# نكت — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%AA/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نكت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AA.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نكت

النكت: أن تضرب في الأرض بقضيب فيؤثر  بطرفه  فيها  وفي الحديث:  فجعل ينكت بقضيب  . وفي المحكم: النكت: قرعك الأرض بعود أو بإصبع، وفي الحديث:  بينا هو ينكت إذ انتبه  أي يفكر ويحدث نفسه، وأصله من النكت بالحصى، ونكت الأرض بالقضيب، وهو أن يؤثر فيها بطرفه فعل المفكر المهموم. وفي حديث عمر رضي الله عنه  دخلت المسجد فإذا الناس ينكتون بالحصى  أي يضربون به الأرض. مر الفرس ينكت، وهو  أن ينبو الفرس  عن الأرض في عدوه.  والناكت:  أن يحز مرفق البعير في جنبه. وفي الصحاح: قال العدبس الكناني الناكت:  أن ينحرف مرفق البعير حتى يقع على  وفي نسخة. في  الجنب فيخرقه  ، هكذا في النسخ ومثله في الصحاح، وفي غيرها: فيحز فيه، ومثله في غير ديوان وعن ابن الأعرابي قال: إذا كان أثر فيه قيل: به ناكت، فإذا حز فيه قيل: به حاز. وعن الليث: الناكت بالبعير الناحز، وهو أن ينكت مرفقه حرف كركرته، فتقول: به ناكت. ويقربه عبارة الأساس. في العين نكتة: بياض أو حمرة.  النكتة، بالضم  هي  النقطة  ونقل شيخنا عن الفناري في حاشية التلويح: النكتة هي اللطيفة المؤثرة في القلب، من النكت، كالنقطة من النقط، وتطلق على المسائل الحاصلة بالنقل المؤثرة في القلب، التي يقاربها نكت الأرض غالبا بنحو الإصبع.  ج نكات، كبرام  في برمة، وهو قليل شاذ، كما صرح به ابن مالك، وابن هشام، وغير واحد، وحكى بعض فيها الضم، قال الفيومي: وهو عامي، وقال الشهاب في شرح الشفاء: وسمع فيه أيضا نكات، بالضم، قال: وقيل: ألفه للإشباع، قال شيخنا: قلت: فيدخل في باب رخال، ويزاد على أفراده، وقالوا في جمعها: نكت أيضا على القياس كغرفة وغرف، نقلها غير واحد وإن أغفلها المصنف. قلت: وفي الأساس: ومن المجاز: جاء بنكتة، ونكت في كلامه، و  قد نكت  في قوله. في حديث الجمعة  فإذا فيها نكتة سوداء  ، أي أثر قليل، كالنقطة  شبه الوسخ في المرآة  والسيف ونحوهما، وكل نقط في شيء خالف لونه: نكت. والنكتة أيضا: شبه وقرة في العين. من المجاز: رجل منكت ونكات، وزيد نكات في الأعراض.  النكات: الطعان في الناس  مثل النكاز والنزاك. قال الأصمعي: طعنه ف  نكته  إذا  ألقاه على رأسه  ، وقال الجوهري: يقال: طعنه فنكته، أي ألقاه على رأسه  فانتكت  هو، وفي حديث أبي هريرة  ثم لأنكتن بك الأرض  أي أطرحك على رأسك. وفي حديث ابن مسعود  أنه ذرق على رأسه عصفور فنكته بيده  ، أي رماه عن رأسه إلى الأرض.  ورطبة منكتة، كمحدثة  ، إذا  بدا فيها الإرطاب  ومما يستدرك عليه: النكيت: المطعون فيه. ويقال للعظم المطبوخ فيه المخ، فيضرب بطرفه رغيف أو شيء ليخرج مخه: قد نكت، فهو منكوت. ونكت في العلم بموافقة فلان  أو مخالفة فلان  أشار، ومنه قول بعض العلماء- في قول أبي الحسن الأخفش-: قد نكت فيه بخلاف الخليل. والظلفة المنتكتة هي طرف الحنو من القتب والإكاف إذا كانت قصيرة فنكتت جنب البعير إذا عقرته. ونكت العظم، إذا أخرج مخه، رواه أبو تراب عن أبي العميثل، وقد تقدم في نقت. ونكت كنانته: نثرها.

### Türkçe

**النكت**: Yere bir çubukla vurmandır; böylece onun ucu ile onda iz bırakır. Hadiste: “Derken bir çubukla **ينكت** etmeye başladı.”

**وفي المحكم**: **النكت**: Yere bir değnekle yahut bir parmakla vurmandır. Hadiste: “O **ينكت** ederken birden uyandı”; yani düşünür ve kendi kendine konuşur. Aslı, çakıl taşlarıyla **النكت**tendir; ve yere çubukla **نكت** etmektir; o da, kederli düşünenin fiili gibi, onun ucu ile onda iz bırakmandır.

Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Mescide girdim; bir de baktım ki insanlar çakıl taşlarıyla **ينكتون** ediyorlar”; yani onunla yere vuruyorlar.

