# نكد (ن-ك-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Huysuz

- Harfler: ن - ك - د
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَكِدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/siga/%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%90%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فَعِلًا | Huysuz | 1 | 1 | [7:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/ayet/7:58.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (15 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Habes bozuk yemek demektir
2. [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Beled mezarlık demektir
3. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Bitki
4. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
5. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · İyi
6. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sütle dolu memedir
7. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kulak demektir
8. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
9. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Evye kuş yuvası demektir
10. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
11. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نكد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md), [شأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%85.md), [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md), [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) |
| Zıt Kök | [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İstenen veya beklenen verimin büyük bir güçlükle, son derece kıt, bereketsiz ve zahmetle çıkması |
| Çekirdek Özet 2 | Kötü, verimsiz ve bozuk tabiatın hayra direnmesi; ilahi feyiz ve bereketi emmeyip ancak faydasız ve güdük bir ürün vermesi |
| Çekirdek Özet 3 | Verim vermeyen veya verimi eziyete dönüştüren altyapının ıslah edilmedikçe bereket üretemeyeceği ilkesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca ahlaki bir huysuzluk veya geçimsizlik sayarak, ontolojik ve verimsel kısırlık ile bereketsizlik boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نك | Bir şeyin yönünü tersine çevirme, bükme, geri itme, sarsma veya akışı zorlayarak engelleme; nitekim [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) bağı geri çözmeyi, [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md) baş aşağı çevirmeyi, [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md) geri adım atmayı, [نكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8.md) yoldan sapmayı, [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) tanımayıp reddetmeyi ifade eder | د | Kapı, itme, engelleme ve katılık bildiren د harfinin eklenmesiyle çekirdekteki direnç ve geri tepme hareketi; istenen nesnenin, sütün veya ürünün dışarı çıkışının katı bir darlık, cimrilik ve zorlukla gerçekleşmesi anlamında yoğunlaşmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Dışarıya doğru fışkırma, sürme veya hayat verme eğilimindeki potansiyel akış |
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Ortaya çıkmaya çalışan gücü avuç içine alarak tutma, baskılama ve sıkıştırma |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Çıkış yolunu daraltan, geçişi engelleyen veya eşiği zorlaştıran sert direnç noktası |
| نكد | filizin veya akışın sıkıştırılarak kapı eşiğinde engellenmesi ve ancak zorlukla sızabilmesi | İçerideki verim potansiyelinin baskılanıp kapalı tutulması; dışarıya ancak eziyetle, damla damla ve bereketsizce çıkabilmesi hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sütü son derece az olup ancak büyük bir zorluk ve zahmetle sağılabilen deve veya memenin kuruması؛ ناقة نكداء: طفيفة الدر صعبة الحلب |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında cimrilik, verimsizlik ve başa kakılan kıt ikramı yeren beyitte kök isim ve fail sîgasıyla geçmektedir: وأعط ما أعطيته طيباً / لا خير في المنكود والناكد |
| Erken Arapça kullanım | İstenen yardımın geri çevrilmesi veya pek az verilerek muhatabın yüzüstü bırakılması anlamında Sa‘lebe’nin naklettiği şahid: نكدت أبا زبيبة إذ سألنا / ولم ينكد بحاجتنا ضباب |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça نكد kökü, Sami dillerinde genel olarak sertleşme, kuruluk, darlık, sıkıntı ve hoşnutsuzluk doğuran eksiklik ekseninde anlam alanları sergiler. İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle birebir örtüşen yaygın bir kök formu bulunmamakla birlikte, kökün semantik matrisi, kuruluk ve bereketsizlik bildiren köklerle ve Süryanicedeki sertleşme, katılaşma ve huysuzluk bildiren fonetik varyantlarla paralellik taşır. Arapçada kök, somut bedevi tecrübesinde memeden sütün çıkmaması, kuyunun suyunun çekilip ancak çamurlu ve az bir su sızdırması ve toprağın tohumu kurutması gibi doğrudan geçim kaynaklarının tıkanması tecrübesiyle özelleşmiştir. Bu doğrultuda kök, Sami dil ailesi içinde verimsizliğin getirdiği darlık ve hoşnutsuzluğun Arap dilindeki en karakteristik ifadesi haline gelmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin talep edene güçlükle, az ve bereketsiz çıkması | Memenin süt vermemesi, kuyunun kuruması ve toprağın mahsulü tutması gibi somut kısırlık olgularından türemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Sertleşme, katılaşma ve darlık semantik alanı | Bölgesel Sami lehçelerinde zorluk, sertlik ve geçimsizlik bildiren biçimlerle anlam bağı kurar | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda spekülasyondan uzak, doğrulanmış doğrudan kökteş tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نكد | Anlamlı | Güçlükle çıkma, kısırlık, bereketsizlik | İstenen şeyin ancak zahmetle ve kıt verilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [ندك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%83.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiş, müstakil kullanım alanı bildirilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [كند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%AF.md) | Anlamlı | Nimete nankörlük etme, nimeti kesme | İhsanı inkâr etme, hakkı teslim etmeme ve cimrilik yapma | Kardeş kök; Kur'an'da geçer |
| [كدن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D9%86.md) | Anlamlı | Yük hayvanı olma, ağır hareket etme | Ağırlaşma, yavaşlık ve binek hayvanlarında hantallık | Kur'an'da geçmez |
| [دنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%83.md) | Anlamlı | Zayıflık, ahmaklık, düşkünlük | Kişinin görüşünde veya bedeninde oluşan gevşeklik ve güçsüzlük | Kur'an'da geçmez |
| [دكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%83%D9%86.md) | Anlamlı | Siyaha çalan koyu renk, toz rengi | Renkteki koyulaşma, duman ve toprak rengi yoğunluğu | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نكد | Merkez | Güçlük, kısırlık, bereketsiz ürün | Ürünün veya bağışın içsel bir direnç ve darlıkla, ancak eziyetle ve kıt çıkması | Potansiyelin boşa gitmesi ve verimsizlik |
| [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) | Komşu | Zorluk ve meşakkat | [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) işin yapılmasındaki genel zorluğu bildirirken, نكد elde edilen çıktının bereketsiz ve faydasız oluşuna odaklanır | Dışsal şartların çetinliği |
| [شأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%85.md) | Komşu | Uğursuzluk ve talihsizlik | [شأم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%85.md) bereketin kesilip şerrin gelmesi yönünü vurgularken, نكد bizzat gayretin boşa gitmesi ve verimsizlik durumudur | Bereket yoksunluğu ve felaket |
| [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) | Komşu | Cimrilik ve tutumluluk | [بخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D9%84.md) elde olan imkânı iradi olarak vermemeyi ifade ederken, نكد hem iradi hem de tabiat gereği olan kısırlığı ve zorla çıkanı içerir | Varlığı paylaşmaya direnç |
| [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) | Komşu | Kötülük, murdarlık, niteliksizlik | [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) mayadaki ve özdeli bozukluğu anlatır; nitekim نكد bu bozuk mayanın dışa vuran bereketsiz sonucudur | Niteliksel fesat ve kirlilik |
| [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) | Zıt | Temizlik, lezzet, bereket, cömert verim | [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) kolaylıkla, bolca, hoş ve bereketli ürün vermeyi anlatırken, نكد eziyetle çıkan güdük ve faydasız üründür | Özün temizliği ve bol verimlilik |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نكد | İstenenin güçlükle, az ve bereketsiz çıkması | Darlık, cimrilik, verimsiz toprak ve eziyetli maişet anlamlarını kuşatır | Kesin |
| Latince | infecundus, sterilis, aerumnosus | Kısır, verimsiz, zahmetli | Toprağın ve kaynağın kısırlığını karşılar; ancak Arapçadaki ahlaki başa kakma nüansını tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | barren, meager, troublesome, reluctant | Kısır, kıt, eziyetli, gönülsüz çıkan | Verimin azlığını ve zor çıkışını verir; kökün nesneye dönük içsel direncini kısmen taşır | Güçlü |
| Almanca | unfruchtbar, karg, mühselig | Kısır, kıt, meşakkatli | Maddi ve manevi yetersizliği ve güçlükle elde edilen kıtlığı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | stérile, parcimonieux, pénible | Kısır, cimrice, zahmetli | Verimin düşüklüğünü ve meşakkatli oluşunu karşılar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَكِدًا (Hâl olarak) | Kıt, faydasız, güdük, eziyetle ve bereketsiz çıkan ürün | Temiz toprak ile çorak/kötü toprağın yağmur karşısındaki tepkisinin ve vahiy karşısında mümin ile kâfirin kalbi arasındaki farkın beyanı (A'râf [7:58](https://lisan.digital/tr/ayet/7:58.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayet ve fıtrat meselesi | İlahi vahyin (yağmur) her yere inmesine rağmen bazı kalplerin (kötü toprak) inkârda direnerek hidayet ürünü vermemesi tartışması | Kötü istidat ve kabiliyetsizliğin ilahi feyze direnmesi |
| Fıkıh | Nafaka, akit ve zekât hükümleri | Bereketsiz ve zoraki infakın makbuliyeti ile toprağın öşre tabi verim potansiyelinin niteliği | Zorla, gönülsüzce ve faydasız biçimde verilen şeyin değersizliği |
| Tefsir | Temsilî anlatım ve meseller | A'râf suresi 58. ayetteki temiz belde ile habis belde kıyası üzerinden kalplerin ilahi kelamı karşılama kapasitesi | Kötü ve habis tabiatın ancak eziyet ve darlık doğurması |
| Hadis | Ahlaki tutum ve maişet tasviri | Maişetin daralması, geçimsiz insan tipleri ve başa kakılarak verilen sadakanın yerilmesi | Hayırsızlık, geçimsizlik ve bereketsiz darlık |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalp ve niyet zemini | Fıtri direnç ve kısırlık | Vahyin hidayet verimini engelleme | Kalp arındırılmadıkça gelen ilahi mesaj hayat verici meyveye dönüşemez | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve zihniyet | Verimsiz ve kısıtlayıcı zemin | Bilginin üretime ve hikmete dönüşmesini tıkama | Ön yargılı ve bozuk zihni zemin, yüksek verileri ancak faydasız polemiklere dönüştürür | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kurum kültürü | Bereketsiz ve hantal bürokrasi | Toplumsal taleplere karşı direnç üretme | Kamusal taleplere ancak eziyetle, kerhen ve yetersiz karşılık veren idari tıkanıklık | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sermaye verimliliği | Çorak yatırım ve verimsiz sermaye | Katma değer üretmeme ve kaynak israfı | Büyük girdi verilmesine rağmen marjinal çıktının sıfıra yakın ve zahmetli kalması | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yüksek iç direnç (empedans) ve verimsiz termodinamik sistem | Sisteme verilen enerjinin büyük kısmının sürtünme veya dirençle kaybolması ve faydalı iş çıktısının asgari düzeyde kalması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Marjinal faydasızlık ve örgütsel atalet | Bireyin veya kurumun dış uyarıcılara karşı direnç göstererek değişimi ve üretimi engelleyen tutucu huysuzluğu | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir ahlak kusuru, huysuzluk veya geçimsizlik düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece ahlaki bir tavır değil; ontolojik bir altyapı bozukluğunun, fıtri kirliliğin ve girdi-çıktı dengesindeki bereketsiz kısırlığın temsilidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | A'râf [7:58](https://lisan.digital/tr/ayet/7:58.md)'deki meselin ontolojik derinliğini ıskalayarak, meselenin sadece toprağın sertliği veya insanın can sıkıcılığı olduğunu sanmak; hidayet-kabiliyet ilişkisini kuramamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin evrensel ve mutlak rahmet niteliğine rağmen insanlardaki farklı hidayet ve amel çıktılarının kaynağını 'zemin/kabiliyet' farkıyla açıkladığı için anahtar kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi vahyin indirilişini yağmura, kalpleri ise vadilere ve topraklara benzeten mesel ve temsil ayetlerinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sonucun verimsizliğini ilahi mesajın yetersizliğine bağlayan yanılgıyı düzeltir; verimsizliğin ve kısırlığın alıcının kötü tabiatından kaynaklandığını gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun, sütün veya bitkinin son derece zor, kıt, eziyetli ve bereketsiz bir biçimde dışarı çıkması.
- Soyut anlam: Bozuk ve habis bir zeminin yüksek potansiyelli feyiz ve girdileri soğurarak onları faydasız, güdük ve zahmetli bir sonuca dönüştürmesi.
- Sistematik karşılık: Sistemin iç direncinden ötürü yüksek girdi potansiyelinin faydalı işe dönüşemeyip kısırlık ve bereketsizlik üretmesi.
- LaTeX modeli: $$Y = \lim_{R \to \infty} \left( \frac{I}{R} \right) \approx \epsilon$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $I$ sisteme giren yüksek potansiyeli ve feyzi (vahiy veya yağmur girdisi), $R$ zeminin içsel direncini, kabiliyetsizliğini ve mayasındaki bozukluğu (habis zemin), $Y$ ise nihai çıktıyı temsil eder. Zemin direnci ($R$) sonsuza yaklaştıkça, girdinin büyüklüğüne bakılmaksızın ortaya çıkan ürün ($Y$) sıfıra yakın, son derece kıt ve güdük bir değer olan $\epsilon$ düzeyine (neked) indirgenir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Araf 7:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/ayet/7:58.md) — نَكِدًا

وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ

Meal (IK): İyi ve temiz memleketin bitkisi; Rabbının izniyle çıkar. Kötü olandan ise; faydası çok az olandan başkası çıkmaz. Şükreden bir kavim için ayetleri işte böyle yerli yerince açıklarız.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والدال والنون معهما
ك د ن، ك ن د، د ك ن، ن ك د مستعملات كدن: الكَوْدَنُ والكَوْدَنيّ أيضاً: البغل والفيل، قال:
خليلي عوجا من صدور الكوادِن		إلى قصعة فيها عيون الضياون
شبه الثريدة الزريقاء بعيون السنانير لما فيها من الزيت.
والكِدْيَوْنُ: دقاق التراب على وجه الأرض ودقاق السرجين يجلى به الدروع ونحوها. ويقال: يخلط به الزيت فيسمى كديون. قال الضرير: الكديون: دردي الزيت.
وكَدِنَت مشافر الإبل تكْدَن كَدَناً فهي كَدِنةٌ وهو لغة في الكَتَن، وكَتِنَت أصوب.
وامرأة ذات كِدْنةٍ، أي: كثيرة اللحم، وإنها لحسنة الكِدْنة، أي: ذات لحم.
ويقال: الكِدْنة: السنام. وبعير ذو كِدْنة، أي: ضخم السنام، قال الكميت:
لم تغن كِدنتها الإبقار زامـلة		ولا وطاب لبون الحي والعلب
يصف ناقة لم يحمل عليها الإبقار وهي زاملة فيمحق شحمها ولحمها.
كند: الكَنُودُ: الكفور للنعمة، وقوله عز وجل: "إن الإنسان لربه لَكَنُود". يفسر بأنه يأكل وحده، ويضرب عبده، ويمنع رفده.
دكن: الدُّكْنة والدَّكَنُ مصدران للأَدْكَن، وهو لون يضرب إلى الغبرة والسواد، دَكِنَ يَدْكَنُ دَكَناً.
والدُّكَّانُ فعال، وجمعه: دَكاكين. ودَكَّنْتُ دُكّانا، أي: اتخذته.
نكد: النَّكَدُ: اللؤم والشؤم، وكل شيء جر على صاحبه شراً فهو نَكَدٌ، وصاحبه: أَنْكَدُ نَكِدٌ.
ورجال نَكْدَى وَنُكُد.
والنُّكْدُ: قلة العطاء، وألا يهنأه من يعطاه، قال:
وأعط ما أعطيته طـيبـاً		لا خير في المنكود والنّاكدِ

##### Türkçe

**الكاف** ve **الدال** ve **النون** bunlarla birlikte

**ك د ن**، **ك ن د**، **د ك ن**، **ن ك د** kullanımdadır. **كدن**: **الكَوْدَنُ** ve **الكَوْدَنيّ** de: katır ve fil; dedi ki:
خليلي عوجا من صدور الكوادِن		إلى قصعة فيها عيون الضياون
İçinde yağ bulunduğundan, mavi çorbayı kedilerin gözlerine benzetti.

**والكِدْيَوْنُ**: yer yüzündeki ince toprak ve zırhlar ve benzerlerinin parlatıldığı ince gübre. Ve denilir ki: onunla yağ karıştırılır da **كديون** diye adlandırılır. Kör olan dedi ki: **الكديون**: yağın tortusu.

**وكَدِنَت** develerin dudakları **تكْدَن** **كَدَناً**; böylece o **كَدِنةٌ**dur; bu, **الكَتَن** hakkında bir dildir; **وكَتِنَت** daha isabetlidir.

Ve **امرأة ذات كِدْنةٍ**: yani, eti çok; ve şüphesiz o, **لحسنة الكِدْنة**dir; yani, et sahibi.

Ve denilir ki: **الكِدْنة**: hörgüçtür. Ve **بعير ذو كِدْنة**: yani, hörgücü iri; **الكميت** dedi ki:
لم تغن كِدنتها الإبقار زامـلة		ولا وطاب لبون الحي والعلب
Üzerine **الإبقار** yüklenmemiş olduğu hâlde o yük taşıyan iken, yağını ve etini eriten bir dişi deveyi vasfeder.

**كند**: **الكَنُودُ**: nimete karşı nankör. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “إن الإنسان لربه لَكَنُود”. Şöyle tefsir edilir: tek başına yer, kölesini döver ve ihsanını men eder.

**دكن**: **الدُّكْنة** ve **الدَّكَنُ**; **الأَدْكَن** için iki mastardır; o, tozluluğa ve siyahlığa çalan bir renktir. **دَكِنَ يَدْكَنُ دَكَناً**.

Ve **الدُّكَّانُ** “فعال” veznindedir; çoğulu: **دَكاكين**. Ve **دَكَّنْتُ دُكّانا**: yani, onu edindim.

**نكد**: **النَّكَدُ**: alçaklık ve uğursuzluk; sahibine şer çeken her şey **نَكَدٌ**dür; onun sahibi: **أَنْكَدُ نَكِدٌ**.

Ve **رجال نَكْدَى وَنُكُد**.

Ve **النُّكْدُ**: vermenin azlığı ve verilenin onu alan için hoş olmaması. Dedi ki:
وأعط ما أعطيته طـيبـاً		لا خير في المنكود والنّاكدِ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَكِدَ عيشُهم بالكسر يَنْكَدُ نَكَداً: اشتدَّ. ونَكِدَتِ الرَكِيَّةُ: قلَّ ماؤها. ورجلُ نَكِدٌ، أي عَسِرٌ. وقومٌ أنْكادٌ ومَناكيدٌ. وناكَدَهُ فلانٌ، وهما يتَناكَدانِ، إذا تعاسَرا. والأنْكَدُ: المَشْؤومُ. وناقةٌ نَكْداءُ: مِقلاةٌ لا يعيش لها ولدٌ فتكثر ألبانها، لأنَّها لا تُرضع.

