q. نَكْبَاءُ, q. v. ― -b2- See also نَكْبَةٌ.

نَكَبٌ
نَكَبٌ ذ An inclining in a thing: (S:) or what resembles an inclining in a thing. (M, K.) ― -b2- A halting in a camel (ISd, K) by reason of a pain in his shoulder-joint: (ISd:) or a disease which attacks camels in the shoulder-joints, in consequence of which they halt: (S, K:) or only in the shoulder-joint. (El-'Adebbes, S, K.)

نَكْبَةٌ
نَكْبَةٌ ذ A hurt [of the foot] by a stone, causing a bleeding: or a hit by a stone [upon the foot]. Ex. لَيْسَ دُونَ هٰذَا الأَمْرِ نَكْبَةٌ وَلَا ذُبَّاحٌ There is not in the way of the attainment of this thing a hurt [of the foot] by a stone, &c., nor a crack in the inside of the foot. (IAar, ISd.) [See also ذبّاح.] Hence نَكْبَةٌ in the sense immediately following. (TA.) ― -b2- (tropical:) A misfortune; an evil accident; a disaster; an affliction; a calamity: (S, K, TA:) as also ↓ نَكْبٌ: (K:) pl. of the former نَكَباَتٌ; (S;) and of the latter, نُكُوبٌ. (K.)

نُكْبَةٌ
نُكْبَةٌ ذ A heap of corn, not measured nor weighed: syn. صُبْرَةٌ. (K.)

نَكِيبٌ
نَكِيبٌ ذ The circuit (دَائِرَة: in some copies of the S, دابرة: but this, as IKtt says, is a mistake; and the former is the correct word: TA) of a hoof, (S, K,) and of a camel's foot. (S.) See مَنْكَوبٌ.

النُّكَيْبَاءُ
النُّكَيْبَاءُ ذ : see أَنْكَبُ.

أَنْكَبُ عَنِ الحَقِّ
أَنْكَبُ عَنِ الحَقِّ ذ , and عَنْهُ ↓ نَاكِبٌ, (tropical:) A man deviating from the right course of action &c. (A.) ― -b2- نَكْبَاءُ [fem. of أَنْكَبُ] an epithet applied to Any wind that blows obliquely, taking a direction between [the directions of] two [cardinal] winds: (TA:) a wind that blows obliquely, deviating from the direction whence blow the right (القُوَّم [or the cardinal]) winds: (S:) or a [particular] wind that blows obliquely, and takes a direction between [the directions of] two [cardinal] winds; (K;) which destroys the camels and sheep &c., and restrains the rain: (TA:) or a wind that blows in a direction between that of the east, or easterly, wind, (الصَّبَا,) and that of the north, or northerly, wind, (الشَّمَال): (AZ, K:) that between the south, or southerly, and east, or easterly, winds, being called جِرْبِيَاءُ: (AZ:) [but see this word, and see below:] or what are termed نُكْبُ الرِّيَاحِ [نُكْبٌ being pl. of نكباء] are four: (IAar, Th, S, K:) namely, first, the نكباءُ الصَّبَا وَالجَنُوبِ the wind that blows in a direction between that of the east, or easterly, and that of the south, or southerly, wind; also called الأَزْيَبُ; (S, K;) which is a very thirsty wind, that dries up much the leguminous plants; but Et-Tarل- bulusee, in the Kf, and Mbr and IF, assert that the ازيب is the جنوب; not its نكباء: (TA:) second, the نكباءُ الصَّبَا وَالشَّمَالِ the wind that blows in a direction between that of the east, or easterly, and that of the north, or northerly, wind; also called الصَّابَيةُ, and called also ↓ النُّكَيْباَءُ, (S, K,) a diminutive meant to convey the opposite of a diminutive sense; for they find this wind to be very cold; (S;) it is very boisterous and very cold; unattended by rain or by any good: (TA:) third, the نكباءُ الشَّمَالِ وَالدَّبُورِ the wind that blows in a direction between that of the north, or northerly, and that of the west, or westerly, wind; also called الجِرْبِيَاءُ; and termed نَيِّحَةُ الأَزْيَبِ the opposite wind to the ازيب; (S, K;) a cold wind; (S;) and sometimes attended by a little rain; but Ibn-El-Ajdلbee asserts that the جربياء is the شمال: (TA:) fourth, the نكباءُ الجَنُوبِ والدَّبُورِ the wind that blows in a direction between that of the south, or southerly, and that of the west, or westerly, wind; also called الهَيْفُ; (in the CK, الهَيَفُ;) and termed نَيِّحَةُ النُّكَيْباَءِ the opposite wind to the نكيباء; (S, K;) a hot wind (S) and very thirsty. (TA.) Accord. to Ibn-Kubلs, the tract whence blows the نكباء [by which he means only the wind that blows from the north-east or thereabout] is that extending between the point where rises the ذِرَاع [or the asterism composed of the stars α and β of Gemini, E. 33 degrees N., in central Arabia; or α and β of Canis Minor, E. 7 degrees N., in the same latitude] and the pole-star: and the tract between the pole-star and the point where sets the ذراع is the tract whence blows the شمال. Sh says, Each of the four [cardinal] winds has its نكباء, which is called in relation to it: that of the صبا is that which is between it and the شمال; [blowing from the north-east, or thereabout;] and it resembles it in gentleness; sometimes having sharpness, or vehemence; but this is seldom; only once in a long space of time: that of the شمال is that which is between it and the دبور; [blowing from the north-west, or thereabout;] and it resembles it in coldness: it is called الشمالُ الشَّامِيَّةُ: each of them is called by the Arabs شاميّة: that of the دبور is that which is between it and the جنوب; blowing from the point where sets سُهَيْل [or Canopus; i. e., S. 29 degrees W., in the latitude of central Arabia]; and it resembles it in its violence and boisterousness: and that of the جنوب is that which is between it and the صبا; [blowing from the south-east, or thereabout;] and it is the wind most resembling it in its softness and in its gentleness in winter. (L.) The pl. of نكباء is نُكْبٌ, as shown above. (S, K &c.) [See also تَبُّوعُ الشَّمْسِ, in art. تبع.] ― -b3- دَبُورٌ نكب [app. ↓ نَكْبٌ, originally an inf. n., used as an epithet, and therefore applicable without ة to a fem noun] i. q. نَكْباَءُ; [app., The نكباء of the دبور, a southwesterly wind]. (TA.) ― -b4- أَنْكَبُ A camel having a disease in the shoulder-joint, or in the shoulderblade, and in consequence halting: (S:) a camel that walks on one side, or inclining, or as though he walked on one side. (L.) ― -b5- فَامَةٌ نَكْبَاءُ An inclining pulley: and قِيَمٌ نُكْبٌ inclining pulleys. (TA.) ― -b6- أَنْكَبُ (assumed tropical:) Overpowering, or oppressive; unjust, or tyrannical. (S, TA.) ― -b7- الدَّهْرُ أَنْكَبُ لَا يُلِبُّ (assumed tropical:) Fortune abounds with evil accidents, or disasters, or afflictions, or calamities; i. e. it deviates much, or often, from the right course: it will not remain in one state: or, accord. to one relation, الدهر انكث الخ. A proverb. (TA.) -A2- أَنْكَبُ A man not having with him a bow. (S, K.)

مَنْكِبٌ
مَنْكِبٌ ذ (masc., Lh, K) The shoulder; i. e. the place of junction of the os humeri and the scapula, (S, K.) in a man &c; (ISd:) the place of junction of the os humeri and the scapula and the [tendon called] حَبْلُ العَاتِقِ, in a man and a bird and any other thing. (TA.) [It seems to be regarded by some as originally signifying “ a place of deflection: ” but] Sb denies its being a noun of place, because, were it so, it would be مَنْكَبٌ: he does not allow it to be included in the class of مَطْلِعٌ, because this is extr. Pl. مَنَاكِبُ. رَجُلٌ شَدِيدُ المَنَاكِبِ, signifies A man having a strong shoulder: as though the sing. were applied to denote each part of the joint, and the pl. to denote the whole. (TA.) ― -b2- هَزُّوا مَنَاكِبَهُمْ (tropical:) [They shook their shoulderjoints;] i. e., they rejoiced, or were joyful, or happy. (TA.) ― -b3- خِياَرُكُمْ أَلَيْنُكُمْ مَنَاكِبَ فِى الصَّلَاةِ (assumed tropical:) [The best of you are the most easy of you in the shoulder-joints in prayer:] meaning. those of you who keep [most] still therein: or, as some say, those who [most readily] give room to such as enter the rank in prayer. (TA, from a trad.) ― -b4- مَنْكِبُ الفَرَسِ The star β in Pegasus. (El-Kazweenee &c.) ― -b5- مَنْكِبُ الجَوْزَاءِ The bright, and very great star, a, in the right shoulderjoint, of Orion. (El-Kazweenee &c.) ― -b6- مَنْكِبٌ (tropical:) The side of anything; or a lateral, or an adjacent, part, quarter, or tract, thereof: (K:) pl. مَنَاكِبُ: ex. سِرْنَا فِى منكبٍ مِنَ الأَرْضِ We proceeded, or journeyed, along a side, or lateral part, of the land: and, in like manner, مِنَ الجَبَلِ of the mountain: (TA:) so in the Kur, lxvii. 15, the pl. signifies the sides, &c., of the earth: (Fr:) or its roads, accord. to some: (TA:) or its mountains: (Zj:) which last signification in this case is preferred by Az: (TA:) or the sing. signifies an elevated place, or part, of the earth or land. (S.) ― -b7- المَنَاكِبٌ (tropical:) The feathers next after the قَوَادِم; [which latter are the anterior, or primary, feathers of a bird's wing;] (K;) the feathers of the wing of a vulture or an eagle that are next after the قوادم, which are the strongest and most excellent of the feathers; (TA:) four [feathers] in the wing of a bird, next after the قوادم (S.) [the four secondary feathers of the wing:] in the wing of a bird are twenty leathers: the first of them are those called القوادم; the next, المناكب; the next, الخَوَا فِى: the next, الأَباهِرُ; the next, الكُلَى. (L.) It is a word without a sing. (K.) ISd says, I know not a sing. ?? it; but by analogy it should ?? ??. (TA.) ― -b8- راَشَ ?? (tropical:) He feathered his arrow with feathers such as are described above. (TA.) -A2- مَنْكِبٌ (tropical:) عَرِيفٌ i. q. The intendant, superintendent, &c., of a people or an aider, helper, or assistant, of a people: (K:) or the assistant of an عريف: (Msb:) one below an عريف: (IAth:) or the chief of the عُرَفَاءُ [pl. of عريف]; (Lth, S:) there being over so many عرفاء a منكب. (Lth [see عَرِيفٌ.]) pl. مَنَاكِبُ. (TA.)

مِنْكَابٌ عَنِ الحَقِّ
مِنْكَابٌ عَنِ الحَقِّ ذ [(assumed tropical:) One who deviates much from the right course of action &c.] (TA.)

مَنْكُوبٌ
مَنْكُوبٌ ذ and نَكِبٌ, accord. to the copies of the K, but the latter word is a mistake for ↓ نَكِيبٌ, Having the foot wounded, and made to bleed, by stones: or hit, or struck, or hurt, by stones. (K.) See 1. ― -b2- مَنْكُوبٌ (assumed tropical:) Overcome or afflicted, by fortune: or smitten with an evil accident, or the like. (S, TA.) See نُكِبَ.

يَنْكُوبٌ
يَنْكُوبٌ ذ [like يَحْمُورٌ in measure: in the CK, مَنْكُوبٌ:] A road deviating from the right course or direction. (K.)

