# نكت (ن-ك-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ك - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والتاء والنون معهما
ك ت ن، ن ك ت، ن ت ك مستعملات كتن: الكَتَنُ: لطخ الدخان بالبيت، والسواد بالشفة ونحوه.
وكَتِنَتْ جحافلُ الدواب. أي: اسودت من أكل الدرين الأسود.
والكَتَنُ في قول الأعشى:
هو الواهب المسمعات الشرو		ب بين الحرير وبين الكتَـنُ
هو: الكتان.
نكت: النَّكْت: أن تنكت بقضيب في الأرض، فتؤثر فيها بطرفه.
والنُّكْتة: شبه وقرة في العين. وشبه وسخ في المرآة. وكل شيء مثله، سواد في بياض أو بياض في سواد فهو نُكْتة.
والظَّلفةُ المُنْتكِتةُ: هي طرف الحنو من القتب والإكاف، إذا كانت قصيرة فنكتت جنب البعير، والمرفق إذا عقرته.
والنّاكِت بالبعير شبه الناحز، وهو أن يَنْكُت مرفقه حرف كركرته، يقال: بعير به ناكِتٌ.
نتك: النًّتكُ: كسر الشيء تقبض عليه ثم تجذبه إليك بحفوة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **التاء** ve **النون** birlikte
**ك ت ن**، **ن ك ت**، **ن ت ك** kullanımdadırlar. **كتن**: **الكَتَنُ**: evde dumanın bulaşığı; dudakta ve benzerinde siyahlık.

Ve **كَتِنَتْ** binek hayvanlarının sürüleri; yani: kara **الدرين**i yemekten karardılar.

Ve **والكَتَنُ** A‘şâ’nın sözünde:
هو الواهب المسمعات الشرو		ب بين الحرير وبين **الكتَـنُ**
O: **الكتان**.

**نكت**: **النَّكْت**: bir çubukla yerde **تنكت** etmen; böylece onun ucuyla onda iz bırakmandır.

Ve **النُّكْتة**: gözde bir tür çukurumsu. Ve aynada bir tür kir. Ve bunun benzeri olan her şey; beyazda siyahlık yahut siyahta beyazlık, o bir **نُكْتة**dir.

Ve **والظَّلفةُ المُنْتكِتةُ**: o, **القتب** ve **الإكاف**tan **الحنو**nun ucudur; kısa olduğunda, devenin yanını **نكتت** eder ve dirseği, onu yaraladığında.

Ve deveyle **النّاكِت** **الناحز**e benzer; o, dirseğini hörgücünün kenarına **يَنْكُت** etmesidir; denir ki: **بعير به ناكِتٌ**.

**نتك**: **النًّتكُ**: bir şeyi, üzerine kabz ettiğin halde kırman; sonra onu bir **حفوة** ile kendine çekmendir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النَكْتُ: أن تَنْكُتَ في الأرض بقضيبٍ، أي تضرب بقضيب فتؤثِّر فيها. ويقال أيضاً: طعنه فنَكَتَهُ، أي ألقاه على رأسه، فانْتَكَتَ هو. ومرَّ الفرس يَنْكُتُ، وهو أن ينبو عن الأرض. والنُكْبَةُ كالنقطة. ورُطَبَةٌ مُنَكِّتَةٌ، إذا بدا فيها الإرطابُ. قال العدبَّس الكنانيّ: الناكِتُ أن ينحرف مرفق البعير حتَّى يقعَ على الجنب فيخْرقه.

##### Türkçe

**النَكْتُ**: Yerde bir çubukla **تَنْكُتَ** etmen; yani bir çubukla vurursun da onda iz bırakır. Ve ayrıca denilir: Onu mızrakladı da onu **نَكَتَهُ**; yani onu başı üzerine attı; böylece o da **انْتَكَتَ** oldu. Ve at geçti, **يَنْكُتُ**; bu, yerden sıçramasıdır. Ve **النُكْبَةُ** nokta gibidir. Ve **رُطَبَةٌ مُنَكِّتَةٌ**, onda **الإرطابُ** belirdiği zaman. **العدبَّس الكنانيّ** dedi: **الناكِتُ**, devenin dirseğinin sapmasıdır; ta ki yan üzerine düşsün de onu delip geçsin.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ت ن
كتن ، كنت ، نكت ، نتك ، تكن : ( مستعملة ) .
كتن : قال الليث : الكَتَنُ : لَطْخُ الدُّخانِ بالبيت ، والسَّوادِ بالشَّفة ونحوه .
ويقال للدَّابة إذا أكلتِ الدَّرِينَ الأسودَ : قد كتِنت جحافلها أي اسْوَدَّت ( قلت ) : غلط الليث في قوله إذا أكلت الدّرين لأنَّ الدرينَ ما يبس مِن الكلأ وأتى عليه حول فاسودَّ ولا لَزَج له حينئذٍ فيظهرُ لونه في الجحافل ، وإنما تكتَنُ الجحافلُ مِن رعْي العُشْبِ الغَضِّ يسيلُ ماؤهُ فيركب وَكَبُهُ ولَزَجُهُ عَلَى مَقامِّ الشَّاءِ ، ومشافرِ الإبل ، وجحافل الحافرِ ، وإنما يَعرِفُ هذا مَن شاهدهُ وثافنهُ . فأما مَن يعتبرُ الألفاظَ ولا مُشاهدةَ له ولا سماع صحيح من الأعراب فإنهُ يخطىءُ مِن حيث لا يعلم .
وبيت ابن مقبلٍ الذي فسرتهُ في باب الكتل يبين لك ما قلته ، وذلك أنَّ المَكْنان والعِضْرِسَ بقْلتانِ غضَّتانِ رقيقتانِ وهما مِن أحرار العشب وإذا يبستا فتنَاثرَ ورقهمَا اختلط بقميم العُشْبِ فلم يتميزا منها .
وقال الليث : الكتَنُ في شعر الأعشى : الكتَّان حيثُ يقول :
هو الواهبُ المسمعات الشَّرُو
بَ بينَ الحرير وبين الكَتنْ
ويقال : لبس الماءُ كَتَّانَه إذا طَحْلَب واخضرّ رأْسُهُ . وقال ابن مُقبلٍ :
أسَفْنَ المسافِرَ كَتَّانَهُ
فأمْرَرْنه مستدِرّاً فَجالا
أَسَفْنَ يعني الإبل أي أَشممن مشافرَهنَّ كتّان الماء وهو طُحلبهُ . ويقال : أراد بكتانه غُثاءَه .
ويقال أراد زَبَدَ الماءِ ، فأمررْنه أي شربنهِ مِن المرور ، مستدرّاً أي أَنه استدرَّ إلى حلوقها فجرى فيها ، وقوله فجالا أَي جال إِليها .
( عمرو عن أبيه ) : الكَتَنُ : ترابُ أصلِ النخلة ، والكتَنُ : التزاقُ العَلفِ بفَيْدَىْ جحفلتي الفرس ، وهما صِمغاها .
( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : الكَتِنُ بكسر التاء : القَدَحُ .
كنت : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كَنَتَ فلانٌ في خَلْقه وكَانَ في خُلُقِه ، فهو كَنتي وكِانِيٌّ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : الكُنْتِيُّ : القويُّ الشديدُ .
وأنشد :
إِذا ما كنتَ مُلتمساً لقُوتٍ
فلا نصرُخْ بكنتي كبيرِ
وقال عديُّ بن زيدٍ :
فاكتَنِتْ لاتكُ عبداً طائراً
واحذرِ الأقتالَ منا والثُّؤَرْ
قال أبو نصر : قوله : فاكتنت أي أرضَ بما أَنت فيه :
وقال غيره : الاكتناتُ : الخُضوعُ .
وقال أبو زيد :
مسُتَضْرِعٌ مادَنَا منهنَّ مُكْتَنِتٌ
للعظم مُجْتَلمٌ ما فوقَه فَنَعُ
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : لا يقال : فعلتُني إلا مِن الفعل الذي يتعدَّى إلى مفعولين مثل ظننتُني ورأيتُني ، ومحالٌ أَنْ تقول : ضربتُني وصبرتُني ، لأنه يشبه إضافة الفعل إلى ( ني ) ولكنْ تقول : صبرتُ نفسي وضربتُ ، وليس يضافُ مِن الفعل إلى ( ني ) إلاّ حرفٌ واحدٌ وهو قولهم : كُنْتِيٌّ وكُنْتُنِيٌّ . وأنشد :
وما كنتُ كنتيّاً ولا كنتُ عاجناً
وشرّ الرِّجالِ الكنتنيُّ وعاجِنُ
فجمع كنتيّاً وكنتنيّاً في البيت .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : قيلَ لصبيّةٍ مِن العربِ : ما بلغ الكِبَرُ من أبيك .
فقالت : قد عجن وخبز ، وثنّى وثلّث ، وأَلْصَقَ وأَوْرَصَ ، وكَانَ وكَنَتَ .
قال أبو العباس ، وأخبرني سلمة عن الفراء أنه قال : الكُنْتيُّ في الجسمِ ، والكانيُّ في الخُلقِ .
قال : وقال ابن الأعرابيّ : إِذا قال : كنتُ شابّاً وشجاعاً فهو كُنتيٌّ ، وإِذا قال : كانَ لِي مالٌ فكُنْتُ أُعْطي منْهُ فهوَ كانِيٌّ .
وقال ابن هانىء في ( بابِ المجموع مثلثاً ) رجلٌ كِنْتَأْوٌ ، ورجلانِ كِنْتأْوَان ، ورجالٌ كِنْتَأْوُونَ ، وهو الكثيرُ شَعرِ اللّحيةِ الْكَثُّهَا ، ومثله : جَملٌ سِنْدأْوٌ ، وجملانِ سِنْدَأْوَانِ ، وجمالٌ سِنْدَأْوُون ، وهو الفسيحُ من الإبلِ في مشيتهِ ، ورجلٌ قِندأْوٌ ، ورَجُلانِ قِنَدْأْوَانِ ، ورجالٌ قِندَأْوُون ، مهموزاتٌ .
وروى شمر عن أحمد بن حَرِيش عن يزيد بن هارون عن المسعودي عن عمرو بن مُرَّةَ عن عبد الله بن الحارث ، قال : دخل عبد الله بن مسعود المسجدَ ، وعامَة أهله الكُنْتِيُّونَ ، فقلت : ما الكُنْتِيُّونَ ؟ فقال : الشيوخ الذين يقولون : كان كذا ، وكنا وكنت . فقال عبد الله : دارت رحا الإسلام على خمسة وثلاثين ، ولأَنَّ يموت أهلُ داري أحبُّ إليَّ من عدتهم من الذِّبَّانِ والجِعْلانِ .
قال شمر ، قال الفراء : تقول : كأنك قد مُتَّ ، وصرت إلى كان ، وكأنكما مُتُّما وصرتما إلى كانا والثلاثة : كانوا : المعنى صرت إلى أن يقال : كان ، وأنت ميت لا وأنت حي .
قال : والمعنى على الحكاية على كنت ،
مرَّةً للمواجهة ، ومرة للغائب ، كما قال : عز وجل : ( قل للذين كفروا سيغلبون وسَتُغْلَبُونَ ) ( آل عمران : 12 ) ، هذا على معنى كنت وكنت ، ومنه قوله :
وكلُّ امرىءٍ يوماً يصير إلى كانا
وتقول للرجل : كأني بك وقد صرت كانيّاً ، أي يقال : كان ، وللمرأة : كانيَّة ، وإن أردت أَنك صرت من الهرم إلى أن يقال كنت مرة ، وكنت مرة قيل : أصبحت كنْتِيّاً ، وكُنتنُيّاً ، وإنما قال : كنْتُنِيّاً لأنه أَحْدَث نوناً مع الياء في النسبة ليتبيّنَ الرفعُ ، كما أرادوا تبيُّنَ النصب في ضربني .
نكت : قال الليثُ : النّكْتُ أَن تَنْكُتَ بِقَضيبٍ في الأرضِ فَتُؤثرَ بطرَفِهِ فيهَا ، والنُّكْتةُ : شبْهُ وَقَرةٍ في العينِ ، والنُّكْتةُ أيضاً : شبه وسخٍ في المرآةِ ، ونكْتَةُ سوادٍ في شيءٍ صافٍ ، والظَّلِفَةُ المنْتَكِتَةُ هي طرفُ الحِنْوِ من القَتَبِ والإكَافِ إِذا كانَتْ قَصيرَةً ، فَنَكَتَتْ جنْبَ البعيرِ إذا عقرتْهُ .
( أبو عبيد عن العَدَبَّس الكنانيّ ) : النّاكِتُ : أنْ ينحرفَ المِرْفَقُ حتى يقعَ في الجنبِ فيحُزَّ فيهِ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : إِذا أثَّرَ فيه قيلَ : بهِ ناكِتٌ ، فإذا حزَّ فيهِ ، قيلَ : به حازٌّ .
وقال الليثُ : النّاكِتُ بالبعير : شبهُ النّاحِزِ وهو أن ينكُثَ مرفقُهُ حرْفَ كِرْكِرَتِهِ ، تقول : به ناكِتٌ .
وقال غيرهُ : النَّكّات : الطعّانُ في الناسِ مثلُ النزّاكِ والنّكّازِ واحد ، قال : والنّكِيتُ : المطعونُ .
( أبو عبيد عن الأصمعيّ ) : طعنهُ فنَكَتَهُ إذا أَلقاهُ على رأسهِ . وأنشد :
مُنتكِتُ الرأسِ فيه جائفةٌ
جياشَةٌ لا تردُّها الفُتُلُ
ويقال للعظم المطبوخ فيه المخُّ فيضربُ بطرَفِهِ رَغيفٌ أو شيءٌ ليخرُجَ مخُّهُ : قد نُكِتَ فهو منكوتٌ .
نتك : قال الليثُ : النَّتْكُ : جَذْبُ الشيء تقبضُ عليه ثم تكسرهُ إِليكَ بجفوةٍ .
( قلتُ ) : وهو النَّتْرُ أيضاً بالراء ؛ يقال : نَتَر ذَكَرَهُ ونَتَكهُ : إذا استبرأَ على أَثر البولِ ، ونفضَ ذكَرَهُ حتى يَنْقَى ممّا فيهِ .
تكن : وأما تُكْنَى من أسماءِ النساء في قولِ العجاج :
خيالُ تُكْنَى وخيالُ تُكْتَما
فإني أحسبه من قولك كُنِيَت تُكْنَى وَكُتِمَتْ تُكْتَمُ .