##### Türkçe

**نَكِدَ** onların geçimi, kesre ile, **يَنْكَدُ** **نَكَداً**: şiddetlendi. Ve **نَكِدَتِ الرَكِيَّةُ**: suyu azaldı. Ve bir adam **نَكِدٌ**, yani güç (zor). Ve bir kavim **أنْكادٌ** ve **مَناكيدٌ**. Ve falan kimse ona **ناكَدَهُ**, ve ikisi **يتَناكَدانِ**, eğer birbirlerine güçlük çıkarırlarsa. Ve **الأنْكَدُ**: uğursuz olan. Ve bir dişi deve **نَكْداءُ**: yavrusu yaşamayan, böylece sütleri çoğalan; çünkü o emzirmez.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ن
كدن ، كند ، نكد ، دكن ، دنك : مستعملة :
دنك : أما دنك فلم أجد فيه غير الدَّوْنَك ، وهو موضع ذكره ابن مقبل :
يَكادَانِ بين الدَّوْنَكَيْنِ وأَلْوَةٍ
وذاتِ القَتَادِ السُّمْرِ ينسلخان
وقال الحطيئة :
أَدَارَ سُلَيْمَى بالدَّوَانِكِ فالعُرف
كدن : ( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : الكُدُونُ : التي تُوَطِّىُء به المرأَةُ لِنفسها في الهوْدَجِ .
قال الأحمر : هي الثيابُ التي تكونُ على الخُدورِ ، وَاحِدها : كِدْنٌ .
وقال غيرهما : الكُدُونُ واحدُها : كِدْنٌ ، وهيَ عَباءَةٌ أَو قَطِيفَةٌ تُلْقيهِ المرأةُ على ظَهْرِ بَعيرها ثم تَشُدُّ هَودَجَها عليه ، وَتَثني طَرَفَيِ العباءَةِ من الشِّقيْنِ وتَخُلُّ مُؤخَّرَ الكدِنِ ومُقدَّمهُ ، فيصيرُ مثلَ الخُرْجينِ ، فتلقى فيه بُرْمتها وأَداتها مِمَّا تحتاج إلى حَمْلهِ .
وقال الليث : امْرأَةٌ ذاتُ كِدْنةٍ أَي ذَاتُ لحمٍ .
( قلت ) : ورجلٌ ذُو كِدْنةٍ إذا كان عَبْلاً سَميناً .
وقال الليث : الكَوْدَنُ والكَوْدَنِيُّ : البَغْلُ .
قال ويقال لِلفيلِ أيضاً : كَودَنٌ : وأنشد :
خَلِيليَّ عُوجَا من صُدورِ الكَوَادِنِ
إلى قَصْعةٍ فيها عُيونُ الضَّيَاونِ
قال : شَبَّهَ الثَّرِيدةَ الزُّرَيقَاء بِعيونِ السَّنانيرِ لما فيها من الزّيْتِ .
( أبو عبيد ) الكِدْيَوْنُ : دُرْدِيُّ الزّيْتِ .
وقال النَّابغَةُ يصفُ الدُّرُوعَ :
عُلِينَ بِكدْيوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّةً
فَهُنّ وِضَاءٌ صافِياتُ الغلائلِ
وصَفَ دُروعاً جُلِيَتْ بالكديَونِ والبعرِ .
وقال الليث : الكِدْيَوْنُ : دُقاقُ التُّرَابِ ، ودقاقُ السِّرْقينِ يجلى به الدُّروعُ .
ويقال : يُخلطُ به الزّيْتُ فَيسَمَّى كِدْيوناً ، وقال الطرماح :
تَيَمَّمْتُ بالكِدْيَونِ كَيْلاَ يفوتَني
من المقْلةِ البَيضاء تَقْريظُ باعِقِ
ويقال لِلبِرْذَوُن الثَّقيلِ : كَوْدَنٌ ، شُبِّهَ بالبَغْلِ .
( الحرّاني عن ابن السكيت ) : كَدِنَتْ مَشافِرُ الإبلِ ، وكَتِنَتْ إِذا رعَتِ العُشبَ فاسودّتْ مشافرُهَا من مائهِ وغَلُظَتْ .
( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : إذا كثر شَحم
الناقةِ ولحمها فهي المكدَنَة ، والكدنة : الشحمُ .
وقال أَبو تراب قال أَبو عمرو : الكَدَنُ أنْ تُنْزَحَ البئرُ فَيْبقى الكَدَرُ فذلك الكَدَنُ .
يقال : أَدْرِكُوا كَدَنَ مائكم أَي كَدَرَهُ .
ويقال : كَدِنَ الصِّلِّيَانُ إِذا رُعِيَ فُرُوعُهُ وبَقيَتْ أصولُه .
( قلت ) : الكَدَنُ ، والكَدَرُ ، والكَدَلُ : وَاحِدٌ .
كند : قال الله جل وعز : ( جَمْعاً إِنَّ الإِنسَانَ لِرَبِّهِ ) ( العاديات : 6 ) .
قال الفراءُ قال الكلبيُّ : لكَنُودٌ : لكَفُورٌ بالنعمةِ .
وقال الحَسنُ : ( جَمْعاً إِنَّ الإِنسَانَ لِرَبِّهِ ) ( العاديات : 6 ) قال : لوَّامٌ لِرَبِّهِ يَعُدُّ المصائبَ ويَنسى النِّعَمَ .
وقال الزجاج : لكنودٌ معناه : لكفُورٌ يعني بذلك الكافِرَ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : امرأَةٌ كُنُدٌ وكَنُودٌ أَي كَفُورٌ للمواصَلةِ .
وقال الليث : كَنَدَ يَكْنُدُ كُنوداً .
وقال النّمِرُ بن تَولَبٍ يَصِفُ امرأَةً كَفَرت مودّتَه إِيّاها :
كَنُودٌ لا تمنُّ ولا تُفادِي
إِذا عَلِقَتْ حَبائلُها بِرَهْنِ
قال أبو عمرو : كَنُودٌ : كَفورٌ لِلموَدّةِ .
نكد : قال الليث : النَّكَدُ : الشُّؤمُ واللؤمُ ، وكلُّ شيءٍ جَرَّ على صاحبه شرّاً فهو نَكَدٌ ، وصاحبه : أَنكد نكِدٌ ، والنكدُ : قِلّةُ العطاء وألا يهنأَه من يعطاه وأنشد :
وأعْطِ ما أعطيتَه طيِّباً
لا خَيرَ في الْمَنْكُودِ والناكدِ
وقال جلّ وعزّ : ( وَالَّذِى خَبُثَ لاَ يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِدًا ) ( الأعراف : 58 ) قرأَ أهلُ المدينة ( نَكَداً ) بفتْح الكاف . وقرأَتِ العامةُ ( نَكِداً ) ، قال ذلك الفرّاءُ .
وقال الزَّجاجُ : وفيه وجهانِ آخران لم يُقرأْ بهما : نَكْداً ، ونُكْداً .
وقال الفرّاء : معناه : لا يخرج إلاّ في نَكَدٍ وَشِدَّةٍ .
ويقال : عطَاءٌ مَنْكُودٌ أي نَزْرٌ قليلٌ .
( أبو عبيد عن أبي عمرو ) : النُّكْدُ : النوقُ : الغزيراتُ اللبنِ .
وقال في موضع آخر : النُّكْدُ : التي لا يبقى لها ولد . وقال الكميت :
وَوَحْوَحَ في حِضْنِ الفَتَاةِ ضَجِيعُهَا
وَلَمَ يَكُ في النُّكْد المَقَالِيتِ مَشْخَبُ
وقال بعضهم : النكْدُ : النُّوقُ التي ماتت أولادُها فَغَزُرَتْ . وقال الكميت :
وَلَمْ تَبْضِضِ النُّكْدُ لِلْجَاشِرِينَ
وَأَنْفَدَتِ النملُ ما تَنْقُلُ
وأنشد :
ولم أرَأم الضيمَ اختتَاءً وَذلة
كما شمت النَّكداء بوًّا مُجلدا
النكداء : تأنيث أنكد ، ونكِد ، والأنثى : نكداء ويقال للناقة التي مات ولدها : نكداء ، وإياها عنى الشاعر .
ويقال : نُكِدَ الرجلُ فهو منكودٌ إِذا كثر سؤالُه وقلَّ خيره .
دكن : قال الليث : الدُّكْنَةُ : لون الأدْكن كلون الخزِّ الذي يضربُ إلى الغُبْرة بين الحمرة والسواد . والنعتُ : أدكَنُ ، والفعل دَكِن يدكَنُ دَكَناً .
قال : والدُّكّانُ : فُعَّالٌ ، والفعلُ التَّدكينُ .
وقال غيره : ثَرِيدَةٌ دَكْناءُ ، وهي التي عليها من الأبزارِ ما دَكَّنها من الفُلفُل وغيره .

##### Türkçe

ك د ن
**كدن** ، **كند** ، **نكد** ، **دكن** ، **دنك** : kullanımdadır:

**دنك** : **دنك**’e gelince, onda **الدَّوْنَك**’ten başka bir şey bulmadım; o, İbn Mukbil’in andığı bir yerdir:
يَكادَانِ بين **الدَّوْنَكَيْنِ** وأَلْوَةٍ
وذاتِ القَتَادِ السُّمْرِ ينسلخان
Ve **الحطيئة** dedi:
أَدَارَ سُلَيْمَى بِ**الدَّوَانِكِ** فالعُرف

**كدن** : (Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan): **الكُدُونُ**: kadının **الهوْدَجِ** içinde kendisi için onunla döşediği şeydir.
**الأحمر** dedi: O, **الخُدورِ** üzerinde bulunan elbiselerdir; onun teki: **كِدْنٌ**.
İkisi dışındakiler dedi: **الكُدُونُ**’un teki: **كِدْنٌ**’dir; o, bir **عَباءَةٌ** yahut bir **قَطِيفَةٌ**’dir; kadın onu devesinin sırtına atar, sonra **هَودَجَ**’ını onun üzerine bağlar; sonra **العباءَةِ**’nin iki ucunu iki yandan katlar ve **الكدِنِ**’in arkasını ve önünü birbirine geçirir; böylece **الخُرْجينِ** gibi olur; içine de **بُرْمتها**’sını ve taşımaya ihtiyaç duyduğu aletini koyar.
**الليث** dedi: **امْرأَةٌ ذاتُ كِدْنةٍ** yani etli olan.
(قلت): Ve **رجلٌ ذُو كِدْنةٍ**; eğer iri yapılı, şişman ise.
**الليث** dedi: **الكَوْدَنُ** ve **الكَوْدَنِيُّ**: katırdır.
Dedi: File de **كَودَنٌ** denir; ve şu beyiti okudu:
خَلِيليَّ عُوجَا من صُدورِ **الكَوَادِنِ**
إلى قَصْعةٍ فيها عُيونُ **الضَّيَاونِ**
Dedi: İçinde yağ bulunduğu için, mavi **الثَّرِيدةَ**’yi kedilerin gözlerine benzetti.
(Ebû Ubeyd): **الكِدْيَوْنُ**: yağın tortusudur.
**النَّابغَةُ** zırhları vasfederek dedi:
عُلِينَ بِ**كدْيوْنٍ** وأُبْطِنَّ كُرَّةً
فَهُنّ وِضَاءٌ صافِياتُ الغلائلِ
**الكديَونِ** ve **البعرِ** ile cilalanmış zırhları vasfetti.
**الليث** dedi: **الكِدْيَوْنُ**: ince topraktır; ve zırhların onunla parlatıldığı ince **السِّرْقينِ**’dir.
Ve denir: Onunla yağ karıştırılır da **كِدْيوناً** diye adlandırılır; ve **الطرماح** dedi:
تَيَمَّمْتُ بِ**الكِدْيَونِ** كَيْلاَ يفوتَني
من المقْلةِ البَيضاء تَقْريظُ باعِقِ
Ve ağır **البِرْذَوُن**’a **كَوْدَنٌ** denir; katıra benzetilmiştir.
(El-Harrânî, İbn es-Sikkît’ten): **كَدِنَتْ مَشافِرُ الإبلِ** ve **كَتِنَتْ**; eğer otu otladı da dudakları suyundan kararıp kalınlaştıysa.
(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan): Eğer dişi devenin yağı ve eti çoğalırsa o **المكدَنَة**’dir; ve **الكدنة**: yağdır.
Ebû Turâb dedi; Ebû Amr dedi: **الكَدَنُ**: kuyunun suyu çekilip de bulanıklık kalmasıdır; işte o **الكَدَنُ**’dur.
Denir: **أَدْرِكُوا كَدَنَ مائكم** yani onun bulanıklığını.
Ve denir: **كَدِنَ الصِّلِّيَانُ**; eğer dalları otlanıp kökleri kaldıysa.
(قلت): **الكَدَنُ** , **الكَدَرُ** , **الكَدَلُ**: birdir.

**كند** : Allah, aziz ve celil, dedi: ( **جَمْعاً إِنَّ الإِنسَانَ لِرَبِّهِ** ) (العاديات: 6).
**الفراءُ** dedi; **الكلبيُّ** dedi: **لكَنُودٌ**: nimete karşı çok nankördür.
**الحَسنُ** dedi: ( **جَمْعاً إِنَّ الإِنسَانَ لِرَبِّهِ** ) (العاديات: 6) dedi: Rabbine karşı çok kınayıcıdır; musibetleri sayar, nimetleri unutur.
**الزجاج** dedi: **لكنودٌ**’un manası: çok nankördür; bununla kâfiri kasteder.
(Ebû Ubeyd, **الأصمعي**’den): **امرأَةٌ كُنُدٌ وكَنُودٌ** yani bağ kurmaya karşı nankör.
**الليث** dedi: **كَنَدَ يَكْنُدُ كُنوداً**.
Ve **النّمِرُ بن تَولَبٍ** kendisine olan sevgisini inkâr eden bir kadını vasfederek dedi:
كَنُودٌ لا تمنُّ ولا تُفادِي
إِذا عَلِقَتْ حَبائلُها بِرَهْنِ
Ebû Amr dedi: **كَنُودٌ**: sevgiye karşı nankör.

**نكد** : **الليث** dedi: **النَّكَدُ**: uğursuzluk ve alçaklıktır; sahibine kötülük çeken her şey **نَكَدٌ**’dir; onun sahibi: **أَنكد** **نكِدٌ**; ve **النكدُ**: bağışın azlığı ve verilenin onu alan için hoş olmamasıdır; ve şu beyiti okudu:
وأعْطِ ما أعطيتَه طيِّباً
لا خَيرَ في **الْمَنْكُودِ** والناكدِ
Ve aziz ve celil dedi: ( **وَالَّذِى خَبُثَ لاَ يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِدًا** ) (الأعراف: 58). Medine ehli **نَكَداً** (kâf’in fethiyle) okudu. Genel halk **نَكِداً** okudu; bunu **الفرّاءُ** söyledi.
**الزَّجاجُ** dedi: Onda, kendileriyle okunmamış iki başka vecih vardır: **نَكْداً** ve **نُكْداً**.
**الفرّاء** dedi: Manası: ancak **نَكَدٍ** ve şiddet içinde çıkar.
Ve denir: **عطَاءٌ مَنْكُودٌ** yani az, azıcık.
(Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan): **النُّكْدُ**: develerdir; sütü bol olanlar.
Başka bir yerde dedi: **النُّكْدُ**: yavrusu kalmayan. Ve **الكميت** dedi:
وَوَحْوَحَ في حِضْنِ الفَتَاةِ ضَجِيعُهَا
وَلَمَ يَكُ في **النُّكْد** المَقَالِيتِ مَشْخَبُ
Bazıları dedi: **النكْدُ**: yavruları ölen develerdir de sütü bol olur. Ve **الكميت** dedi:
وَلَمْ تَبْضِضِ **النُّكْدُ** لِلْجَاشِرِينَ
وَأَنْفَدَتِ النملُ ما تَنْقُلُ
Ve şu beyit okundu:
ولم أرَأم الضيمَ اختتَاءً وَذلة
كما شمت **النَّكداء** بوًّا مُجلدا
**النكداء**: **أنكد** ve **نكِد**’in müennesi; dişi: **نكداء**. Ve yavrusu ölen dişi deveye **نكداء** denir; şair onunla onu kastetmiştir.
Ve denir: **نُكِدَ الرجلُ فهو منكودٌ**; eğer çok soru sorar ve hayrı az olursa.