##### Türkçe

**نَكَبَ عَنْهُ**
1 **نَكَبَ عَنْهُ** ذ , muzâri‘ **نَكُبَ** , mastar ismi **نُكُوبٌ** (S, K) ve **نَكْبٌ**; ve **نَكِبَ**, muzâri‘ **نَكَبَ** , mastar ismi **نَكَبٌ**: (M, L, K;) ve ↓ **نكّب**, (mastar ismi **تَنْكِيبٌ**, TA;) ve ↓ **تنكّب**; (K;) O, ondan, (K,) yoldan, (S,) yahut başka bir şeyden, sapmış, yahut yana dönmüş, yahut uzaklaşmış oldu. (TA.) [Denir ki] **الطَّرِيقَ** ↓ **نكّبهُ**, (**الطريق** mansûb hâle konularak, mastar ismi **تَنْكِيبٌ**, TA,) ve [**عَنِ الطريقِ**] **نكّب بِهِ**, O, onunla birlikte onu yoldan saptırdı, yahut yana çevirdi, yahut uzaklaştırdı; onu yoldan yana çevirdi, yahut yoldan uzaklaştırdı. (K.) ― -b2- [Böylece] ↓ **نكّبه**, mastar ismi **تَنْكِيبٌ**, O, ondan yana döndü, yahut ondan uzaklaştı, ve kendisini ondan ayırdı. (S.) ― -b3- ↓ **تنكّبه** O, ondan yana gitti; yahut yana döndü, yahut uzaklaştı, yahut ayrıldı; ondan kaçındı; ondan uzak bir mesafeye gitti, yahut uzaklaştı. (S.) ― -b4- **عَنَّا** ↓ **تنكّب** O, bizden yana döndü, yahut bizden uzaklaştı. (TA.) ― -b5- **نَكَبَ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ**, muzâri‘ **نَكُبَ** , mastar ismi **نُكُوبٌ**; ve **عَنِ** ↓ **نكّب الصواب**; (mecaz kabul edilerek:) O, doğru davranış yolundan vb. saptı. (Az.) ― -b6- **نَكَبَتِ الرِّيحُ**, muzâri‘ **نَكُبَ** , mastar ismi **نُكُوبٌ**, Rüzgâr eğik esti; iki [ana] rüzgârın [yönleri] arasında bir yönde esti. (K.) **نَكْبَاءُ**’ya bak. -A2- **نَكَبَ**, muzâri‘ **نَكُبَ** , mastar ismi **نَكْبٌ**, O attı, fırlattı, savurdu. (K, TA.) ― -b2- **نَكَبَ بِهِ** O, onu yere attı (K) **عَلَى الأَرْضِ** yere. (TA.) ― -b3- **نَكَبَهُ الدَّهْرُ**, muzâri‘ **نَكُبَ** , mastar ismi **نَكْبٌ** ve **نَكَبٌ**, (mecaz kabul edilerek:) Talih onu yendi, yahut ona musibet verdi: yahut onu kötü bir kaza, bir felâket, bir belâ, yahut bir musibet ile vurdu. (K.) ― -b4- **نُكِبَ** (mecaz kabul edilerek:) O, talih tarafından yenildi, yahut musibete uğratıldı: yahut talih tarafından kötü bir kaza, bir felâket, yahut benzeri ile vuruldu. (S, TA.) **نَكْبَةٌ**’ya bak. ― -b5- **نَكَبَ الاِنَاءَ**, (muzâri‘ **نَكُبَ** , mastar ismi **نَكْبٌ**, TA,) O, kabın içindekini döktü: (K:) fakat yalnız akışkan olmayan şey hakkında söylenir; toz ve benzeri gibi. (TA.) ― -b6- **نَكَبَ كِنَانَتَهُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, O, okların içindekini dökmek için sadağını ters çevirdi, yahut eğdi; (S,) (TA:) yahut sadağının içindekini saçtı. (K.) [Ayrıca **نَكَتَ**’e bak.] ― -b7- **نَكَبَتْهُ الحِجَارَةُ**, muzâri‘ **نَكُبَ** , mastar ismi **نَكْبٌ**, Taşlar onu [ayakta] yaraladı ve kanattı. (S.) **نكبت الحجارة رِجْلَهُ** Taşlar onun ayağını yaraladı ve kanattı: yahut ona vurdu, yahut onu incitti. (K.) **النَّكْبُ**, bir taşın vb. bir tırnağı, bir toynağı, yahut bir devenin ayağını yaralaması hâlidir. (TA.) ― -b8- **نُكِبَتْ اِصْبَعُهُ** Onun ayak parmağı taşlar tarafından vuruldu, yahut incitildi. (TA.) -A3- **نَكِبَ**, muzâri‘ **نَكَبَ** , mastar ismi **نَكَبٌ**, O (bir deve), omuz ekleminde yahut kürek kemiğinde bir hastalığa sahip oldu ve bunun sonucu olarak topalladı. (S.) **نَكَبٌ**’a bak. ― -b2- **نَكِبَ**, muzâri‘ **نَكَبَ** , mastar ismi **نَكَبٌ**, O (bir adam), omuz ekleminde bir ağrıya sahip oldu. (TA.) -A4- **نَكَبَ عَلَى قَوْمِهِ**, muzâri‘ **نَكُبَ** , mastar ismi **نِكَابَةٌ** (S) ve **نُكُوبٌ**, (Lh, K,) (mecaz:) O, kavmi üzerinde **مَنْكِبٌ** oldu, yahut öyle davrandı: (S, K:) yahut onların üzerinde **عَرِيف** oldu. (M.)

**نِكّبه**
2 **نِكّبه** ذ , mastar ismi **تَنْكِيبٌ**, O, onu yahut onu (şeyi) uzaklaştırdı; yahut kenara koydu; yahut uzak tuttu; yahut yoldan kaldırdı. Böylece hem geçişli hem geçişsizdir. (K.) 1’e bak. ― -b2- **نَكِّبْهُ عَنَّا** Onu bizden uzaklaştır; onu yolumuzdan kaldır. (TA.)

**تنكّب**
5 **تنكّب** ذ (S, K) ve ↓ **انتكب** (K) O, yayını, (S, K,) yahut sadağını, (K,) omzunun üzerine attı; onu omuzladı. (S, K.) ― -b2- **تنكّب عَلَى قَوْسٍ** O, bir yaya dayandı: ve aynı şekilde, bir asaya. (TA, bir rivayetten.) -A2- 1’e bak.

8 **اِنْتَكَبَ** 5’e bak.

**نَكْبٌ**
**نَكْبٌ** ذ **نَكْبَاءُ** ile aynı (i. q.), ona bak. ― -b2- Ayrıca **نَكْبَةٌ**’ya bak.

**نَكَبٌ**
**نَكَبٌ** ذ Bir şeyde eğilme: (S:) yahut bir şeyde eğilmeye benzeyen şey. (M, K.) ― -b2- Omuz eklemindeki bir ağrı sebebiyle bir devenin topallaması: (ISd, K) (ISd:) yahut develere omuz eklemlerinde isabet eden ve bunun sonucu olarak topalladıkları bir hastalık: (S, K:) yahut yalnız omuz ekleminde. (El-'Adebbes, S, K.)

**نَكْبَةٌ**
**نَكْبَةٌ** ذ Taş sebebiyle [ayakta] bir yaralanma, kanamaya sebep olan: yahut taşla [ayakta] bir vurulma. Ör. **لَيْسَ دُونَ هٰذَا الأَمْرِ نَكْبَةٌ وَلَا ذُبَّاحٌ** Bu şeyin elde edilmesi yolunda taşla [ayakta] bir yaralanma vb. yoktur, ne de ayağın iç tarafında bir çatlak vardır. (IAar, ISd.) [Ayrıca **ذبّاح**’a bak.] Bundan dolayı, hemen ardından gelen mânada **نَكْبَةٌ**. (TA.) ― -b2- (mecaz:) Bir musibet; kötü bir kaza; bir felâket; bir belâ; bir afet: (S, K, TA:) ve ayrıca ↓ **نَكْبٌ**: (K:) ilkinin çoğulu **نَكَباَتٌ**; (S;) ve ikincinin çoğulu, **نُكُوبٌ**. (K.)

**نُكْبَةٌ**
**نُكْبَةٌ** ذ Ölçülmemiş ve tartılmamış bir tahıl yığını: eş anlamlısı **صُبْرَةٌ**. (K.)

**نَكِيبٌ**
**نَكِيبٌ** ذ Toynağın, (S, K,) ve devenin ayağının çevresi (**دَائِرَة**: S’nin bazı nüshalarında, **دابرة**; fakat bu, IKtt’nin dediği gibi, bir hatadır; ve birincisi doğru kelimedir: TA). (S.) **مَنْكَوبٌ**’a bak.