##### Türkçe

ك ت ن
**كتن** ، **كنت** ، **نكت** ، **نتك** ، **تكن** : (kullanılan).

**كتن** : Leys dedi: **الكَتَنُ**: evde dumanın bulaşığı; dudakta ve benzerinde siyahlık bulaşığıdır.
Ve binek hayvana, siyah **الدَّرِينَ**’i yediği zaman denilir: “**قد كتِنت جحافلها**” yani karardı. (Dedim): Leys, “**إذا أكلت الدّرين**” sözünde yanılmıştır; çünkü **الدَّرين** otlaktan kuruyan ve üzerinden bir yıl geçen şeydir; böylece kararır ve o vakit onun yapışkanlığı yoktur ki rengi **الجحافل**’de görünsün. Ancak **الجحافل** taze otu otlamaktan **تكتَنُ** olur; onun suyu akar da onun köpüğü ve yapışkanı koyunun ağız kenarlarının, develerin dudaklarının ve toynaklı hayvanın **جحافل**’inin üzerine biner. Bunu ancak onu gören ve onunla içli dışlı olan bilir. Ama lafızları ölçü alan, kendisinde ne müşahede ne de bedevîlerden sahih işitme bulunan kimse, bilmediği yerden hata eder.
İbn Mukbil’in, **الكتل** babında tefsir ettiğim beyti, sana dediğimi açıklar; çünkü **المَكْنان** ve **العِضْرِسَ** iki taze, ince ottur; ikisi de otun seçkinlerindendir. Kurudukları zaman yaprakları dökülür; ot kırıntısıyla karışır da ondan ayırt edilmezler.
Leys dedi: A‘şâ’nın şiirinde **الكتَنُ**: **الكتَّان**’dır; şöyle dediği yerde:
هو الواهبُ المسمعات الشَّرُو
بَ بينَ الحرير وبين الكَتنْ
Ve denilir: Su, **كَتَّانَه**’ını giydi; yosun tuttuğu ve başı yeşerdiği zaman. İbn Mukbil dedi:
أسَفْنَ المسافِرَ كَتَّانَهُ
فأمْرَرْنه مستدِرّاً فَجالا
**أَسَفْنَ** yani develer; yani onların dudaklarını suyun **كتّان**’ını, yani yosununu koklattılar. Ve denilir: **بكتانه** ile onun köpüğünü kastetti.
Ve denilir: Suyun köpüğünü kastetti; “**فأمْرَرْنه**” yani onu içtiler; **المرور**’dan. “**مستدرّاً**” yani o, onların boğazlarına doğru akıp orada aktı. “**فجالا**” sözü: yani ona doğru dolaştı.
(Amr, babasından): **الكَتَنُ**: hurma ağacının kökünün toprağıdır; ve **الكتَنُ**: yem’in, atın iki **جحفل**’inin **فَيْدَى**’sına yapışmasıdır; ikisi onun iki sakızıdır.
(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan): **الكَتِنُ** (tâ’nın kesresiyle): **القَدَح**’tır.

**كنت** : (Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Falan, yaratılışında **كَنَتَ** etti ve huyunda **كَانَ** etti; o hâlde o, benim **كَنتي**’m ve **كِانِيٌّ**’dir.
İbn Buzurc dedi: **الكُنْتِيُّ**: güçlü, şiddetli olandır.
Şu beyit okundu:
إِذا ما كنتَ مُلتمساً لقُوتٍ
فلا نصرُخْ بكنتي كبيرِ
Adiyy b. Zeyd dedi:
فاكتَنِتْ لاتكُ عبداً طائراً
واحذرِ الأقتالَ منا والثُّؤَرْ
Ebû Nasr dedi: “**فاكتنت**” sözü: yani içinde bulunduğun şeye razı ol.
Başkası dedi: **الاكتناتُ**: boyun eğmedir.
Ebû Zeyd dedi:
مسُتَضْرِعٌ مادَنَا منهنَّ مُكْتَنِتٌ
للعظم مُجْتَلمٌ ما فوقَه فَنَعُ
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi; dedi ki: “**فعلتُني**” denilmez; ancak iki mef‘ûle geçen fiilden olur; **ظننتُني** ve **رأيتُني** gibi. Ve imkânsızdır ki “**ضربتُني**” ve “**صبرتُني**” diyesin; çünkü fiilin **( ني )**’ye izafe edilmesine benzer. Fakat “**صبرتُ نفسي**” dersin ve “**ضربتُ**” dersin. Fiilden **( ني )**’ye, yalnız bir harf izafe olunur; o da onların sözü: **كُنْتِيٌّ** ve **كُنْتُنِيٌّ**’dir. Şu beyit okundu:
وما كنتُ كنتيّاً ولا كنتُ عاجناً
وشرّ الرِّجالِ الكنتنيُّ وعاجِنُ
Beyitte **كنتيّاً** ve **كنتنيّاً**’yı bir araya getirdi.
(Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Araplardan bir kız çocuğuna denildi: “Babanın ihtiyarlığı nereye vardı?”
Dedi ki: “Hamur yoğurdu ve ekmek yaptı; ikiledi ve üçledi; yapıştırdı ve **أَوْرَصَ** etti; **كَانَ** etti ve **كَنَتَ** etti.”
Ebû’l-Abbâs dedi; Seleme bana Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: **الكُنْتيُّ** bedende, **الكانيُّ** huydadır.
Dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: “Eğer ‘genç ve cesur idim’ derse o **كُنتيٌّ**’dir; eğer ‘benim malım vardı, ondan verirdim’ derse o **كانِيٌّ**’dir.”
İbn Hânî, (üçlü cem‘ babında) dedi: Bir adam **كِنْتَأْوٌ**; iki adam **كِنْتأْوَان**; adamlar **كِنْتَأْوُونَ**; o, sakalının saçı çok olan, gür olan kimsedir. Bunun benzeri: bir deve **سِنْدأْوٌ**; iki deve **سِنْدَأْوَانِ**; develer **سِنْدَأْوُون**; o, yürüyüşünde develerden geniş olanıdır. Ve bir adam **قِندأْوٌ**; iki adam **قِنَدْأْوَانِ**; adamlar **قِندَأْوُون**; hemzelilerdir.
Şemmer, Ahmed b. Harîş’ten; o da Yezîd b. Hârûn’dan; o da Mes‘ûdî’den; o da Amr b. Murra’dan; o da Abdullah b. Hâris’ten rivayet etti; dedi ki: Abdullah b. Mes‘ûd mescide girdi; halkının çoğu **الكُنْتِيُّونَ** idi. Dedim: “**الكُنْتِيُّونَ** nedir?” Dedi: “Şu ihtiyarlardır ki ‘**كان** şöyleydi, **كنا** ve **كنت**’ derler.” Abdullah dedi: “İslâmın değirmeni otuz beş üzerinde döndü; ev halkımın ölmesi, onların sayısından bana daha sevimlidir; sinekler ve bokböcekleri sayısından.”
Şemmer dedi; Ferrâ dedi: “Sanki sen ölmüşsün ve **كان**’a dönmüşsün” dersin; “sanki siz ikiniz ölmüşsünüz ve **كانا**’ya dönmüşsünüz”; üçü: **كانوا**. Mana: “**كان** denilene dönmüşsün”; sen ölü iken, diri iken değil.
Dedi: Mana, hikâye üzere **كنت** üzerinedir; bir kere muhatap için, bir kere gaib için; nitekim Aziz ve Celil dedi: **( قل للذين كفروا سيغلبون وسَتُغْلَبُونَ )** (Âl-i İmrân: 12). Bu, **كنت** ve **كنت** manası üzeredir. Ondan da şu sözdür:
وكلُّ امرىءٍ يوماً يصير إلى كانا
Ve adama dersin: “Sanki seninle, **كانيّاً** olmuşsun”; yani “**كان** denilir.” Kadına: **كانيَّة**. Eğer kastın, ihtiyarlıktan “**كنت**” bir kere ve “**كنت**” bir kere denilene dönmüş olmandır ise: “**كنْتِيّاً** ve **كُنتنُيّاً** oldun” denildi. Ancak **كنْتُنِيّاً** dedi; çünkü nisbet’te yâ ile birlikte bir nûn ihdas etti ki ref‘ belli olsun; nitekim **ضربني**’de nasbın belli olmasını istedikleri gibi.