At geçti, **ينكت** ediyor; o, atın koşusunda yerden sekmesidir.

**والناكت**: Devenin dirseğinin böğründe yarık açmasıdır.

**وفي الصحاح**: el-‘Adbes el-Kinânî dedi: **الناكت**: Devenin dirseğinin eğrilip … üzerine düşmesidir. Ve bir nüshada: böğürde, onu deler; nüshalarda böyle, ve benzeri **الصحاح**’ta da böyledir. Diğerlerinde ise: onda yarık açar; ve benzeri, divan dışındaki (nüshalarda) da böyledir. İbnü’l-A‘râbî’den: “Eğer onda iz olursa: onda **ناكت** var denir; eğer onda yarık açarsa: onda **حاز** var denir.”

el-Leys’ten: Deveyle **الناكت** olan **الناحز**dır; o da, dirseğini hörgücünün kenarına **ينكت** etmesidir; böylece: onda **ناكت** var dersin. Ve onu, **الأساس**’ın ibaresi yaklaştırır.

**في العين**: **نكتة**: beyazlık yahut kızıllık.

**النكتة** (ötre ile): **النقطة**dır. Şeyhimiz, et-Telvîh hâşiyesinde el-Fenârî’den nakletti: **النكتة**, kalpte etkileyen latîfedir; **النكت**ten, **النقطة**nın **النقط**tan olduğu gibi. Ve nakille elde edilen, kalpte etkileyen meseleler için de kullanılır; ki onu, çoğunlukla parmak gibi bir şeyle yerin **نكت** edilmesi yaklaştırır.

Çoğulu: **نكات**; **برام** gibi, **برمة**’de; ve o az, şâzdir; İbn Mâlik’in, İbn Hişâm’ın ve birden fazlasının açıkça belirttiği gibi. Bazısı onda ötreyi hikâye etti. el-Feyyûmî dedi: o avâmîdir. eş-Şihâb, eş-Şifâ şerhinde dedi: onda ayrıca **نكات** (ötre ile) de işitildi. Dedi: ve denildi ki, elif’i işbâ‘ içindir. Şeyhimiz dedi: Dedim ki: böylece **رخال** bâbına girer ve fertlerine eklenir. Ve onun cem‘inde dediler ki: kıyasa göre **نكت** de (vardır); **غرفة** ve **غرف** gibi; onu birden fazlası nakletti, musannif onu ihmal etmiş olsa da.

Dedim ki: **الأساس**’ta: Mecazdan: “Bir **نكتة** ile geldi”; ve sözünde **نكت** etti; ve sözünde **قد نكت** etti.

Cuma hadîsinde: “Orada siyah bir **نكتة** varsa”; yani az bir iz; **النقطة** gibi; aynada, kılıçta ve benzerlerinde kir benzeri. Ve bir şeydeki her **نقط** onun rengine muhalif olursa: **نكت**tir.

**والنكتة** ayrıca: gözdeki bir ağırlık benzeridir.

Mecazdan: **رجل منكت ونكات**; ve Zeyd, ırzlar hakkında **نكات**tır.

**النكات**: İnsanlara dil uzatan/ayıplayan; **النكاز** ve **النزاك** gibi. el-Asma‘î dedi: “Ona sapladı da onu **نكته**”; yani onu başı üzerine düşürdü. el-Cevherî dedi: “Ona sapladı da onu **نكته** denir”; yani onu başı üzerine düşürdü; böylece o **فانتكت** oldu. Ebû Hureyre hadîsinde: “Sonra seni mutlaka yere **لأنكتن**”; yani seni başın üzerine atarım. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Bir serçe onun başına pisledi de onu eliyle **نكته**”; yani onu başından yere attı.

**ورطبة منكتة** ( **محدثة** gibi): onda **الإرطاب** belirdiği zaman.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **النكيت**: kendisinde ayıp bulunan/ta‘na uğratılan.

Ve içinde ilik bulunan pişmiş kemiğe denir ki, iliğini çıkarmak için ucu ile bir ekmeğe yahut bir şeye vurulur: “**قد نكت**”; o hâlde o **منكوت**tur.

Ve ilimde, falanın muvafakati yahut falanın muhalefetiyle **نكت** etti: işaret etti. Ondandır ki bazı âlimlerin sözü—Ebû’l-Hasen el-Ahfeş’in sözü hakkında—: “Onda, Halîl’e muhalefetle **قد نكت** etti.”

**والظلفة المنتكتة**: **القتب** ve **الإكاف**tan **الحنو**nun ucu; kısa olduğu zaman; böylece, onu yaraladığı zaman devenin böğrünü **نكتت** eder.

Ve kemiği **نكت** etti: iliğini çıkardı; Ebû Turâb, Ebû’l-‘Umeysil’den rivayet etti; ve **نقت**’te geçti.

Ve **نكت** etti, sadağını (**كنانته**) : onu saçtı.