**النُّكَيْبَاءُ**
**النُّكَيْبَاءُ** ذ : **أَنْكَبُ**’a bak.

**أَنْكَبُ عَنِ الحَقِّ**
**أَنْكَبُ عَنِ الحَقِّ** ذ , ve **عَنْهُ** ↓ **نَاكِبٌ**, (mecaz:) doğru davranış yolundan vb. sapan bir adam. (A.) ― -b2- **نَكْبَاءُ** [**أَنْكَبُ**’un müennesi] iki [ana] rüzgârın [yönleri] arasında bir yön tutarak eğik esen her rüzgâra verilen bir sıfat: (TA:) doğru (**القُوَّم** [yahut ana]) rüzgârların estiği yönden saparak eğik esen bir rüzgâr: (S:) yahut iki [ana] rüzgârın [yönleri] arasında bir yön tutan eğik esen [belirli] bir rüzgâr; (K;) develeri ve koyunları vb. helâk eden ve yağmuru engelleyen: (TA:) yahut doğu rüzgârı (**الصَّبَا**) ile kuzey rüzgârı (**الشَّمَال**) yönü arasında esen bir rüzgâr: (AZ, K:) güney ile doğu rüzgârları arasında olana **جِرْبِيَاءُ** denir: (AZ:) [fakat bu kelimeye de bak, ve aşağıya bak:] yahut **نُكْبُ الرِّيَاحِ** diye adlandırılanlar [**نُكْبٌ**’un **نكباء**’ın çoğulu olmasıyla] dörttür: (IAar, Th, S, K:) yani birincisi, **نكباءُ الصَّبَا وَالجَنُوبِ**: doğu ile güney rüzgârı arasında esen rüzgâr; ayrıca **الأَزْيَبُ** diye adlandırılır; (S, K;) bu, çok susatıcı bir rüzgârdır; baklagil bitkilerini çok kurutur; fakat Kf’de Et-Tarل- bulusee ve Mbr ve IF, **ازيب**’in **الجنوب** olduğunu; onun **نكباء**’ı olmadığını ileri sürerler: (TA:) ikincisi, **نكباءُ الصَّبَا وَالشَّمَالِ**: doğu ile kuzey rüzgârı arasında esen rüzgâr; ayrıca **الصَّابَيةُ** diye adlandırılır; ve ayrıca ↓ **النُّكَيْباَءُ** diye de adlandırılır, (S, K,) küçültme mânasının zıddını ifade etmek için bir küçültme; çünkü bu rüzgârı çok soğuk bulurlar; (S;) o, çok şiddetli ve çok soğuktur; yağmursuz ve hiçbir hayır olmaksızın: (TA:) üçüncüsü, **نكباءُ الشَّمَالِ وَالدَّبُورِ**: kuzey ile batı rüzgârı arasında esen rüzgâr; ayrıca **الجِرْبِيَاءُ** diye adlandırılır; ve **نَيِّحَةُ الأَزْيَبِ** yani **ازيب**’in karşı rüzgârı diye adlandırılır; (S, K;) soğuk bir rüzgâr; (S;) ve bazen az bir yağmurla birlikte olur; fakat Ibn-El-Ajdلbee, **جربياء**’ın **شمال** olduğunu ileri sürer: (TA:) dördüncüsü, **نكباءُ الجَنُوبِ والدَّبُورِ**: güney ile batı rüzgârı arasında esen rüzgâr; ayrıca **الهَيْفُ** diye adlandırılır; (CK’de, **الهَيَفُ**;) ve **نَيِّحَةُ النُّكَيْباَءِ** yani **نكيباء**’ın karşı rüzgârı diye adlandırılır; (S, K;) sıcak bir rüzgâr (S) ve çok susatıcıdır. (TA.) Ibn-Kubلs’e göre, **نكباء**’ın estiği bölge (onunla yalnız kuzey-doğudan yahut ona yakın yerden eseni kastederek) **ذِرَاع**’ın doğduğu nokta ile kutup yıldızı arasına uzanan bölgedir: ve kutup yıldızı ile **ذراع**’ın battığı nokta arasındaki bölge, **شمال**’ın estiği bölgedir. Sh der ki, dört [ana] rüzgârın her birinin, ona nispetle adlandırılan bir **نكباء**’ı vardır: **صبا**’nınki, onunla **شمال** arasındaki olandır; [kuzey-doğudan yahut ona yakın yerden eser;] ve yumuşaklıkta ona benzer; bazen keskinlik yahut şiddet taşır; fakat bu nadirdir; uzun bir zaman aralığında yalnız bir defa: **شمال**’ınki, onunla **دبور** arasındaki olandır; [kuzey-batıdan yahut ona yakın yerden eser;] ve soğuklukta ona benzer: ona **الشمالُ الشَّامِيَّةُ** denir: bunların her birine Araplar tarafından **شاميّة** denir: **دبور**’unki, onunla **جنوب** arasındaki olandır; **سُهَيْل**’in battığı noktadan eser; [yani orta Arabistan enleminde güneyin 29 derece batısı;] ve şiddet ve fırtınalılıkta ona benzer: **جنوب**’unki ise, onunla **صبا** arasındaki olandır; [güney-doğudan yahut ona yakın yerden eser;] ve kışın yumuşaklık ve letafette ona en çok benzeyen rüzgârdır. (L.) **نكباء**’ın çoğulu, yukarıda gösterildiği üzere, **نُكْبٌ**’dur. (S, K &c.) [Ayrıca, تبع maddesinde, **تَبُّوعُ الشَّمْسِ**’e bak.] ― -b3- **دَبُورٌ نكب** [görünüşe göre ↓ **نَكْبٌ**, aslında bir mastar ismi olup bir sıfat olarak kullanılmıştır; bu yüzden müennes bir isim için ة olmaksızın uygulanır] **نَكْباَءُ** ile aynı (i. q.); [görünüşe göre, **دبور**’un **نكباء**’ı, güney-batı rüzgârı]. (TA.) ― -b4- **أَنْكَبُ** Omuz ekleminde yahut kürek kemiğinde bir hastalığı olup bunun sonucu olarak topallayan bir deve: (S:) bir yana yürüyen, yahut eğik yürüyen, yahut sanki bir yana yürüyen bir deve. (L.) ― -b5- **فَامَةٌ نَكْبَاءُ** Eğik bir makara: ve **قِيَمٌ نُكْبٌ** eğik makaralar. (TA.) ― -b6- **أَنْكَبُ** (mecaz kabul edilerek:) Ezici, yahut baskıcı; haksız, yahut zalim. (S, TA.) ― -b7- **الدَّهْرُ أَنْكَبُ لَا يُلِبُّ** (mecaz kabul edilerek:) Talih kötü kazalar, yahut felâketler, yahut belâlar, yahut afetlerle doludur; yani o, doğru yoldan çok, yahut sıkça, sapar: tek bir hâl üzere kalmayacaktır: yahut bir rivayete göre, **الدهر انكث** الخ. Bir darb-ı meseldir. (TA.) -A2- **أَنْكَبُ** Yanında bir yay bulunmayan bir adam. (S, K.)

**مَنْكِبٌ**
**مَنْكِبٌ** ذ (müzekker, Lh, K) Omuz; yani humerus kemiği ile kürek kemiğinin birleşme yeri, (S, K.) bir adamda vb.; (ISd:) humerus kemiği ile kürek kemiğinin ve **حَبْلُ العَاتِقِ** [denen kirişin] birleşme yeri, bir adamda ve bir kuşta ve başka her şeyde. (TA.) [Bazılarına göre aslında “sapma yeri” mânasına geldiği görülür; fakat] Sb, onun mekân ismi olmasını reddeder; çünkü öyle olsaydı **مَنْكَبٌ** olurdu: onu **مَطْلِعٌ** sınıfına dâhil etmeye izin vermez; çünkü bu, şâzdır. Çoğulu **مَنَاكِبُ**. **رَجُلٌ شَدِيدُ المَنَاكِبِ**, omzu güçlü bir adam demektir: sanki tekil, eklemin her bir parçasını göstermek için; çoğul ise bütünü göstermek için kullanılmıştır. (TA.) ― -b2- **هَزُّوا مَنَاكِبَهُمْ** (mecaz:) [Omuz eklemlerini salladılar;] yani sevindiler, yahut sevinçli oldular, yahut mutlu oldular. (TA.) ― -b3- **خِياَرُكُمْ أَلَيْنُكُمْ مَنَاكِبَ فِى الصَّلَاةِ** (mecaz kabul edilerek:) [Sizin en hayırlınız, namazda omuz eklemleri en yumuşak olanınızdır:] yani, orada [en çok] sakin duranlarınız: yahut bazılarına göre, namaz safına girenlere [en kolay] yer açanlarınız. (TA, bir rivayetten.) ― -b4- **مَنْكِبُ الفَرَسِ** Pegasus’taki β yıldızı. (El-Kazweenee &c.) ― -b5- **مَنْكِبُ الجَوْزَاءِ** Orion’un sağ omuz eklemindeki parlak ve çok büyük yıldız, a. (El-Kazweenee &c.) ― -b6- **مَنْكِبٌ** (mecaz:) Herhangi bir şeyin yanı; yahut onun yan, yahut bitişik, kısmı, bölgesi, yahut yöresi: (K:) çoğulu **مَنَاكِبُ**: ör. **سِرْنَا فِى منكبٍ مِنَ الأَرْضِ** Biz, arazinin bir yanı boyunca ilerledik, yahut yol aldık: ve aynı şekilde, **مِنَ الجَبَلِ** dağın [yanı boyunca]: (TA:) Kur’ân’da, lxvii. 15’te, çoğul, yerin yanlarını vb. ifade eder: (Fr:) yahut bazılarına göre onun yollarını: (TA:) yahut onun dağlarını: (Zj:) bu son mânayı bu bağlamda Az tercih eder: (TA:) yahut tekil, yerin yahut arazinin yüksek bir yerini, yahut kısmını ifade eder. (S.) ― -b7- **المَنَاكِبٌ** (mecaz:) **قَوَادِم**’den sonra gelen tüyler; (K;) akbaba yahut kartalın kanadındaki, tüylerin en güçlü ve en üstün olanı olan **قوادم**’den sonra gelen kanat tüyleri; (TA:) bir kuşun kanadında **قوادم**’den sonra gelen dört [tüy]. (S.) [Kanadın dört ikincil tüyü:] bir kuşun kanadında yirmi tüy vardır: bunların ilki **القوادم** denilenlerdir; sonra **المناكب**; sonra **الخَوَا فِى**; sonra **الأَباهِرُ**; sonra **الكُلَى**. (L.) Bu, tekili olmayan bir kelimedir. (K.) ISd der ki, onun bir tekilini bilmiyorum; fakat kıyasa göre ?? ?? olmalıdır. (TA.) ― -b8- **راَشَ ??** (mecaz:) O, okunu yukarıda nitelenen türden tüylerle tüyledi. (TA.) -A2- **مَنْكِبٌ** (mecaz:) **عَرِيفٌ** ile aynı (i. q.). Bir kavmin işlerini gören, gözeten vb.; yahut bir kavmin yardımcısı, destekçisi, yahut asistanı: (K:) yahut bir **عريف**’in yardımcısı: (Msb:) bir **عريف**’in altında olan: (IAth:) yahut **عُرَفَاءُ**’nın [**عريف**’in çoğulu] reisi; (Lth, S:) öyle ki, şu kadar **عرفاء** üzerinde bir **منكب** vardır. (Lth [**عَرِيفٌ**’e bak.]) çoğulu **مَنَاكِبُ**. (TA.)

**مِنْكَابٌ عَنِ الحَقِّ**
**مِنْكَابٌ عَنِ الحَقِّ** ذ [(mecaz kabul edilerek:) doğru davranış yolundan vb. çok sapan kimse.] (TA.)

**مَنْكُوبٌ**
**مَنْكُوبٌ** ذ ve **نَكِبٌ**, K’nin nüshalarına göre; fakat ikinci kelime ↓ **نَكِيبٌ** için bir hatadır: Ayağı taşlarla yaralanmış ve kanatılmış; yahut taşlarla vurulmuş, yahut incitilmiş. (K.) 1’e bak. ― -b2- **مَنْكُوبٌ** (mecaz kabul edilerek:) Talih tarafından yenilmiş yahut musibete uğratılmış; yahut kötü bir kaza vb. ile vurulmuş. (S, TA.) **نُكِبَ**’e bak.

**يَنْكُوبٌ**
**يَنْكُوبٌ** ذ [vezinde **يَحْمُورٌ** gibi: CK’de, **مَنْكُوبٌ**:] Doğru yolundan yahut yönünden sapan bir yol. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَكَبَ
نَكَبَ U ( n. ac. نَكْب 1 ,  نُكُوْب 27 )
a.  [ 'An ], Deviated.

b.  ( n. ac. نُكُوْب 27 ), Blew obliquely ( wind ).

c.  ( n. ac. نَكْب 1 ) [ acc. or Bi ], Threw, cast; threw down.

d.  Overturned.

e.  Cut, wounded.

f.  ( n. ac. نَكْب 1 ,  نَكَب 4 ), Tried, afflicted.

g.  ( n. ac. نِكَاْبَة 23t ,  نُكُوْب 27 ) [ 'Ala ], Defended, protected.

نَكِبَ
نَكِبَ A ( n. ac. نَكَب 4 ),
a.  see supra (a) .

b.  Was sore in the shoulder-joint.

نَكَّبَ
نَكَّبَ II ,
a.  Caused to turn aside.

b.  [ acc. or Bi &  'An ], Turned aside with ... from; led astray from; removed from.

c.  see I (a) .

أَنْكَبَ
أَنْكَبَ IV ,
a.  see I (f) .

تَنَكَّبَ
تَنَكَّبَ V ,
a.  see I (a) .

b.  Threw over his shoulder, shouldered.

c.  [ 'Ala ], Leant upon.

اِنْتَكَبَ
اِنْتَكَبَ VIII ,
a.  see V (b) .

نَكْب
نَكْب 1 , ( pl. نُكُوْب 27 ),
a.  Calamity, disaster, plague, scourge.

b.  Inclination.

نَكْبَة
نَكْبَة 1t , ( pl. نَكَبَات ),
a.  see 1 (a) .

b.  Sore in the foot.

c.  Illness.

d.  Ignominy.

نُكْبَة
نُكْبَة 3t , ( pl. نُكَب 9 ),
a.  Heap of corn.

نَكَب
نَكَب 4 ,
a.  Inclination, inclining.

b.  Pain in the shoulder; lameness.

c.  see 1 (a) .

نَكِب
نَكِب 5 ,
a.  Limping, hobbling, lame.

أَنْكَبُ
أَنْكَبُ 14 ,
a.  Oblique, sloping; crooked; high-shouldered.

b.  Having a pain in the shoulder.

c.  [ 'An ], Deviating from ( the truth ).

d.  Unjust, oppressive.

مَنْكَب
مَنْكَب 17 , ( pl. مَنَاْكِبُ 44 ),
a.  see 1 (a) .

مَنْكِب
مَنْكِب 18 , ( pl. مَنَاْكِبُ 44 ),
a.  Shoulder.

b.  Side; flank.

c.  Protector; assistant.

d.  Superintendent.