**نكت** : Leys dedi: **النّكْتُ**: bir değnekle yerde **تَنْكُتَ** etmen; onun ucuyla onda iz bırakmandır. **النُّكْتةُ**: gözde bir çeşit benek gibidir. **النُّكْتةُ** ayrıca: aynada bir çeşit kir gibidir. Ve berrak bir şeyde siyahlık beneciği. Ve **الظَّلِفَةُ المنْتَكِتَةُ**: **القَتَب** ve **الإكَافِ**’ın **الحِنْوِ**’sunun ucu; kısa olduğu zaman; böylece devenin yanını **فَنَكَتَتْ**; onu yaraladığı zaman.
(Ebû Ubeyd, el-‘Adabbes el-Kinânî’den): **النّاكِتُ**: dirseğin eğrilmesi; ta ki böğreğe düşsün de onda kessin.
(Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: Eğer onda iz bırakırsa “onda **ناكِتٌ** var” denilir; eğer onda keserse “onda **حازٌّ** var” denilir.
Leys dedi: Devede **النّاكِتُ**: **النّاحِزِ**’e benzer; o, dirseğinin **كِرْكِرَتِهِ**’nin kenarını delmesidir; “onda **ناكِتٌ** var” dersin.
Başkası dedi: **النَّكّات**: insanlara dil uzatan, **النزّاكِ** ve **النّكّازِ** gibi; birdir. Dedi: **النّكِيتُ**: kendisine saplanan kimsedir.
(Ebû Ubeyd, Asma‘î’den): Onu mızrakladı da onu **فنَكَتَهُ**; onu başı üzerine düşürdüğü zaman. Şu beyit okundu:
مُنتكِتُ الرأسِ فيه جائفةٌ
جياشَةٌ لا تردُّها الفُتُلُ
Ve içinde ilik bulunan pişmiş kemiğe, onun ucuyla bir ekmek yahut bir şey vurulup iliği çıksın diye: “**قد نُكِتَ**” denilir; o hâlde o **منكوتٌ**tur.

**نتك** : Leys dedi: **النَّتْكُ**: tuttuğun şeyi çekmendir; sonra onu kabalıkla kendine doğru kırmandır.
(Dedim): O, râ ile **النَّتْرُ** dadır; denilir: **نَتَر ذَكَرَهُ** ve **نَتَكهُ**: bevlin ardından temizlenmek istediği ve zekerini silkeleyip içinde olandan arındırdığı zaman.

**تكن** : Kadın adlarından **تُكْنَى**’ya gelince, ‘Accâc’ın sözünde:
خيالُ تُكْنَى وخيالُ تُكْتَما
Ben onu, senin “**كُنِيَت** (o, **تُكْنَى**)” ve “**كُتِمَتْ** (o, **تُكْتَمُ**)” sözünden sayıyorum.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل)  النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو ذلك القياس، ومعناه أنّه فَعَل به ما يمنَعُه من المعاودة ويمنع غيرَه من إتيانِ مثلِ صَنيعِه. وهذا أجْوَدُ الوجهين. ويقال: المَنْكَل: الشَّيء الذي ينكِّل بالإنسان. قال:
* وارْمِ عَلَى أقفائِهِمْ بمَنْكَلِ([2]) *
فأمَّا الحديث: "إنّ الله تعالى يحبُّ النَّكَلَ على النَّكَل"، فإنَّ تفسيره في الحديث أنَّه الرّجل القويُّ المجرَّب، على الفرس القويّ المجرَّب. وهذا للتَّفسير الذي جاء فيه، وليس هو من الأصل الذي ذكرناه.
(نكه)  النون والكاف والهاء كلمةٌ واحدة، وهي نَكْهةُ الإنسان. واستَنكَهْتُه: تشمَّمْتُ رِيحَ فمِه. ويقولون وما أدري كيف هو: إنَّ النُّكَّهَ من الإبل: التي ذهَبَتْ أصواتها من الضَّعف. قال:
* بعد اهتضامِ الراغِياتِ النُّكَّهِ([3]) *
(نكب)  النون والكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيْل أو مَيَلٍ في الشَّيء. ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ. قال الله تعالى: ﴿عَن الصِّراطِ لَناكِبُون([4])﴾ [المؤمنون 74]. والنَّكباء: كلُّ ريح عَدلَتْ عن مَهبِّ الرِّياح الأربع. قال:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])والأنكَب: الذي كأنَّه يمشي في شِقّ. والمَنْكِبُ: مُجتَمَع ما بين العَضُد والكَتِف، وهما مَنكِبان، لأنَّهما في الجانبين. والنَّكَبُ: داءٌ يأخذ الإبلَ في مناكبها فتَظلَعُ منه. والمَنْكِب: عَون العَرِيف، مشبَّه بمنكب الإنسان، كأنَّه يقوِّي أمرَ العَرِيف كما يتقوَّى بمَنكِبِه الإنسان.
(نكت)  النون والكاف والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على تأثيرٍ يسيرٍ في  الشيء* كالنُّكتة ونحوِها ونكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت، إذا أثَّر فيها. وكلُّ نُقطةٍ نُكْتَة.
ومن الباب رُطَبةٌ منَكِّتة: بدأ الإرطاب فيها، كأنَّ ذلك كالنُّقَط. والنّاكِت بالبَعير: شِبه الحازِّ، وهو أنْ ينكُت مِرْفَقُه حرفَ كِركِرته.
ومما يقاس على هذا قولهم: نكَتُّه، إذا ألقيتَه على رأسه فانتكَتَ، ولعل ذاك من أثرٍ يؤثِّره في الأرض.
(نكث)  النون والكاف والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نقض شيء. ونكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً. وانتَكَثَ الشّيءُ: انتَقَض. وقال قولاً لا نَكِيثَةَ فيه، أي لا خُلْف. ومنه: طَلَب حاجةً ثم انتكثَ لأُخْرَى. كأنه نقض عَزْمَه الأوّل. والنِّكْث: أن تُنقَضَ أخلاقُ الأكسية وتُغْزَلَ ثانية، وبها سمِّي الرَّجلُ نِكْثاً. والنَّكيثَةُ: خُطَّةٌ صَعبة يَنكُثُ فيها القَومُ. قال طرفة:
* مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ([6]) *
(نكح)  النون والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو البِضاع. ونَكَحَ يَنْكِحُ. وامرأةٌ ناكِحٌ في بني فلان، أي ذات زَوجٍ منهم. والنِّكاح يكون العَقدَ دونَ الوطء. يقال نَكَحْتُ: تَزَوّجْتُ. وأنكَحْتُ غَيرِي.
(نكد)  النون والكاف والدال أُصَيل يدلُّ على خُروجِ الشَّيء إلى طالِبِه بِشدّة. وهذا مَطلَبٌ نَكِدٌ. ورجلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ([7]). ويقال: نَكَدَ الغُراب([8]):  استَقْصَى في شَحِيجِه، كأنَّه يَقِيء. وناقةٌ نَكْدَاءُ: لا لبَنَ فيها.
(نكر)  النون والكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف المعرفة التي يَسكُن إليها القَلب. ونَكِرَ الشَّيءَ وأنكَره: لم يَقْبَلْه قلبُه ولم يعترِفْ به لسانُه. قال:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])والباب كلُّه راجعٌ إلى هذا. فالنُّكْر: الدَّهْي. والنَّكْراء: الأمر الصعب الشَّديد. ونَكُرَ الأمرُ نَكَارةً. والإنكار: خِلاف الاعتراف. والتنكُّر: التَّنقُّل من حالٍ تَسُرُّ([10]) إلى أخرى تُكْرَه. ويقولون لما يخرج من الحُِوَلاءِ([11]) [من([12])] دمٍ وما أشبهه: نَكِرَة.
(نكز)  النون والكاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيء ممدَّد في شيء. يقال: نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه، وذلك كالغَرْز. ونَكَزَت الحيّةُ بأنْفِها. ومنه: نكزَ الماءُ: غاضَ، كأنَّه كالشَّيء يدخُل في الأرض. وبئرٌ ناكزٌ: غارَ ماؤُها. وأنكَزَها أصحابُها. وهذا على المعنى، كأنَّهم لمّا استقَوْا ماءها ظُنَّ بها أنَّ ماءها غارَ ونكَزَ في الأرض. قال ذو الرُّمّة:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])(نكس)  النون والكاف والسين أصلٌ يدلُّ على قَلْب الشّيء. منه النَّكْس: قَلبُك شيئاً على رأسه. والوِلاد المنكوس: أن يَخرُج رجلاهُ قَبْلَ رأسِه. والنِّكْسُ: السَّهم الذي ينكسر فُوقُه، فيُجعلُ أعلاه أسفلَه. ويقال للمائق: إنَّه لنِكْسٌ، تشبيهاً بذلك. والمُنَكِّس من الخيل: الذي إذا جرى لم يَسْمُ برأسهِ ولا هادِيهِ من ضَعفه.
(نكش)  النون والكاف والشين كلمةٌ تدلُّ على الأتْيِ على الشَّيء. يقال: أتَوا على عُشب فنكَشُوه. ويقولون: هو بحرٌ لا يُنكَش، كما يقولون: لا يُنْزَف.
(نكص)  النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير.
(نكظ)  النون والكاف والظاء كلمة واحدة. يقال النَّكظ: الدَّفع والعَجَلة. قال:
[قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])قال ابن دريد: أنكَظته([16]) إنكاظاً، ونَكَظْتُه نكظاً، إذا أعجلتَه.
(نكع)  النون والكاف والعين أصلانِ: أحدهما يدلُّ على لونٍ من الألوان، والآخر على* حَبْسٍ وردّ.
فالأوّل: الأنكع: الأحمر المتقشِّر الأنف. يقال منه نَكِع. ونَكَعَة الطُّرْثُوت من أعلاه إلى قدر إصبع، عليه قِشرة حمراء. وشَفَة([17]) نَكِعة، شديدة الحمرة.
ومن الأصل الآخر: نكعَهُ حَقَّه، إذا حَبَسه([18]) عنه. ونكَعه عنه: دَفَعه. ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه: دفعتُه. ونكَعْتُه عن حاجته رددتُه عنها. ومنه نكعته الشيء مثل نَقَصْتُه، كأنَّك دفعتَه عن إكماله أكلاً وشُرْباً.
ومن الباب النَّكُوع: المرأة القصيرة، والجمع نُكُع، كأنَّها حُبِست عن أن تطول. ورجلٌ هُكَعة نُكَعة: يثبت مكانَه لا يبرح، وهو من الحَبْس أيضاً.
(نكف)  النون والكاف والفاء أصلان: أحدُهما يدلُّ على قطع شيء وتنحيته، والآخر على عضوٍ من الأعضاء، ثم يقاس عليه.
فالأوّل النَّكْف: تنحِيتُك الدُّموعَ عن خدِّكَ بإصبعك. ويقولون: رأينا غيثاً ما نكَفَه أحدٌ سار يوماً ولا يومين. يقول: ما قَطَعه. وبَحرٌ لا يُنْكَف، مثل لا يُنْزَح، والانتكاف، خُروجٌ من أرضٍ إلى ارض، أو أمرٍ إلى أمر. تقول: أراد هذا وانتكَفَ فأراد هذا، كأنَّه قطع عزْمَه الأوّل. وانتكف الأثرَ: وجَدَه.
والأصل الآخر النَّكَف: جمع نَكفَة، وهي غُدّةٌ في أصل اللَّحْي. يقال: إبلٌ مُنكِّفة: ظهرت نَكَفاتُها.
ثم قِيسَ على هذا فقيل: نَكِف من الأمر([19]) واستنكف، إذا أنِفَ منه. معنى القِياس في هذا أنَّه لما أنِفَ أعْرَضَ عنه وأراهُ أصل لَحْيِه، كما يقال أعْرضَ إذا ولاَّه عارِضَه وتركَ مواجَهَتَه. والأَنِفُ من هذا، كأنَّه شَمَخَ بأنْفِه دُونَه. والقياس في جميع هذا واحد. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل. والذي في الجمهرة (3: 170): "والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله".
([2]) الرجز لرياح الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين 71 وحواشي الجمهرة (3: 170).
          وأنشده في المجمل واللسان (نكل) بدون نسبة. وصواب روايته: "فارم" كما في البقية واللسان لأن قبله:
* يا رب أشقاني بنو مؤمل *
          وبعده:             * بصخرة أو عرض جيش جحفل *
([3]) لرؤبة في ديوانه 166 والمجمل واللسان (نكه).
([4]) في الأصل: "وهم عن الصراط لناكبون"، تحريف وهي الآية 74 من سورة المؤمنين، وهي: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط  لناكبون.
([5]) سبق إنشاده في (أتي). وانظر الحيوان (5: 97) والبيان (3: 43) واللسان (حلل، أتو).
([6])  من معلقة طرفة. وصدره:
* وقربت بالقربى وجدك إنه *
([7]) ويقال نكد أيضاً، بالفتح، وأنكد.
([8]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([9]) للأعشى في ديوانه 72 واللسان (نكر).
([10]) في الأصل: "تستر".
([11]) الحولاء، بضم الحاء وكسرها مع فتح الواو، هي من الناقة كالمشيمة للمرأة، وهي جلدة ماؤها أخضر تخرج مع الولد. وفي الأصل: "من الجولا"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) التكملة من المجمل واللسان.
([13]) ديوان ذي الرمة 103 واللسان (نكز، ذمم).
([14]) الجمهرة (3: 86).
([15])  للأعشى في ديوانه 6 والمجمل واللسان (نكظ). والتكملة في أول البيت من هذه المراجع.
([16])  في الأصل: "أنكظه"، صوابه من الجمهرة (3: 124).
([17])  في الأصل: وشفعة"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في الأصل: "تحبسه"، صوابه في المجمل.
([19])  يقال نكف من الأمر، وعن الأمر أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والكاف وما يثلثهما**)
(**نكل**)  **النون والكاف واللام** sahih bir asıldır; bir men‘ ve imtinâ‘a delâlet eder; dalları ona döner. Ve **نَكَل عنه نُكولاً يَنكِل**. Bunun aslı **النِّكْل**’dir: bağ; çoğulu **أنكال**’dır; çünkü **يَنْكُل**: yani men‘ eder. Ve **النِّكْل**: gem demiri. Ve o, işlerden **ناكلٌ**’dir: onlardan zayıftır. İbn Düreyd dedi: “[Allah] onu **بُنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ** ile attı, yani onu, ([1]) **ينكِّله** olan şeyle attı.”
Ve bâbdan: **نَكَّلت به تنكيلاً**; ve **نَكَّلت به نَكالاً**; bu o kıyastır; mânâsı: ona, onu yeniden dönmekten men‘ eden ve başkasını onun fiilinin benzerini yapmaktan men‘ eden şeyi yaptı demektir. Bu, iki vechin daha iyisidir. Ve denir: **المَنْكَل**: insanla **ينكِّل** eden şey. Dedi:
* وارْمِ عَلَى أقفائِهِمْ بمَنْكَلِ([2]) *
أما hadîs: “Şüphesiz Allah Teâlâ **النَّكَلَ**’i **النَّكَلَ** üzerine sever”; bunun tefsiri hadîste: o, güçlü tecrübeli adamdır; güçlü tecrübeli at üzerindedir. Bu, içinde geldiği tefsir içindir; bizim zikrettiğimiz asıldan değildir.