**دكن** : **الليث** dedi: **الدُّكْنَةُ**: **الأدْكن**’in rengi; **الخزِّ** rengi gibi; kızıllık ile siyahlık arasında toza çalan. Sıfat: **أدكَنُ**; fiil: **دَكِن يدكَنُ دَكَناً**.
Dedi: Ve **الدُّكّانُ**: **فُعَّالٌ**’dır; fiil: **التَّدكينُ**’dir.
Başkası dedi: **ثَرِيدَةٌ دَكْناءُ**; o, üzerinde onu biber ve başkasıyla koyulaştıran baharatlardan bulunanıdır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل)  النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو ذلك القياس، ومعناه أنّه فَعَل به ما يمنَعُه من المعاودة ويمنع غيرَه من إتيانِ مثلِ صَنيعِه. وهذا أجْوَدُ الوجهين. ويقال: المَنْكَل: الشَّيء الذي ينكِّل بالإنسان. قال:
* وارْمِ عَلَى أقفائِهِمْ بمَنْكَلِ([2]) *
فأمَّا الحديث: "إنّ الله تعالى يحبُّ النَّكَلَ على النَّكَل"، فإنَّ تفسيره في الحديث أنَّه الرّجل القويُّ المجرَّب، على الفرس القويّ المجرَّب. وهذا للتَّفسير الذي جاء فيه، وليس هو من الأصل الذي ذكرناه.
(نكه)  النون والكاف والهاء كلمةٌ واحدة، وهي نَكْهةُ الإنسان. واستَنكَهْتُه: تشمَّمْتُ رِيحَ فمِه. ويقولون وما أدري كيف هو: إنَّ النُّكَّهَ من الإبل: التي ذهَبَتْ أصواتها من الضَّعف. قال:
* بعد اهتضامِ الراغِياتِ النُّكَّهِ([3]) *
(نكب)  النون والكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيْل أو مَيَلٍ في الشَّيء. ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ. قال الله تعالى: ﴿عَن الصِّراطِ لَناكِبُون([4])﴾ [المؤمنون 74]. والنَّكباء: كلُّ ريح عَدلَتْ عن مَهبِّ الرِّياح الأربع. قال:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])والأنكَب: الذي كأنَّه يمشي في شِقّ. والمَنْكِبُ: مُجتَمَع ما بين العَضُد والكَتِف، وهما مَنكِبان، لأنَّهما في الجانبين. والنَّكَبُ: داءٌ يأخذ الإبلَ في مناكبها فتَظلَعُ منه. والمَنْكِب: عَون العَرِيف، مشبَّه بمنكب الإنسان، كأنَّه يقوِّي أمرَ العَرِيف كما يتقوَّى بمَنكِبِه الإنسان.
(نكت)  النون والكاف والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على تأثيرٍ يسيرٍ في  الشيء* كالنُّكتة ونحوِها ونكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت، إذا أثَّر فيها. وكلُّ نُقطةٍ نُكْتَة.
ومن الباب رُطَبةٌ منَكِّتة: بدأ الإرطاب فيها، كأنَّ ذلك كالنُّقَط. والنّاكِت بالبَعير: شِبه الحازِّ، وهو أنْ ينكُت مِرْفَقُه حرفَ كِركِرته.
ومما يقاس على هذا قولهم: نكَتُّه، إذا ألقيتَه على رأسه فانتكَتَ، ولعل ذاك من أثرٍ يؤثِّره في الأرض.
(نكث)  النون والكاف والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نقض شيء. ونكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً. وانتَكَثَ الشّيءُ: انتَقَض. وقال قولاً لا نَكِيثَةَ فيه، أي لا خُلْف. ومنه: طَلَب حاجةً ثم انتكثَ لأُخْرَى. كأنه نقض عَزْمَه الأوّل. والنِّكْث: أن تُنقَضَ أخلاقُ الأكسية وتُغْزَلَ ثانية، وبها سمِّي الرَّجلُ نِكْثاً. والنَّكيثَةُ: خُطَّةٌ صَعبة يَنكُثُ فيها القَومُ. قال طرفة:
* مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ([6]) *
(نكح)  النون والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو البِضاع. ونَكَحَ يَنْكِحُ. وامرأةٌ ناكِحٌ في بني فلان، أي ذات زَوجٍ منهم. والنِّكاح يكون العَقدَ دونَ الوطء. يقال نَكَحْتُ: تَزَوّجْتُ. وأنكَحْتُ غَيرِي.
(نكد)  النون والكاف والدال أُصَيل يدلُّ على خُروجِ الشَّيء إلى طالِبِه بِشدّة. وهذا مَطلَبٌ نَكِدٌ. ورجلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ([7]). ويقال: نَكَدَ الغُراب([8]):  استَقْصَى في شَحِيجِه، كأنَّه يَقِيء. وناقةٌ نَكْدَاءُ: لا لبَنَ فيها.
(نكر)  النون والكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف المعرفة التي يَسكُن إليها القَلب. ونَكِرَ الشَّيءَ وأنكَره: لم يَقْبَلْه قلبُه ولم يعترِفْ به لسانُه. قال:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])والباب كلُّه راجعٌ إلى هذا. فالنُّكْر: الدَّهْي. والنَّكْراء: الأمر الصعب الشَّديد. ونَكُرَ الأمرُ نَكَارةً. والإنكار: خِلاف الاعتراف. والتنكُّر: التَّنقُّل من حالٍ تَسُرُّ([10]) إلى أخرى تُكْرَه. ويقولون لما يخرج من الحُِوَلاءِ([11]) [من([12])] دمٍ وما أشبهه: نَكِرَة.
(نكز)  النون والكاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيء ممدَّد في شيء. يقال: نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه، وذلك كالغَرْز. ونَكَزَت الحيّةُ بأنْفِها. ومنه: نكزَ الماءُ: غاضَ، كأنَّه كالشَّيء يدخُل في الأرض. وبئرٌ ناكزٌ: غارَ ماؤُها. وأنكَزَها أصحابُها. وهذا على المعنى، كأنَّهم لمّا استقَوْا ماءها ظُنَّ بها أنَّ ماءها غارَ ونكَزَ في الأرض. قال ذو الرُّمّة:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])(نكس)  النون والكاف والسين أصلٌ يدلُّ على قَلْب الشّيء. منه النَّكْس: قَلبُك شيئاً على رأسه. والوِلاد المنكوس: أن يَخرُج رجلاهُ قَبْلَ رأسِه. والنِّكْسُ: السَّهم الذي ينكسر فُوقُه، فيُجعلُ أعلاه أسفلَه. ويقال للمائق: إنَّه لنِكْسٌ، تشبيهاً بذلك. والمُنَكِّس من الخيل: الذي إذا جرى لم يَسْمُ برأسهِ ولا هادِيهِ من ضَعفه.
(نكش)  النون والكاف والشين كلمةٌ تدلُّ على الأتْيِ على الشَّيء. يقال: أتَوا على عُشب فنكَشُوه. ويقولون: هو بحرٌ لا يُنكَش، كما يقولون: لا يُنْزَف.
(نكص)  النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير.
(نكظ)  النون والكاف والظاء كلمة واحدة. يقال النَّكظ: الدَّفع والعَجَلة. قال:
[قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])قال ابن دريد: أنكَظته([16]) إنكاظاً، ونَكَظْتُه نكظاً، إذا أعجلتَه.
(نكع)  النون والكاف والعين أصلانِ: أحدهما يدلُّ على لونٍ من الألوان، والآخر على* حَبْسٍ وردّ.
فالأوّل: الأنكع: الأحمر المتقشِّر الأنف. يقال منه نَكِع. ونَكَعَة الطُّرْثُوت من أعلاه إلى قدر إصبع، عليه قِشرة حمراء. وشَفَة([17]) نَكِعة، شديدة الحمرة.
ومن الأصل الآخر: نكعَهُ حَقَّه، إذا حَبَسه([18]) عنه. ونكَعه عنه: دَفَعه. ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه: دفعتُه. ونكَعْتُه عن حاجته رددتُه عنها. ومنه نكعته الشيء مثل نَقَصْتُه، كأنَّك دفعتَه عن إكماله أكلاً وشُرْباً.
ومن الباب النَّكُوع: المرأة القصيرة، والجمع نُكُع، كأنَّها حُبِست عن أن تطول. ورجلٌ هُكَعة نُكَعة: يثبت مكانَه لا يبرح، وهو من الحَبْس أيضاً.
(نكف)  النون والكاف والفاء أصلان: أحدُهما يدلُّ على قطع شيء وتنحيته، والآخر على عضوٍ من الأعضاء، ثم يقاس عليه.
فالأوّل النَّكْف: تنحِيتُك الدُّموعَ عن خدِّكَ بإصبعك. ويقولون: رأينا غيثاً ما نكَفَه أحدٌ سار يوماً ولا يومين. يقول: ما قَطَعه. وبَحرٌ لا يُنْكَف، مثل لا يُنْزَح، والانتكاف، خُروجٌ من أرضٍ إلى ارض، أو أمرٍ إلى أمر. تقول: أراد هذا وانتكَفَ فأراد هذا، كأنَّه قطع عزْمَه الأوّل. وانتكف الأثرَ: وجَدَه.
والأصل الآخر النَّكَف: جمع نَكفَة، وهي غُدّةٌ في أصل اللَّحْي. يقال: إبلٌ مُنكِّفة: ظهرت نَكَفاتُها.
ثم قِيسَ على هذا فقيل: نَكِف من الأمر([19]) واستنكف، إذا أنِفَ منه. معنى القِياس في هذا أنَّه لما أنِفَ أعْرَضَ عنه وأراهُ أصل لَحْيِه، كما يقال أعْرضَ إذا ولاَّه عارِضَه وتركَ مواجَهَتَه. والأَنِفُ من هذا، كأنَّه شَمَخَ بأنْفِه دُونَه. والقياس في جميع هذا واحد. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل. والذي في الجمهرة (3: 170): "والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله".
([2]) الرجز لرياح الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين 71 وحواشي الجمهرة (3: 170).
          وأنشده في المجمل واللسان (نكل) بدون نسبة. وصواب روايته: "فارم" كما في البقية واللسان لأن قبله:
* يا رب أشقاني بنو مؤمل *
          وبعده:             * بصخرة أو عرض جيش جحفل *
([3]) لرؤبة في ديوانه 166 والمجمل واللسان (نكه).
([4]) في الأصل: "وهم عن الصراط لناكبون"، تحريف وهي الآية 74 من سورة المؤمنين، وهي: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط  لناكبون.
([5]) سبق إنشاده في (أتي). وانظر الحيوان (5: 97) والبيان (3: 43) واللسان (حلل، أتو).
([6])  من معلقة طرفة. وصدره:
* وقربت بالقربى وجدك إنه *
([7]) ويقال نكد أيضاً، بالفتح، وأنكد.
([8]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([9]) للأعشى في ديوانه 72 واللسان (نكر).
([10]) في الأصل: "تستر".
([11]) الحولاء، بضم الحاء وكسرها مع فتح الواو، هي من الناقة كالمشيمة للمرأة، وهي جلدة ماؤها أخضر تخرج مع الولد. وفي الأصل: "من الجولا"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) التكملة من المجمل واللسان.
([13]) ديوان ذي الرمة 103 واللسان (نكز، ذمم).
([14]) الجمهرة (3: 86).
([15])  للأعشى في ديوانه 6 والمجمل واللسان (نكظ). والتكملة في أول البيت من هذه المراجع.
([16])  في الأصل: "أنكظه"، صوابه من الجمهرة (3: 124).
([17])  في الأصل: وشفعة"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في الأصل: "تحبسه"، صوابه في المجمل.
([19])  يقال نكف من الأمر، وعن الأمر أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **الكاف** ve onların üçüncüsü olanlar)

(**نكل**)  **النون** ve **الكاف** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir men‘e ve imtinâ‘a delâlet eder; dalları ona döner. Ve ondan **نَكَل** عنه, **نُكولاً** **يَنكِل**. Bunun aslı **النِّكْل**’dir: bağ (pranga); çoğulu **أنكال**; çünkü o **يَنْكُل**: yani men‘ eder. Ve **النِّكْل**: gem demiri. Ve o, işlerden **ناكلٌ**’dir: onlardan zayıftır. İbn Düreyd dedi: “[Allah] onu **بُنُكْلِهِ** ve **بِنُكلَةٍ** ile attı; yani onu, ([1]) onu **ينكِّله** olan şeyle attı.”
Ve babdandır: onunla **نَكَّلت** به **تنكيلاً**, ve onunla **نَكَّلت** به **نَكالاً**; bu o kıyastır; mânâsı: ona, onu tekrar etmeye dönmekten men‘ eden ve başkasını onun fiilinin benzerini yapmaktan men‘ eden şeyi yaptı. Bu, iki vecihden daha iyisidir. Ve denir: **المَنْكَل**: insanla **ينكِّل** olan şey. Dedi:
* Ve onların enselerine **بمَنْكَلِ**([2]) at *
Ama hadîs: “Şüphesiz Allah Teâlâ **النَّكَلَ**’i **على النَّكَل** sever”; onun tefsiri hadîste: o, güçlü tecrübeli adamdır; güçlü tecrübeli at üzerinde. Bu, içinde geldiği tefsir içindir; bizim zikrettiğimiz asıldan değildir.

(**نكه**)  **النون** ve **الكاف** ve **الهاء** tek bir kelimedir; o da insanın **نَكْهةُ**’sidir. Ve **استَنكَهْتُه**: ağzının kokusunu kokladım. Ve derler; “nasıl olduğunu bilmiyorum”: develerden **النُّكَّهَ**: zayıflıktan sesleri gitmiş olanlardır. Dedi:
* **النُّكَّهِ** böğürenlerin ezilmesinden sonra([3]) *

(**نكب**)  **النون** ve **الكاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; şeyde bir meyl’e yahut meyel’e delâlet eder. Ve **نَكَب** عن الشيء **يَنكُبُ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**عَن الصِّراطِ لَناكِبُون**([4])﴾ [Mü’minûn 74]. Ve **النَّكباء**: dört rüzgârın esiş yönünden sapan her rüzgâr. Dedi:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])
Ve **الأنكَب**: sanki bir yarıkta yürüyen kimsedir. Ve **المَنْكِبُ**: pazu ile omuz arasının birleştiği yer; ikisi **مَنكِبان**’dır; çünkü ikisi yanlardadır. Ve **النَّكَبُ**: develeri omuzlarında tutan bir hastalıktır; ondan dolayı topallar. Ve **المَنْكِب**: **العَرِيف**’in yardımcısıdır; insanın omzuna benzetilmiştir; sanki **العَرِيف**’in işini kuvvetlendirir; insanın omzuyla kuvvetlenmesi gibi.

(**نكت**)  **النون** ve **الكاف** ve **التاء** tek bir asıldır; şeyde hafif bir tesire delâlet eder; **كالنُّكتة** ve benzeri gibi. Ve **نكت** في الأرض بقَضِيبهِ **ينكُت**; onda tesir ettiğinde. Ve her nokta bir **نُكْتَة**’dir.
Ve babdandır: **رُطَبةٌ منَكِّتة**: onda olgunlaşma başladı; sanki o, noktalar gibidir. Ve deveyle **النّاكِت**: yarıcıya benzer; o, dirseğinin hörgücünün kenarını **ينكُت** etmesidir.
Ve buna kıyas edilen şeylerdendir onların sözü: **نكَتُّه**; onu başı üzerine attığında, o da **فانتكَتَ**; belki bu, yerde bıraktığı bir eserdendir.

(**نكث**)  **النون** ve **الكاف** ve **الثاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bozmağa delâlet eder. Ve **نكثَ** العهد **ينكُثُه** **نَكْثاً**. Ve **انتَكَثَ** الشيءُ: bozuldu. Ve “onda **نَكِيثَةَ** olmayan bir söz söyledi” denir; yani hulf yok. Ve ondandır: bir ihtiyacı istedi, sonra başka birine **انتكثَ** etti; sanki ilk azmini bozdu. Ve **النِّكْث**: örtülerin ipliklerinin çözülüp tekrar eğrilmesidir; bununla adama **نِكْثاً** adı verildi. Ve **النَّكيثَةُ**: kavmin içinde bozduğu zor bir plandır. Tarafe dedi:
* Ne zaman **للنَّكيثةِ** bir iş olursa, şahit olurum([6]) *

(**نكح**)  **النون** ve **الكاف** ve **الحاء** tek bir asıldır; o da cinsel birleşmedir. Ve **نَكَحَ** **يَنْكِحُ**. Ve “falancaların içinde **ناكِحٌ** bir kadın” (denir); yani onlardan bir kocası olan. Ve **النِّكاح** akdi, cima‘ olmaksızın, olur. “**نَكَحْتُ**” denir: evlendim. Ve “**أنكَحْتُ** başkasını” (denir).

(**نكد**)  **النون** ve **الكاف** ve **الدال** köklü bir asıldır; şeyin, onu isteyene şiddetle çıkmasına delâlet eder. Ve bu, **مَطلَبٌ نَكِدٌ**’dir. Ve adam **نَكِدٌ** ve **نَكَدٌ**([7]). Ve denir: **نَكَدَ الغُراب**([8]): ötüşünde sonuna kadar gitti; sanki kusuyor. Ve **ناقةٌ نَكْدَاءُ**: onda süt yoktur.

(**نكر**)  **النون** ve **الكاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; kalbin kendisine sükûn bulduğu ma‘rifetin zıddına delâlet eder. Ve **نَكِرَ** الشيءَ ve **أنكَره**: kalbi onu kabul etmedi ve dili onu tanımadı. Dedi:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])
Ve babın hepsi buna râcidir. O hâlde **النُّكْر**: dehşettir. Ve **النَّكْراء**: zor şiddetli iştir. Ve iş **نَكُرَ** **نَكَارةً**. Ve **الإنكار**: ikrarın zıddıdır. Ve **التنكُّر**: sevindiren bir hâlden([10]) hoş görülmeyen bir başkasına intikâldir. Ve derler: **الحُِوَلاءِ**’dan([11]) [([12])’den] çıkan kan ve benzeri için: **نَكِرَة**.

(**نكز**)  **النون** ve **الكاف** ve **الزاء** köklü bir asıldır; uzatılmış bir şeyi bir şeye batırmaya delâlet eder. Denir: **نكَزْتُه** بالحديد **أنكُزُه**; bu, batırma gibidir. Ve yılan burnuyla **نَكَزَت**. Ve ondandır: su **نكزَ**: çekildi; sanki yere giren bir şey gibidir. Ve **بئرٌ ناكزٌ**: suyu çekildi. Ve sahipleri onu **أنكَزَها**. Bu, mânâ üzerinedir; sanki onlar suyunu çektiklerinde, suyunun çekildiği ve yerde **نكَزَ** ettiği sanıldı. Zü’r-Rumme dedi:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])

(**نكس**)  **النون** ve **الكاف** ve **السين** bir asıldır; şeyin ters çevrilmesine delâlet eder. Ondandır **النَّكْس**: bir şeyi başı üzerine çevirmendir. Ve **الوِلاد المنكوس**: ayaklarının başından önce çıkmasıdır. Ve **النِّكْسُ**: ucu kırılan oktur; üstü alt yapılır. Ve ahmağa “o, **لِنِكْسٌ**’tur” denir; buna benzetme olarak. Ve atlardan **المُنَكِّس**: koştuğunda zayıflığından başını ve boynunu yükseltmeyen.

(**نكش**)  **النون** ve **الكاف** ve **الشين** bir kelimedir; şeye gelip onu tüketmeye delâlet eder. Denir: bir ota geldiler de onu **فنكَشُوه**. Ve derler: o, **بحرٌ لا يُنكَش**’tır; “**لا يُنْزَف**” dedikleri gibi.

(**نكص**)  **النون** ve **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir. Denir: **نَكَصَ** على عَقبَيه; korku ve korkaklıkla şeyden geri durduğunda. İbn Düreyd([14]) dedi: **نكَصَ** على عَقِبيه: üzerinde bulunduğu hayırdan döndü; bu, ancak hayırdan dönüşte söylenir.

(**نكظ**)  **النون** ve **الكاف** ve **الظاء** tek bir kelimedir. Denir: **النَّكظ**: itme ve aceledir. Dedi:
[قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])
İbn Düreyd dedi: **أنكَظته**([16]) **إنكاظاً**, ve **نَكَظْتُه** **نكظاً**; onu acele ettirdiğinde.

(**نكع**)  **النون** ve **الكاف** ve **العين** iki asıldır: biri renklerden bir renge delâlet eder; diğeri hapsetmeye ve geri çevirmeye.
Birincisi: **الأنكع**: burnu soyulan kırmızıdır. Ondan **نَكِع** denir. Ve **نَكَعَة** **الطُّرْثُوت**: üstünden bir parmak miktarına kadar; üzerinde kırmızı bir kabuk vardır. Ve **شَفَة**([17]) **نَكِعة**: şiddetli kırmızıdır.
Diğer asıldan: **نكعَهُ** حَقَّه; onu ondan **حَبَسه**([18]) ettiğinde. Ve onu ondan **نكَعه**: onu itti. Ve onu kılıçla ve başkasıyla **نكعتُه**: onu ittirdim. Ve onu ihtiyacından **نكَعْتُه**: onu ondan geri çevirdim. Ve ondandır: ona şeyi **نكعته**; **نَقَصْتُه** gibi; sanki onu, yemeyi ve içmeyi tamamlamaktan ittirdin.
Ve babdandır **النَّكُوع**: kısa kadın; çoğulu **نُكُع**; sanki uzamaktan alıkonmuştur. Ve adam **هُكَعة نُكَعة**: yerinde durur, ayrılmaz; bu da hapsetmedendir.

(**نكف**)  **النون** ve **الكاف** ve **الفاء** iki asıldır: biri bir şeyi kesmeye ve uzaklaştırmaya delâlet eder; diğeri organlardan bir organa; sonra ona kıyas edilir.
Birincisi **النَّكْف**: parmağınla yanağından gözyaşlarını uzaklaştırmandır. Ve derler: bir yağmur gördük; onu bir gün yahut iki gün yürüyen kimse **ما نكَفَه**; yani onu kesmedi. Ve “**بحرٌ لا يُنْكَف**” (denir); “**لا يُنْزَح**” gibi. Ve **الانتكاف**: bir yerden bir yere, yahut bir işten bir işe çıkıştır. “Bunu istedi, sonra **انتكَفَ** etti de şunu istedi” dersin; sanki ilk azmini kesti. Ve izi **انتكف**: onu buldu.
Diğer asıl **النَّكَف**: **نَكفَة**’nin cem‘idir; o, sakalın dibinde bir bezedir. Denir: **إبلٌ مُنكِّفة**: **نَكَفاتُها** göründü.
Sonra buna kıyas edildi de denildi: işten **نَكِف** etti([19]) ve **استنكف**; ondan çekindiğinde. Bu kıyasta mânâ: çekindiğinde ondan yüz çevirdi ve ona sakalının dibini gösterdi; “yüz çevirdi” denildiği gibi; ona yanını döndürdü ve yüz yüze gelmeyi terk etti. Ve **الأَنِفُ** bundan (gelir); sanki burnuyla ona karşı yükseldi. Ve bütün bunlarda kıyas birdir. Ve Allah doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) ikmâl, **المجمل**’dendir. Ve **الجمهرة**’de (3: 170) olan: “**والنكلة**، من قولهم **نكل به نكلة قبيحة**، كأنه رماه بما ينكله”.
([2]) Recez, **رياح الهذلي**’nindir; **بقية أشعار الهذليين** 71 ve **حواشي الجمهرة** (3: 170)’de olduğu gibi.
          Ve onu **المجمل** ve **اللسان** (**نكل**)’de nisbesiz rivayet etti. Ve rivayetinin doğrusu: “**فارم**”dır; **البقية** ve **اللسان**’da olduğu gibi; çünkü ondan önce:
* يا رب أشقاني بنو مؤمل *
          Ve ondan sonra:
* بصخرة أو عرض جيش جحفل *
([3]) **رؤبة**’nindir; divanında 166 ve **المجمل** ve **اللسان** (**نكه**).
([4]) asılda: “**وهم عن الصراط لناكبون**”; tahriftir; Mü’minûn sûresinin 74. âyetidir; o da: ﴿**وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط  لناكبون**﴾.
([5]) daha önce (**أتي**)’de okunmuştu. Ve bk. **الحيوان** (5: 97) ve **البيان** (3: 43) ve **اللسان** (**حلل**، **أتو**).
([6]) **معلقة طرفة**’dendir. Ve onun sadrı:
* وقربت بالقربى وجدك إنه *
([7]) ve **نكد** de denir; fetih ile; ve **أنكد**.
([8]) **القاموس**’ta zikredildi; **اللسان**’da zikredilmedi.
([9]) **الأعشى**’nındır; divanında 72 ve **اللسان** (**نكر**).
([10]) asılda: “**تستر**”.
([11]) **الحولاء**; **الحاء**’ın zammı ve kesriyle, **الواو**’un fethiyle; o, deveden, kadına göre meşime gibidir; suyu yeşil olan bir deridir; yavruyla birlikte çıkar. Asılda: “**من الجولا**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([12]) ikmâl, **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([13]) **ديوان ذي الرمة** 103 ve **اللسان** (**نكز**، **ذمم**).
([14]) **الجمهرة** (3: 86).
([15]) **الأعشى**’nındır; divanında 6 ve **المجمل** ve **اللسان** (**نكظ**). Ve ikmâl, bu kaynaklardan beytin başındadır.
([16]) asılda: “**أنكظه**”; doğrusu **الجمهرة** (3: 124)’dendir.
([17]) asılda: “**وشفعة**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([18]) asılda: “**تحبسه**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([19]) “işten **نكف** etti” denir; “işten **عن**” ile de.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النكد: كل شيء خرج إلى طالبه بتعسر، يقال: رجل نكد ونكد، وناقة نكداء: طفيفة الدر صعبة الحلب. قال تعالى: ﴿والذي خبث لا يخرج إلا نكدا﴾ [الأعراف/58].