نَاْكِب
نَاْكِب 21 ,
a.  see 14 (c) .

نَكِيْب
نَكِيْب 25 ,
a.  Circuit, circumference, measure of a hoof.

b.  see 5 .

نَكْبَآءُ
نَكْبَآءُ 42 , ( pl. نُكْب 3 ),
a.  fem. of أَنْكَبُ 14 .

b.  North-west wind; side-wind, cross-wind.

مَنَاْكِبُ
مَنَاْكِبُ 44
a.  [ art. ], The secondary feathers of the wing.

مِنْكَاْب
مِنْكَاْب 45 ,
a.  see 14 (c) .

نَكڤبَ
N. P. نَكڤبَ I ,
a.  see 5 .

b.  Afflicted.

c.  Wrong, misleading ( road ).

نُكَيْبَآء
نُكَيْبَآء
a.  North-east wind.

مَنْكِب الجَوْزَآء
مَنْكِب الجَوْزَآء
a.  The star  \<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->α\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: --> in Orion.

مَنْكِب الفَرَس
مَنْكِب الفَرَس
a.  The star  \<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->β\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: -->\<!--Unconverted: --> in Pegasus.

##### Türkçe

**نَكَبَ**
**نَكَبَ** U ( n. ac. **نَكْب** 1 ,  **نُكُوْب** 27 )
a.  [ 'An ], Saptı.

b.  ( n. ac. **نُكُوْب** 27 ), Eğik olarak esti (rüzgâr).

c.  ( n. ac. **نَكْب** 1 ) [ acc. or Bi ], Attı, fırlattı; yere attı.

d.  Devrildi.

e.  Kesti, yaraladı.

f.  ( n. ac. **نَكْب** 1 ,  **نَكَب** 4 ), Denedi, musibet verdi.

g.  ( n. ac. **نِكَاْبَة** 23t ,  **نُكُوْب** 27 ) [ 'Ala ], Savundu, korudu.

**نَكِبَ**
**نَكِبَ** A ( n. ac. **نَكَب** 4 ),
a.  yukarıya bak (a).

b.  Omuz ekleminde ağrılı oldu.

**نَكَّبَ**
**نَكَّبَ** II ,
a.  Saptırdı.

b.  [ acc. or Bi &  'An ], ... ile ...den saptırdı; ...den azdırdı; ...den uzaklaştırdı.

c.  I (a)’ya bak.

**أَنْكَبَ**
**أَنْكَبَ** IV ,
a.  I (f)’ye bak.

**تَنَكَّبَ**
**تَنَكَّبَ** V ,
a.  I (a)’ya bak.

b.  Omzunun üzerine attı, omuzladı.

c.  [ 'Ala ], Dayandı.

**اِنْتَكَبَ**
**اِنْتَكَبَ** VIII ,
a.  V (b)’ye bak.

**نَكْب**
**نَكْب** 1 , ( pl. **نُكُوْب** 27 ),
a.  Felaket, musibet, veba, bela.

b.  Eğiklik.

**نَكْبَة**
**نَكْبَة** 1t , ( pl. **نَكَبَات** ),
a.  1 (a)’ya bak.

b.  Ayakta yara.

c.  Hastalık.

d.  Rezillik.

**نُكْبَة**
**نُكْبَة** 3t , ( pl. **نُكَب** 9 ),
a.  Tahıl yığını.

**نَكَب**
**نَكَب** 4 ,
a.  Eğiklik, eğilme.

b.  Omuzda ağrı; topallık.

c.  1 (a)’ya bak.

**نَكِب**
**نَكِب** 5 ,
a.  Topallayan, aksayan, topal.

**أَنْكَبُ**
**أَنْكَبُ** 14 ,
a.  Eğik, meyilli; çarpık; yüksek omuzlu.

b.  Omuzunda ağrı bulunan.

c.  [ 'An ], (hakikatten) sapan.

d.  Zalim, baskıcı.

**مَنْكَب**
**مَنْكَب** 17 , ( pl. **مَنَاْكِبُ** 44 ),
a.  1 (a)’ya bak.

**مَنْكِب**
**مَنْكِب** 18 , ( pl. **مَنَاْكِبُ** 44 ),
a.  Omuz.

b.  Yan; böğür.

c.  Koruyucu; yardımcı.

d.  Gözetmen.

**نَاْكِب**
**نَاْكِب** 21 ,
a.  14 (c)’ye bak.

**نَكِيْب**
**نَكِيْب** 25 ,
a.  Çevre, çevre uzunluğu, bir toynağın ölçüsü.

b.  5’e bak.

**نَكْبَآءُ**
**نَكْبَآءُ** 42 , ( pl. **نُكْب** 3 ),
a.  **أَنْكَبُ** 14’ün müennesi.

b.  Kuzey-batı rüzgârı; yan rüzgâr, çapraz rüzgâr.

**مَنَاْكِبُ**
**مَنَاْكِبُ** 44
a.  [ art. ], Kanadın ikincil tüyleri.

**مِنْكَاْب**
**مِنْكَاْب** 45 ,
a.  14 (c)’ye bak.

**نَكڤبَ**
N. P. **نَكڤبَ** I ,
a.  5’e bak.

b.  Musibete uğratılmış.

c.  Yanlış, saptırıcı (yol).

**نُكَيْبَآء**
**نُكَيْبَآء**
a.  Kuzey-doğu rüzgârı.

**مَنْكِب الجَوْزَآء**
**مَنْكِب الجَوْزَآء**
a.  Orion’daki yıldız α.

**مَنْكِب الفَرَس**
**مَنْكِب الفَرَس**
a.  Pegasus’taki yıldız β.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نكب
نَكَبَ - يَنْكُبُ (نَكِبَ - يَنْكَبُ) - نَاكِب - نَاكِبُوْن - مَنْكَب - مَنْكِب - مَنَاكِب
نَكَبَ - يَنْكُبُ (نَكِبَ - يَنْكَبُ) + كائن + عن شيء أو كائن: يتحرك منحرفاً ومائلاً ومبتعداً عنه: يتحرك كائن نسبة لكائن آخر فيصنع معه زاوية: يتحرك كائنان ملتصقان بحيث يبتعد أحدهما عن الآخر من أحد جانبيه ويبقى الجانب الآخر قريباً منه: تشبه حركة فتح دفتي الكتاب أو حركة مُفَصَّلِة الباب
نَاكِب: اسم فاعل صفة مشبهة من " من " نَكَبَ - يَنْكُبُ ": صفة للشيء المبتعد منحرفاً ومائلاً عن طريق أو مسار أو شيء
نََاكِبُوْن: جمع " نَاكِب "
مَنْكَب: على وزن" مَفْعَل " من " نَكَبَ - يَنْكُبُ ": اسم مكان منه: الزاوية: زاوية الالتقاء: المكان الذي يبدأ منه انحراف أحد متحركين مبتعداً عن آخر:
مَنْكِب: على وزن مَفْعِل " اسم آلة من " نَكَبَ - يَنْكُبُ ": المَفْصَل: الآلة أو الشيء الذي يربط جزئين منفصلين يتحركان مرتبطين ببعضهما حوله، ومبتعدين بشكل مائل من الطرفين البعيدين عنه: ومنه منكب البشر : مفصل الكتف: ويمكن تسمية مفصلات ومفاصل الأبواب والآلات بالمناكب
مَناكِب: جمع " مَنْكَب " و " مَنْكِب": والتفريق في سياق الكلام
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التحرك مبتعداً عن كائن مبدياً له أحد جوانب جسمه"، وهي:
صَدَفَ - يَصْدِفُ، نَكَبَ - يَنْكُبُ (نَكِبَ - يَنْكَبُ)، صَفَحَ - يَصْفَحُ، عَنَّ - يَعِنُّ - عَنْ، يَمِنُ - يَيْمَنُ (يَمَنَ - يَيْمَنُ)، شَمَلَ - يَشْمُلُ (شَمَلَ - يَشْمَلُ)