(**نكه**)  **النون والكاف والهاء** tek bir kelimedir; o da insanın **نَكْهةُ**’sidir. **واستَنكَهْتُه**: ağzının kokusunu kokladım. Ve “nasıl olduğunu bilmiyorum” derler: develerden **النُّكَّهَ**: zayıflıktan sesleri gitmiş olanlardır. Dedi:
* بعد اهتضامِ الراغِياتِ النُّكَّهِ([3]) *

(**نكب**)  **النون والكاف والباء** sahih bir asıldır; şeyde bir meyl’e yahut meyel’e delâlet eder. **ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**عَن الصِّراطِ لَناكِبُون**([4])﴾ [Mü’minûn 74]. Ve **النَّكباء**: dört rüzgârın esiş yönünden sapan her rüzgârdır. Dedi:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])
Ve **الأنكَب**: sanki bir yarıkta yürür gibidir. Ve **المَنْكِبُ**: pazu ile omuz arasının birleştiği yer; ikisi **مَنكِبان**’dır; çünkü iki yandadırlar. Ve **النَّكَبُ**: develeri omuzlarında tutan bir hastalıktır; ondan dolayı topallar. Ve **المَنْكِب**: **العَرِيف**’in yardımcısıdır; insanın omzuna benzetilmiştir; sanki **العَرِيف**’in işini güçlendirir; insanın omzuyla güçlenmesi gibi.

(**نكت**)  **النون والكاف والتاء** tek bir asıldır; şeyde hafif bir tesire delâlet eder; **كالنُّكتة** ve benzeri gibi. Ve **نكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت**: onda tesir etti, demektir. Ve her **نُقطةٍ** bir **نُكْتَة**’dir.
Ve bâbdan: **رُطَبةٌ منَكِّتة**: onda olgunlaşma başladı; sanki o, noktalar gibidir. Ve deveyle **النّاكِت**: yarıcıya benzer; o, dirseğinin, hörgücünün kenarını **ينكُت** etmesidir.
Ve buna kıyas edilen şeylerden: “**نكَتُّه**” sözleridir; onu başı üzerine attığında, **فانتكَتَ**; belki bu, yerde bıraktığı bir izdendir.

(**نكث**)  **النون والكاف والثاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bozmağa delâlet eder. **ونكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً**. Ve **وانتَكَثَ الشّيءُ**: bozuldu. Ve “onda **نَكِيثَةَ** yoktur” dedi; yani hulf yoktur. Ve ondan: bir ihtiyacı istedi, sonra başka birine **انتكثَ**; sanki ilk azmini bozdu. Ve **النِّكْث**: örtülerin ipliklerinin çözülüp ikinci defa eğrilmesidir; bununla adama **نِكْثاً** adı verildi. Ve **النَّكيثَةُ**: kavmin içinde bozduğu zor bir plandır. Tarafe dedi:
* مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ([6]) *

(**نكح**)  **النون والكاف والحاء** tek bir asıldır; o da **البِضاع**’dır. **ونَكَحَ يَنْكِحُ**. Ve “falancaların içinde **امرأةٌ ناكِحٌ**”: yani onlardan bir kocası olan. Ve **النِّكاح** akit olur; cima‘ olmaksızın. Denir: **نَكَحْتُ**: evlendim. Ve **وأنكَحْتُ غَيرِي**: başkasını evlendirdim.

(**نكد**)  **النون والكاف والدال** bir **أُصَيل**’dir; şeyin, onu isteyene şiddetle çıkmasına delâlet eder. Bu, **مَطلَبٌ نَكِدٌ**’dir. Ve adam **نَكِدٌ** ve **نَكَدٌ**([7]). Ve denir: **نَكَدَ الغُراب**([8]): ötüşünde sonuna kadar gitti; sanki kusuyor. Ve **ناقةٌ نَكْدَاءُ**: onda süt yoktur.

(**نكر**)  **النون والكاف والراء** sahih bir asıldır; kalbin kendisine sükûn bulduğu ma‘rifetin zıddına delâlet eder. **ونَكِرَ الشَّيءَ وأنكَره**: kalbi onu kabul etmedi ve dili onu tanımadı. Dedi:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])
Bâbın hepsi buna döner. **فالنُّكْر**: dehşettir. Ve **النَّكْراء**: zor şiddetli iştir. Ve **نَكُرَ الأمرُ نَكَارةً**. Ve **الإنكار**: ikrarın zıddıdır. Ve **التنكُّر**: sevindiren bir hâlden([10]) hoş görülmeyen bir başkasına intikaldir. Ve **الحُِوَلاءِ**’dan([11]) [([12])’den] çıkan kan ve benzeri için: **نَكِرَة** derler.

(**نكز**)  **النون والكاف والزاء** bir **أُصَيلٌ**’dir; uzatılmış bir şeyi bir şeye saplamaya delâlet eder. Denir: **نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه**; bu, saplama gibidir. Ve yılan burnuyla **نَكَزَت**. Ve ondan: **نكزَ الماءُ**: çekildi; sanki yere giren bir şey gibidir. Ve **بئرٌ ناكزٌ**: suyu çekildi. Ve sahipleri onu **أنكَزَها**. Bu, mânâ üzerinedir; sanki onlar suyunu çekince, onun suyunun çekildiği ve yerde **نكَزَ** ettiği sanıldı. Zü’r-Rumme dedi:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])

(**نكس**)  **النون والكاف والسين** bir asıldır; şeyin çevrilmesine delâlet eder. Ondan **النَّكْس**: bir şeyi başı üzerine çevirmen. Ve **الوِلاد المنكوس**: ayaklarının başından önce çıkmasıdır. Ve **النِّكْسُ**: ucu kırılan oktur; üstü alt yapılır. Ve ahmağa: “o, **لِنِكْسٌ**’tir” denir; buna benzetme olarak. Ve atlardan **المُنَكِّس**: koştuğunda zayıflığından başını ve boynunu yükseltmeyendir.

(**نكش**)  **النون والكاف والشين** bir kelimedir; şeye gelip onu tüketmeye delâlet eder. Denir: otu(n) üzerine geldiler de onu **فنكَشُوه**. Ve “o, **بحرٌ لا يُنكَش**’tir” derler; “**لا يُنْزَف**” dedikleri gibi.

(**نكص**)  **النون والكاف والصاد** bir kelimedir. Denir: **نَكَصَ على عَقبَيه**; korku ve korkaklıkla şeyden geri durduğunda. İbn Düreyd([14]) dedi: **نكَصَ على عَقِبيه**: üzerinde bulunduğu hayırdan döndü; bu, ancak hayırdan dönüşte söylenir.

(**نكظ**)  **النون والكاف والظاء** tek bir kelimedir. Denir: **النَّكظ**: itme ve acele. Dedi:
[قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])
İbn Düreyd dedi: **أنكَظته**([16]) **إنكاظاً** ve **نَكَظْتُه نكظاً**: onu acele ettirdiğinde.

