# نكث — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%AB/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نكث

النكث بالكسر: أن تنقض أخلاق  الأخبية و  الأكسية  البالية  لتغزل ثانية  ، والاسم منه النكيثة. نكث: اسم. والنكث  والد بشير الشاعر  ، حكاه سيبويه، وأنشد له:
  ولت ودعواها شديد صخبه من المجاز:  نكث العهد  أو البيعة: نقض، ينكثه نكثا، وهو نكاث للعهد. والنكث: نقض ما تعقده وتصلحه من بيعة وغيرها، وفي حديث على كرم الله وجهه: أمرت بقتال الناكثين والقاسطين والمارقين  أراد بالناكثين أهل وقعة الجمل؛ لأنهم كانوا بايعوه ثم نقضوا بيعته، وقاتلوه. ونكث العهد  والحبل ينكثه  ، بالضم،  وينكثه  ، بالكسر:  نقضه فانتكث  : فانتقض، والاسم النكيثة. نكث  السواك  وغيره، ينكثه نكثا: شعثه، فانتكث  تشعث رأسه  ، وكذلك نكث الساف عن أصول الأظفار.  والنكيثة: النفس  ، قال أبو منصور: سميت النفس نكيثة؛ لأن تكاليف ما هي مضطرة إليه تنكث قواها، والكبر يفنيها، فهي منكوثة القوى بالنصب والفناء، وأدخلت الهاء في النكيثة لأنها اسم. وفي الصحاح: فلان شديد النكيثة، أي النفس. والجمع النكائث، قال أبو نخيلة:
  إذا ذكرنا فالأمور تذكر
  واستوعب النكائث التفكر
  قلنا أمير المؤمنين معذر يقول: استوعب الفكر أنفسنا كلها، وجهد بها. من المجاز: النكيثة:  الخلف  ، يقال: قال فلان قولا لا نكيثة فيه، أي لا خلف. النكيثة  : أقصى المجهود  . وفي الصحاح: بلغت نكيثته، أي جهده، يقال: بلغت نكيثة البعير، أراد: جهد قوته. ونكائث الإبل: قواها، قال الراعى يصف ناقة:
  تمسى إذا العيس أدركنا نكائثهاخرقاء يعتادها الطوفان والزؤد وبلغ فلان نكيثة بعيره، أي أقصى مجهوده في السير. من المجاز: النكيثة:  خطة صعبة ينكث فيها القوم  ، قال طرفة:

  وقربت بالقربى وجدك إنه                      متى يك عقد للنكيثة أشهد يقول: متى ينزل بالحى أمر شديد يبلغ النكيثة، وهي النفس، ويجهدها، فإني أشهده. قال ابن برى: وذكر الوزير المغربي أن النكيثة في بيت طرفة هي النفس. النكيثة:  الطبيعة  . النكيثة:  القوة  .  وحبل  نكث، بالكسر، ونكيث، و  أنكاث  أي  منكوث  قد نكث طرفه، وهو مما جاء منه الواحد على لفظ الجمع، كأنهم جعلوه أجزاء، وكذلك حبل أرمام وأرماث وأحذاق، وبرمة وقدر وجفنة وقدح أعشار، فيها كلها، ورمح أقصاد، وثوب أخلاق وأسمال، وبئر أنشاط، وبلد أخصاب وسباسب. نقله الصاغاني. النكاث،  كغراب: بثر يخرج في أفواه الإبل  كاللكاث، وقد تقدم، وذلك عن اللحياني. النكاثة  بهاء: ما حصل في الفم من تشعيث السواك  . هو أيضا  ما انتكث من طرف حبل  ، نقله الصاغاني.  والمنتكث: المهزول  ، يقالك بعير منتكث، إذا كان سمينا فهزل، قال الشاعر:
  ومنتكث عاللت بالسوط رأسـه                      وقد كفر الليل الخروق المواميا من المجاز:  تناكثوا عهودهم: تناقضوها  . من المجاز أيضا:  انتكث  فلان  من حاجة إلى أخرى  بعد ما طلب، أي  انصرف  إليها.
 ومما يستدرك عليه: وهي تغزل النكث والأنكاث، وفي التنزيل العزيز:  ولا تكونوا كالتي نقضت غزلها من بعد قوة أنكاثا  واحدها نكث، وهو الغزل من الصوف أو الشعر تبرم وتنسج، فإذا أخلقت النسيجة قطعت قطعا صغارا، ونكثت خيوطها المبرومة، وخلطت بالصوف الجديد، ونشبت به، ثم ضربت بالمطارق، وغزلت ثانية واستعملت، والذي ينكثها يقال له نكاث، ومن هذا نكث العهد، وهو نقضه بعد إحكامه، كما تنكث خيوط الصوف المغزول بعد إبرامه، وفي حديث عمر: أنه كان يأخذ النكث والنوى من الطريق فإن مر بدار قوم رمى بهما فيها، وقال: انتفعوا بهذا النكث  وهو بالكسر الخيط الخلق من صوف أو شعر أو وبر، سمى به لأنه ينقض ثم يعاد فتله. والنكيثة: الأمر الجليل. والنكاث، بالضم: أن يشتكى البعير نكفتيه، وهما عظمان ناتئان عند شحمتي أذنيه، هو النكاف.