ناكبون
 	﴿وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط لناكبون (74)﴾ المؤمنون
مناكبها
 ﴿هو الذي جعل لكم الأرض ذلولا فامشوا في مناكبها وكلوا من رزقه وإليه النشور(15)﴾ الملك
مختار الصحاح
● [نكب] ن ك ب: نَكَبَ عن الطريق عدل وبابه نصر ويُقال نَكَّبَ عنه تَنْكِيباً و تَنَكَّبَ عنه تَنَكُّباً أي مال وعدل و نَكَبَّهُ تَنْكِيبا عدل عنه واعتزله و تَنَكَّبَهُ تجنبَّه و النَّكْبَةُ واحدة نَكَباتِ الدهر و نُكِبَ الرجل على ما لم يُسم فاعله فهو مَنْكُوبٌ و المَنْكِبُ كالمجلِس مجمع عظم العضُد والكتف
الراغب
نكب
- نكب عن كذا. أي: مال. قال تعالى: }عن الصراط لناكبون﴿[المؤمنون /74] والمنكب: مجتمع ما بين العضد والكتف، وجمعه: مناكب، ومنه استعير للأرض. قال تعالى:﴾فامشوا في مناكبها﴿[الملك/15] واستعارة المنكب لها كاستعارة الظهر لها في قوله:﴾ما ترك على ظهرها من دابة{ [فاطر/45]. ومنكب القوم: رأس العرفاء (قال الجاحظ: وهم ثلاثة: منكب، ونقيب، وعريف. انظر: الحيوان 6/158). مستعارمن الجارحة استعارة الرأس للرئيس، واليد للناصر، ولفلان النكابة في قومه، كقولهم: النقابة. والأنكب: المائل المنكب، ومن الإبل الذي يمشي في شق. والنكب: داء يأخذ في المنكب. والنكباء: ريح ناكبة عن المهب، ونكبته حوادث الدهر. أي: هبت عليه هبوب النكباء.
ملخص اللسان
1.     نَكَبَ عن الشيءِ وعن الطريق يَنْكُب نَكْباً ونُكُوباً، ونَكِبَ نَكَباً، ونَكَّبَ، وتَنَكَّبَ: عَدَلَ؛فَعَنْ أَيِّها،ما شِئْتُمُ، فتَنَكَّبُوا عدَّاه بعن، لأَن فيه معنى اعْدلوا وتباعَدُوا،نَكَبَ فلانٌ عن الصواب يَنْكُبُ نُكُوباً إِذا عَدَل عنه.ونَكَّبَ عن الصواب تنكيباً ونَكَّبَ غيرَه.
2.     نَكِّبْ عنا ابن أُمّ عَبدٍ أَي نَحِّه عنا.
3.     وتَنَكَّبَ فلانٌ عنا تَنَكُّباً أَي مال عنا.نَكَّبه  تَنْكيباً أَي عَدَل عنه واعتزله.
4.     وتَنَكَّبَه أَي تَجَنَّبَه. ونَكَّبَه الطريقَ، ونَكَّبَ به: عَدَلَ. وطريقٌ يَنْكُوبٌ: على غير قَصْدٍ.
5.     والنَّكَبُ، بالتحريك: الـمَيَلُ في الشيءِ. وفي التهذيب: شِـبْهُ مَيَل  في الـمَشْي؛
6.  نَكَبْتُ الإِناءَ نَكْباً ونَكَّبْتُه تَنْكيباً إِذا أَماله  وكَبَّه.نَكَبْتُ الإِناءَ نَكْباً ونَكَّبْتُه تَنْكيباً إِذا أَماله  وكَبَّه.ونَكَبَ الإِناءَ يَنْكُبُه نَكْباً: هَراقَ ما فيه، ولا يكون إِلاَّ من شيءٍ غير سَيّالٍ، كالتراب ونحوه. ونَكَبَ كِنانَتَه يَنْكُبُها نَكْباً: نَثَرَ ما فيها، وقيل إِذا كَبَّها ليُخْرِجَ ما فيها من السِّهام.
7.     نَكِّبُوا عن الطَّعام؛ أَي أَعْرِضُوا عنها، ولا تأْخذوها في الزكاة،
8.     تَنَكَّبْ عن وَجْهي أَي تَنَحَّ،وأَعْرِضْ عني
9.     والنَّكْباءُ الريح الناكبة، التي تَنْكُبُ عن مَهَابِّ الرياحِ القُومِ،
10.                        الـمَنْكِبُ من الإِنسان وغيره: مُجْتَمَعُ رأْسِ الكَتِفِ والعَضُدِ ،ورجل شديدُ الـمَناكِبِ،ونَكِبَ فلانٌ يَنْكَبُ نَكَباً إِذا اشْتَكى مَنْكِـبَهُ.
11.                        وانْتَكَبَ الرجلُ كِنانَتَهُ وقَوْسَه، وتَنَكَّبها: أَلْقاها على مَنْكِـبِه.
12.                        ومَناكِب الأَرضِ: جبالُها؛ وقيل: طُرُقها؛ وقيل: جَوانِـبُها؛وفي  التنزيل العزيز: فامْشُوا في مَناكِـبها؛
13.                        والـمَنْكِبُ من الأَرض: الموضعُ المرتفع.
14.                        والـمَنْكِبُ العَرِيفُ،وقيل: عَوْنُ العَريفِ.مَنْكِبُ القوم رأْسُ العُرَفاءِ، على كذا وكذا عريفاً مَنْكِبٌ،والنِّكابةُ كالعِرافَةِ والنِّقابة.
15.          والنَّكْبَةُ: الـمُصيبةُ من مَصائب الدهر، وإِحْدى  نَكَباتِه، نعوذ باللّه منها. والنَّكْبُ:كالنَّكْبَة؛ونَكَبه الدهرُ يَنْكُبه نَكْباً ونَكَباً: بلغ منه وأَصابه بنَكْبةٍ؛
16.                        ونَكَبَ الـحَجرُ رِجْلَهُ وظُفْره، فهو مَنْكُوبٌ ونَكِـيبٌ: أَصابه.
لسان العرب
● - نكب: نَكَبَ عن الشيءِ وعن الطريق يَنْكُب نَكْباً ونُكُوباً، ونَكِبَ نَكَباً، ونَكَّبَ، وتَنَكَّبَ: عَدَلَ؛ قال:  إِذا ما كنتَ مُلْتَمِساً أَيامَى، *  فَنَكِّبْ كلَّ مُحْتِرةٍ صَناعِ  وقال رجل من الأَعراب، وقد كَبِرَ، وكان في داخل بيته، ومَرَّتْ  سَحابةٌ: كيفَ تَراها يا بُنَيَّ؟ قال: أَراها قد نَكَّبَتْ وتَبَهَّرَتْ؛  نَكَّبَتْ: عَدَلَتْ؛ وأَنشد الفارسي:  هما إِبلانِ، فيهما ما عَلِمْتُمُ، *  فَعَنْ أَيِّها، ما شِئْتُمُ، فتَنَكَّبُوا  عدَّاه بعن، لأَن فيه معنى اعْدلوا وتباعَدُوا، وما زائدة. قال  الأَزهري: وسمعت العرب تقول نَكَبَ فلانٌ عن الصواب يَنْكُبُ نُكُوباً إِذا عَدَل عنه.  ونَكَّبَ عن الصواب تنكيباً، ونَكَّبَ غيرَه. وفي حديث عمر، رضي اللّه عنه، أَنه قال لِـهُنَيّ مولاه: نَكِّبْ عنا ابن أُمّ عَبدٍ أَي نَحِّه عنا. وتَنَكَّبَ فلانٌ عنا تَنَكُّباً أَي مال عنا. الجوهري: نَكَّبه  تَنْكيباً أَي عَدَل عنه واعتزله. وتَنَكَّبَه أَي تَجَنَّبَه. ونَكَّبَه الطريقَ، ونَكَّبَ به: عَدَلَ. وطريقٌ يَنْكُوبٌ: على غير قَصْدٍ.  والنَّكَبُ، بالتحريك: الـمَيَلُ في الشيءِ. وفي التهذيب: شِـبْهُ مَيَل  في الـمَشْي؛ وأَنشد: عن الـحَقِّ أَنْكَبُ أَي مائلٌ عنه؛ وإِنه  لَـمِنْكابٌ عن الـحَقِّ. وقامةٌ نَكْبَاءُ: مائلة، وقِـيَمٌ نُكْبٌ. والقامةُ:  البَكْرَةُ. وفي حديث حَجَّة الوداع: فقال بأُصْبُعه السَّبَّابة يَرْفَعُها إِلى السماءِ، ويَنْكُبُها إِلى الناس أَي يُميلُها إِليهم؛ يريد بذلك أَن  يُشْهِدَ اللّهَ عليهم. يقال: نَكَبْتُ الإِناءَ نَكْباً ونَكَّبْتُه تَنْكيباً إِذا أَماله  وكَبَّه. وفي حديث الزكاة: نَكِّبُوا عن الطَّعام؛ يُريد  \<ص:771>  الأَكُولةَ وذواتِ اللبن ونحوَهما أَي أَعْرِضُوا عنها، ولا تأْخذوها في الزكاة، ودَعُوها لأَهلها، فيقال فيه: نَكَبَ ونَكَّبَ. وفي حديث آخر: نَكِّبْ عن ذات الدَّرِّ.  وفي الحديث الآخر، قال لوَحْشِـيٍّ: تَنَكَّبْ عن وَجْهي أَي تَنَحَّ،  وأَعْرِضْ عني.  والنَّكْبَاءُ: كلُّ ريحٍ؛ وقيل كلُّ ريح من الرياح الأَربع انْحَرَفَتْ  ووقَعَتْ بين ريحين، وهي تُهلِكُ المالَ، وتحْبِسُ القَطْرَ؛ وقد  نَكَبَتْ تَنْكُبُ نُكُوباً، وقال أَبو زيد: النَّكْبَاءُ التي لا يُخْتَلَفُ  فيها، هي التي تَهُبُّ بين الصَّبَا والشَّمَال. والجِرْبِـيَاءُ: التي  بينَ الجَنُوب والصَّبَا؛ وحكى ثعلبٌ عن ابن الأَعرابي: أَنَّ النُّكْبَ من الرياح أَربعٌ: فنَكْبَاءُ الصَّبا والجَنُوبِ مِهْيَافٌ مِلْوَاحٌ  مِـيباسٌ للبَقْلِ، وهي التي تجيءُ بين الريحين، قال الجوهري: تسمى الأَزْيَبَ؛ ونَكْبَاءُ الصَّبا والشَّمَال مِعْجَاجٌ مِصْرَاد، لا مَطَر فيها ولا خَيْرَ عندها، وتسمى الصَّابِـيةَ، وتسمى أَيضاً النُّكَيْبَاءَ، وإِنما صَغَّروها، وهم يريدون تكبيرها، لأَنهم يَسْتَبْرِدُونها جِدّاً؛  ونَكْبَاءُ الشَّمَال والدَّبُور قَرَّةٌ، وربما كان فيها مطر قليل، وتسمى  الجِرْبِـياءَ، وهي نَيِّحَةُ الأَزْيَبِ؛ ونَكْبَاءُ الجَنُوبِ والدَّبُور حارَّة مِهْيافٌ، وتسمى الـهَيْفَ، وهي نَيِّحَةُ النُّكَيْبَاءِ، لأَن العرب تُناوِحُ بين هذه النُّكْبِ، كما ناوحُوا بين القُوم من الرياحِ؛ وقد نَكَبَتْ تَنْكُبُ نُكُوباً. ودَبور نَكْبٌ: نَكْباءُ. الجوهري: والنَّكْباءُ الريح الناكبة، التي تَنْكُبُ عن مَهَابِّ الرياحِ القُومِ، والدَّبُور ريح من رياح القَيْظِ، لا تكون إِلا فيه، وهي مِهْيَافٌ؛ والجَنوبُ تَهُبُّ كلَّ وقت. وقال ابنُ كِناسَةَ: تَخرج النَّكْباءُ ما بين مَطْلَعِ الذِّراع إِلى القُطْب، وهو مَطْلَع الكَواكب الشامية، وجعَلَ ما بين القُطْبِ إِلى مَسْقَطِ الذراع، مَخْرَجَ الشَّمال، وهو مَسْقَطُ كل نجم طَلَعَ من مَخْرج النَّكْباءِ، من اليمانية، واليمانية لا ينزل فيها شمس ولا قمر، إِنما يُهْتَدَى بها في البر والبحر، فهي شامية. قال شمر: لكل ريح من الرياح الأَربع نَكْباءُ تُنْسَبُ إِليها، فالنَّكْباءُ التي تنسب إِلى الصَّبا هي التي بينها وبين الشمال، وهي تشبهها في اللِّينِ، ولها أَحياناً عُرامٌ، وهو قليل، إِنما يكون في الدهر مرة؛ والنَّكْباءُ التي تنسب إِلى الشَّمال، وهي التي بينها وبين الدَّبُور، وهي تُشْبِـهها في البَرْد، ويقال لهذه الشَّمال: الشامِـيَّةُ، كلُّ واحدة منها عند العرب شامية؛ والنَّكْباءُ التي تنسب إِلى الدَّبُور، هي التي بينها وبين الجَنُوب، تجيءُ من مغيب سُهَيْل، وهي تُشْبِه الدَّبور في شِدَّتها وعَجاجِها؛ والنَّكْباءُ التي تنسب إِلى الجَنوب، هي التي بينها وبين الصَّبا، وهي أَشْبَهُ الرِّياح بها، في رقتها وفي لينها في الشتاءِ.  