(**نكع**)  **النون والكاف والعين** iki asıldır: biri renklerden bir renge delâlet eder; diğeri hapis ve redd’e.
Birincisi: **الأنكع**: burnu soyulan kırmızıdır. Ondan **نَكِع** denir. Ve **نَكَعَة الطُّرْثُوت**: üstünden bir parmak kadar; üzerinde kırmızı bir kabuk vardır. Ve **شَفَة**([17]) **نَكِعة**: şiddetli kırmızıdır.
Diğer asıldan: **نكعَهُ حَقَّه**: hakkını ondan hapsettiğinde([18]). Ve **ونكَعه عنه**: onu ondan itti. Ve **ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه**: onu ittim. Ve **ونكَعْتُه عن حاجته**: onu ondan geri çevirdim. Ve ondan: **نكعته الشيء**; **نَقَصْتُه** gibi; sanki onu, yemeyi ve içmeyi tamamlamaktan ittirdin.
Ve bâbdan **النَّكُوع**: kısa kadın; çoğulu **نُكُع**; sanki uzamaktan hapsedilmiştir. Ve adam **هُكَعة نُكَعة**: yerinde durur, ayrılmaz; bu da hapistendir.

(**نكف**)  **النون والكاف والفاء** iki asıldır: birisi bir şeyi kesmeye ve uzaklaştırmaya delâlet eder; diğeri organlardan bir organa; sonra ona kıyas edilir.
Birincisi **النَّكْف**: parmağınla yanağından gözyaşlarını uzaklaştırmandır. Ve derler: “bir yağmur gördük; onu bir gün yahut iki gün yürüyen hiç kimse **ما نكَفَه**.” Yani: onu kesmedi. Ve “**بَحرٌ لا يُنْكَف**”tir; “**لا يُنْزَح**” gibi. Ve **الانتكاف**: bir yerden bir yere, yahut bir işten bir işe çıkıştır. “Bunu istedi, sonra **انتكَفَ** etti de şunu istedi” dersin; sanki ilk azmini kesti. Ve **وانتكف الأثرَ**: onu buldu.
Diğer asıl **النَّكَف**: **نَكفَة**’nin cem‘idir; o, sakalın dibinde bir bezedir. Denir: **إبلٌ مُنكِّفة**: **نَكَفاتُها** ortaya çıktı.
Sonra buna kıyas edildi de: **نَكِف من الأمر**([19]) ve **استنكف** denildi; ondan çekindiğinde. Bu kıyasta mânâ: çekinince ondan yüz çevirdi ve ona sakalının dibini gösterdi; “yüz çevirdi” denildiği gibi: yanağını ona döndürdü ve yüz yüze gelmeyi terk etti. Ve **الأَنِفُ** bundan; sanki burnuyla ona karşı yükseldi. Bütün bunlarda kıyas birdir. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) tekmile **المجمل**’dendir. **الجمهرة** (3: 170)’de olan: “والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله”.
([2]) Recez, **رياح الهذلي**’nindir; **بقية أشعار الهذليين** 71 ve **حواشي الجمهرة** (3: 170)’de olduğu gibi.
          **المجمل** ve **اللسان**’da (**نكل**) nisbesiz okuttu. Rivayetinin doğrusu: “**فارم**”dır; **البقية** ve **اللسان**’da olduğu gibi; çünkü ondan önce:
* يا رب أشقاني بنو مؤمل *
          ve ondan sonra:
* بصخرة أو عرض جيش جحفل *
([3]) **رؤبة**’nindir; divanında 166 ve **المجمل** ve **اللسان** (**نكه**).
([4]) Asılda: “وهم عن الصراط لناكبون”; tahriftir; **المؤمنون** sûresinin 74. âyetidir; o da: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط  لناكبون.
([5]) Daha önce (**أتي**)’de okutturuldu. **الحيوان** (5: 97) ve **البيان** (3: 43) ve **اللسان** (**حلل**، **أتو**)’ya bak.
([6]) **معلقة طرفة**’dendir. Sadrı:
* وقربت بالقربى وجدك إنه *
([7]) **نكد** de denir; fetih ile; ve **أنكد**.
([8]) **القاموس**’ta zikredildi; **اللسان**’da zikredilmedi.
([9]) **الأعشى**’nındır; divanında 72 ve **اللسان** (**نكر**).
([10]) Asılda: “تستر”.
([11]) **الحولاء**: **الحاء**’ın zammı ve kesriyle, **الواو**’un fethiyle; o, deveden, kadına nisbetle meşime gibidir; suyu yeşil olan bir deridir; yavruyla birlikte çıkar. Asılda: “من الجولا”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([12]) tekmile **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([13]) **ديوان ذي الرمة** 103 ve **اللسان** (**نكز**، **ذمم**).
([14]) **الجمهرة** (3: 86).
([15]) **الأعشى**’nındır; divanında 6 ve **المجمل** ve **اللسان** (**نكظ**). Beytin başındaki tekmile bu kaynakların evvelindedir.
([16]) Asılda: “أنكظه”; doğrusu **الجمهرة** (3: 124)’dendir.
([17]) Asılda: “وشفعة”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([18]) Asılda: “تحبسه”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([19]) **نكف من الأمر** denir; **وعن الأمر** da.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ك ت
نَكَتَ الأرضَ بقضيبه أو بإصبعه فأقبَل ينكت الأرض‏.‏
ومرّ الفرس ينكت إذا نبا عن الأرض في عدوه‏.‏
ونكت العظم‏:‏ أخرج مخّه‏.‏
ونكت كنانته‏:‏ نكبها‏.‏
وطعنه فنكته على رأسه‏:‏ ألقاه‏.‏
وبالبعير ناكت‏:‏ حازٌّ ينكت بمرفقه حدّ كركرته‏.‏
وفي العين نكتة‏:‏ بياض أو حمرة‏.‏
وكلّ نقطة من بياض في سواد أو سواد في بياض‏:‏ نكتة تقول‏:‏ هو كالنّكتة البيضاء في جلد الثور الأسود‏.‏
ومن المجاز‏:‏ جاء بنكتة وبنكت في كلامه وقد نكّت في قوله ورجل منكّت ونكّات‏.‏
وفلان نكّات في الأعراض‏:‏ طعان‏.‏

##### Türkçe

ن ك ت
**نَكَتَ** yeri değneğiyle yahut parmağıyla (dürtüp) deldi; böylece yeri dürtüp delmeye koyuldu.
Ve at, koşusunda yerden sektiği zaman **ينكت** diye geçer.
Ve **نكت العظم**: iliğini çıkardı.
Ve **نكت كنانته**: onu devirdi.
Ve onu mızrakla vurdu da onu başı üzerine **فنكته**: onu yere attı.
Ve deve hakkında **ناكت**: keskin; dirseğiyle hörgücünün ucu kadar (bir yerden) dürtüp delen.
Ve gözde **نكتة**: bir beyazlık yahut bir kızıllık.
Ve siyahlık içinde beyazlıktan yahut beyazlık içinde siyahlıktan her bir nokta: **نكتة**; dersin ki: o, siyah öküz derisindeki beyaz **النّكتة** gibidir.
Mecazdan: sözünde bir **نكتة** ve bir **نكت** ile geldi; ve sözünde **نكّت** etti; ve **رجل منكّت** ve **نكّات**.
Ve falan, ırzlar hakkında **نكّات**: ayıplayıp dil uzatan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الليث: النَّكْتُ أَن تَنْكُتَ بقَضيبٍ في الأَرْضِ، فتُؤَثِّرَ بطَرَفهِ فيها. وفي الحديث: فَجَعَلَ يَنْكُتُ بقَضيبٍ أَي يضرب الأَرض بطَرَفه. ابن سيده: النَّكْتُ قَرْعُكَ الأَرضَ بعُود أَو بإِصْبَع. وفي الحديث: بينا هو يَنْكُت إِذ انْتَبه؛ أَي يُفَكِّرُ ويُحَدِّثُ نفسَه، وأَصلُه من النَّكْتِ بالحَصى. ونَكَتَ الأَرضَ بالقضيب: وهو أَن يؤَثر فيها بطرفه، فِعْلَ المُفَكِّر المهموم. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: دَخَلْتُ المسجدَ فإِذا الناسُ يَنْكُتُونَ بالحصى أَي يضربون به الأَرضَ.والنَّاكتُ: أَن يَحُزَّ مِرْفَقُ البَعير في جَنْبِهِ. العَدَبَّس الكنانيُّ: النَّاكتُ أَن يَنْحَرِفَ المِرْفَقُ حتى يَقَع في الجَنْب فيَخْرِقَه. ابن الأَعرابي قال: إِذا أَثَّرَ فيه قيل به ناكتٌ، فإِذا حَزَّ فيه قيل به حازٌّ. الليث: الناكِتُ بالبعير شِبْهُ الناحِز، وهو أَنْ يَنْكُتَ مِرْفَقُه حَرْفَ كِرْكِرَته، تقول به ناكتٌ.
وقال غيره: النَّكَّاتُ الطَّعَّانُ في الناس مثل النَّزَّاك والنَّكَّازِ.
والنَّكِيتُ: المَطْعُون فيه. الأَصمعي: طَعَنَه فنَكَتَه إِذا أَلقاه على رأْسه؛ وأَنشد:
مُنْتَكِتُ الرأْسِ، فيه جائفةٌ
جَيَّاشةٌ، لا تَرُدُّها الفُتُلُ
الجوهري: يقال طَعَنه فنكَتَه أَي أَلْقاه على رأْسه فانْتَكَتَ هو. ومَرَّ الفرسُ يَنْكُتُ، وهو أَن يَنْبُوَ عن الأَرض. وفي حديث أَبي هريرة: ثم لأَنْكُتَنَّ بك الأَرض أَي أَطْرَحكَ على رأْسك. وفي حديث ابن مسعود: أَنه ذَرَقَ على رأْسه عُصْفور فنَكَتَه بيده أَي رماه عن رأْسه إِلى الأَرض. ويقال للعَظْمِ المَطْبوخ فيه المُخُّ، فيُضْرَبُ بطَرَفه رغيفٌ أَو شيءٌ ليَخْرُجَ مُخُّه: قد نُكِتَ، فهو مَنْكُوتٌ. وكُلُّ نَقْط في شيء خالف لَوْنَه: نَكْتٌ. ونَكَتَ في العلم، بموافقة فلان، أَو مُخالفة فلان: أَشار؛ ومنه قول بعض العلماء في قول أَبي الحسن الأَخفش: قد نَكَتَ فيه، بخلاف الخليل.
والنُّكْتَة: كالنُّقْطَة. وفي حديث الجمعة: فإِذا فيها نُكْتة سَوْداء أَي أَثرقليل كالنُّقْطة، شِبْهُ الوَسَخ في المرآة والسيف ونحوهما. والنُّكْتةُ: شِبْهُ وَقْرة في العين. والنُّكْتة أَيضاً: شِبْه وسَخٍ في المِرْآة، ونُقْطَةٌ سوداءُ في شيء صافٍ.
والظَّلِفَةُ المُنْتَكِتَة: هي طَرَفُ الحِنْوِ من القَتب والإِكافِ إِذا كانتْ قصيرة فنَكَتَتْ جَنْبَ البعير إِذا عَقَرَتْه. ورُطَبَةٌ مُنَكِّتَةٌ إِذا بدا فيها الإِرْطاب.