##### Türkçe

- **النكد**: Talep edene güçlükle çıkan her şey; denir ki: **رجل نكد ونكد**; ve **ناقة نكداء**: sütü az, sağılması zor. Yüce Allah dedi ki: ﴿والذي خبث لا يخرج إلا نكدا﴾ [الأعراف/58].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ك د
فيه نكادة ونَكَدٌ ونُكْدٌ وهو نَكِد وأنكد وقوم أنكاد ونُكدٌ وقد نَكِد وتنكّد‏.‏
وسألته فأنكدته‏:‏ وجدته نكداً‏.‏
وطلب فلان حاجة فأنكد أي أكدى‏.‏
وعطاء منكود ومنكّد‏:‏ قليل غير مهنّأٍ‏.‏
قال‏:‏ وأعط ما أعطيته طيّباً لا خير في المنكود والنّاك ونكّد عطاءه بالمنّ‏.‏
وتنكّد عيشه‏.‏
ونكد فلان وشفه‏:‏ استنفد ما عنده بكثرة السؤال‏.‏
وقد نكدوه‏.‏
ونكد الماء‏:‏ نزف‏.‏
ونكد الغراب وتنكد‏:‏ استقصى في شحيجه كأنه يقيء‏.‏
قال وجرى بينهم غداة تحملّوا من ذي الأبارق شاحج يتنكد وناقة نكداء‏:‏ لا لبن بهاِ وإبل نكد‏.‏
ويقال للغزار‏:‏ نكد‏:‏ لئلا تعان‏.‏

##### Türkçe

ن ك د
İçinde **نكادة** ve **نَكَدٌ** ve **نُكْدٌ** vardır; o **نَكِد**’dir ve **أنكد**; ve bir kavim **أنكاد** ve **نُكدٌ**; ve gerçekten **نَكِد** oldu ve **تنكّد**.‏
Ona sordum da onu **فأنكدته**: onu **نكداً** buldum.‏
Falan bir ihtiyacı talep etti de **فأنكد** yani **أكدى**.‏
Ve bir bağış **منكود** ve **منكّد**: az, hoş kılınmamış.‏
Dedi: Ve verdiğini hoş olarak ver; **المنكود** ve **النّاك**’ta hayır yoktur; ve bağışını **بالمنّ** ile **نكّد** etti.‏
Onun geçimi **تنكّد** oldu.‏
Falanı ve dudağını **نكد** etti: çokça istemekle yanındakini tüketti.‏
Ve gerçekten onu **نكدوه** ettiler.‏
Suyu **نكد** etti: çekildi (tükendi).‏
Karga **نكد** etti ve **تنكد** etti: ötüşünde sonuna kadar gitti; sanki kusuyor.‏
Dedi: Ve aralarında, **ذي الأبارق**’tan göçtükleri sabah, bir ötücü (karga) vardı, **يتنكد**; ve **ناقة نكداء**: onda süt yoktur; ve **إبل نكد**.‏
Ve bol sütlüler için denilir: **نكد**: yardım olunmasın diye.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّكَدُ: الشؤْمُ واللؤْمُ، نَكِدَ نَكَداً، فهو نَكِدٌ ونِكَدٌ ونَكْدٌ وأَنَكَدُ. وكل شيء جرّ على صاحبه شَرّاً، فهو نَكَدٌ، وصاحبه أَنكَدُ نَكِدٌ. ونَكِدَ عيشُهم، بالكسر، يَنْكَدُ نَكَداً: اشتدّ. ونَكِدِ الرجلُ نَكَداً: قَلَّلَ العَطاء أَو لم يُعْط البَتَّة؛ أَنشد ثعلب: نَكِدْتَ، أَبا زُبَيْبةَ، إِذْ سأَلْنا
ولم يَنْكَدْ بِحاجَتِنا ضَبابُ
عدّاه بالباء لأَنه في معنى بَخِلَ حتى كأَنه قال بخلت بحاجتنا. وأَرَضُونَ نِكادٌ: قليلة الخير.
والنُّكْدُ والنَّكْد: قِلْةُ العَطاء وأَن لا يَهْنَأَه مَن يُعْطاه؛ وأَنشد:
وأَعْطِ ما أَعْطَيْتَه طَيِّباً،
لا خَيْرَ في المَنْكودِ والنَّاكدِ
وفي الدعاء: نَكْداً له وجَحْداً ونُكْداً وجُحْداً. وسأَله فأَنَكَدَهُ أَي وجده عَسِراً مُقَلِّلاً، وقيل: لم يجد عنده إِلاَّ نَزْراً قليلاً. ونكَدَه ما سأَله يَنْكُدُه نَكْداً: لم يعظه منه إِلا أَقَلَّه؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
مِنَ البِيضِ تُرْغِيمنا سُقاطَ حَديِثها،
وتَنْكُدُنا لَهْوَ الحديثِ المُمَنَّعِ
تُرْغِينا: تُعْطِينا منه ما ليس بصريح. ونكَدَه حاجتَه: منَعَه إِياها. والنُّكْدُ من الإِبل: النّوقُ الغَزيراتُ من اللَّبَنِ، وقيل: هي التي لا يبقى لها ولد؛ قال الكميت:
ووَحْوَحَ في حِضْنِ الفَتاةِ ضَجِيعُها،
ولم يَكُ في النُّكْدِ المَقالِيتِ مَشْخَبُ
وحارَدَتِ النُّكْدِ الجِلادُ، ولم يكن
لِعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ
ويروى: ولم يَكُ في المُكْد، وهما بمعنى. وقال بعضهم: النُّكْدُ النوقُ التي ماتت أَولادُها فَغَزُرَتْ؛ وقال:
ولم تَبضِضِ النُّكْدُ للحاشِرِين،
وأَنْفَدَتِ النَّمْلُ ملتَنْقُلُ
وأَنشد غيره:
ولم أَرْأَم الضَّيْمَ اخْتِتاءً وذِلَّةً،
كما شَمَّتِ النَّكْداءُ بَوًّا مُجْلَّدا
النَّكْداءُ: تأْنيث أَنكَدَ ونَكِدٍ. ويقال للناقة التي مات ولدها: نَكْداءُ وإِياها عنى الشاعر. وناقةٌ نَكْداءُ: مِقْلاتٌ لا يعيشُ لها ولد فتكثر أَلبانها لأَنها لا تُرْضِعُ.
وفي حديث هوازن: ولا درها بماكِدٍ ولا ناكِدٍ؛ قال ابن الأَثير: قال القتيبي: إِن كان المحفوظ ناكد فإِنه أَراد القليل لأَن الناكِدَ الناقة الكثيرة اللبن، فقال: ما درُّها بغزير. والناكِدُ أَيضاً: القليلة اللبن؛ وفي قصيد كعب:
قامَتْ تُجاوِبُها نُكْدٌ مَثاكِيلُ
النُّكْد: جمع ناكد، وهي التي لا يعيش لها ولد. وقوله تعالى: والذي خَبُتَ لا يخرُجُ إِلاَّ نَكِداً؛ قرأَ أَهل المدينة نَكَداً، بفتح الكاف، وقرأَت العامة نَكِداً؛ قال الزجاج: وفيه وجهان آخران لم يُقرأْ بهما: إِلاَّ نَكْدا ونُكْداً، وقال الفراء: معناه لا يخرج إِلا في نَكَدٍ وشِدّةٍ.ويقال: عطاء مَنْكُود أَي نَزِر قليل. ويقال: نُكِدَ الرجلُ، فهو مَنْكُود، إِذا كَثُرَ سؤَاله وقَلَّ خَيْرُه. ورجل نَكِدٌ أَي عَسِرٌ؛ وقومٌ أَنْكادٌ ومَناكِيدُ. وناكَده فلانٌ وهما يتَناكدان إِذا تَعاسَرا. وناقة نَكْداءُ: قليلة اللَّبن. ورجل مَنْكُود ومَعْروُك ومَشْفُوه ومَعْجُوزٌ: أُلِحَّ عليه في المسأَلة؛ عن ابن الأَعرابي. وجاءَه مُنْكِداً أَي غير مَحْمُودِ المَجيء، وقال مرة: أَي فارغاً، وقال ثعلب: إِنما هو مُتْكِزاً من نَكِزَتِ البئرُ إِذا قَلَّ ماؤُها، وهو أَحسن وإِن لم يسمع أَنْكَزَ الرجلُ ذا نَكَزَتْ مياه آباره. وماء نُكْدٌ أَي قليل. ونَكِدَتِ الرَّكِيَّةُ: قلَّ ماو ها.
والأَنْكَدان: مازنُ بن مالك بن عَمْرو بن تَميم، ويَرْبُوعُ بن حنظلة؛ قال بُحَيْر بن عبد الله بن سلمة القشيري:
الأَنْكَدانِ: مازِنٌ ويَرْبُوعْ،
ها إِنَّ ذا اليَوْمَ لَشَرٌّ مَجْمُوعْ
وكان بجير هذا قد التقى هو وقَعْنَب بن الحرث اليَرْبُوعي فقال بجير: يا قعنب، ما فَعَلَتِ البيضاءُ فَرسُكَ؟ قال: هي عندي، قال: فكيف شُكْرُك لها؟ قال: وما عسيت أَن أَشكرها قال: وكيف لا تشكرها وقد نَجَّتك مني؟ قال قَعْنَبٌ: ومتى ذلك؟ قال: حيث أَقول.
تَمَطَّتْ به البَيْضاءُ بَعْدَ اخْتِلاسِه
على دَهَشٍ، وخِلْتُني لم أُكَذَّبِ
فأَنكر قَعْنَب ذلك وتلاعنا وتداعيا أَن يقتل الصادِقُ منهما الكاذِب، ثم إِن بجيراً أَغار على بني العَنْبر فغنم ومضى واتبعته قبائل من تميم ولحق به بنو مازن وبنو يربوع، فلما نظر إِليهن قال هذا الرجز، ثم إِنهم احْتَرَبوا قليلاً فحمل قعنب بن عِصْمة بن عاصم اليربوعي على بجير فطعنه فأَدَاره عن فرسه، فوثب عليه كَدّامُ بن بَجِيلةَ المازنّي فأَسره فجاءه قعنب اليربوعي ليقتله فمنع منه كَدّامٌ المازني، فقال له قعنب: مازِ، رأْسَك والسَّيْفَ فَخَلَّى عنه كَدّام فضربه قَعْنبٌ فأَطار رأْسَه؛ ومازِ: ترخيم مازن ولم يكن اسمه مازناً وإِنما كان اسمه كَدّاماً وإِنما سماه مازناً لأَنه من بني مازن، وقد تفعل العرب مثل هذا في بعض المواضع؛ قال ابن بري: وهذا المثل ذكرَ سيبويه في باب ما جرى على الأَمر والتحذير فذكره مع قولهم رأْسَك والجِداءَ، وكذلك تقدر في المثل أَبْقِ يا مازِنُ رأْسَك والسيف، فحذف الفعل لدلالة الحال عليه.

##### Türkçe

**النَّكَدُ**: uğursuzluk ve alçaklık; **نَكِدَ** **نَكَداً**, o hâlde o **نَكِدٌ** ve **نِكَدٌ**
ve **نَكْدٌ** ve **أَنَكَدُ**dur. Ve her şey ki sahibinin üzerine bir şer çekti, o **نَكَدٌ**dur; ve sahibi
**أَنكَدُ** **نَكِدٌ**dür. Ve onların geçimi **نَكِدَ**, kesre ile, **يَنْكَدُ** **نَكَداً**: şiddetlendi. Ve **نَكِدِ**
adam **نَكَداً**: vermeyi azalttı yahut bütünüyle hiç vermedi; **ثعلب** inşad etti:
نَكِدْتَ، أَبا زُبَيْبةَ، إِذْ سأَلْنا
ولم يَنْكَدْ بِحاجَتِنا ضَبابُ
Onu **الباء** ile geçişli kıldı; çünkü o, **بَخِلَ** mânâsındadır; ta ki sanki “ihtiyacımızla cimrilik ettin” demiş gibi oldu.
Ve **أَرَضُونَ نِكادٌ**: hayrı az olan.

Ve **النُّكْدُ** ve **النَّكْد**: vermenin azlığı ve kendisine verilenin onu hoşça yememesi;
ve inşad etti:
وأَعْطِ ما أَعْطَيْتَه طَيِّباً،
لا خَيْرَ في المَنْكودِ والنَّاكدِ
Ve duada: ona **نَكْداً** ve **جَحْداً** ve **نُكْداً** ve **جُحْداً** (olsun). Ve ondan istedi,
böylece onu **فأَنَكَدَهُ**: yani onu zor, azaltan buldu; ve denildi: onun yanında ancak az bir kırıntı buldu. Ve **ونكَدَه** ona sorduğu şeyi **يَنْكُدُه** **نَكْداً**: ondan ona ancak en azını verdi; **ابن الأَعرابي** inşad etti:
مِنَ البِيضِ تُرْغِيمنا سُقاطَ حَديِثها،
وتَنْكُدُنا لَهْوَ الحديثِ المُمَنَّعِ
**تُرْغِينا**: ondan bize açık-seçik olmayanı verir. Ve **ونكَدَه حاجتَه**: onu (ihtiyacını) ondan men etti.

Ve develerden **النُّكْدُ**: sütü bol dişi develer; ve denildi: o, yavrusu kalmayanlardır; **الكميت** dedi:
ووَحْوَحَ في حِضْنِ الفَتاةِ ضَجِيعُها،
ولم يَكُ في النُّكْدِ المَقالِيتِ مَشْخَبُ
وحارَدَتِ النُّكْدِ الجِلادُ، ولم يكن
لِعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ
Ve “**ولم يَكُ في المُكْد**” diye rivayet olunur; ikisi mânâca birdir. Bazıları dedi: **النُّكْدُ** yavruları ölen, böylece sütü bollaşan dişi develerdir; ve dedi:
ولم تَبضِضِ النُّكْدُ للحاشِرِين،
وأَنْفَدَتِ النَّمْلُ ملتَنْقُلُ
Ve başkası inşad etti:
ولم أَرْأَم الضَّيْمَ اخْتِتاءً وذِلَّةً،
كما شَمَّتِ النَّكْداءُ بَوًّا مُجْلَّدا
**النَّكْداءُ**: **أَنكَدَ** ve **نَكِدٍ**in müennesi. Ve yavrusu ölen dişi deveye denilir: **نَكْداءُ**; şair onunla onu kastetti. Ve **ناقةٌ نَكْداءُ**: yavrusu yaşamayan, böylece sütleri çoğalan; çünkü emzirmiyor.

Ve **هوازن** hadîsinde: “ولا درها بماكِدٍ ولا ناكِدٍ”; **ابن الأَثير** dedi: **القتيبي** dedi: eğer mahfuz olan **ناكد** ise, o azı murad etti; çünkü **الناكِدَ** sütü çok olan dişi devedir; böylece dedi: onun sütü bol değildir. Ve **الناكِدُ** ayrıca: sütü az olan. Ve **كعب**’ın kasidesinde:
قامَتْ تُجاوِبُها نُكْدٌ مَثاكِيلُ
**النُّكْد**: **ناكد**in cem‘idir; o da yavrusu yaşamayan (dişi deve)dir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “والذي خَبُتَ لا يخرُجُ إِلاَّ نَكِداً”; Medine ehli **نَكَداً** (kâfın fethasıyla) okudu; umum ise **نَكِداً** okudu. **الزجاج** dedi: onda iki başka vecih vardır ki onlarla okunmadı: “إِلاَّ **نَكْدا**” ve “**نُكْداً**”. **الفراء** dedi: mânâsı “ancak **نَكَدٍ** ve şiddet içinde çıkar”dır. Ve denilir: **عطاء مَنْكُود** yani az, kıt. Ve denilir: **نُكِدَ الرجلُ**; o hâlde o **مَنْكُود**dur; çokça istemesi ve hayrının azlığı hâlinde. Ve **رجل نَكِدٌ** yani zor (huylu); ve kavim **أَنْكادٌ** ve **مَناكِيدُ**. Ve falan onunla **ناكَده** ve ikisi **يتَناكدان**: zorlaşırlar (birbirine güçlük çıkarırlar) ise. Ve **ناقة نَكْداءُ**: sütü az. Ve **رجل مَنْكُود** ve **مَعْروُك** ve **مَشْفُوه** ve **مَعْجُوزٌ**: kendisine istemede ısrar edildi; **ابن الأَعرابي**’den. Ve ona **مُنْكِداً** geldi: yani gelişi övülmüş olmayan; bir keresinde dedi: yani boş olarak. Ve **ثعلب** dedi: o ancak **مُتْكِزاً**dır; **نَكِزَتِ البئرُ** (kuyunun suyu azaldı) olduğunda; ve bu daha iyidir; her ne kadar “**أَنْكَزَ** adam” işitilmemişse de; “kuyularının suları azaldı” (durumunda). Ve **ماء نُكْدٌ** yani az. Ve **نَكِدَتِ الرَّكِيَّةُ**: suyu azaldı.