وبعير أَنْكَبُ: يَمْشي مُتَنَكِّباً. والأَنْكَبُ من الإِبل: كأَنما يَمشي في شِقٍّ؛ وأَنشد:  أَنْكَبُ زَيَّافٌ، وما فيه نَكَبْ  ومَنْكِـبا كلِّ شيءٍ: مُجْتَمَعُ عَظْمِ العَضُدِ والكتِفِ، وحَبْلُ العاتِق من الإِنسانِ والطائرِ وكلِّ شيءٍ. ابن سيده: الـمَنْكِبُ من الإِنسان وغيره: مُجْتَمَعُ رأْسِ الكَتِفِ والعَضُدِ، مذكر لا غير، حكى ذلك  اللحياني. قال سيبويه: هو اسم للعُضْو، ليس على المصدر ولا المكان، لأَن فِعْلَه نَكَبَ يَنكُبُ، يعني أَنه لو كان عليه، لقال: مَنْكَبٌ؛ قال: ولا يُحْمَل على باب مَطْلِـع، لأَنه نادر، أَعني بابَ مَطْلِـع. ورجل شديدُ الـمَناكِبِ، قال اللحياني: هو من الواحد الذي يُفَرَّقُ فيجعل جميعاً؛ قال: والعرب تفعل هذا كثيراً، وقياسُ قول سيبويه، أَن  \<ص:772>  يكونوا ذهبوا في ذلك إِلى تعظيم العضو، كأَنهم جعلوا كل طائفة منه مَنْكِـباً. ونَكِبَ فلانٌ يَنْكَبُ نَكَباً إِذا اشْتَكى مَنْكِـبَهُ. وفي حديث ابن عمر: خِـيارُكم أَلْيَنُكُمْ مَناكِبَ في الصلاة؛ أَراد لزُومَ السكينة في الصلاة؛ وقيل أَراد أَن لا يَمْتَنِـعَ على من يجيءُ ليدخل في الصف، لضيق المكان، بل يُمَكِّنُه من ذلك.  وانْتَكَبَ الرجلُ كِنانَتَهُ وقَوْسَه، وتَنَكَّبها: أَلْقاها على مَنْكِـبِه. وفي الحديث: كان إِذا خَطَبَ بالـمُصَلَّى، تَنَكَّبَ على قَوْسٍ أَو عَصاً أَي اتَّكأَ عليها؛ وأَصله مِن تَنَكَّبَ القوسَ، وانْتَكَبها إِذا عَلَّقها في مَنْكبه.  والنَّكَبُ، بفتح النون والكاف: داءٌ يأْخذ الإِبلَ في مَناكبها،  فَتَظْلَعُ منه، وتمشي مُنْحَرِفةً. ابن سيده: والنَّكَبُ ظَلَعٌ يأْخذ البعيرَ  من وَجَع في مَنْكِـبه؛ نَكِبَ البعيرُ، بالكسر، يَنْكَبُ نَكَباً، وهو  أَنْكَبُ؛ قال:  يَبْغِـي فيُرْدِي وخَدانَ الأَنْكَبِ  الجوهري: قال العَدَبَّسُ: لا يكون النَّكَبُ إِلا في الكَتِفِ؛ وقال  رجلٌ من فَقْعَسٍ:  فهَلاَّ أَعَدُّوني لـمِثْلي تَفاقَدُوا، *  إِذا الخَصْمُ، أَبْزى، مائِلُ الرأْسِ أَنكَبُ  قال: وهو من صِفَةِ الـمُتَطاوِل الجائرِ.  ومَناكِب الأَرضِ: جبالُها؛ وقيل: طُرُقها؛ وقيل: جَوانِـبُها؛ وفي  التنزيل العزيز: فامْشُوا في مَناكِـبها؛ قال الفراء: يريد في جوانبها؛ وقال الزجاج: معناه في جبالها؛ وقيل: في طُرُقها. قال الأَزهري: وأَشبَهُ التفسير، واللّه أَعلم، تفسير من قال: في جبالها، لأَن قوله: هو الذي جَعَل لكم الأَرضَ ذَلُولاً، معناه سَهَّلَ لَكم السُّلوكَ فيها، فأَمكنكم السلوك في جبالها، فهو أَبلغ في التذليل. والـمَنْكِبُ من الأَرض: الموضعُ المرتفع.  وفي جَناح الطائرِ عِشْرُونَ ريشةً: أَوَّلُها القَوادِمُ، ثم الـمَناكِبُ، ثم الخَوافي، ثم الأَباهِرُ، ثم الكُلى؛ قال ابن سيده: ولا أَعْرِفُ  للـمَناكب من الريش واحداً، غير أَن قياسه أَن يكون مَنْكِـباً. غيره: والـمَناكِبُ في جَناحِ الطائر أَربعٌ، بعد القَوادِم؛ ونَكَبَ على قومه يَنْكُبُ نِكابَةً ونُكوباً، الأَخيرة عن اللحياني، إِذا كان مَنْكِـباً لهم، يعتمدون عليه. وفي المحكم عَرَفَ عليهم؛ قال: والـمَنْكِبُ العَرِيفُ، وقيل: عَوْنُ العَريفِ. وقال الليث: مَنْكِبُ القوم رأْسُ العُرَفاءِ، على كذا وكذا عريفاً مَنْكِبٌ، ويقال له: النِّكابةُ في قومه. وفي حديث النَّخَعِـيِّ: كان يَتَوَسَّطُ العُرَفاءَ والـمَناكِب؛ قال ابن الأَثير: الـمَناكِبُ قومٌ دون العُرَفاءِ، واحدُهم مَنْكِبٌ؛ وقيل: الـمَنْكِبُ رأْسُ العُرفاءِ. والنِّكابةُ: كالعِرافَةِ والنِّقابة. ونَكَبَ الإِناءَ يَنْكُبُه نَكْباً: هَراقَ ما فيه، ولا يكون إِلاَّ من  شيءٍ غير سَيّالٍ، كالتراب ونحوه. ونَكَبَ كِنانَتَه يَنْكُبُها نَكْباً: نَثَرَ ما فيها، وقيل إِذا كَبَّها ليُخْرِجَ ما فيها من السِّهام. وفي حديث سَعْدٍ، قال يوم الشُّورَى: إِني نَكَبْتُ قرَني (1)  (1 قوله «اني نكبت قرني» القرن بالتحريك جعبة صغيرة تقرن الى الكبيرة والفالج السهم الفائز في النضال. والمعنى اني نظرت في الآراء وقلبتها فاخترت الرأي الصائب منها وهو الرضى بحكم عبدالرحمن.) ، فأَخَذْتُ سَهْمِي الفالِـجَ أَي  كَبَبْتُ كِنانَتي. وفي حديث الحجاج: أَن أَمير المؤْمنين نَكَبَ كنانَتَه، فَعَجَم عِـيدانَها.  والنَّكْبَةُ: الـمُصيبةُ من مَصائب الدهر، وإِحْدى  \<ص:773>  نَكَباتِه، نعوذ باللّه منها. والنَّكْبُ: كالنَّكْبَة؛ قال قَيْسُ بن ذُرَيْح:  تَشَمَّمْنَه، لو يَسْتَطِعْنَ ارْتَشَفْنَه، *  إِذا سُفْنَهُ، يَزْدَدْنَ نَكْباً على نَكْبِ  وجمعه: نُكُوبٌ.  ونَكَبه الدهرُ يَنْكُبه نَكْباً ونَكَباً: بلغ منه وأَصابه بنَكْبةٍ؛ ويقال: نَكَبَتْهُ حوادثُ الدَّهْر، وأَصابَتْه نَكْبَةٌ، ونَكَباتٌ، ونُكُوبٌ كثيرة، ونُكِبَ فلانٌ، فهو مَنْكُوبٌ. ونَكَبَتْه الحجارةُ نَكْباً أَي لَثَمَتْه. والنَّكْبُ: أَن يَنْكُبَ الحجرُ ظُفْراً، أَو حافراً، أَو مَنْسِماً؛ يقال: مَنْسِمٌ مَنْكوبٌ، ونَكِـيبٌ؛ قال لبيد:  وتَصُكُّ الـمَرْوَ، لـمَّا هَجَّرَتْ، *  بِنَكِـيبٍ مَعِرٍ، دامي الأَظَلّ  الجوهري: النَّكِـيبُ دائرةُ الحافِر، والخُفِّ؛ وأَنشد بيت لبيد.  ونَكَبَ الـحَجرُ رِجْلَهُ وظُفْره، فهو مَنْكُوبٌ ونَكِـيبٌ: أَصابه.  ويقال: ليس دونَ هذا الأَمر نَكْبة، ولا ذُياحٌ؛ قال ابن سيده: حكاه ابن الأَعرابي، ثم فسره فقال: النَّكْبةُ أَن يَنْكُبه الـحَجَرُ؛  والذُّياحُ: شَقٌّ في باطن القَدَم. وفي حديث قُدوم الـمُسْتَضْعَفين بمكة: فجاؤُوا يَسُوقُ بهم الوليدُ بن الوليد، وسار ثلاثاً على قَدَمَيْه، وقد نَكَبَتْه الـحَرَّةُ أَي نالته حجارتُها وأَصابته؛ ومنه النَّكْبةُ، وهو ما يُصيبُ الإِنسان من الـحَوادث. وفي الحديث: أَنه نُكِـبَتْ إِصبَعُه أَي نالتها الحجارة.  ورجلٌ أَنْكَبُ: لا قَوْسَ معه. ويَنْكُوبٌ: ماءٌ معروفٌ؛ عن كراع.
مقاييس اللغة:
(نكب) النون والكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيْل أو مَيَلٍ في الشَّيء. ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ. قال الله تعالى: ﴿عَن الصِّراطِ لَناكِبُون([4])﴾ [المؤمنون 74]. والنَّكباء: كلُّ ريح عَدلَتْ عن مَهبِّ الرِّياح الأربع. قال:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])
والأنكَب: الذي كأنَّه يمشي في شِقّ. والمَنْكِبُ: مُجتَمَع ما بين العَضُد والكَتِف، وهما مَنكِبان، لأنَّهما في الجانبين. والنَّكَبُ: داءٌ يأخذ الإبلَ في مناكبها فتَظلَعُ منه. والمَنْكِب: عَون العَرِيف، مشبَّه بمنكب الإنسان، كأنَّه يقوِّي أمرَ العَرِيف كما يتقوَّى بمَنكِبِه الإنسان.
القاموس المحيط:
نَكَبَ عنه، كَنَصَرَ وفَرِحَ، نَكْباً ونَكَباً ونُكُوباً عَدَلَ، كنَكَّبَ وتَنَكَّبَ. ونَكَّبه تَنْكيباً نَحَّاه، لازِمٌ مُتَعَدٍّ. وطريقٌ يَنْكوبٌ على غيرِ قَصْدٍ. ونَكَّبَه الطريقَ، ونَكَّبَ بهِ عنه عَدَلَ. والنَّكْبُ الطَّرْحُ، وبالتحرِيك شِبْهُ مَيَلٍ في الشيءِ، وظَلْعٌ بالبَعيرِ، أو داءٌ في مَنَاكِبِهِ يَظْلَعُ منه، أو لا يكونُ إلاَّ في الكَتِفِ. والنَّكْباءُ ريحٌ انْحَرَفَتْ، ووقَعَتْ بين رِيحَيْنِ، أو بين الصَّبا والشَّمالِ.