##### Türkçe

الليث: **النَّكْتُ**: bir çubukla yerde **تَنْكُتَ** etmen, böylece onun ucuyla onda iz bırakmandır. Ve hadiste: “Bir çubukla **يَنْكُتُ** etmeye başladı” yani onun ucuyla yere vurur. ابن سيده: **النَّكْتُ**: bir ağaçla yahut bir parmakla yere vurmandır. Ve hadiste: “O **يَنْكُتُ** ederken birden uyandı”; yani düşünür ve kendi kendine konuşur; aslı, çakıl taşlarıyla **النَّكْتِ** etmektendir. Ve çubukla yeri **نَكَتَ** etti: o, ucuyla onda iz bırakmandır; kederli düşünenin fiili. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: “Mescide girdim, bir de baktım ki insanlar çakıl taşlarıyla **يَنْكُتُونَ** ediyorlar” yani onunla yere vuruyorlar. Ve **النَّاكتُ**: devenin dirseğinin kendi yanında yarık açmasıdır. العَدَبَّس الكنانيُّ: **النَّاكتُ**: dirseğin, yana düşecek kadar eğrilmesi, böylece onu delmesidir. ابن الأَعرابي dedi: onda iz bıraktığında ona “**ناكتٌ**” denir; onda yarık açtığında ona “**حازٌّ**” denir. الليث: deveyle ilgili **الناكِتُ**, **الناحِز** gibidir; o, dirseğinin, göğüs kemiğinin kenarını **يَنْكُتَ** etmesidir; “onda **ناكتٌ** vardır” dersin.

وقال غيره: **النَّكَّاتُ**: insanlara saplayan (mızraklayan)dır; **النَّزَّاك** ve **النَّكَّازِ** gibi.

و**النَّكِيتُ**: kendisinde saplama bulunan (saplanmış olan)dır. الأَصمعي: “Ona sapladı da onu **نَكَتَه** etti” der; onu başı üzerine attığında. Ve inşad etti:
مُنْتَكِتُ الرأْسِ، فيه جائفةٌ
جَيَّاشةٌ، لا تَرُدُّها الفُتُلُ
الجوهري: “Ona sapladı da onu **نَكَتَه** etti” denir; yani onu başı üzerine attı da o da **انْتَكَتَ** etti. Ve at **يَنْكُتُ** ederek geçti; o, yerden sıçramasıdır. Ebû Hureyre’nin hadisinde: “Sonra mutlaka seninle yeri **لأَنْكُتَنَّ**” yani seni başın üzerine atacağım. İbn Mes‘ûd’un hadisinde: bir serçe onun başına pisledi de o, onu eliyle **نَكَتَه** etti; yani onu başından yere attı. Ve içinde ilik bulunan pişmiş kemiğe denir ki, iliği çıksın diye ucuyla bir ekmek yahut bir şey vurulur: “**نُكِتَ** edilmiştir”; o da **مَنْكُوتٌ**tur. Ve bir şeyde rengiyle aykırı olan her nokta: **نَكْتٌ**tur. Ve ilimde, falanın muvafakatiyle yahut falanın muhalefetiyle **نَكَتَ** etti: işaret etti; bundan, بعض العلماء’in, Ebû’l-Hasen el-Ahfeş’in sözü hakkında: “Onda **نَكَتَ** etti”, Halîl’e muhalif olarak, sözü vardır.

و**النُّكْتَة**: **النُّقْطَة** gibidir. Ve cuma hadisinde: “Onda siyah bir **نُكْتة** varsa” yani **النُّقْطَة** gibi az bir iz; aynada ve kılıçta ve benzerlerinde kir benzeri. Ve **النُّكْتةُ**: gözde bir çukurumsu şey gibidir. Ve **النُّكْتة** ayrıca: aynada kir benzeri; ve berrak bir şeyde siyah bir nokta.

و**الظَّلِفَةُ المُنْتَكِتَة**: o, **القَتب** ve **الإِكافِ**’tan **الحِنْوِ**’nun ucudur; kısa olduğunda, onu yaraladığında devenin yanını **نَكَتَتْ** eder. Ve **رُطَبَةٌ مُنَكِّتَةٌ**: onda **الإِرْطاب** göründüğünde.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النكت: أن تضرب في الأرض بقضيب فيؤثر  بطرفه  فيها  وفي الحديث:  فجعل ينكت بقضيب  . وفي المحكم: النكت: قرعك الأرض بعود أو بإصبع، وفي الحديث:  بينا هو ينكت إذ انتبه  أي يفكر ويحدث نفسه، وأصله من النكت بالحصى، ونكت الأرض بالقضيب، وهو أن يؤثر فيها بطرفه فعل المفكر المهموم. وفي حديث عمر رضي الله عنه  دخلت المسجد فإذا الناس ينكتون بالحصى  أي يضربون به الأرض. مر الفرس ينكت، وهو  أن ينبو الفرس  عن الأرض في عدوه.  والناكت:  أن يحز مرفق البعير في جنبه. وفي الصحاح: قال العدبس الكناني الناكت:  أن ينحرف مرفق البعير حتى يقع على  وفي نسخة. في  الجنب فيخرقه  ، هكذا في النسخ ومثله في الصحاح، وفي غيرها: فيحز فيه، ومثله في غير ديوان وعن ابن الأعرابي قال: إذا كان أثر فيه قيل: به ناكت، فإذا حز فيه قيل: به حاز. وعن الليث: الناكت بالبعير الناحز، وهو أن ينكت مرفقه حرف كركرته، فتقول: به ناكت. ويقربه عبارة الأساس. في العين نكتة: بياض أو حمرة.  النكتة، بالضم  هي  النقطة  ونقل شيخنا عن الفناري في حاشية التلويح: النكتة هي اللطيفة المؤثرة في القلب، من النكت، كالنقطة من النقط، وتطلق على المسائل الحاصلة بالنقل المؤثرة في القلب، التي يقاربها نكت الأرض غالبا بنحو الإصبع.  ج نكات، كبرام  في برمة، وهو قليل شاذ، كما صرح به ابن مالك، وابن هشام، وغير واحد، وحكى بعض فيها الضم، قال الفيومي: وهو عامي، وقال الشهاب في شرح الشفاء: وسمع فيه أيضا نكات، بالضم، قال: وقيل: ألفه للإشباع، قال شيخنا: قلت: فيدخل في باب رخال، ويزاد على أفراده، وقالوا في جمعها: نكت أيضا على القياس كغرفة وغرف، نقلها غير واحد وإن أغفلها المصنف. قلت: وفي الأساس: ومن المجاز: جاء بنكتة، ونكت في كلامه، و  قد نكت  في قوله. في حديث الجمعة  فإذا فيها نكتة سوداء  ، أي أثر قليل، كالنقطة  شبه الوسخ في المرآة  والسيف ونحوهما، وكل نقط في شيء خالف لونه: نكت. والنكتة أيضا: شبه وقرة في العين. من المجاز: رجل منكت ونكات، وزيد نكات في الأعراض.  النكات: الطعان في الناس  مثل النكاز والنزاك. قال الأصمعي: طعنه ف  نكته  إذا  ألقاه على رأسه  ، وقال الجوهري: يقال: طعنه فنكته، أي ألقاه على رأسه  فانتكت  هو، وفي حديث أبي هريرة  ثم لأنكتن بك الأرض  أي أطرحك على رأسك. وفي حديث ابن مسعود  أنه ذرق على رأسه عصفور فنكته بيده  ، أي رماه عن رأسه إلى الأرض.  ورطبة منكتة، كمحدثة  ، إذا  بدا فيها الإرطاب  ومما يستدرك عليه: النكيت: المطعون فيه. ويقال للعظم المطبوخ فيه المخ، فيضرب بطرفه رغيف أو شيء ليخرج مخه: قد نكت، فهو منكوت. ونكت في العلم بموافقة فلان  أو مخالفة فلان  أشار، ومنه قول بعض العلماء- في قول أبي الحسن الأخفش-: قد نكت فيه بخلاف الخليل. والظلفة المنتكتة هي طرف الحنو من القتب والإكاف إذا كانت قصيرة فنكتت جنب البعير إذا عقرته. ونكت العظم، إذا أخرج مخه، رواه أبو تراب عن أبي العميثل، وقد تقدم في نقت. ونكت كنانته: نثرها.

##### Türkçe

**النكت**: Yere bir çubukla vurmandır; böylece onun ucu ile onda iz bırakır. Hadiste: “Derken bir çubukla **ينكت** etmeye başladı.”

**وفي المحكم**: **النكت**: Yere bir değnekle yahut bir parmakla vurmandır. Hadiste: “O **ينكت** ederken birden uyandı”; yani düşünür ve kendi kendine konuşur. Aslı, çakıl taşlarıyla **النكت**tendir; ve yere çubukla **نكت** etmektir; o da, kederli düşünenin fiili gibi, onun ucu ile onda iz bırakmandır.

Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Mescide girdim; bir de baktım ki insanlar çakıl taşlarıyla **ينكتون** ediyorlar”; yani onunla yere vuruyorlar.

At geçti, **ينكت** ediyor; o, atın koşusunda yerden sekmesidir.

**والناكت**: Devenin dirseğinin böğründe yarık açmasıdır.

**وفي الصحاح**: el-‘Adbes el-Kinânî dedi: **الناكت**: Devenin dirseğinin eğrilip … üzerine düşmesidir. Ve bir nüshada: böğürde, onu deler; nüshalarda böyle, ve benzeri **الصحاح**’ta da böyledir. Diğerlerinde ise: onda yarık açar; ve benzeri, divan dışındaki (nüshalarda) da böyledir. İbnü’l-A‘râbî’den: “Eğer onda iz olursa: onda **ناكت** var denir; eğer onda yarık açarsa: onda **حاز** var denir.”

el-Leys’ten: Deveyle **الناكت** olan **الناحز**dır; o da, dirseğini hörgücünün kenarına **ينكت** etmesidir; böylece: onda **ناكت** var dersin. Ve onu, **الأساس**’ın ibaresi yaklaştırır.

**في العين**: **نكتة**: beyazlık yahut kızıllık.

**النكتة** (ötre ile): **النقطة**dır. Şeyhimiz, et-Telvîh hâşiyesinde el-Fenârî’den nakletti: **النكتة**, kalpte etkileyen latîfedir; **النكت**ten, **النقطة**nın **النقط**tan olduğu gibi. Ve nakille elde edilen, kalpte etkileyen meseleler için de kullanılır; ki onu, çoğunlukla parmak gibi bir şeyle yerin **نكت** edilmesi yaklaştırır.

Çoğulu: **نكات**; **برام** gibi, **برمة**’de; ve o az, şâzdir; İbn Mâlik’in, İbn Hişâm’ın ve birden fazlasının açıkça belirttiği gibi. Bazısı onda ötreyi hikâye etti. el-Feyyûmî dedi: o avâmîdir. eş-Şihâb, eş-Şifâ şerhinde dedi: onda ayrıca **نكات** (ötre ile) de işitildi. Dedi: ve denildi ki, elif’i işbâ‘ içindir. Şeyhimiz dedi: Dedim ki: böylece **رخال** bâbına girer ve fertlerine eklenir. Ve onun cem‘inde dediler ki: kıyasa göre **نكت** de (vardır); **غرفة** ve **غرف** gibi; onu birden fazlası nakletti, musannif onu ihmal etmiş olsa da.