Ve **الأَنْكَدان**: **مازنُ بن مالك بن عَمْرو بن تَميم** ve **يَرْبُوعُ بن حنظلة**; **بُحَيْر بن عبد الله بن سلمة القشيري** dedi:
الأَنْكَدانِ: مازِنٌ ويَرْبُوعْ،
ها إِنَّ ذا اليَوْمَ لَشَرٌّ مَجْمُوعْ
Ve bu **بجير** (adlı) kişi, **قَعْنَب بن الحرث اليَرْبُوعي** ile karşılaşmıştı; böylece **بجير** dedi: ey **قعنب**, **البيضاءُ** (adlı) atın ne yaptı? Dedi: o yanımdadır. Dedi: peki ona şükrün nasıldır? Dedi: ona nasıl şükredebilirim ki? Dedi: nasıl şükretmezsin; hâlbuki seni benden kurtardı. Dedi **قَعْنَبٌ**: bu ne vakit? Dedi: dediğim yerde:
تَمَطَّتْ به البَيْضاءُ بَعْدَ اخْتِلاسِه
على دَهَشٍ، وخِلْتُني لم أُكَذَّبِ
Böylece **قَعْنَب** bunu inkâr etti; ve birbirlerine lânetleştiler ve birbirlerini çağırdılar: ikisinden doğru olan yalancıyı öldürsün diye. Sonra **بجير**, **بني العَنْبر** üzerine akın etti; ganimet aldı ve geçti; ve **تميم**’den kabileler onu izledi; ve **بنو مازن** ve **بنو يربوع** ona yetişti. Onları görünce bu recezi söyledi. Sonra onlar azıcık savaştılar; derken **قعنب بن عِصْمة بن عاصم اليربوعي**, **بجير**’in üzerine hamle etti; onu mızrakladı; böylece onu atından çevirdi. Bunun üzerine **كَدّامُ بن بَجِيلةَ المازنّي** onun üzerine sıçradı; onu esir aldı. Derken onu öldürmek için **قعنب اليربوعي** ona geldi; fakat **كَدّامٌ المازني** onu ondan men etti. Bunun üzerine **قعنب** ona dedi: **مازِ**، başını ve kılıcı! Böylece **كَدّام** onu bıraktı; derken **قَعْنبٌ** ona vurdu; başını uçurdu. Ve **مازِ**: **مازن**’in ترخيمidir; onun adı **مازناً** değildi; ancak adı **كَدّاماً** idi; fakat onu **مازناً** diye adlandırdı; çünkü o **بني مازن**’dendi; Araplar bazı yerlerde bunun benzerini yaparlar. **ابن بري** dedi: ve bu meseli **سيبويه**, “emir ve sakındırma üzerine cereyan eden” babında zikretti; onu “رأْسَك والجِداءَ” sözleriyle birlikte zikretti. Ve meselde şöyle takdir edersin: “أَبْقِ يا مازِنُ رأْسَك والسيف”، böylece fiili, hâlin ona delâleti sebebiyle hazf etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ك د * * نَكِدَ * عيشه اشتد وبابه طرِب ورجل * نَكِدٌ * أي عسر وجمعه * أَنْكَادٌ * و * مَنَاكِيدٌ * و * نَاكَدَهُ * وهما * يَتَنَاكَدَانِ * أي يتعاسران و * الأَنْكَدُ * المشئوم

##### Türkçe

* ن ك د * **نَكِدَ**: yaşayışı şiddetlendi; ve kapısı sevinçlendi. Ve adam **نَكِدٌ**: yani güç. Çoğulu **أَنْكَادٌ** ve **مَنَاكِيدٌ**. Ve **نَاكَدَهُ**; ve onlar ikisi **يَتَنَاكَدَانِ**: yani birbirlerine güçlük çıkarırlar. Ve **الأَنْكَدُ**: uğursuz.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نكد عيشه، كفرح: اشتد وعسر ينكد نكدا، ورجل نكد، عسر وفيه نكادة نكدت البئر: قل ماؤها كنكزت وماء نكد أي قليل. ونكد الغراب، كنصر: استقصى في شحيجه كأنه يقيء، كتنكد، كما في الأساس نكد زيد حاجة عمرو: منعه إياها، وعبارة اللسان ونكده حاجته: منعه إياها، نكد فلانا: منعه ما سأله، أو نكده ما سأله ينكده نكدا: لم يعطه منه إلا أقله أنشد ابن الأعرابي:
  من البيض ترغينا سقاط حديثها                      وتنكدنا لهو الحديث الممنـع ترغينا أي تعطينا منه ما ليس بصريح. وتنكدنا: تمنعنا. نكد الرجل، كعني، فهو منكود: كثر سؤاله، وقل نائله، وفي اللسان: رجل منكود ومعرك ومشفوه ومعجوز: ألح عليه في المسألة، عن ابن الأعرابي. ورجل نكد، بالكسر، ونكد، بفتحتين، ونكد، بفتح فسكون، وأنكد: شؤم عسر لئيم، وكل شيء جر على صاحبه شرا فهو نكد وصاحبه أنكد نكد وقوم أنكاد ومناكيد ونكد ونكد: مناحيس قليلو الخير. والنكد، بالضم: قلة العطاء وأن لا يهنأه من يعطاه، وأنشد:
  وأعط ما أعطيته طـيبـا                      لا خير في المنكود والناكد ويفتح، ونكد الرجل، نكدا: قلل العطاء، أو لم يعط البتة، أنشد ثعلب:
  نكدت أبازبيبة إذ سألنـا                      ولم ينكد بحاجتنا ضباب

  عداه بالباء لأنه في معنى بخل، حتى كأنه قال: بخلت بحاجتنا. النكد، بالضم: الغزيرات اللبن من الإبل والتي لا لبن لها، ضد، وهذه عن ابن فارس صاحب المجمل، قال: ناقة نكداء: لا لبن لها، قال الصاغاني: تفرد بها ابن فارس، وقد خالفه الناس، وقال السهيلي في الروض: وأحسبه من الأضداد، لأنه استعمل في الضدين، لأنه قد يقال نكد لبنها إذا نقص، قيل: هي التي لا يبقى لها ولدق، فيكثر لبنها لأنها حينئذ لا ترضع. قال الكميت:
  ووحوح في حضن الفتاة ضجيعهاولم يك في النكد المقاليت مشخب
  وحاردت النكد الجلاد ولم يكنلعقبة قدر المستعيرين معقب ويروى: ولم يك في المكد، وهما بمعنى، الواحدة نكداء، ويقال للناقة التي مات ولدها: نكداء، وإياها عنى الشاعر:
  ولم أرأم الضيم اختتاء وذلةكما شمت النكداء بوا مجلدا وناقة نكداء: مقلات لا يعيش لها ولد، فتكثر ألبانها، وفي حديث هوازن ولادرها بماكد ولا ناكد قال ابن الأثير: قال القتيبي: إن كان المحفوظ ناكد فإنه أراد القليل، لأن الناكد: الناقة الكثيرة اللبن، فقال: مادرها بغزير. والناكد أيضا: القليلة اللبن، وكذلك النكداء، وفي قصيد كعب:
  قامت تجاوبها نكد مثاكيل جمع ناكد، وهي التي لا يعيش لها ولد. يقال: عطاء منكود، أي نزر قليل، قال ربيعة بن مقروم يمدح مسعود بن سالم:
  لا حلمك الحلم موجودا عليه ولاملفى عطاؤك في الأقوام منكودا وفي الأساس: عطاء منكود، غير مهنإ، كمنكد. ونكيدي، بالفتح فالكسر، اسم مدينة أبقراط الحكيم بالروم والشائع على ألسنة أهل الروم نيكده، وفي المراصد والمعجم: بينها وبين قيسارية من جهة الشمال ثلاثة أيام، قيل: إن أبقراط الحكيم كان بها، وبينها وبين هرقلة ثلاثة أيام، ونقل شيخنا عن المولى أحمد أفندي: أظنه فارسيا معربا من نيك ده، أي قرية حسنة. وتناكدا: تعاسرا، وهما يتناكدان وناكده فلان، إذا عاسره، وهو مناكد. ومما يستدرك عليه: أرضون نكاد: قليلة الخير وفي الدعاء: نكدا له وجحدا، ونكدا وجحدا. وسأله فأنكده، أي وجده عسرا مقللا، وقيل: لم يجد عنده إلا نزرا قليلا. وطلب فلان حاجة فأنكد، أي أكدى. وقوله تعالى:  والذي خبث لا يخرج إلا نكدا  قرأ أهل المدينة نكدا بفتح الكاف، وقرأت العامة نكدا، بكسرها، قال الزجاج: وفيه وجهان آخران لم يقرأ بهما: إلا نكدا، ونكدا، وقال الفراء: معناه لا يخرج إلا في نكد وشدة. ونكد عطاءه بالمن. ونكد فلان: استنفد ما عنده ونكد الماء: نزف. وجاءه منكدا، أي غير محمود المجيء، وقال مرة: أي فارغا، وقال ثعلب: نما هو منكزا، وسيأتي، من نكزت البئر، إذا قل ماؤها، وهو أحسن وإن لم يسمع أنكز الرجل إذا نكزت مياه آباره. وماء نكد، أي قليل. والأنكدان: مازن بن مالك بن عمرو بن تميم، ويربوع بن حنظلة، قال بجير بن عبد الله بن سلمة القشيري:
  الأنكدان مـازن ويربـوع                      ها إن ذا اليوم لشر مجموع

  وكان بجير هذا قد التقى هو وقعنب بن الحارث اليربوعي فقال بجير: يا قعنب، ما فعلت البيضاء فرسك? قال: فكيف شكرك لها? قال: وما عسيت أن أشكرها? قال: وكيف لا يشكرها وقد نجتك مني? قال قعنب: ومتى ذلك? قال: حيث أقول:
  تمطت به البيضاء بعد اختلاسه                      على دهش وخلتني لم أكذب فأنكر قعنب ذلك، وتلاعنا وتداعيا أن يقتل الصادق منهما الكاذب، ثم إن بجيرا أغار على بني العنبر فغنم ومضى، وأتبعته قبائل من تميم، ولحق به بنو مازن وبنو يربوع، فلما نظر إليهم قال هذا الرجز، ثم إنهم احتربوا قليلا، فحمل قعنب بن عصمة بن عاصم اليربوعي على بجير فطعنه فأذراه عن فرسه، فوثب عليه كدام بن بجيلة المازني فأسره، فجاءه قعنب اليربوعي ليقتله، فمنع منه كدام المازني، فقال له قعنب: ماز رأسك والسيف. فخلى عنه كدام، فضربه قعنب فأطار رأسه وماز ترخيم مازن، ولم يكن اسمه مازنا، وإنما كان اسمه كداما، وإنما سماه مازنا لأنه من بني مازن، وقد يفعل العرب مثل هذا في بعض المواضع كذا في اللسان. ونوكند: قرية من قرى سمرقند، وتفسيره حفر جديدا.

##### Türkçe

**نكد**: Onun geçimi **نكد** oldu, **كفرح** gibi: şiddetlendi ve zorlaştı; **ينكد** **نكدا**. Ve **رجل نكد**: zor; ve onda **نكادة** vardır. **نكدت البئر**: suyu azaldı; **كنكزت** gibi. Ve **ماء نكد**: yani az.

Ve **نكد الغراب**، **كنصر**: ötüşünde sonuna kadar gitti; sanki kusuyor; **كتنكد** gibi; **الأساس**’ta olduğu üzere. **نكد زيد حاجة عمرو**: onu ondan men etti. Ve **اللسان**’ın ibaresi: **ونكده حاجته**: onu ondan men etti. **نكد فلانا**: ondan istediğini men etti; yahut **نكده ما سأله ينكده نكدا**: ondan ona ancak en azını verdi. İbnü’l-A‘râbî şu şiiri okudu:

من البيض ترغينا سقاط حديثها                      وتنكدنا لهو الحديث الممنـع
**ترغينا**: yani bize ondan açık-seçik olmayanı verirsin. **وتنكدنا**: bizi men edersin.

**نكد الرجل**، **كعني**: o hâlde o **منكود**dur: onun istemesi çoktur, elde ettiği azdır. Ve **اللسان**’da: **رجل منكود ومعرك ومشفوه ومعجوز**: ona istemede ısrar etti; İbnü’l-A‘râbî’den.

Ve **رجل نكد** (kesre ile), ve **نكد** (iki fetha ile), ve **نكد** (fetha sonra sükûn ile), ve **أنكد**: uğursuz, zor, alçak. Ve her şey ki sahibine şer sürüklerse o **نكد**dir; sahibi **أنكد**dir. **نكد** ve **قوم أنكاد** ve **مناكيد** ve **نكد** ve **نكد**: hayrı az uğursuzlar.

Ve **النكد** (damme ile): bağışın azlığı ve kendisine verilenin onu hoş bulmaması. Ve şu şiir okundu:

وأعط ما أعطيته طـيبـا                      لا خير في المنكود والناكد

Ve fetha ile de gelir. Ve **نكد الرجل**، **نكدا**: bağışı azalttı; yahut hiç vermedi. Sa‘leb şu şiiri okudu:

نكدت أبازبيبة إذ سألنـا                      ولم ينكد بحاجتنا ضباب

Onu **باء** ile geçişli kıldı; çünkü o, cimrilik mânasındadır; sanki şöyle dedi: **بخلت بحاجتنا**.

**النكد** (damme ile): develerden sütü bol olanlar ve sütü olmayanlar; zıdd (mânalı). Bu, **المجمل** sahibi İbn Fâris’tendir. Dedi: **ناقة نكداء**: sütü yoktur. Sâğânî dedi: Bunda İbn Fâris tek kaldı; insanlar ona muhalefet etti. Süheylî **الروض**’da dedi: Ben onu zıtlar (lafızları)ndan sayıyorum; çünkü iki zıdda kullanıldı; çünkü “**نكد لبنها**” denir, yani azaldı. Denildi: O, kendisine **ولدق** kalmayan (devedir); böylece sütü çoğalır; çünkü o vakit emzirmiyor olur. Kümeyt dedi:

ووحوح في حضن الفتاة ضجيعهاولم يك في النكد المقاليت مشخب
وحاردت النكد الجلاد ولم يكنلعقبة قدر المستعيرين معقب

Ve “**ولم يك في المكد**” diye rivayet edilir; ikisi mânaca birdir. Tekili **نكداء**dır. Ve yavrusu ölen deveye **نكداء** denir; şair onu kastetti:

ولم أرأم الضيم اختتاء وذلةكما شمت النكداء بوا مجلدا

Ve **ناقة نكداء**: **مقلات**; kendisine yavru yaşamaz; böylece sütleri çoğalır. Ve Hevâzin hadîsinde: **ولادرها بماكد ولا ناكد**. İbnü’l-Esîr dedi: Kuteybî dedi: Eğer mahfuz olan **ناكد** ise, o zaman azı kastetti; çünkü **الناكد**: sütü çok olan devedir; böylece dedi ki: “Onu bol ile sağmadı.” Ve **الناكد** ayrıca: sütü az olan (deve)dir; aynı şekilde **النكداء** da. Ve Ka‘b’ın kasîdesinde:

قامت تجاوبها نكد مثاكيل

**نكد**: **ناكد**’in cem‘idir; o, kendisine yavru yaşamayan (deve)dir.

Denir: **عطاء منكود**: yani az, kıt. Rabî‘a b. Mukarram, Mes‘ûd b. Sâlim’i överken dedi:

لا حلمك الحلم موجودا عليه ولاملفى عطاؤك في الأقوام منكودا

Ve **الأساس**’ta: **عطاء منكود**: hoş kılınmamış; **كمنكد** gibi.

Ve **نكيدي** (fetha sonra kesre ile): Rum’da Hipokrat Hekîm’in şehrinin adıdır; Rum ehlinin dillerinde yaygın olan **نيكده**. Ve **المراصد** ve **المعجم**’da: Kayseriyye’nin kuzey tarafınca onunla arasında üç gün (mesafe) vardır. Denildi: Hipokrat Hekîm orada idi; onunla Herakle arasında üç gün vardır. Şeyhimiz, Mevlâ Ahmed Efendi’den nakletti: “Onu Farsça olup **نيك ده**’den, yani ‘güzel köy’den Arapçalaştırılmış sanıyorum.”

Ve **تناكدا**: birbirine zorluk çıkardılar; ikisi **يتناكدان**. Ve **ناكده فلان**: ona zorluk çıkardı; o **مناكد**dir.

Ve ona ek olarak istidrâk edilenlerdendir: **أرضون نكاد**: hayrı az. Ve duada: **نكدا له وجحدا**; ve **نكدا وجحدا**. Ve ondan istedi; sonra **فأنكده**: yani onu zor ve azaltıcı buldu; ve denildi: onun yanında ancak az bir kırıntı buldu. Ve falan bir ihtiyacı istedi; sonra **فأنكد**: yani **أكدى**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **والذي خبث لا يخرج إلا نكدا**. Medine ehli **نكدا**’yı **الكاف**’ın fethasıyla okudu; umum ise onu kesresiyle **نكدا** okudu. Zeccâc dedi: “Onun iki başka vechi daha vardır ki onunla okunmadı: **إلا نكدا** ve **ونكدا**.” Ferrâ dedi: Mânası: ancak **نكد** ve şiddet içinde çıkar.

Ve **نكد عطاءه بالمن**. Ve **نكد فلان**: yanındakini tüketti. Ve **نكد الماء**: çekildi. Ve ona **منكدا** geldi: yani gelişi övülmüş olmayan. Ve Merre dedi: yani boş olarak. Sa‘leb dedi: O ancak **منكزا**dır; ileride gelecek; **نكزت البئر**’den: suyu azaldığı zaman; bu daha güzeldir, her ne kadar “**أنكز الرجل**” işitilmemişse de, kuyularının suları azaldığı zaman. Ve **ماء نكد**: yani az.

Ve **الأنكدان**: Temîm’den Mâlik b. Amr b. Temîm’in oğlu Mâzin b. Mâlik; ve Hanzala’nın oğlu Yerbû‘. Büceyr b. Abdullah b. Seleme el-Kuşeyrî dedi:

الأنكدان مـازن ويربـوع                      ها إن ذا اليوم لشر مجموع

Ve bu Büceyr, Ka‘neb b. el-Hâris el-Yerbû‘î ile karşılaşmıştı. Büceyr dedi: “Ey Ka‘neb, kısrağın **البيضاء** ne yaptı?” Dedi: “Peki ona şükrün nasıl?” Dedi: “Ona nasıl şükredebilirim?” Dedi: “Ona nasıl şükretmezsin; hâlbuki seni benden kurtardı.” Ka‘neb dedi: “Bu ne zaman?” Dedi: “Şu dediğim yerde:”

تمطت به البيضاء بعد اختلاسه                      على دهش وخلتني لم أكذب

Ka‘neb bunu inkâr etti; birbirlerine lânetleştiler ve birbirlerini çağırdılar ki ikisinden doğru olan, yalancıyı öldürsün. Sonra Büceyr Benî’l-Anber’e akın etti; ganimet aldı ve gitti. Temîm’den kabileler onu takip etti; Benî Mâzin ve Benî Yerbû‘ ona yetişti. Onları görünce bu recezi söyledi. Sonra az bir süre savaştılar. Ka‘neb b. ‘Isme b. ‘Âsım el-Yerbû‘î Büceyr’e hücum etti; onu mızrakladı; onu atından savurdu. Bunun üzerine Mâzinî Küdâm b. Büceyle ona atıldı ve onu esir aldı. Yerbû‘î Ka‘neb onu öldürmek için geldi; Mâzinî Küdâm onu ondan men etti. Ka‘neb ona dedi: “**ماز** başını ve kılıcı.” Küdâm onu serbest bıraktı; Ka‘neb ona vurdu; başını uçurdu. **ماز**: **مازن**’in terhîmidir. Onun adı **مازنا** değildi; ancak adı **كداما** idi; fakat onu **مازنا** diye adlandırdı; çünkü o Benî Mâzin’dendi. Araplar bazı yerlerde bunun benzerini yaparlar; **اللسان**’da böyle.