### Türkçe

**النكث** (kesre ile): çadırların ve eskimiş örtülerin ahlâkını (ipliklerini) bozup sökmen ve ikinci defa eğirmen; bunun adı **النكيثة**’dir. **نكث**: isim. Ve **النكث** şair Beşîr’in babasıdır; bunu Sîbeveyh hikâye etti ve ona ait şu beyti okudu:
  ولت ودعواها شديد صخبه

Mecazdan: **نكث العهد** veya **البيعة**: bozdu; onu **ينكثه** **نكثا** ile bozar; o, ahdi bozan (**نكاث**)tır. Ve **النكث**: biat ve benzerinden bağladığını ve sağlamlaştırdığını bozmandır. Ali’nin (Allah yüzünü keremli kılsın) hadisinde: “**أمرت بقتال الناكثين والقاسطين والمارقين**”; **الناكثين** ile Cemel vak‘asının ehlini kastetti; çünkü onlar ona biat etmişlerdi, sonra biatini bozdular ve onunla savaştılar. Ve **نكث العهد** ve ipi, onu **ينكثه** (damme ile) ve onu **ينكثه** (kesre ile): onu bozdu; böylece **فانتكث**: yani bozuldu; ad **النكيثة**’dir. **نكث السواك** ve başkasını, onu **ينكثه نكثا**: onu dağıttı/saçaklandırdı; böylece **فانتكث تشعث رأسه**: başı dağınık oldu; yine tırnakların köklerinden **الساف**’ı söküp dağıtması da böyledir.

Ve **النكيثة**: nefistir; Ebû Mansûr dedi ki: nefse **نكيثة** denildi; çünkü onun zorunlu olduğu şeylerin yükümlülükleri onun kuvvetlerini bozar; kibir de onu tüketir; böylece o, yıpranma ve yok oluşla kuvvetleri bozulmuş (**منكوثة القوى**) olur; ve **النكيثة**’ye **الهاء** dâhil edildi; çünkü o bir isimdir. Ve **الصحاح**’ta: “Falan **شديد النكيثة**” (yani nefisçe) denir. Çoğulu **النكائث**’tir. Ebû Nuhayla dedi ki:
  إذا ذكرنا فالأمور تذكر
  واستوعب النكائث التفكر
  قلنا أمير المؤمنين معذر

Şöyle der: düşünce nefislerimizin hepsini kuşattı ve onunla (nefislerle) çabaladı. Mecazdan: **النكيثة**: geri dönme/ahde vefasızlık (**الخلف**); “Falan, içinde **نكيثة** olmayan bir söz söyledi” denir; yani geri dönme yok. **النكيثة**: gayretin en uç noktasıdır. Ve **الصحاح**’ta: “Onun **نكيثته**’sine ulaştım”; yani gayretine; “Devenin **نكيثة**’sine ulaştım” denir; muradı: kuvvetinin gayreti. Ve **نكائث الإبل**: onların kuvvetleridir. Er-Râ‘î bir dişi deveyi vasfederek dedi ki:
  تمسى إذا العيس أدركنا نكائثهاخرقاء يعتادها الطوفان والزؤد