Dedim ki: **الأساس**’ta: Mecazdan: “Bir **نكتة** ile geldi”; ve sözünde **نكت** etti; ve sözünde **قد نكت** etti.

Cuma hadîsinde: “Orada siyah bir **نكتة** varsa”; yani az bir iz; **النقطة** gibi; aynada, kılıçta ve benzerlerinde kir benzeri. Ve bir şeydeki her **نقط** onun rengine muhalif olursa: **نكت**tir.

**والنكتة** ayrıca: gözdeki bir ağırlık benzeridir.

Mecazdan: **رجل منكت ونكات**; ve Zeyd, ırzlar hakkında **نكات**tır.

**النكات**: İnsanlara dil uzatan/ayıplayan; **النكاز** ve **النزاك** gibi. el-Asma‘î dedi: “Ona sapladı da onu **نكته**”; yani onu başı üzerine düşürdü. el-Cevherî dedi: “Ona sapladı da onu **نكته** denir”; yani onu başı üzerine düşürdü; böylece o **فانتكت** oldu. Ebû Hureyre hadîsinde: “Sonra seni mutlaka yere **لأنكتن**”; yani seni başın üzerine atarım. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Bir serçe onun başına pisledi de onu eliyle **نكته**”; yani onu başından yere attı.

**ورطبة منكتة** ( **محدثة** gibi): onda **الإرطاب** belirdiği zaman.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **النكيت**: kendisinde ayıp bulunan/ta‘na uğratılan.

Ve içinde ilik bulunan pişmiş kemiğe denir ki, iliğini çıkarmak için ucu ile bir ekmeğe yahut bir şeye vurulur: “**قد نكت**”; o hâlde o **منكوت**tur.

Ve ilimde, falanın muvafakati yahut falanın muhalefetiyle **نكت** etti: işaret etti. Ondandır ki bazı âlimlerin sözü—Ebû’l-Hasen el-Ahfeş’in sözü hakkında—: “Onda, Halîl’e muhalefetle **قد نكت** etti.”

**والظلفة المنتكتة**: **القتب** ve **الإكاف**tan **الحنو**nun ucu; kısa olduğu zaman; böylece, onu yaraladığı zaman devenin böğrünü **نكتت** eder.

Ve kemiği **نكت** etti: iliğini çıkardı; Ebû Turâb, Ebû’l-‘Umeysil’den rivayet etti; ve **نقت**’te geçti.

Ve **نكت** etti, sadağını (**كنانته**) : onu saçtı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَكَتَ
1 نَكَتَ ذ , aor. نَكُتَ , inf. n. نَكْتٌ, (or نَكَتَ الأَرْضَ بِقَضِيبٍ, [&c.,] TA.) He struck the ground with a stick, (S, M, K,) or with his finger, (M,) so that it made a mark, or marks, upon it, (S, K,) with its extremity; an action of one reflecting, or meditating, and anxious. (TA.) [Thus our Saviour seems to have done in the case of the woman taken in adultery: see S. John viii. 6 and 8.] ― -b2- Also, He struck the ground with pebbles. (TA.) ― -b3- Hence, (tropical:) He reflected, or meditated, and talked to himself (TA, from a trad.) ― -b4- نَكَتَ, aor. نَكُتَ , (S, K,) inf. n. نَكْتٌ, (K,) He (a horse) bounded (نَبَا, S, K) from the ground, (S,) in running. (TA.) ― -b5- نَكَتَهُ He threw it down upon the ground. (TA.) ― -b6- نَكَتَ كِتَابَتَهُ He scattered the contents of his quiver. (TA.) See نكب.] ― -b7- طَعَنَهُ فَنَكَتَهٌ He thrust him, or pierced him, and threw him down upon his head. (As, S, K. *) ― -b8- نُكِتَ It (a cooked bone, containing marrow,) was struck with the edge of a cake of bread, or with some other thing, to cause the marrow to fall out. (TA.) نُكِتَ العَظْمُ The marrow to the bone was taken out, or extracted. (Aboo-'Ameythel.) Mentioned in art. بقت, q. v. (TA.) -A2- نَكَتَ فِى كَلاَمِهِ and فِى قَوْلَهِ, [aor, ?? inf. n. نَكْتٌ? (in the TA, the verb is written without the syll points, but the form commonly known in the present day, and occurring in many late works, is ↓ نكّت, inf. n. نَنْكِيتٌ; (tropical:) He made use of nice, or subtile, sayings, ?? sions, such as are termed نُكَت, pl. of نُكْتَة)] (A.) ― -b2- نَكَتُ فِى العِلْمِ بِمُوَافقَهِ فُلَانٍ أَوْ مُخَالَفَةِ فُلَانِ He alluded (أَشَارَ) (with respect to science, to the agreement of such a one, or the di?? ment of such a one]. (L)

نكّت الرُّطَبُ
2 نكّت الرُّطَبُ ذ , inf. n. تَنْكِيتٌ, The dates began to ripen [and to become speckled]. (Msb.) ― -b2- See 1.

انتكت
8 انتكت ذ He was thrown down upon his head; or fell down upon his head, having been thrust, or pierced. (S, K *)

نَكْتٌ
نَكْتٌ ذ : see نُكْيَةٌ.

نُكَتَةٌ
نُكَتَةٌ ذ A point; a dot; a speck; a minute spot; i. q. نُقْطَةٌ: (S, K:) pl. نُكَتٌ, (Msb, &c) agreeably with analogy, (TA,) and نِكَاتٌ, (K,) deviating from analogy, and, accord. to some, نُكَاتٌ, in which the ا is said to be added لِلْاِشْبَاعِ, or to render the sound of the fet-hah full, like رُخَالٌ (TA:) the last of these pls. has been heard [from the classical Arabs]; (Esh-Shihلb, in the Expos. of the Shifà;) or it is vulgar. (Msb.) ― -b2- نُكْتَةٌ [A small spot, or mark,] resembling dirt upon a mirror: (K:) نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ A small [black] mark, like a spot, or dot, resembling dirt upon a mirror or a sword or the like (L, from a trad.) ― -b3- نُكْتَةٌ [A spot in the eye;] what resembles a وَقْرَة in the eye. (L.) ― -b4- [↓ نَكْتٌ seems to be a quasi-pl. of نُكْتَةٌ, like as نَقْطٌ is said to be (by some persons in the present day) of نُقْطَةٌ, and to signify Any small spots, or specks, in a thing, differing therefrom in colour. Such I suppose to be meant by the words in the L, كلّ نَقْطٍ فى شىء خالف لونه نَكْتٌ.] -A2- نُكْتَةٌ (tropical:) A nice, subtile, subtilely excogitated, quaint, facetious, or witty, saying, expression, or allusion, (لَطِيفَة) that makes an impression upon the heart; from النَّكْتُ [the striking the ground with a stick &c., so as to make a mark, or marks, upon it with its extremity]: also, a question educed by reflection, [بِالتَّفَكُّرِ, as the passage here translated is given in the Kull, p. 362, but in the TA بالنقل, which is an evident mistake, as might be shown by many authorities,] which makes an impression upon the heart, on hearing or considering which one generally makes marks upon the ground with the finger or the like: (El-Fenلree's Expos. of the Telweeh:) a nice, or subtile, saying, expression, or allusion, that requires one to reflect, and [induces one] to make marks upon the ground with a stick or the like: (from a scholium quoted by De Sacy, Anthol. Gr. Ar., 303:) [a nice, subtile, abstruse, or mystical, point, or allusion: the point of a saying or sentence, especially one that is difficult to be understood: a conceit expressed in words difficult to be understood: a quaint conceit: a point of wit: a facetious saying or allusion: pl., generally, نُكَتٌ]. ― -b2- جَاءَ بِنُكْتَهٍ (tropical:) [He uttered a nice, or subtile, saying, expression, or allusion, &c.]. (A.)

نَكِيتٌ
نَكِيتٌ ذ Spoken against; having his reputation wounded. (TA.)

نَكَّاتٌ
نَكَّاتٌ ذ (and ↓ مُنَكِّتٌ TA) (tropical:) One who speaks much, or frequently, against others; who wounds the reputations of others, much, or frequently. (K.) ― -b2- زَيْدٌ نَكَّاتٌ فِى الأَعْرَاضِ Zeyd is one who wounds the reputations of others much, or frequently. (TA.)

نَاكِتٌ
نَاكِتٌ ذ A distortion in a camel's elbow, so that it lacerates his side: (El-'Adebbes El-Kinلnee, S, K:) or the cutting of a camel's side by his elbow: (L:) or [that fault in a camel] when his elbow makes a mark, or marks, upon his side: in this case you say, بِهِ ناكتٌ: but when it makes an incision, or incisions, in his side, you say بِهِ حَازٌّ: (IAar) or ناكت is similar to نَاحِزٌ, i. e. the elbow's striking, and making a mark, or marks, upon the edge of the callous lump beneath his breast; in the case of which you say به ناكت: (Lth:) and nearly the same is said in the A. (TA.)

مَنْكُوتٌ
مَنْكُوتٌ ذ A cooked bone, containing marrow, that is struck with the edge of a cake of bread, or with some other thing, to cause the marrow to fall out. (TA.)

مُنَكِّتٌ
مُنَكِّتٌ ذ : see نَكَّاتٌ. ― -b2- رُطَبَةٌ مُنَكِّتَةٌ, A date beginning to ripen [and to become speckled]. (S, K.)

ظَلَفَةٌ مَنْتَكِتَةٌ
ظَلَفَةٌ مَنْتَكِتَةٌ ذ The extremity of the curved piece of wood termed حِنْو in the kind of saddle called قَتَب, and in that called اِكَاف, when it is short, and wounds the side of the camel. (TA.)