Ve **نوكند**: Semerkand köylerinden bir köydür; onun tefsiri: “yeni bir kazı”dır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَكِدَ
1 نَكِدَ ذ , aor. نَكَدَ , (S, K, &c.,) inf. n. نَكَدٌ, (S, L, Msb,) It (a man's life) was, or became, hard, or strait, and difficult. (S, L, Msb, K.) ― -b2- نَكِدَ It (a she-camel's milk) became deficient. (R.) ― -b3- نَكِدَ It (water) became exhausted. (A.) ― -b4- نَكِدَتِ الرَّكِيَّةُ The well came to have little water. (S, L, K.) ― -b5- نَكِدَ, aor. نَكَدَ , inf. n. نَكَدٌ, He was, or became, unpropitious, and mean: (L:) he became hard, or difficult: (Msb:) he gave little: or gave not at all: you say also نَكِدَ بِحَاجَتِنَا he was niggardly of that which we wanted. (L.) ― -b6- نَكَدَ حَاجَتَهُ, aor. نَكُدَ ; (K;) or نَكَدَهُ حَاجَتَهُ, (L,) He withheld from him, or refused him, his want. (L, K.) ― -b7- نَكَدَهُ, aor. نَكُدَ , He withheld from him, or refused him, what he asked: or [in the CK, and] the same, (K,) or نَكَدَهُ مَا سَأَلَهُ, aor. نَكُدَ , inf. n. نَكْدٌ, (L,) he gave him not save the least of what he asked. (L, K.) ― -b8- نُكِدَ, [in measure] like عُنِىَ, He had many askers and gave little. (K.) ― -b9- نَكَدَ, aor. نَكُدَ , He (a raven or crow) croaked with his utmost force; (A, K;) as though vomiting; as also ↓ تنكّد. (A.)

نَكَّدَ عَطَآءَهُ بِالْمَنِّ
2 نَكَّدَ عَطَآءَهُ بِالْمَنِّ ذ He impaired his gift by reproach. (A.) ― -b2- نكّد وَسْقَهُ He spent, or exhausted, what he possessed, in consequence of frequent petitions. (A.) ― -b3- نكّدهُ He vexed, distressed, or troubled, him; (Gol, from Meyd.) [as also نكّد عَلَيْهِ].

ناكدهُ
3 ناكدهُ ذ He treated him, or behaved towards him, with hardness, harshness, or ill-nature. (S, L, K.)

سَأَلَهُ فَأَنْكَدَهُ
4 سَأَلَهُ فَأَنْكَدَهُ ذ He asked of him, and found him hard, or difficult, (A, L,) and mean, or niggardly: (L:) or found him to have only what was scanty, or little. (L.) ― -b2- طَلَبَ مِنْهُ حَاجَةً فَأَنْكَدَ He sought, or desired, of him a thing that he wanted, and he was niggardly. (A.)

تنكّد
5 تنكّد ذ [He became vexed, distressed, or troubled]. (A.) See Bd, in lxviii. 25: and see 1.

تناكدا
6 تناكدا ذ They treated each other with hardness, harshness, or ill-nature. (S, L, K.)

نَكْدٌ
نَكْدٌ ذ : see نُكْدٌ, and نَكِدٌ.

نُكْدٌ
نُكْدٌ ذ and ↓ نَكْدٌ Scantiness of a gift; (L, K;) and its not being enjoyed, or found pleasant, by the receiver. (L.) ― -b2- See what follows.

نَكَدًا لَهُ وجَحَدًا
نَكَدًا لَهُ وجَحَدًا ذ , and له وجُحْدُا ↓ نُكْدًا, [May God decree straitness, or difficulty, to him, and poverty]: forms of imprecation. (L.) ― -b2- نَكَدٌ Anything that brings evil upon the person whom it affects. (L.) See نَكِدٌ.

نَكِدٌ
نَكِدٌ ذ [Hard, strait, or difficult; applied to a man's life; (see 1;) and to fortune, as in an ex. voce اِبِدٌ.] ― -b2- Water little in quantity. (L.) ― -b3- لَا يَخْرُجُ اِلَّا نَكِدًا, in the Kur, [vii. 56,] accord. to the common reading, or ↓ نَكَدًا, accord. to the reading of the people of El-Medeeneh, or, as it may be read, accord. to Zj, ↓ نَكْدًا and ↓ نُكْدًا, means, accord. to Fr, It [the herbage] will not come forth save with difficulty: (L:) or, scantily and unprofitably. (Beyd.) ― -b4- نَكِدٌ (S, A, L, Msb, K,) and ↓ نَكَدٌ and ↓ نَكْدٌ and ↓ أَنْكَدُ (L, K) A man who is unpropitious, (L, K,) and mean, (L,) and hard, or difficult: (S, A, L, Msb, K:) and a people you term أَنْكَادٌ and مَنَاكِيدُ (S, L, K) and نُكُدٌ and نُكْدٌ. (A.) ― -b5- نَكِدٌ and ↓ أَنْكَدُ A man that brings evil upon others. (L.)

نَكَادٌ
نَكَادٌ ذ Hardness, or difficulty, in a man. (A.) See نَكِدَ.

أَرَضُونَ نِكَادٌ
أَرَضُونَ نِكَادٌ ذ Lands possessing little goods. (L.)

نَاكِدٌ
نَاكِدٌ ذ : see أَنْكَدُ.

أَنْكَدُ
أَنْكَدُ ذ . ― -b2- نَكْدَآءُ A she-camel abounding with milk; (IF, L, K;) as also ↓ نَاكِدٌ: (L:) a she-camel that has no young one living, and therefore abounding with milk, because she does not suckle; (L; K;) so نَكْدَآءُ مِقْلَاتٌ, of which the pls. occur in a verse of El-Kumeyt cited voce شَخَبَ: (S:) also, contr., a she-camel having no milk: (IF, A, K:) or having little milk; as also ↓ نَاكِدٌ: and both words, a she-camel whose young one has died: (L:) pl. (of both words, L) نُكْدٌ (S, L, K.) See also مَكْدَآءُ. ― -b3- أَنْكَدُ Unfortunate; unlucky. (S.) See نَكِدٌ.

مُنَكَّدٌ
مُنَكَّدٌ ذ : see مَنْكُودٌ.

مَنْكُودٌ
مَنْكُودٌ ذ A small, or scanty, gift; (A, L, K;) as also ↓ مُنَكَّدٌ (A.) ― -b2- مَنْكُودٌ A man having many askers and giving little: (TA:) or a man pressed with petitions; as also مَعْرُوكٌ and مَشْفُوهٌ and مَعْجُوزٌ. (IAar, L.)

جَآءَهُ مُنْكِدًا
جَآءَهُ مُنْكِدًا ذ He came to him unwelcomely: or, empty: or, as Th says, it is correctly مُنْكِزًا, from نَكَرَتِ البِئْرُ, though أَنْكَزَ as meaning “ his wells became exhausted, ” has not been heard. (L.)

##### Türkçe

**نَكِدَ**
1 **نَكِدَ** ذ, muzâri‘i **نَكَدَ**, (S, K, vb.,) mastar ismi **نَكَدٌ**, (S, L, Msb,) O (bir adamın hayatı) sert oldu, yahut sertleşti; ve daraldı ve zorlaştı. (S, L, Msb, K.) ― -b2- **نَكِدَ** O (bir dişi devenin sütü) eksikleşti. (R.) ― -b3- **نَكِدَ** O (su) tükendi. (A.) ― -b4- **نَكِدَتِ الرَّكِيَّةُ** Kuyu az suya sahip oldu. (S, L, K.) ― -b5- **نَكِدَ**, muzâri‘i **نَكَدَ**, mastar ismi **نَكَدٌ**, O uğursuz oldu yahut uğursuzlaştı, ve alçak oldu: (L:) sertleşti yahut zorlaştı: (Msb:) az verdi: yahut hiç vermedi: ayrıca şöyle de dersin: **نَكِدَ بِحَاجَتِنَا** o, bizim ihtiyaç duyduğumuz şeyde cimri oldu. (L.) ― -b6- **نَكَدَ حَاجَتَهُ**, muzâri‘i **نَكُدَ**; (K;) yahut **نَكَدَهُ حَاجَتَهُ**, (L,) Onun ihtiyacını ondan esirgedi, yahut ona vermeyi reddetti. (L, K.) ― -b7- **نَكَدَهُ**, muzâri‘i **نَكُدَ**, Ondan, onun istediği şeyi esirgedi, yahut ona vermeyi reddetti: yahut [CK’de ve] aynı (K,) yahut **نَكَدَهُ مَا سَأَلَهُ**, muzâri‘i **نَكُدَ**, mastar ismi **نَكْدٌ**, (L,) ona, istediği şeyin en azından başka bir şey vermedi. (L, K.) ― -b8- **نُكِدَ**, [vezin olarak] **عُنِىَ** gibi, Çok isteyenleri oldu ve az verdi. (K.) ― -b9- **نَكَدَ**, muzâri‘i **نَكُدَ**, O (bir kuzgun yahut karga) bütün gücüyle gakladı; (A, K;) sanki kusuyormuş gibi; bunun gibi ↓ **تنكّد** da. (A.)

**نَكَّدَ عَطَآءَهُ بِالْمَنِّ**
2 **نَكَّدَ عَطَآءَهُ بِالْمَنِّ** ذ O, kınama ile bağışını bozdu. (A.) ― -b2- **نكّد وَسْقَهُ** Sık sık dilekler sebebiyle sahip olduğu şeyi harcadı yahut tüketti. (A.) ― -b3- **نكّدهُ** Ona eziyet etti, onu sıkıntıya soktu, yahut onu rahatsız etti; (Gol, Meyd’den.) [↓ **نكّد عَلَيْهِ** de böyledir].

**ناكدهُ**
3 **ناكدهُ** ذ Ona sertlikle, katılıkla, yahut kötü huylulukla muamele etti, yahut ona karşı öyle davrandı. (S, L, K.)

**سَأَلَهُ فَأَنْكَدَهُ**
4 **سَأَلَهُ فَأَنْكَدَهُ** ذ Ondan istedi, ve onu sert yahut zor (A, L,) ve alçak, yahut cimri buldu: (L:) yahut onda ancak kıt yahut az olanı buldu. (L.) ― -b2- **طَلَبَ مِنْهُ حَاجَةً فَأَنْكَدَ** Ondan ihtiyaç duyduğu bir şeyi talep etti yahut istedi, ve o cimrilik etti. (A.)

**تنكّد**
5 **تنكّد** ذ [O eziyet gördü, sıkıntıya düştü, yahut rahatsız oldu]. (A.) Bd’ye, lxviii. 25’te bak: ve 1’e bak.

**تناكدا**
6 **تناكدا** ذ Birbirlerine sertlikle, katılıkla, yahut kötü huylulukla muamele ettiler. (S, L, K.)

**نَكْدٌ**
**نَكْدٌ** ذ: **نُكْدٌ**’e ve **نَكِدٌ**’e bak.

**نُكْدٌ**
**نُكْدٌ** ذ ve ↓ **نَكْدٌ** Bir bağışın kıtlığı; (L, K;) ve onu alan tarafından ondan zevk alınmaması, yahut hoş bulunmaması. (L.) ― -b2- Aşağıdakine bak.

**نَكَدًا لَهُ وجَحَدًا**
**نَكَدًا لَهُ وجَحَدًا** ذ, ve له وجُحْدُا ↓ **نُكْدًا**, [Allah ona darlık yahut zorluk ve yoksulluk takdir etsin]: beddua kalıpları. (L.) ― -b2- **نَكَدٌ** Kendisine isabet edene kötülük getiren her şey. (L.) **نَكِدٌ**’e bak.

**نَكِدٌ**
**نَكِدٌ** ذ [Sert, dar, yahut zor; bir adamın hayatına uygulanır; (1’e bak;) ve talih için, **اِبِدٌ** maddesinde bir örnekte olduğu gibi.] ― -b2- Miktar bakımından az su. (L.) ― -b3- **لَا يَخْرُجُ اِلَّا نَكِدًا**, Kur’ân’da [vii. 56,] yaygın kıraate göre, yahut ↓ **نَكَدًا**, Medine halkının kıraatına göre, yahut, Zj’ye göre okunabileceği üzere, ↓ **نَكْدًا** ve ↓ **نُكْدًا**, Fr’ye göre şu demektir: O [ot] ancak zorlukla çıkar: (L:) yahut, kıt ve faydasız olarak. (Beyd.) ― -b4- **نَكِدٌ** (S, A, L, Msb, K,) ve ↓ **نَكَدٌ** ve ↓ **نَكْدٌ** ve ↓ **أَنْكَدُ** (L, K) Uğursuz, (L, K,) ve alçak, (L,) ve sert, yahut zor olan bir adam: (S, A, L, Msb, K:) ve bir topluluğa **أَنْكَادٌ** ve **مَنَاكِيدُ** (S, L, K) ve **نُكُدٌ** ve **نُكْدٌ** dersin. (A.) ― -b5- **نَكِدٌ** ve ↓ **أَنْكَدُ** Başkalarına kötülük getiren bir adam. (L.)

**نَكَادٌ**
**نَكَادٌ** ذ Bir adamda sertlik, yahut zorluk. (A.) **نَكِدَ**’e bak.

**أَرَضُونَ نِكَادٌ**
**أَرَضُونَ نِكَادٌ** ذ Az mala sahip olan araziler. (L.)

**نَاكِدٌ**
**نَاكِدٌ** ذ: **أَنْكَدُ**’e bak.

**أَنْكَدُ**
**أَنْكَدُ** ذ. ― -b2- **نَكْدَآءُ** Sütü bol olan bir dişi deve; (IF, L, K;) bunun gibi ↓ **نَاكِدٌ** de: (L:) yavrusu diri olmayan, bu yüzden sütü bol olan bir dişi deve; çünkü emzirmemektedir; (L; K;) böylece **نَكْدَآءُ مِقْلَاتٌ**, bunun çoğulları El-Kumeyt’in **شَخَبَ** maddesinde zikredilen bir beytinde geçer: (S:) ayrıca, zıddı olarak, sütü olmayan bir dişi deve: (IF, A, K:) yahut sütü az olan; bunun gibi ↓ **نَاكِدٌ** de: ve iki kelime de, yavrusu ölmüş bir dişi deve: (L:) çoğulu (iki kelimenin de, L) **نُكْدٌ** (S, L, K.) **مَكْدَآءُ**’a da bak. ― -b3- **أَنْكَدُ** Bahtsız; uğursuz. (S.) **نَكِدٌ**’e bak.

**مُنَكَّدٌ**
**مُنَكَّدٌ** ذ: **مَنْكُودٌ**’a bak.

**مَنْكُودٌ**
**مَنْكُودٌ** ذ Küçük, yahut kıt, bir bağış; (A, L, K;) bunun gibi ↓ **مُنَكَّدٌ** de (A.) ― -b2- **مَنْكُودٌ** Çok isteyenleri olup az veren bir adam: (TA:) yahut dileklerle sıkıştırılan bir adam; bunun gibi **مَعْرُوكٌ** ve **مَشْفُوهٌ** ve **مَعْجُوزٌ** da. (IAar, L.)

**جَآءَهُ مُنْكِدًا**
**جَآءَهُ مُنْكِدًا** ذ Ona hoş karşılanmayacak şekilde geldi: yahut, boş olarak: yahut, Th’nin dediği gibi, doğrusu **مُنْكِزًا**’dır, **نَكَرَتِ البِئْرُ**’den; hâlbuki “kuyuları tükendi” mânasında **أَنْكَزَ** işitilmemiştir. (L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَكَدَ
نَكَدَ U ( n. ac. نَكْد 1 ),
a.  Prevented.

b.  Refused; stinted.

c.  Croaked.

نَكِدَ
نَكِدَ A ( n. ac. نَكَد 4 ),
a.  Was hard ( life ).

b.  Had little water ( well ).

c.  Was mean.

نَكَّدَ
نَكَّدَ II ,
a.  Rendered hard ( life ).

b.  Distressed.

c.  Spent, exhausted.

نَاْكَدَ
نَاْكَدَ III ,
a.  Vexed, harassed.

أَنْكَدَ
أَنْكَدَ IV ,
a.  Found hard, mean.

b.  see ( نَكِدَ ) ( c ).

تَنَكَّدَ
تَنَكَّدَ V ,
a.  Was distressed; suffered.

تَنَاْكَدَ
تَنَاْكَدَ VI ,
a.  Were harsh to each other.

نَكْد
نَكْد 1 ,
a.  see 3 (a) &  5 ( a ), ( b ).

نُكْد
نُكْد 3 ,
a.  Scantiness, littleness.

b.  see 5 (a) .

نَكَد
نَكَد 4 ,
a.  Straitness, poverty; evil.

b.  see 5 (a) .

نَكِد
نَكِد 5 ,
a.  Hard, disobliging, churlish; pestering, bothering.

b.  Scanty, little.

c.  Hard, difficult.

أَنْكَدُ
أَنْكَدُ 14 ,
a.  see 5 (a) .

b.  Unfortunate, unlucky.

نَاْكِد
نَاْكِد 21 ,
a.  see 42 .

نَكَاْد
نَكَاْد 22 ,
a.  Hardness, churlishness.

نِكَاْد
نِكَاْد 23 ,
a.  Poor ( lands ).

نَكْدَآءُ
نَكْدَآءُ 42 , ( pl. نُكْد 3 ),
a.  Abounding in milk.

b.  Having little milk.

مَنَاْكِيْدُ
مَنَاْكِيْدُ 65 ,
a.  Niggards.

نَكڤدَ
N. P. نَكڤدَ I ,
a.  Unlucky.

b.  Small, scanty ( gift ).

c.  Niggardly.

نَكَّدَ
N. P. نَكَّدَ II ,
a.  see N.P. نَكڤدَ I ( b ).

مُنْكِدًا
مُنْكِدًا
a.  Unwelcomely.

مُنْكِدَات
مُنْكِدَات
a.  Calamities.

##### Türkçe

**نَكَدَ**
**نَكَدَ** U ( n. ac. **نَكْد** 1 ),
a. Engelledi.

b. Reddetti; kıstı.

c. Öttü.

**نَكِدَ**
**نَكِدَ** A ( n. ac. **نَكَد** 4 ),
a. (Hayat) zor oldu.

b. (Kuyu) az suya sahip oldu.

c. Cimri oldu.

**نَكَّدَ**
**نَكَّدَ** II ,
a. (Hayatı) zorlaştırdı.

b. Sıkıntıya soktu.

c. Harcadı, tüketti.

**نَاْكَدَ**
**نَاْكَدَ** III ,
a. Rahatsız etti, taciz etti.

**أَنْكَدَ**
**أَنْكَدَ** IV ,
a. Zor, cimri buldu.

b. bkz. (**نَكِدَ**) ( c ).

**تَنَكَّدَ**
**تَنَكَّدَ** V ,
a. Sıkıntıya düştü; acı çekti.

**تَنَاْكَدَ**
**تَنَاْكَدَ** VI ,
a. Birbirlerine karşı sert davrandılar.

**نَكْد**
**نَكْد** 1 ,
a. bkz. 3 (a) &  5 ( a ), ( b ).

**نُكْد**
**نُكْد** 3 ,
a. Kıtlık, azlık.

b. bkz. 5 (a) .

**نَكَد**
**نَكَد** 4 ,
a. Darlık, yoksulluk; kötülük.

b. bkz. 5 (a) .

**نَكِد**
**نَكِد** 5 ,
a. Zor, gönülsüzce davranan, kaba; rahatsız edici, bunaltıcı.

b. Kıt, az.

c. Zor, güç.

**أَنْكَدُ**
**أَنْكَدُ** 14 ,
a. bkz. 5 (a) .

b. Talihsiz, uğursuz.

**نَاْكِد**
**نَاْكِد** 21 ,
a. bkz. 42 .

**نَكَاْد**
**نَكَاْد** 22 ,
a. Zorluk, kabalık.

**نِكَاْد**
**نِكَاْد** 23 ,
a. Fakir (araziler).

**نَكْدَآءُ**
**نَكْدَآءُ** 42 , ( pl. **نُكْد** 3 ),
a. Sütçe bol olan.

b. Sütü az olan.