أو نُكْبُ الرِّياحِ أربعٌ: الْأَزْيَبُ: نَكباءُ الصَّبا والجَنُوبِ، والصَّابِيَةُ وتُسمَّى النُّكَيْباءَ أيضاً: نَكْباءُ الصَّبا والشَّمالِ، والجِرْبِياءُ: نَكْباءُ الشَّمَالِ والدَّبورِ، وهي نَيِّحةُ الْأَزْيَبِ، والهَيْفُ: نَكْباءُ الجَنُوبِ والدَّبورِ، وهي نيِّحةُ النُّكَيْباءِ. وقد نَكَبَتْ نُكوباً. والمَنْكِبُ: مُجْتَمَعُ رَأسِ الكَتِفِ والعَضُدِ، مُذَكَّرٌ، وناحِيَةُ كُلِّ شيءٍ، وعَريفُ القَوْمِ أو عَوْنُهُم، وقد نَكَبَ نِكابةً، بالكسر، ونُكوباً.
والمَنَاكِبُ في الرِّيشِ: بعدَ القوادِمِ، بِلا واحدٍ. ونَكَبَ الإِناءَ: هَراقَ ما فيه، والكِنانَةَ: نَثَرَ ما فيها، والحِجَارَةُ رِجْلَهُ: لَثَمَتْها، أو أصابَتْها، فهو مَنْكُوبٌ ونَكِبٌ، وبه: طَرَحَهُ. ويَنْكوبٌ: ع، أو ماءٌ. والنُّكْبَةُ، بالضم: الصُّبْرَةُ، وبالفتح: المُصيبةُ، كالنَّكْبِ، ج: نُكوبٌ. ونَكَبَه الدَّهرُ نَكْباً ونَكَبَاً: بَلَغَ منه، أو أصابَهُ بِنَكْبةٍ. والْأَنْكَبُ: من لا قَوْسَ معه. وانْتَكَبَ كِنانَتَه، أو قَوْسَه: ألْقاهُ على مَنْكَبِهِ، كتَنَكَّبَ. والمُتَنَكِّبُ الخُزاعِيُّ، والسُّلَمِيُّ: شاعِرانِ. والنَّكيبُ: دائِرَةُ الحافِرِ.
تاج العروس:
ن ك ب
نَكَب عَنْهُ أَي عن الشَّيْءِ وعن الطَّرِيقِ كَنَصَرَ وفَرِحَ يَنْكُبُ ويَنْكَبُ نَكْباً بفتح فسكون . نَكِبَ نَكَباً مُحَرَّكَةً ونُكُوباً بالضَّمّ مصدرُ يَنْكُبُ كيُنْصُرُ . ففي كلامه لَفٌّ ونَشْرٌ هكذا أَورده ابْنُ سِيدَه وابْنُ منظور . فقولُ شيخِنا : النَّكَبُ مُحرَّكَةً غريبٌ ولعلّه مصدرُ : نَكِبَ كفرِحَ على غرابتِهِ وفَقْده من أَكثرِ الدَّواوِينِ مَمّا يُقْضَى منه العَجَبُ كما لا يخْفَى على متأَمل : عَدَلَ كنَكَّبَ تَنكيباً وتَنَكَّبَ . ومنه قولُ الأَعْرَابيّ في وصْف سحابةٍ : قد نَكَّبَتْ وتَبَهَّرتْ ؛ أَي : عَدَلَتْ ؛ وأَنشد الفارسيُّ :
هُما إِبِلانِ فِيهِما ما عَلِمْتُمُ ... فَعَنْ أَيِّها ما شِئتُمُ فَتَنَكَّبُوا
عدّاه بعن لأَنَّ فيه معنى : اعْدِلُوا وتَبَاعَدُوا وما زائدةٌ . قال الأَزْهرِيُّ : وسَمِعْتُ العَربَ تقولُ : نَكَبَ فلانٌ عن طريق الصَّوابِ يَنْكُبُ نُكوباً : إِذا عَدلَ عنه . ونَكَّبَ عن الصَّواب كذلك ونَكَّبَهُ تَنْكيباً : نَحَّاهُ فهو إِذاً لازِمٌ ومُتَعَدٍّ . وفي حديثِ عُمَرَ رَضِيَ الله عنه " نَكِّبْ عَنَّا ابْنَ أُمِّ عَبْدٍ " أَي : نَحِّهِ عنَّا . وَتَنَكَّبَ فُلانٌ عنَّا تَنَكُّباً : أَي مالَ عنا . وفي الصّحاح : نَكَّبه تَنكيباً : عدلَ عنه واعْتَزلَه . وتَنَكَّبهُ : تَجنَّبه . وطرِيقُ ينكُوبُ : على غَيْرِ قَصْد . ونَكَّبَهُ الطَّرِيقَ يُنكِّبُ بِنَصْب الطَّرِيق ؛ كذا نَكّبَ بِهِ عَنهُ تَنكِيباً بمعنى عَدلَ . وفي حديث الزكاة : " نَكِّبْ عن ذاتِ الدَّرِّ " . وفي حديثٍ آخَرَ قالَ لِوحْشِيٍّ : " تَنَكَّبْ عن وَجْهِي " أَي : تَنَحَّ أَو أَعْرِضْ عنِّي . والنَّكْبُ بالفتح : الطَّرْحُ والإِلْقاءُ . وبالتّحرِيكِ : هو المَيَلُ في الشْيءِ وفي المُحْكَمِ : شِبْهُ مَيَلٍ في الشَّيْءِ وأَنشد :
" عن الحَقِّ أَنْكَبُ وفي الأَساس : ومن المجاز : وإِنَّهُ أَنكَبُ عن الحَقِّ وناكِبٌ عنه : مائل . قال ابْنُ سيدهْ : هو ظَلَعٌ بالبَعِيرِ من وجَعٍ في مَنْكبه أَو دَاءُ يأْخُذُ البَعِيرَ في مَنَاكِبِهِ . الأًوْلَى : يأْخذُ الإِبِلَ في مَنَاكبِها كما هي عبارةُ غيرِ واحدٍ من أَئمَّة اللُّغَة يَظْلعُ منه وتَمْشِي مُنْحرِفَةً : أَو النَّكَبُ : لاَ يكُونُ إِلاَّ في الكَتِفِ نقله الجَوهَرِيُّ عن العَدَبَّس . نَكِب البَعيرُ بالكَسْر يَنْكَب نَكَباً وهو أَنْكَبُ قال رجلٌ من فَقْعسٍ :
فَهَلاً أَعدُّوني لِمِثْلِي تَفاقَدُوا ... إِذ الخَصْمُ أَبْزَى مائِلُ الرأْسِ أَنكَبُ وفي اللسان : بَعِيرٌ أَنكَبُ : يَمْشِي مُتَنكِّباً . والأَنْكَبُ من الإِبِلِ كأَنَّمَا يَمْشِي في شِقٍّ وأَنشد :
" أَنْكَبُ زَيّافٌ وما فيهِ نَكَدْ والنَّكْبَاءُ : كُلُّ رِيحٍ مُطَلَقٌ أَو من الرِّيَاحِ الأَرْبَعِ انْحَرَفَتْ وَوَقَعَتْ بينَ رِيحَيْنِ وهي تُهْلِك المَالَ وتَحْبِسُ القَطْرَ وقد نَكَبَتْ تَنْكُبُ نُكُوباً . أَو النَّكْبَاءُ الّتي لا يُخْتَلَفُ فيها : هي الَّتي تَهُبُّ بَيْنَ الصَّبَا والشَّمَالِ . والجِرْبِياءُ : الَّتي بين الجَنُوبِ والصَّبَا قاله أَبو زيد . أَو نُكْبُ الرِّياحِ أَرْبعٌ حكاه ثعلب عن ابن الأَعْرابِيّ : أَحَدُهَا الأَزْيَبُ سَمّاهُ الجوْهريُّ وهي نكْبَاءُ الصَّبَا والجَنُوبِ مِهْيَافٌ مِلْوَاحٌ مِيبَاسٌ للبَقْل وهي الّتي تَجِيءُ بينَ الرِّيحَيْنِ وجَزَمَ الطَّرابُلْسِيُّ في الكِفَاية والمُبَرّدُ وابْنُ فارسٍ بأَنّ الأَزْيَبَ هو الجَنُوبُ لا نَكْبَاؤُهَا . وابْنُ سِيدَه ذَكَرَ القَوْلَيْنِ كما للمصنّف . الثّانية : الصّابِيَةُ وتَسَمّى النُّكَيْبَاءَ أَيضاً قال الجَوْهَرِيُّ وإِنّما صَغَّرُوها وهم يُرِيدونَ تكبيرَها لأَنّهم يَستبرِدُونها جِدًّا وهي نَكْباءُ الصَّبَا والشَّمالِ مَعْجاجٌ مِصْرَادٌ لا مَطَرَ فيها ولا خَيرَ عِنْدَها . الثّالثة : الجِرْبِيَاءُ ككِيمياءَ وهي نَكْبَاءُ الشَّمالِ والدَّبُورِ وهي قَرَّةٌ ورُبَّمَا كان فيها مَطرٌ قليلٌ . وجَزَم ابنُ الأَجْدابيّ أَنّ الجِرْبِيَاءَ هي الشَّمَالُ وقد تَقدَّمَ . وقولُ شيخِنا : وزادَ في الصِّحاح أَنّهُ يُقَالُ لهذِه الَّكْبَاءِ قَرَّةٌ فيه تَأَمُّلٌ لأَن قَرَّة لمْ يجعلْها اسْماً بل وَصَفهَا به كما وصَفَ ما بَعْدَهَا بقولِهِ : حَارَّة وهي نَيِّحةُ الأَزْيَبِ بفتح النّون وكسر التَّحْتيّة المشدّدة كسيِّدَة الّتي تُناوِحُهَا أَي : تُقابِلُها يُقالُ : تَناوَحَ الشَّجَرُ إِذا قابَلَ بعضُه بعضاً . قال شيخُنا : وزعَمَ الأَصمعيُّ أَنَّ النّائحةَ سُمِّيَتْ بهذا لأَنّها تُقابِلُ صاحِبَتَها ؛ وأَنشد المُبرِّدُ في الكامل لِذي الرُّمَّة :
سَمِعْتُ النّاسَ يَنْتجِعُون خَيْراً ... فقُلْتُ لصيْدَحَ انْتَجِعِي بِلاَلاَ
تُنَاخِي عِنْدَ خَيْرِ فَتىً يمَانٍ ... إِذا النَّكْباءُ ناوَحَتِ الشَّمَالاَ
الرّابِعةُ : الهَيْفُ بالفتح وهي نَكبَاءُ الجَنُوب والدَّبُورِ حارَّةٌ مِهْيافٌ وهي نَيِّحَةُ النُّكَيْبَاءِ مُصَغَّراً ؛ لأَنَّ العَرَب تُنَاوِحُ بينَ هذه النُّكْبِ كما ناوَحُوا بينَ القُوَّمِ من الرِّياح . وقَدْ نَكَبَتِ الرِّيحُ تَنْكُبُ بالضَّمِّ نُكُوباً : مالَتْ عن مُهَابِّهَا . ودَبُورٌ نَكْبٌ : نَكْبَاءُ . وفي الصِّحاح النَّكْبَاءُ : نَكْبَاءُ . وفي الصِّحاح : النَّكْبَاءُ : الرِّيحُ النّاكِبةُ الّتي تَنْكُبُ عن مَهَابِّ الرِّيَاحِ القُوَّمِ . والدَّبُورُ : رِيحٌ من رِياحِ القيْظ لا تكونُ إِلاّ فيه وهي مِهْيافٌ . والجَنُوبُ تَهُبُّ في كلّ وَقتٍ . وقال ابْنُ كِنَاسةَ . مَخْرَجُ النَّكبَاءِ ما بينَ مَطلع الذِّراعِ إِلى القُطْب وهو مَطْلَعُ الكَواكبِ الشّامِيّة وجعَلَ ما بَيْنَ القُطْب إِلى مَسْقَط الذِّراعِ مَخْرَجَ الشَّمالِ وهو مَسْقَطُ كلِّ نَجْمٍ طَلَعَ من مَخْرَجِ النَّكْباءِ من اليَمانِيَةِ واليَمانِيَةُ لا يَنزِلُ فيها شمسٌ ولا قَمرٌ إِنّمَا يُهْتَدَى بها في البَرّ والبَحر فهي شآمِيَةٌ قال شَمِرٌ : لكلّ رِيحٍ من الرِّياحِ الأَرْبعِ نَكْباءُ تُنْسبُ إِليها . فالنَّكْباءُ الّتي تُنْسبُ إِلى الصَّبَا هي الّتي بَينَها وبينَ الشَّمالِ وهي تُشْبِهُها في اللِّين ولها أَحياناً عُرَامٌ وهو قليل إِنّما يكونُ في الدّهْرِ مَرَّةً ؛ الّتي تنسبُ إِلى الشَّمَال هي الّتي بينها وبينَ الدبُور وهي تُشْبِهُهَا في البَرْد ويُقَالُ لهذه الشمال : الشَّامِيَّةُ كُلُّ واحدةٍ منها عند العربِ شامِيَّةٌ والنَّكْباءُ الّتي تُنْسَبُ إِلى الدَّبُور هي الّتي بينَها وبينَ الجَنُوب تجيءُ من مغِيبِ سُهَيْلٍ وهي شِبْهُ الدَّبُورَ في شِدَّتِها وعجَاجَها ؛ والنَّكْباءُ التي تُنْسَبُ إِلى الجَنُوب هي الّتي بينَها وبينَ الصَّبَا وهي أَشْبَهُ الرِّيَاحِ بها في رِقَّتِها وفي لِينِها في الشِّتاءِ . كذا في لسان العرب .