Ve falan, devesinin **نكيثة**’sine ulaştı; yani yürüyüşte en uç gayretine. Mecazdan: **النكيثة**: kavmin içinde bozulup dağıldığı zor bir plan/iş (**خطة صعبة ينكث فيها القوم**). Tarafe dedi ki:

  وقربت بالقربى وجدك إنه                      متى يك عقد للنكيثة أشهد

Şöyle der: mahalleye şiddetli bir iş inip **النكيثة**’ye ulaşınca—ki o nefistir—ve onu yorduğunda, ben ona şahit olurum. İbn Berrî dedi ki: vezir el-Mağribî, Tarafe’nin beytindeki **النكيثة**’nin nefis olduğunu zikretti. **النكيثة**: tabiat (**الطبيعة**). **النكيثة**: kuvvet (**القوة**). Ve bir ip **نكث** (kesre ile), ve **نكيث**, ve **أنكاث**; yani ucu bozulmuş (**منكوث**)—ucunu bozmuştur; bu, tekilin cem‘ lafzı üzere geldiği şeylerdendir; sanki onu parçalara ayırmışlardır. Yine **حبل أرمام** ve **أرماث** ve **أحذاق**; ve **برمة** ve **قدر** ve **جفنة** ve **قدح أعشار**—bunların hepsinde; ve **رمح أقصاد**; ve **ثوب أخلاق** ve **أسمال**; ve **بئر أنشاط**; ve **بلد أخصاب** ve **سباسب**. Bunu Sâğânî nakletti.

**النكاث** ( **كغراب** vezninde): develerin ağızlarında çıkan bir çıbandır; **كاللكاث** gibidir; daha önce geçti; bu, el-Lihyânî’dendir. **النكاثة** (هاء ile): misvakın dağınıklığından ağızda meydana gelen şeydir. O, ayrıca ipin ucundan bozulan şeydir (**ما انتكث من طرف حبل**); bunu Sâğânî nakletti. Ve **المنتكث**: zayıflamış olandır; “**بعير منتكث**” denir; semiz iken zayıfladıysa. Şair dedi ki:
  ومنتكث عاللت بالسوط رأسـه                      وقد كفر الليل الخروق المواميا

Mecazdan: “Onlar ahitlerini **تناكثوا**”: onları çelişkili kıldılar/bozdular (**تناقضوها**). Yine mecazdan: “Falan, bir ihtiyaçtan diğerine **انتكث**—talep ettikten sonra”; yani ona yöneldi (**انصرف**).

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “O, **النكث** ve **الأنكاث**’ı eğirir.” Aziz tenzilde: **ولا تكونوا كالتي نقضت غزلها من بعد قوة أنكاثا**; bunun teki **نكث**’tir. O, yün veya kıldan eğrilip bükülen ve dokunan ipliktir; dokuma eskidiğinde küçük parçalara kesilir; bükülmüş iplikleri çözülür (**ونكثت خيوطها المبرومة**); yeni yünle karıştırılır ve ona tutturulur; sonra tokmaklarla dövülür; ikinci defa eğrilir ve kullanılır. Onu bozana **نكاث** denir. Bundan **نكث العهد** gelir; o, onu sağlamlaştırdıktan sonra bozmaktır; tıpkı eğrilmiş yün ipliklerinin bükümünden sonra çözülmesi gibi. Ömer’in hadisinde: yoldan **النكث** ve çekirdekleri (**النوى**) alırdı; bir kavmin evinin yanından geçerse ikisini de içine atardı ve: “Şu **النكث**’ten faydalanın” derdi. O (kesre ile) yün veya kıl yahut deve tüyünden eskimiş ipliktir (**الخيط الخلق**); onunla adlandırıldı; çünkü o çözülür, sonra tekrar bükülür. Ve **النكيثة**: büyük/azametli iş (**الأمر الجليل**). Ve **النكاث** (damme ile): devenin iki **نكفة**’sinden şikâyet etmesidir; onlar, kulaklarının yağlı iki kısmının yanında çıkıntı yapan iki kemiktir; o, **النكاف**’tır.