**مَنَاْكِيْدُ**
**مَنَاْكِيْدُ** 65 ,
a. Cimriler.

**نَكڤدَ**
N. P. **نَكڤدَ** I ,
a. Uğursuz.

b. Küçük, kıt (hediye).

c. Cimrice.

**نَكَّدَ**
N. P. **نَكَّدَ** II ,
a. bkz. N.P. **نَكڤدَ** I ( b ).

**مُنْكِدًا**
**مُنْكِدًا**
a. Hoş karşılanmayacak biçimde.

**مُنْكِدَات**
**مُنْكِدَات**
a. Felaketler.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نكد
نَكِدَ - يَنْكَدُ - نَكِد - نَكِدًا
نَكِدَ - يَنْكَدُ + الأمر أو الفعل: يصعب ويعسر: يقل ويبطؤ و يعسر ويفشل ولا يصير إلى ما كان يرجى منه
نَكِد: اسم فاعل مبالغة على وزن " فـَعـِل " من " نَكِدَ - يَنْكَدُ ": ناكِد بشدة: بطيء وعسير وقليل الخير والثمر
نَكِدًا: حال من " نَكِد "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الصعوبة والبطء والثقل في سير الفعل وتقدمه بعد بدئه"، وهي:
كَدا - يَكْدُوْ، نَكِدَ - يَنْكَدُ، عَسِرَ- يَعْسَرُ (عَسُرَ- يَعْسُرُ)، ثَخُنَ - يَثْخُنُ، بَطُؤَ - يَبْطُؤُ، مَهَلَ - يَمْهُلُ

نكد - نكداً
 	﴿وَالْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَبَاتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَالَّذِي خَبُثَ لَا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِدًا كَذَلِكَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَشْكُرُونَ(58)﴾ الأعراف
مختار الصحاح
● [نكد] ن ك د: نَكِدَ عيشه اشتد وبابه طرِب ورجل نَكِدٌ أي عسر وجمعه أَنْكَادٌ و مَنَاكِيدٌ و نَاكَدَهُ وهما يَتَنَاكَدَانِ أي يتعاسران و الأَنْكَدُ المشئوم
معجم الفرائد القرآنية:
ن ك د
" نَكِداً" في قولـه تعالـى :" وَالَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلاّ نَكِداً " (58) الأعراف .
النَكَد : كل شيء أُخرج إلى طالبه بتعسر، والعيش النَكِد أي العَسر والصعب .
الراغب
نكد
- النكد: كل شيء خرج إلى طالبه بتعسر، يقال: رجل نكد ونكد، وناقة نكداء: طفيفة الدر صعبة الحلب. قال تعالى: }والذي خبث لا يخرج إلا نكدا{ [الأعراف/58].
ملخص اللسان
1.     النَّكَدُ: الشؤْمُ واللؤْمُ، نَكِدَ نَكَداً، فهو نَكِدٌ ونِكَدٌ  ونَكْدٌ وأَنَكَدُ.
2.     وكل شيء جرّ على صاحبه شَرّاً، فهو نَكَدٌ، وصاحبه أَنكَدُ نَكِدٌ.
3.     ونَكِدَ عيشُهم، بالكسر، يَنْكَدُ نَكَداً: اشتدّ.
4.     ونَكِدِ  الرجلُ نَكَداً: قَلَّلَ العَطاء أَو لم يُعْط البَتَّة؛والنُّكْدُ والنَّكْد: قِلْةُ العَطاء وأَن لا يَهْنَأَه مَن يُعْطاه؛
5.     وأَرَضُونَ نِكادٌ: قليلة الخير.والذي  خَبُتَ لا يخرُجُ إِلاَّ نَكِداً؛ معناه لا يخرج إِلا في نَكَدٍ  وشِدّةٍ.
6.     ورجل نَكِدٌ أَي عَسِرٌ؛ وقومٌ  أَنْكادٌ ومَناكِيدُ. وناكَده فلانٌ وهما يتَناكدان إِذا تَعاسَرا. وناقة  نَكْداءُ: قليلة اللَّبن.
7.     وماء نُكْدٌ أَي قليل. ونَكِدَتِ  الرَّكِيَّةُ: قلَّ ماو ها.
لسان العرب
● - نكد: النَّكَدُ: الشؤْمُ واللؤْمُ، نَكِدَ نَكَداً، فهو نَكِدٌ ونِكَدٌ  ونَكْدٌ وأَنَكَدُ. وكل شيء جرّ على صاحبه شَرّاً، فهو نَكَدٌ، وصاحبه  أَنكَدُ نَكِدٌ. ونَكِدَ عيشُهم، بالكسر، يَنْكَدُ نَكَداً: اشتدّ. ونَكِدِ  الرجلُ نَكَداً: قَلَّلَ العَطاء أَو لم يُعْط البَتَّة؛ أَنشد ثعلب:  نَكِدْتَ، أَبا زُبَيْبةَ، إِذْ سأَلْنا  ولم يَنْكَدْ بِحاجَتِنا ضَبابُ  عدّاه بالباء لأَنه في معنى بَخِلَ حتى كأَنه قال بخلت بحاجتنا.  وأَرَضُونَ نِكادٌ: قليلة الخير.  والنُّكْدُ والنَّكْد: قِلْةُ العَطاء وأَن لا يَهْنَأَه مَن يُعْطاه؛  وأَنشد:  وأَعْطِ ما أَعْطَيْتَه طَيِّباً،  لا خَيْرَ في المَنْكودِ والنَّاكدِ  وفي الدعاء: نَكْداً له وجَحْداً ونُكْداً وجُحْداً. وسأَله  فأَنَكَدَهُ أَي وجده عَسِراً مُقَلِّلاً، وقيل: لم يجد عنده إِلاَّ نَزْراً  قليلاً. ونكَدَه ما سأَله يَنْكُدُه نَكْداً: لم يعظه منه إِلا أَقَلَّه؛ أَنشد  ابن الأَعرابي:  مِنَ البِيضِ تُرْغِيمنا سُقاطَ حَديِثها،  وتَنْكُدُنا لَهْوَ الحديثِ المُمَنَّعِ  تُرْغِينا: تُعْطِينا منه ما ليس بصريح. ونكَدَه حاجتَه: منَعَه إِياها.  والنُّكْدُ من الإِبل: النّوقُ الغَزيراتُ من اللَّبَنِ، وقيل: هي التي  لا يبقى لها ولد؛ قال الكميت:  ووَحْوَحَ في حِضْنِ الفَتاةِ ضَجِيعُها،  ولم يَكُ في النُّكْدِ المَقالِيتِ مَشْخَبُ  وحارَدَتِ النُّكْدِ الجِلادُ، ولم يكن  لِعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ  ويروى: ولم يَكُ في المُكْد، وهما بمعنى. وقال بعضهم: النُّكْدُ النوقُ  التي ماتت أَولادُها فَغَزُرَتْ؛ وقال:  ولم تَبضِضِ النُّكْدُ للحاشِرِين،  وأَنْفَدَتِ النَّمْلُ ملتَنْقُلُ  وأَنشد غيره:  ولم أَرْأَم الضَّيْمَ اخْتِتاءً وذِلَّةً،  كما شَمَّتِ النَّكْداءُ بَوًّا مُجْلَّدا  النَّكْداءُ: تأْنيث أَنكَدَ ونَكِدٍ. ويقال للناقة التي مات ولدها:  نَكْداءُ وإِياها عنى الشاعر. وناقةٌ نَكْداءُ: مِقْلاتٌ لا يعيشُ لها ولد  فتكثر أَلبانها لأَنها لا تُرْضِعُ.  وفي حديث هوازن: ولا درها بماكِدٍ ولا ناكِدٍ؛ قال ابن الأَثير: قال  القتيبي: إِن كان المحفوظ ناكد فإِنه أَراد القليل لأَن الناكِدَ الناقة  الكثيرة اللبن، فقال: ما درُّها بغزير. والناكِدُ أَيضاً: القليلة اللبن؛  وفي قصيد كعب:  قامَتْ تُجاوِبُها نُكْدٌ مَثاكِيلُ  النُّكْد: جمع ناكد، وهي التي لا يعيش لها ولد. وقوله تعالى: والذي  خَبُتَ لا يخرُجُ إِلاَّ نَكِداً؛ قرأَ أَهل المدينة نَكَداً، بفتح الكاف،  وقرأَت العامة نَكِداً؛ قال الزجاج: وفيه وجهان آخران لم يُقرأْ بهما:  إِلاَّ نَكْدا ونُكْداً، وقال الفراء: معناه لا يخرج إِلا في نَكَدٍ  وشِدّةٍ.ويقال: عطاء مَنْكُود أَي نَزِر قليل. ويقال: نُكِدَ الرجلُ، فهو  مَنْكُود، إِذا كَثُرَ سؤَاله وقَلَّ خَيْرُه. ورجل نَكِدٌ أَي عَسِرٌ؛ وقومٌ  أَنْكادٌ ومَناكِيدُ. وناكَده فلانٌ وهما يتَناكدان إِذا تَعاسَرا. وناقة  نَكْداءُ: قليلة اللَّبن. ورجل مَنْكُود ومَعْروُك ومَشْفُوه ومَعْجُوزٌ:  أُلِحَّ عليه في المسأَلة؛ عن ابن الأَعرابي. وجاءَه مُنْكِداً أَي غير  مَحْمُودِ المَجيء، وقال مرة: أَي فارغاً، وقال ثعلب: إِنما هو مُتْكِزاً  من نَكِزَتِ البئرُ إِذا قَلَّ ماؤُها، وهو أَحسن وإِن لم يسمع أَنْكَزَ  الرجلُ ذا نَكَزَتْ مياه آباره. وماء نُكْدٌ أَي قليل. ونَكِدَتِ  الرَّكِيَّةُ: قلَّ ماو ها.  والأَنْكَدان: مازنُ بن مالك بن عَمْرو بن تَميم، ويَرْبُوعُ بن حنظلة؛  قال بُحَيْر بن عبد الله بن سلمة القشيري:  الأَنْكَدانِ: مازِنٌ ويَرْبُوعْ،  ها إِنَّ ذا اليَوْمَ لَشَرٌّ مَجْمُوعْ  وكان بجير هذا قد التقى هو وقَعْنَب بن الحرث اليَرْبُوعي فقال بجير: يا  قعنب، ما فَعَلَتِ البيضاءُ فَرسُكَ؟ قال: هي عندي، قال: فكيف شُكْرُك  لها؟ قال: وما عسيت أَن أَشكرها قال: وكيف لا تشكرها وقد نَجَّتك مني؟  قال قَعْنَبٌ: ومتى ذلك؟ قال: حيث أَقول.  تَمَطَّتْ به البَيْضاءُ بَعْدَ اخْتِلاسِه  على دَهَشٍ، وخِلْتُني لم أُكَذَّبِ  فأَنكر قَعْنَب ذلك وتلاعنا وتداعيا أَن يقتل الصادِقُ منهما الكاذِب،  ثم إِن بجيراً أَغار على بني العَنْبر فغنم ومضى واتبعته قبائل من تميم  ولحق به بنو مازن وبنو يربوع، فلما نظر إِليهن قال هذا الرجز، ثم إِنهم  احْتَرَبوا قليلاً فحمل قعنب بن عِصْمة بن عاصم اليربوعي على بجير فطعنه  فأَدَاره عن فرسه، فوثب عليه كَدّامُ بن بَجِيلةَ المازنّي فأَسره فجاءه  قعنب اليربوعي ليقتله فمنع منه كَدّامٌ المازني، فقال له قعنب: مازِ، رأْسَك  والسَّيْفَ فَخَلَّى عنه كَدّام فضربه قَعْنبٌ فأَطار رأْسَه؛ ومازِ:  ترخيم مازن ولم يكن اسمه مازناً وإِنما كان اسمه كَدّاماً وإِنما سماه  مازناً لأَنه من بني مازن، وقد تفعل العرب مثل هذا في بعض المواضع؛ قال ابن  بري: وهذا المثل ذكرَ سيبويه في باب ما جرى على الأَمر والتحذير فذكره مع  قولهم رأْسَك والجِداءَ، وكذلك تقدر في المثل أَبْقِ يا مازِنُ رأْسَك  والسيف، فحذف الفعل لدلالة الحال عليه.
مقاييس اللغة:
(نكد) النون والكاف والدال أُصَيل يدلُّ على خُروجِ الشَّيء إلى طالِبِه بِشدّة. وهذا مَطلَبٌ نَكِدٌ. ورجلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ([7]). ويقال: نَكَدَ الغُراب([8]):  استَقْصَى في شَحِيجِه، كأنَّه يَقِيء. وناقةٌ نَكْدَاءُ: لا لبَنَ فيها.
القاموس المحيط:
نَكِدَ عَيْشُه، كفَرِحَ اشْتَدَّ وعَسُرَ، والبِئْرُ قَلَّ ماؤُها. ونَكَدَ الغُرابُ، كَنَصَرَ اسْتَقْصى في شَحيجِهِ، وزَيْدٌ حاجَةَ عَمْرٍو مَنَعَهُ إيَّاها، وفُلاناً مَنَعَه ما سألَه، أو لم يُعْطِهِ إلا أقَلَّه، وكعُنِيَ كثُرَ سُؤالُهُ، وقَلَّ نائِلُهُ. ورَجُلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ ونَكْدٌ وأنْكَدُ شُؤْمٌ عَسِرٌ، وقومٌ أنكادٌ ومَناكيدُ. والنُّكْدُ، بالضم قِلَّةُ العَطاءِ، ويفتحُ، والغَزيراتُ اللَّبَنِ من الْإِبِلِ، والتي لا لَبَنَ لها، ضدٌّ، عن ابنِ فارسٍ، والتي لا يَبْقى لها ولَدٌ، فَيَكْثُرُ لَبَنُها، لأنَّها لا تُرْضِعُ، الواحِدَةُ نَكْداءُ. وعَطاءٌ مَنْكودٌ نَزْرٌ قَليلٌ. ونَكِيدى، بالفتح مَدينةُ أبقْراطَ الحَكيمِ بالرُّومِ. وتَناكَدَا تَعاسَرَا. وناكَدَهُ عاسَرَهُ.
تاج العروس:
ن ك د
نَكِد عَيْشُه كفَرِحَ : اشتَدَّ وعَسُرَ يَنْكَد نَكَداً ورجُلٌ نَكِدٌ عَسِرٌ وفيه نَكَادةٌ نَكِدَت البِئْرُ : قَلَّ مَاؤُها كنَكَزَتْ وماءٌ نُكْدٌ أَي قَلِيل . ونَكَد الغُرَابُ كنَصَر : اسْتَقْصَى في شَحِيجِه كأَنَّه يَقِيُّء كَتَنَكَّد كما في الأَساس نَكَد زَيْدٌ حاجَةَ عمْرٍو : منَعه إِيَّاها وعبارةُ اللسان ونَكَده حاجَتَه : منَعه إِيَّاها نَكَد فُلاناً : منَعَه ما سأَلَه أَو نَكَده ما سأَله يَنْكُدُه نَكْداً : لَمْ يُعْطِه منه إِلاَّ أَقَلَّهُ أَنشد ابنُ الأَعرابيّ :
مِن البِيضِ تُرْغِينَا سُقَاطَ حدِيثِها ... وتَنْكُدُنَا لَهْوَ الحَدِيثِ المُمنَّعِ تُرْغِينَا أَي تُعْطِينَا منه ما لَيْسَ بِصَرِيحٍ . وتَنْكُدُنا : تَمْنَعُنَا . نُكدَ الرجُلُ كعُنِيَ فهو مَنْكُود : كَثُرَ سُؤّالُه وقَلَّ نائِلُه وفي اللسان : رَجُلٌ مَنْكُودٌ ومَعْرُكٌ وَمَشْفُوه ومَعْجُوزٌ : أُلِحَّ عَلَيْه في المسأَلَة عن ابن الأَعْرَابيّ . ورَجُلٌ نَكِدٌ بالكسر ونَكَدٌ بفتحتين ونَكْدٌ بفتح فسكون وأَنْكَدُ : شُؤْمٌ عَسِرٌ لئيمٌ وكلُّ شيْءٍ جَرَّ على صاحِبِه شَرًّا فهو نَكَدٌ وصاحِبُه أَنْكَدُ نَكِدٌ وقَوْمٌ أَنْكَاد وَمَنَاكِيدُ ونُكْدٌ ونكد : مَنَاحِيسُ قَلِيلُو الخَيْرِ . والنُّكْدُ بالضمّ : قِلَّةُ العَطَاءِ وأَن لا يَهْنَأَه مَن يُعْطَاهُ وأَنشد :
وأَعْطِ مَا أَعْطَيْتَهُ طَيِّباً ... لاَ خَيْرَ فِي المُنْكُودِ والنَّاكِدِ ويُفْتَح ونَكِدَ الرَّجُل نَكَداً : قَلَّلَ العَطاءَ أَو لم يُعْطِ البَتَّةَ أَنشد ثعلبٌ :
نَكِدْتَ أَبَازُبَيْبَةَ إِذْ سَأَلْنَا ... ولَمْ يُنْكَدْ بِحَاجَتِنَا ضَبَابُ
عَدَّاه بالباءِ لأَنه في معنَى بَخِلَ حتّى كأَنَّه قال : بَخِلْت بحاجَتِنَا . النُّكْدُ بالضمّ : الغَزِيراتُ اللَّبَنِ من الإِبلِ والتي لا لَبَنَ لَهَا ضِدُّ وهذه عن ابنِ فارِسٍ صاحب المُجْمَل قال : ناقَةٌ نَكْدَاءُ : لا لَبَنَ لها قال الصاغانيُّ : تَفَرَّد بها ابنُ فَارِسٍ وقد خالَفَه الناسُ وقال السُّهَيْليّ في الرَّوْض : وأَحْسَبه من الأَضداد لأَنه اسْتُعْمِل في الضِّدَّيْنِ لأَنه قد يقال نَكِدَ لَبَنُها إِذا نَقَصَ قيل : هي التي لا يَبْقَى لها وَلَدق فيَكْثُرُ لَبَنُها لأَنّها حينئذٍ لا تُرْضِع . قال الكُمَيْت :
" وَوَحْوَحَ فِي حِضْنِ الفَتَاةِ ضَجِيعُهَاولَمْ يَكُ فِي النُّكْدِ المَقَالِيتِ مَشْخَبُ
" وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلاَدُ ولَمْ يَكُنْلِعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرِينَ مُعْقِبُ ويروى : ولم يَكُ في المُكْدِ وهما بمعنًى الواحِدَةُ نَكْدَاءُ ويقال للناقَةِ التي مات وَلَدُها : نَكْدَاءُ وإِيّاها عَنَى الشاعرُ :
" وَلمْ أَرْأَمِ الضَّيْمَ اخْتِتَاءً وذِلَّةًكَمَا شَمَّتِ النَّكْدَاءُ بَوًّا مُجَلَّدَا ونَاقَةٌ نَكْدَاءُ : مِقْلاَتٌ لا يَعِيش لها وَلدٌ فتَكْثُر أَلْبَانُها وفي حديثِ هَوازِنَ ولادَرُّهَا بِمَاكِدٍ ولا نَاكِدٍ قال ابنُ الأَثير : قال القُتَيْبِيّ : إِن كان المحفوظ ناكِد فإِنه أَراد القليلَ لأَن النَّاكِدَ : الناقةُ الكثيرةُ اللبنِ فقال : مادَرُّها بِغَزيرٍ . والنَّاكِدُ أَيضاً : القليلةُ اللَّبَنِ وكذلك النَّكْدَاءُ وفي قَصيدِ كَعْبٍ :
" قَامَتْ تُجَاوِبُهَا نُكْدٌ مَثَاكِيلُ جَمْع نَاكِدٍ وهي التي لا يَعِيش لها وَلَدٌ . يقال : عَطَاءٌ مَنْكُودٌ أَي نَزْرٌ قَليلٌ قال رَبِيعَةٌ بن مَقْرُومٍ يَمدَح مَسْعُودَ بن سالمٍ :
" لا حِلْمُكَ الحِلْمُ مَوْجُوداً عَلَيْهِ وَلاَمُلْفًى عَطَاؤُكِ فِي الأَقْوَامِ مَنْكُودَا وفي الأَساس : عَطَاءٌ مَنْكُودٌ غير مُهَنَّإٍ كمُنَكَّدٍ . ونَكِيدَي بالفتح فالكسر اسم مَدِينَة أَبُقْرَاطَ الحَكِيمِ بالرُّومِ والشائِع على أَلْسِنة أَهلِ الروم نيكدَهُ وفي المَرَاصِد والمُعْجَم : بَيْنَهَا وبين قَيْسَارِيَّة من جِهة الشَّمَالِ ثَلاَثَةُ أَيَّام قيل : إِن أُبُقْرَاطَ الحَكِيمَ كانَ بِهَا وبينها وبين هِرَقْلَةَ ثلاثَةُ أَيّامٍ ونَقَل شيخُنَا عن المَوْلَى أَحمَد أَفندِي : أَظُنُّه فَارِسِيًّا مُعَرَّباً مِن نِيكَ دَه أَي قَرية حَسَنَةٌ . وتَنَاكَدَا : تَعَاسَرَا وهما يَتَنَاكَدانِ ونَاكَدَه فلانٌ إِذا عَاسَرَه وهو مُنَاكِدٌ . ومما يستدرك عليه : أَرضُونَ نِكَادٌ : قَلِيلَة الخَيْرِ وفي الدعاءِ : نَكْداً له وجَحْداً ونُكْداً وجُحْداً . وسَأَلُه فَأَنْكَدَه أَي وَجَدَه عَسِراً مُقَلِّلاً وقيل : لم يَجِد عندَه إِلاَّ نَزْراً قَليلاً . وَطَلَبَ فُلانٌ حاجَةً فأَنْكَدَ أَي أَكْدَى . وقوله تعالى : " والَّذِي خَبُثَ لاَ يَخْرُجُ إِلاَّ نَكِداً " قرأَ أَهلُ المدينة نَكَداً بفتح الكاف وقرأَت العامَّةُ نَكِداً بكسرها قال الزجَّاج : وفيه وَجهانِ آخرانِ لم يُقْرَأْ بهما : إِلاَّ نَكْداً ونُكْداً وقال الفَرَّاءُ : معناه لا يَخْرُج إِلاَّ في نَكَدٍ وشِدَّةٍ . ونَكَّدَ عَطَاءَه بالمَنِّ . ونُكِدَ فُلانٌ : اسْتُنْفِدَ ما عِندَه ونُكِدَ الماءُ : نُزِفَ . وجاءَه مُنْكِداً أَي غيرَ مَحْمُودِ المَجِيءِ وقال مَرَّةً : أَي فَارِغاً وقال ثَعْلَب : ِنما هو مُنْكِزاً وسيأْتي من نَكِزَت البِئرُ إِذَا قَلَّ ماؤُهَا وهو أَحْسَنُ وإِنْ لم يُسْمَع أَنْكَزَ الرجُلُ إِذا نَكِزَتْ مِيَاهُ آبارِه . وماءٌ نُكْدٌ أَي قَلِيلٌ . والأَنْكَدانِ : مازِنُ بنُ مالِك بن عَمرو بن تميم ويَرْبُوعُ بن حَنْظَلَةَ قال بُجَيْر بنُ عَبْدِ الله بن سَلَمَةَ القُشَيْرِيّ :
الأَنْكَدَانِ مَازِنٌ ويَرْبُوعْ ... هَا إِنَّ ذَا الْيَوْمَ لَشَرٌّ مَجْمُوعُ
وكان بُجَيْرْ هذا قد الْتَقَى هو وقَعْنَبُ بن الحارث اليَربوعيّ فقال بُجَيْر : يا قَعْنَبُ ما فَعَلَتِ البيضاءُ فَرَسُكَ ؟ قال : فكيف شُكْرُك لها ؟ قال : ومَا عَسَيْتُ أَن أَشْكُرَها ؟ قال : وكيف لا يَشْكُرُهَا وقد نَجَّتْكَ مِنّي ؟ قال قَعْنَبٌ : ومتى ذلك ؟ قال : حيث أَقول :
تَمَطَّتْ بِهِ البَيْضَاءُ بَعْدَ اخْتِلاَسِه ... عَلَى دَهَشٍ وَخِلْتُنِي لَمْ أُكَذَّبِ فَأَنْكَرَ قَعْنَبٌ ذلك وتَلاَعَنا وتَدَاعَيَا أَن يَقْتُلَ الصادِقُ منهما الكاذِبَ ثم إِن بُجَيْراً أَغارَ على بني العَنْبَرِ فغَنِمَ ومَضَى وأَتْبَعَتْه قبائلُ مِن تَميمٍ ولحقَ به بنو مازِنٍ وبنو يَرْبُوع فلما نَظَر إِليهم قال هذا الرَّجَزَ ثم إِنهم احْتَرَبُوا قليلاً فحَمَلَ قَعْنَبُ بن عِصْمَةَ بنِ عاصمٍ اليَرْبُوعيُّ على بُجَيْرٍ فطعَنَه فأَذْرَاهُ عن فرسه فَوَثَب عليه كَدَّامُ بن بَجِيلَة المازِنِيُّ فأَسرَه فجاءَه قَعْنَبٌ اليَرْبُوعيُّ لِيَقْتُلَه فمنَعَ منه كَدَّامٌ المازنيُّ فقال له قَعْنَبٌ : مَازِ رَأْسَك والسَّيْفَ . فخَلَّى عنه كَدَّامٌ فضَرَبَه قَعْنَبٌ فأَطَارَ رَأْسَه ومازِ تَرْخِيم مازِنٍ ولم يكُن اسْمُه مازِناً وإِنما كان اسْمُه كَدَّاماً وإِنما سَمَّاهُ مازِناً لأَنه من بني مازِنٍ وقد يَفْعَلُ العَرَبُ مِثْلَ هذا في بعضِ المواضِع كذا في اللسان . ونُوكَنْدُ : قَريةٌ من قُرَى سَمَرْقَنْدَ وتفسيره حَفَر جَديداً