مَنْكِبَا كُلِّ شَيْءٍ . مُجْتَمَعُ عَظْمِ العَضُدِ والكَتِفِ وحَبْلُ العاتِقِ من الإِنسانِ والطّائرِ وكُلِّ شَيْءٍ . وقال ابْنُ سِيدَهْ : المَنْكِبُ من الإِنسان وغيرِه مُجْتَمَعُ رَأْسِ الكَتِف والعَضُدِ مُذَكَّرٌ لا غير حَكَى ذلك اللَّحْيَانِي . قال سِيبويْهِ : هو اسْمٌ للعُضْوِ ليس على المصدرِ ولا المكانِ ؛ لأَنَّ فعْلَهُ نَكَب يَنكُبُ يَعنِي : أَنَّهُ لو كان عليه لَقيلَ مَنْكَبٌ . قالَ : ولا يُحْمَلُ على باب مَطْلَع لأَنه نادِرٌ أَعنِي باب مطلَع . ورجلٌ شَدِيد المنَاكِبِ قال اللِّحْيَانيُّ : هو من الوَاحِدِ الّذي يُفَرق فيُجْعَل جَميعاً . قال : والعربُ تفعَلُ ذلك كثيراً وقياسُ قول سِيبويْه أَنْ يكونوا ذَهَبوا في ذلك إِلىتَعظيمِ العُضْو كأَنّهم جَعَلُوا كلَّ طائفة منه مَنْكِباً . من المَجَاز : سِرْنا في مَنْكِبٍ من الأَرْضِ والجَبلِ المَنْكِبُ : ناحيَةُ كُلِّ شَيْءٍ وجمعُهُ المَنَاكِبُ وبهِ فَسَّرَ بعضُهُم الآيةَ كما سيأْتي . من المَجَاز : المَنْكِبُ : عَرِيفُ القَوْمِ أَو عَوْنُهُمْ . وقال اللَّيْثُ : مَنْكِبُ القومِ : رأْسُ العُرفاءِ على كذا وكَذَا عرِيفاً مَنْكِبٌ . وفي حديثِ النَّخَعِيّ : " كان يَتَوسَّطُ العُرفَاءَ والمَنَاكِب " وعن ابْنِ الأَثِيرِ : المَنَاكِبُ : قَومٌ دُون العُرفاءِ . وقد نَكَبَ على قومِه يَنْكُب بالضَّمّ نِكابَةً بالكسر ونُكوباً بالضِّمّ الأَخيرةُ عن اللَّحْيَانيّ : إِذا كان مَنْكِباً لهم يَعتمِدون عليه . وفي المحكم : عَرف عليهم . والنِّكابَةُ : كالعِرَافة والنِّقَابة . من المَجَاز : راشَ سَهْمَهُ بمَناكِبَ المنَاكِبُ في الرِّيشِ من جَناحِ نَسْرٍ أَو عُقابٍ : بَعْدَ القَوادِمِ وهي أَقوَى الرِّيشِ وأَجودُه . وفي اللّسَان : المَنْكِبُ في جَنَاحِ الطّائرِ عِشْرُونَ رِيشَةً : أَوَّلُها القوَادِمُ ثم المَنَاكِبُ ثُمَّ الخَوَافِي ثمّ الأَبَاهِرُ ثَمَّ الكُلَى بِلا واحِد . قال ابْنُ سيدَه : ولا أَعْرِفُ للمَنَاكِبِ من الرّيشِ واحِداً غَير أَنَّ قِياسه أَن يكونَ مَنْكباً . ونَكَبَ الإِنَاءَ يَنْكُبُهُ نَكْباً : هَرَاقَ ما فِيهِ ولا يكونُ إِلا من شَيْءٍ غيرِ سَيّال كالتُّراب ونحوِهِ . نَكَبَ الكِنَانَةَ يَنْكُبُها نَكْباً : نَثَرَ ما
فيها . وقيلَ : إِذا كَبَّها ليُخْرِجَ ما فيها من السِّهَام . وفي حديثِ سَعْدٍ قال يومَ الشُّورَى : " إِنِّي نَكَبْتُ قَرَنِي فأَخَذْتُ سَهْمِي الفَالِجَ " أَي : كَبَبْتُ كِنانَتي . وفي حديث الحَجّاج : " إِنَّ أَميرَ المُؤمِنينَ نَكَبَ كِنَانَتَهُ فعَجَمَ عِيدانَها " . نَكَبَتِ الحِجَارَةُ رِجْلَهُ نَكْباً : لَثَمَتْهُ زاد في نسخة من الصِّحاح : وخَدَشَتْهُ أَو نَكَبَتْها الحَجَارَةُ أَصابتْها . والنَّكْبُ : أَنْ يَنْكُبَ الحَجَرُ ظُفْراً أَو حافِرًا أَو منْسِماً فهو مُنْكُوبٌ . ونَكِبٌ . الأَخِير كفَرِحٍ هكذا في النُّسَخ وصوابُهُ : نَكِيبٌ على فَعِيلٍ ؛ قال لَبِيدٌ : ها . وقيلَ : إِذا كَبَّها ليُخْرِجَ ما فيها من السِّهَام . وفي حديثِ سَعْدٍ قال يومَ الشُّورَى : " إِنِّي نَكَبْتُ قَرَنِي فأَخَذْتُ سَهْمِي الفَالِجَ " أَي : كَبَبْتُ كِنانَتي . وفي حديث الحَجّاج : " إِنَّ أَميرَ المُؤمِنينَ نَكَبَ كِنَانَتَهُ فعَجَمَ عِيدانَها " . نَكَبَتِ الحِجَارَةُ رِجْلَهُ نَكْباً : لَثَمَتْهُ زاد في نسخة من الصِّحاح : وخَدَشَتْهُ أَو نَكَبَتْها الحَجَارَةُ أَصابتْها . والنَّكْبُ : أَنْ يَنْكُبَ الحَجَرُ ظُفْراً أَو حافِرًا أَو منْسِماً فهو مُنْكُوبٌ . ونَكِبٌ . الأَخِير كفَرِحٍ هكذا في النُّسَخ وصوابُهُ : نَكِيبٌ على فَعِيلٍ ؛ قال لَبِيدٌ : وتَصُّكُّ المَرْوَ لَمّا هَجَّرَتْ بِنَكِيبِ مَعِرٍ دامِي الأَظَلّْ ويُقال : ليس دُونَ هذا الأَمرِ نَكْبَةٌ ولا ذُبَّاحٌ . قال ابْنُ سيدَهْ : حكاه ابْنُ الأَعْرَابيِّ ثم فسَّرَه فقال : النَّكْبَةُ : أَنْ يَنْكُبَهُ الحَجَرُ ؛ والذُّبّاحُ : شَقٌّ في باطِنِ القَدَم . وفي حديث قُدُومِ المُسْتَضْعَفِينَ بمَكَّةَ : " فجاؤُوا يَسُوقُ بِهم الوَلِيدُ بْنُ الوَليد وسار ثلاثاً على قَدَمَيْهِ . وقد نَكَبَتْهُ الحَرَّةُ " أَي : نالَتْهُ حَجارتُها وأَصابَتْهُ . ومنه النَّكْبَةُ وهو ما يُصِيبُ الإِنسانَ من الحوادثِ . وفي الحديث : " أَنّه نُكِبَتْ إِصْبَعُهُ " أَي : نالَتْهَا الحِجَارةُ . نَكَبَ بِهِ على الأَرْضِ : طَرَحَهُ وأَلْقاه . ويَنْكُوبٌ : ع أَو ماءٌ والأَخِيرُ عن كُرَاع . والنُّكْبَةُ بالضَّمّ : الصُّبْرَةُ . وبالفتح : المُصِيبَةُ من مصائبِ الدَّهْرِ وإِحدَى نَكَبَاتِه كالنَّكْبِ ؛ وهو مَجاز وقد تَقدَّم أَنَّه من : نَكَبَتْهُ الحِجَارَةُ : لَثَمَتْهُ قال قَيْسُ بْنُ ذَرِيح :
" يَشَمَّمْنَه لَوْ يَسْتَطِعْنَ ارْتَشَفْنَهإِذا سُفْنَهُ يَزْدَدْنَ نَكْباً على نَكْب و ج : نُكُوبٌ بالضَّمّ . ونَكَبَهُ الدَّهْرُ يَنْكُبُهُ نَكْباً ونَكَباً بَلَغَ منهُ أَو أَصابَهُ بِنَكْبَة ويقالُ : نَكَبَتْهُ حوادِثُ الدّهْرِ فأَصابَتْهُ نَكْبةٌ ونكَباتٌ ونُكُوبٌ ونُكِب فُلانٌ فهو مَنكوبٌ . الأَنْكَبُ : من لاَقَوْسَ معَهُ ومثلُهُ في الصِّحاح . وانْتَكَبَ الرَّجُلُ كِنَانَتَهُ أَو قَوْسَه : أَلْقاهُ . هكذا في النُّسَخ والصّوابُ : أَلْقاها على مَنْكِبِهِ كَتَنَكَّبهُ . وفي الحديث : " كانَ إِذا خَطَبَ بالمُصَلَّى تَنَكَّبَ على قَوْسٍ أَو عَصاً " أَي : اتَّكّأَ عليها ؛ وأَصله من تَنَكَّبَ القَوسَ وانتكَبها : إِذا عَلَّقَها في مَنْكِبِهِ . والمُتَنَكِّبُ الخُزَاعيُّ والسُّلَمِيُ : شاعِرَانِ . فالخُزاعِيّ اسْمُهُ عَمْروُ بْنُ جابر لُقِّبَ بقوله :
تَنَكَّبْتُ للحَرْبِ العضُوضِ الَّتي أَرَى ... أَلا مَنْ يُحَارِبْ قَوْمَهُ يَتَنَكَّبِ والسُّلَمِيُّ : يقالُ لهُ البَجلِيُّ أَيضاً نقله الصّاغَانيّ . والنَّكِيبُ : دائِرَةُ الحافِرِ والخُفُّ هكذا في الصّحاح لكِنَّه ضبطه " دابِرَةُ " بالمُوَحَدَّة . وفي هامشه بخَطِّ ابْن القَطّاع : دائرة بالتَّحْتِيّة كما هو في نُسخ القاموس وأَنشد الجوهريُّ قولَ لبِيدِ الّذيِ تقدَّم في النَّكِيب :
" وتَصُكُّ المَرْوَ لَمّا هَجَّرَتْ
إِلى آخِره . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عليه : قولُهم : إِنّهُ لَمِنْكَابٌ عن الحَقِّ . وقامَةٌ نَكْباءُ : مائِلَةٌ . وقِيَمٌ نَكْبٌ ؛ والقامَةُ : البَكَرَةُ . والأَنْكَبُ : المَتَطَاوِلُ الجائرُ . ومَناكِبُ الأَرْض : جِبالُها وقيلَ : طُرُقُها وقيلَ : جَوانِبُها . وفي التّنزيل العزيزِ : " فَامْشُوا في مَنَاكِبِها " قال الفَرّاءُ : يُرِيدُ في جَوانِبِها وقال الزَّجّاجُ معناهُ : في جِبالِها وقيل : في طُرُقها . قال الأَزهريُّ : وأَشْبَهُ التَّفْسيرِ واللهُ أَعلم تفسيرُ مَنْ قالَ : في جِبالِهَا لأَنّ قوله : " هو الّذيِ جَعَلَ لَكُمُ الأَرْضَ ذَلُولاً " معنها سَهَّلَ لَكُم السُّلوكَ فيها فأَمكَنَكم السُّلوكُ في جبالها فهو أَبلغُ في التَّذلِيل . وفي الصِّحاح : المَنْكِبُ من الأَرض : المَوضِعُ المُرتفِعُ . وفي المَثَل : الدَّهْرُ أَنكبُ لا يُلِبُّ أَي كثيرُ النَّكَبَات أَي : كثيرُ العُدُولِ عن الاستقامة . ويُرْوى : أَنْكَثُ بالمُثَلَّثَة . ومن المجاز : هَزُّوا له مَنَاكِبهم أَي : فرِحُوا به . نَكِبَ فُلانٌ يَنْكَبُ نَكَباً أَي : اشْتَكَى مَنْكِبَه . وفي حديثِ ابْنِ عُمَرَ : " وخِيارُكُم أَلْيَنُكُم مَنَاكِبَ في الصَّلاة " أَرادَ لزومَ السَّكِينَةِ فيها . وقيلَ : أَراد التَّمكينَ لِمَنْ يَدخُلُ في صَفِّ الصَّلاةِ . ونَكْبُونُ : من قُرَى بُخَارَى وتَقدَّم في نقب

_Türkçe çeviri henüz yok_