##### Türkçe

**نَكَتَ**
1 **نَكَتَ** ذ , muzâri‘ **نَكُتَ** , mastar ismi **نَكْتٌ**, (veya **نَكَتَ الأَرْضَ بِقَضِيبٍ**, [vb.,] TA.) O, yer(i) bir değnekle, (S, M, K,) yahut parmağıyla, (M,) onun üzerinde bir iz, yahut izler, meydana gelecek şekilde, (S, K,) onun ucu ile vurdu; düşünen yahut tefekkür eden ve kaygılı olanın fiili. (TA.) [Böylece Kurtarıcımızın, zina hâlinde yakalanan kadın hakkında yaptığı görülür: bk. S. John viii. 6 ve 8.] ― -b2- Ayrıca, o, yeri çakıl taşlarıyla vurdu. (TA.) ― -b3- Bundan dolayı, (mecazen:) o, düşündü yahut tefekkür etti ve kendi kendine konuştu (TA, bir rivayetten). ― -b4- **نَكَتَ**, muzâri‘ **نَكُتَ** , (S, K,) mastar ismi **نَكْتٌ**, (K,) o (bir at) koşarken yerden sıçradı (**نَبَا**, S, K). (TA.) ― -b5- **نَكَتَهُ** Onu yere attı. (TA.) ― -b6- **نَكَتَ كِتَابَتَهُ** O, sadakının içindekileri saçtı. (TA.) Bk. **نكب**.] ― -b7- **طَعَنَهُ فَنَكَتَهٌ** Ona mızrakladı yahut deldi ve onu başı üzerine yere attı. (As, S, K. *) ― -b8- **نُكِتَ** O (içinde ilik bulunan pişmiş bir kemik), iliğin düşmesi için, bir ekmek yufkasının kenarıyla yahut başka bir şeyle vuruldu. (TA.) **نُكِتَ العَظْمُ** Kemikteki ilik çıkarıldı yahut söküldü. (Aboo-'Ameythel.) **بقت** maddesinde zikredilmiştir, bk. o. (TA.) -A2- **نَكَتَ فِى كَلاَمِهِ** ve **فِى قَوْلَهِ**, [muzâri‘ ?? mastar ismi **نَكْتٌ**? (TA’da fiil harekesiz yazılmıştır; fakat günümüzde yaygın olarak bilinen şekil ve birçok geç eserde geçen şekil ↓ **نكّت**, mastar ismi **نَنْكِيتٌ**; (mecazen:) o, **نُكَت** diye adlandırılan, **نُكْتَة**’nin çoğulu olan, ince yahut latif sözler, ?? sions kullandı)] (A.) ― -b2- **نَكَتُ فِى العِلْمِ بِمُوَافقَهِ فُلَانٍ أَوْ مُخَالَفَةِ فُلَانِ** O, (ilim hakkında) falanın muvafakatine yahut falanın muhalefetine işaret etti (**أَشَارَ**). (L)

**نكّت الرُّطَبُ**
2 **نكّت الرُّطَبُ** ذ , mastar ismi **تَنْكِيتٌ**, Hurma(lar) olgunlaşmaya [ve beneklenmeye] başladı. (Msb.) ― -b2- 1’e bk.

**انتكت**
8 **انتكت** ذ O, başı üzerine yere atıldı; yahut, mızraklanmış yahut delinmiş olarak başı üzerine düştü. (S, K *)

**نَكْتٌ**
**نَكْتٌ** ذ : **نُكْيَةٌ**’ye bk.

**نُكَتَةٌ**
**نُكَتَةٌ** ذ Bir nokta; bir benek; bir leke; küçük bir nokta; **نُقْطَةٌ** ile aynı: (S, K:) çoğulu **نُكَتٌ**, (Msb, vb.) kıyasa uygun olarak, (TA,) ve **نِكَاتٌ**, (K,) kıyastan saparak; ve bazılarına göre **نُكَاتٌ**, bunda **ا**’nın **لِلْاِشْبَاعِ** için, yahut fetha sesini dolgun kılmak için, **رُخَالٌ** gibi, eklendiği söylenir (TA:); bu çoğulların sonuncusu [fasih Araplardan] işitilmiştir; (Esh-Shihلb, Şifâ’nın şerhinde;) yahut o avamîdir. (Msb.) ― -b2- **نُكْتَةٌ** [Bir küçük leke yahut iz,] aynanın üzerindeki kir gibi: (K:) **نُكْتَةٌ سَوْدَاءُ** Ayna yahut kılıç yahut benzeri üzerinde kir gibi görünen, leke yahut nokta gibi, küçük [siyah] bir iz (L, bir rivayetten). ― -b3- **نُكْتَةٌ** [Gözde bir leke;] gözde bir **وَقْرَة**’ye benzeyen şey. (L.) ― -b4- [↓ **نَكْتٌ**, **نُكْتَةٌ**’nin, tıpkı **نَقْطٌ**’un (günümüzde bazı kimselerce) **نُقْطَةٌ**’nin olduğu söylenmesi gibi, bir nevi çoğulu gibidir; ve bir şeyde, ondan renkçe farklı olan herhangi küçük lekeler yahut benekler anlamına gelir. L’deki şu sözlerle kastedilenin bu olduğunu sanırım: **كلّ نَقْطٍ فى شىء خالف لونه نَكْتٌ**.] -A2- **نُكْتَةٌ** (mecazen:) kalbe tesir eden, ince, latif, incece tasarlanmış, garip, şakacı yahut nükteli bir söz, ifade yahut ima (**لَطِيفَة**); **النَّكْتُ**’ten [yani bir değnek vb. ile yere vurup ucu ile onda bir iz yahut izler meydana getirmekten]: ayrıca, tefekkürle çıkarılan bir soru, [**بِالتَّفَكُّرِ**, burada tercüme edilen ibare Kull’da, s. 362’de böyle verilmiştir; fakat TA’da **بالنقل** olup bu açık bir hatadır, nitekim birçok delille gösterilebilir,] işitildiğinde yahut düşünüldüğünde genellikle parmakla yahut benzeriyle yerde izler yapmaya sevk eden, kalbe tesir eden: (El-Fenلree’nin Telvîh şerhi:) tefekkürü gerektiren ve [kişiyi] bir değnek yahut benzeriyle yerde izler yapmaya sevk eden ince yahut latif bir söz, ifade yahut ima: (De Sacy’nin naklettiği bir haşiyeden, Anthol. Gr. Ar., 303:) [ince, latif, kapalı yahut mistik bir nokta yahut ima: bir sözün yahut cümlenin, özellikle anlaşılması güç olan, can alıcı noktası: anlaşılması güç sözlerle ifade edilmiş bir hayal: garip bir hayal: bir zekâ nüktesi: şakacı bir söz yahut ima: çoğulu genellikle **نُكَتٌ**]. ― -b2- **جَاءَ بِنُكْتَهٍ** (mecazen:) [O, ince yahut latif bir söz, ifade yahut ima, vb. söyledi]. (A.)

**نَكِيتٌ**
**نَكِيتٌ** ذ Aleyhinde konuşulmuş; şöhreti yaralanmış. (TA.)

**نَكَّاتٌ**
**نَكَّاتٌ** ذ (ve ↓ **مُنَكِّتٌ** TA) (mecazen:) başkaları aleyhinde çok yahut sık konuşan; başkalarının şöhretlerini çok yahut sık yaralayan kimse. (K.) ― -b2- **زَيْدٌ نَكَّاتٌ فِى الأَعْرَاضِ** Zeyd, başkalarının şöhretlerini çok yahut sık yaralayan kimsedir. (TA.)

**نَاكِتٌ**
**نَاكِتٌ** ذ Devenin dirseğinde bir eğrilik; öyle ki böğrünü yırtar: (El-'Adebbes El-Kinلnee, S, K:) yahut devenin böğrünün dirseği tarafından kesilmesi: (L:) yahut [devede o kusur] ki dirseği böğrü üzerinde bir iz yahut izler yapar: bu durumda **بِهِ ناكتٌ** dersin; fakat böğründe bir yarık yahut yarıklar yaptığında **بِهِ حَازٌّ** dersin: (IAar) yahut **ناكت**, **نَاحِزٌ**’e benzer; yani dirseğin vurması ve göğsünün altındaki nasırlı yumrunun kenarı üzerinde bir iz yahut izler yapması; bu durumda **به ناكت** dersin: (Lth:) ve A’da da buna yakın bir şey söylenmiştir. (TA.)

**مَنْكُوتٌ**
**مَنْكُوتٌ** ذ İçinde ilik bulunan, iliğin düşmesi için bir ekmek yufkasının kenarıyla yahut başka bir şeyle vurulan pişmiş kemik. (TA.)

**مُنَكِّتٌ**
**مُنَكِّتٌ** ذ : **نَكَّاتٌ**’a bk. ― -b2- **رُطَبَةٌ مُنَكِّتَةٌ**, Olgunlaşmaya [ve beneklenmeye] başlayan bir hurma. (S, K.)

**ظَلَفَةٌ مَنْتَكِتَةٌ**
**ظَلَفَةٌ مَنْتَكِتَةٌ** ذ **قَتَب** denilen eyer türünde ve **اِكَاف** denilen eyer türünde, **حِنْو** diye adlandırılan eğri tahta parçasının ucu; kısa olduğunda ve devenin böğrünü yaraladığında. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَكَتَ
نَكَتَ U ( n. ac. نَكْت 1 )
a.  [ acc. &  Bi ], Made marks in the ground.

b.  Threw down, pitched over, capsized.

c.  Leapt high ( horse ).

d.  [ coll. ], Emptied out.

e.  [ pass. ], Was emptied ( bone ).

f.  see II (b) .

نَكَّتَ
نَكَّتَ II
a.  [ 'Ala ] [ coll. ], Criticised; cavilled at.

b.  [ Fī ], Was witty, facetious.

c.  Began to ripen ( dates ).

اِنْتَكَتَ
اِنْتَكَتَ VIII ,
a.  Was thrown or fell on his head.

نَكْت
نَكْت 1 ,
a.  Spots, specks.

نُكْتَة
نُكْتَة 3t , ( pl. نُكَت 9 ,  نِكَاْت 23 ),
a.  Dot; spot, speck.

b.  Witticism, facetious saying; apophthegm; quaint conceit; delicate or equivocal allusion.

c.  [ coll. ], Eccentric person; original; facetious; buffoon, merry-andrew.

نَكِيْت
نَكِيْت 25 ,
a.  Maligned.

نَكَّاْت
نَكَّاْت 28 ,
a.  Detractor, maligner.

نَكَّتَ
N. Ag. نَكَّتَ II ,
a.  see 28 .

نَكَّتَ
N. Ac. نَكَّتَ II
a.  [ coll. ], Cavilling, carping.

مُنَكِّتَة
مُنَكِّتَة
a.  Ripening ( date ).

##### Türkçe

**نَكَتَ**
**نَكَتَ** U ( n. ac. **نَكْت** 1 )
a.  [ acc. &  Bi ], Yerde izler yaptı.

b.  Aşağı attı, devirdi, ters çevirdi.

c.  Yükseğe sıçradı (at).

d.  [ coll. ], Boşalttı.

e.  [ pass. ], Boşaltıldı (kemik).

f.  II (b)’ye bak.

**نَكَّتَ**
**نَكَّتَ** II
a.  [ 'Ala ] [ coll. ], Eleştirdi; kusur buldu.

b.  [ Fī ], Nükteli, şakacı oldu.

c.  Olgunlaşmaya başladı (hurmalar).

**اِنْتَكَتَ**
**اِنْتَكَتَ** VIII ,
a.  Başının üzerine atıldı veya düştü.

**نَكْت**
**نَكْت** 1 ,
a.  Benekler, noktacıklar.

**نُكْتَة**
**نُكْتَة** 3t , ( pl. **نُكَت** 9 ,  **نِكَاْت** 23 ),
a.  Nokta; benek, noktacık.

b.  Nükte, şakacı söz; vecize; tuhaf ince düşünce; ince veya iki anlamlı ima.

c.  [ coll. ], Tuhaf kimse; orijinal; şakacı; soytarı, maskara.

**نَكِيْت**
**نَكِيْت** 25 ,
a.  Kötülendi.

**نَكَّاْت**
**نَكَّاْت** 28 ,
a.  Kötüleyen, karalayan.

**نَكَّتَ**
N. Ag. **نَكَّتَ** II ,
a.  28’e bak.

**نَكَّتَ**
N. Ac. **نَكَّتَ** II
a.  [ coll. ], Kusur bulma, çekiştirme.

**مُنَكِّتَة**
**مُنَكِّتَة**
a.  Olgunlaşan (hurma).