##### Türkçe

نkd
**نَكِدَ** - **يَنْكَدُ** - **نَكِد** - **نَكِدًا**
**نَكِدَ** - **يَنْكَدُ** + iş veya fiil: zorlaşır ve güçleşir: azalır ve yavaşlar ve güçleşir ve başarısız olur ve ondan umulmakta olan şeye dönmez
**نَكِد**: **نَكِدَ - يَنْكَدُ**’dan “**فـَعـِل**” vezninde mübalağa ism-i fâil: şiddetle **ناكِد**: yavaş ve güç ve hayrı ve meyvesi az
**نَكِدًا**: **نَكِد**’den hâl
Ve lafız, “başladıktan sonra fiilin yürüyüşünde ve ilerlemesinde zorluk ve yavaşlık ve ağırlık” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَدا - يَكْدُوْ**، **نَكِدَ - يَنْكَدُ**، **عَسِرَ- يَعْسَرُ** (**عَسُرَ- يَعْسُرُ**)، **ثَخُنَ - يَثْخُنُ**، **بَطُؤَ - يَبْطُؤُ**، **مَهَلَ - يَمْهُلُ**

نkd - nkdًا
	﴿“Ve temiz belde: bitkisi Rabbinin izniyle çıkar; kötü olan ise ancak **نَكِدًا** olarak çıkar; işte âyetleri şükreden bir kavim için böyle türlü türlü açıklarız (58)”﴾ **الأعراف**
**مختار الصحاح**
● [**نكد**] ن ك د: **نَكِدَ** onun yaşayışı: şiddetlendi; ve onun bâbı **طرِب**’dir; ve adam **نَكِدٌ**: yani güç; ve onun çoğulu **أَنْكَادٌ** ve **مَنَاكِيدٌ**’dur; ve **نَاكَدَهُ**; ve ikisi **يَتَنَاكَدَانِ**: yani birbirlerine güçlük çıkarırlar; ve **الأَنْكَدُ**: uğursuz
**معجم الفرائد القرآنية:**
ن ك د
“**نَكِداً**”, O’nun (yüce) sözü içinde: “Ve kötü olan, ancak **نَكِداً** olarak çıkar” (58) **الأعراف**.
**النَكَد**: her şey ki onu talep edene güçlükle çıkarılmıştır; ve **العيش النَكِد**: yani güç ve zor.
**الراغب**
نkd
- **النكد**: her şey ki onu talep edene güçlükle çıktı; denir: adam **نكد** ve **نكد**; ve dişi deve **نكداء**: sütü az, sağımı zor. Yüce Allah dedi: }Ve kötü olan, ancak **نكدا** olarak çıkar{ [**الأعراف**/58].
**ملخص اللسان**
1. **النَّكَدُ**: uğursuzluk ve alçaklık; **نَكِدَ** **نَكَداً**, o hâlde o **نَكِدٌ** ve **نِكَدٌ** ve **نَكْدٌ** ve **أَنَكَدُ**.
2. Ve her şey ki sahibine şer çekti, o **نَكَدٌ**’dir; ve sahibi **أَنكَدُ نَكِدٌ**’dir.
3. Ve onların yaşayışı **نَكِدَ**, kesre ile, **يَنْكَدُ** **نَكَداً**: şiddetlendi.
4. Ve adam **نَكِدِ** **نَكَداً**: vermeyi azalttı yahut hiç vermedi; ve **النُّكْدُ** ve **النَّكْد**: vermenin azlığı ve verilenin onu alan için hoş olmaması;
5. Ve yerler **نِكادٌ**: hayrı az. Ve “kötü olan, ancak **نَكِداً** olarak çıkar”; manası: ancak bir **نَكَدٍ** ve bir şiddet içinde çıkar.
6. Ve adam **نَكِدٌ**: yani güç; ve kavim **أَنْكادٌ** ve **مَناكِيدُ**. Ve falan ona **ناكَده**; ve ikisi **يتَناكدان**: eğer birbirlerine güçlük çıkarırlarsa. Ve dişi deve **نَكْداءُ**: sütü az.
7. Ve su **نُكْدٌ**: yani az. Ve kuyu **نَكِدَتِ**: suyu azaldı.
**لسان العرب**
● - **نكد**: **النَّكَدُ**: uğursuzluk ve alçaklık; **نَكِدَ** **نَكَداً**, o hâlde o **نَكِدٌ** ve **نِكَدٌ** ve **نَكْدٌ** ve **أَنَكَدُ**. Ve her şey ki sahibine şer çekti, o **نَكَدٌ**’dir; ve sahibi **أَنكَدُ نَكِدٌ**’dir. Ve onların yaşayışı **نَكِدَ**, kesre ile, **يَنْكَدُ** **نَكَداً**: şiddetlendi. Ve adam **نَكِدِ** **نَكَداً**: vermeyi azalttı yahut hiç vermedi; Sa‘leb inşad etti:
**نَكِدْتَ، أَبا زُبَيْبةَ، إِذْ سأَلْنا
ولم يَنْكَدْ بِحاجَتِنا ضَبابُ**
Onu **الباء** ile geçişli kıldı; çünkü **بَخِلَ** manasındadır; ta ki sanki “ihtiyacımızdan cimrilik ettin” demiş gibi oldu. Ve yerler **نِكادٌ**: hayrı az. Ve **النُّكْدُ** ve **النَّكْد**: vermenin azlığı ve verilenin onu alan için hoş olmaması; ve inşad etti:
**وأَعْطِ ما أَعْطَيْتَه طَيِّباً،
لا خَيْرَ في المَنْكودِ والنَّاكدِ**
Ve duada: ona **نَكْداً** ve **جَحْداً** ve **نُكْداً** ve **جُحْداً**. Ve ona sordu da onu **فأَنَكَدَهُ**: yani onu güç, azaltan buldu; ve denildi: yanında ancak az bir **نَزْر** buldu. Ve ona sorduğu şeyi **نكَدَه**: **يَنْكُدُه** **نَكْداً**: ondan ona ancak en azını verdi; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
**مِنَ البِيضِ تُرْغِيمنا سُقاطَ حَديِثها،
وتَنْكُدُنا لَهْوَ الحديثِ المُمَنَّعِ**
**تُرْغِينا**: ondan bize açık olmayanı verir. Ve **نكَدَه** onun ihtiyacını: onu ondan men etti. Ve develerden **النُّكْدُ**: sütü bol dişi develer; ve denildi: onlar, yavrusu kalmayanlardır; el-Kümeyt dedi:
**ووَحْوَحَ في حِضْنِ الفَتاةِ ضَجِيعُها،
ولم يَكُ في النُّكْدِ المَقالِيتِ مَشْخَبُ**
**وحارَدَتِ النُّكْدِ الجِلادُ، ولم يكن
لِعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرينَ مُعْقِبُ**
Ve rivayet olunur: **المُكْد** içinde; ve ikisi manaca birdir. Ve bazısı dedi: **النُّكْدُ** yavruları ölen dişi develerdir; böylece sütleri bol olur; ve dedi:
**ولم تَبضِضِ النُّكْدُ للحاشِرِين،
وأَنْفَدَتِ النَّمْلُ ملتَنْقُلُ**
Ve başkası inşad etti:
**ولم أَرْأَم الضَّيْمَ اخْتِتاءً وذِلَّةً،
كما شَمَّتِ النَّكْداءُ بَوًّا مُجْلَّدا**
**النَّكْداءُ**: **أَنكَدَ** ve **نَكِدٍ**’in müennesi. Ve yavrusu ölen deveye denir: **نَكْداءُ**; şair onunla onu kastetti. Ve dişi deve **نَكْداءُ**: **مِقْلاتٌ**; ona yavru yaşamaz; böylece sütleri çoğalır; çünkü emzirmez. Ve Hevâzin hadîsinde: “Onun sütü ne **بماكِدٍ** ile ne **ناكِدٍ** ile (değildir)”; İbnü’l-Esîr dedi: Kuteybî dedi: eğer mahfuz olan **ناكد** ise, azı kastetti; çünkü **الناكِدَ** sütü çok olan devedir; böylece dedi: onun sütü bol değildir. Ve **الناكِدُ** ayrıca: sütü az olan. Ve Ka‘b’ın kasidesinde:
**قامَتْ تُجاوِبُها نُكْدٌ مَثاكِيلُ**
**النُّكْد**: **ناكد**’in çoğuludur; ve o, yavrusu yaşamayan (deve)dir. Ve yüce sözü: “Ve kötü olan, ancak **نَكِداً** olarak çıkar”; Medine ehli **نَكَداً** (kâf’ı fetha ile) okudu; umum ise **نَكِداً** okudu. Zecâc dedi: onda iki başka vecih daha vardır ki onlarla okunmadı: ancak **نَكْداً** ve **نُكْداً**. Ferrâ dedi: manası: ancak bir **نَكَدٍ** ve bir şiddet içinde çıkar. Ve denir: **عطاء مَنْكُود**: yani az, azıcık. Ve denir: adam **نُكِدَ**, o hâlde o **مَنْكُود**’dur; eğer onun sorması çok, hayrı az olursa. Ve adam **نَكِدٌ**: yani güç; ve kavim **أَنْكادٌ** ve **مَناكِيدُ**. Ve falan ona **ناكَده**; ve ikisi **يتَناكدان**: eğer birbirlerine güçlük çıkarırlarsa. Ve dişi deve **نَكْداءُ**: sütü az. Ve adam **مَنْكُود** ve **مَعْروُك** ve **مَشْفُوه** ve **مَعْجُوزٌ**: ona istemede ısrar edildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve ona **مُنْكِداً** geldi: yani gelişi övülmüş olmayan; ve bir defa dedi: yani boş olarak. Ve Sa‘leb dedi: ancak o **مُتْكِزاً**’dır; **نَكِزَتِ البئرُ**: eğer suyu azaldıysa; ve o daha iyidir; her ne kadar “adam **أَنْكَزَ**” işitilmemişse de; onun kuyularının suları **ذا نَكَزَتْ** oldu. Ve su **نُكْدٌ**: yani az. Ve kuyu **نَكِدَتِ**: suyu azaldı. Ve **الأَنْكَدان**: Mâzin b. Mâlik b. ‘Amr b. Temîm ve Yerbû‘ b. Hanzala; Buhayr b. ‘Abdullah b. Seleme el-Kuşeyrî dedi:
**الأَنْكَدانِ: مازِنٌ ويَرْبُوعْ،
ها إِنَّ ذا اليَوْمَ لَشَرٌّ مَجْمُوعْ**
Ve bu Bucayr, o ve Ka‘nab b. el-Hâris el-Yerbû‘î karşılaşmıştı; Bucayr dedi: ey Ka‘nab, **البيضاءُ** senin atın ne yaptı? dedi: o yanımdadır. dedi: öyleyse ona şükrün nasıldır? dedi: ona nasıl şükredebilirim? dedi: nasıl şükretmezsin; hâlbuki o seni benden kurtardı. Ka‘nab dedi: bu ne zaman? dedi: dediğim yerde:
**تَمَطَّتْ به البَيْضاءُ بَعْدَ اخْتِلاسِه
على دَهَشٍ، وخِلْتُني لم أُكَذَّبِ**
Bunun üzerine Ka‘nab bunu inkâr etti; ve birbirlerine lânetleştiler; ve birbirlerini çağırdılar: ikisinden doğru olan yalancıyı öldürsün diye. Sonra Bucayr Benî’l-‘Anber’e baskın yaptı; ganimet aldı ve gitti; Temîm’den kabileler onu izledi; Benî Mâzin ve Benî Yerbû‘ ona yetişti; onları görünce bu recezi söyledi. Sonra az bir savaş yaptılar; Ka‘nab b. ‘Isme b. ‘Âsım el-Yerbû‘î Bucayr’a hücum etti; onu mızrakladı; onu atından çevirdi. Bunun üzerine Keddâm b. Becîle el-Mâzinî onun üzerine atladı; onu esir aldı. Ka‘nab el-Yerbû‘î onu öldürmek için geldi; Keddâm el-Mâzinî onu ondan men etti. Ka‘nab ona dedi: **مازِ**; başını ve kılıcı (sakın)! Bunun üzerine Keddâm onu bıraktı; Ka‘nab onu vurdu; başını uçurdu. Ve **مازِ**: **مازن**’in ترخيم’idir; onun adı Mâzin değildi; ancak adı Keddâm idi; onu Mâzin diye adlandırdı; çünkü o Benî Mâzin’dendi; Araplar bazı yerlerde bunun benzerini yaparlar. İbn Berî dedi: ve bu meseli Sîbeveyh “emir ve sakındırma babı”nda zikretti; onu “başını ve **الجِداءَ**” sözleriyle birlikte zikretti; ve meselde şöyle takdir edersin: “**أَبْقِ** ey Mâzin, başını ve kılıcı”; fiili, hâlin ona delâletinden dolayı hazfetti.
**مقاييس اللغة:**
(**نكد**) **النون** ve **الكاف** ve **الدال**: bir asıl; şeyin onu talep edene şiddetle çıkmasına delâlet eder. Ve bu, **مَطلَبٌ نَكِدٌ**’dir. Ve adam **نَكِدٌ** ve **نَكَدٌ**([7]). Ve denir: **نَكَدَ الغُراب**([8]): onun **شَحِيج**’inde sonuna kadar gitti; sanki o kusuyor. Ve dişi deve **نَكْدَاءُ**: onda süt yoktur.
**القاموس المحيط:**
**نَكِدَ** onun yaşayışı, **كفَرِحَ** gibi: şiddetlendi ve güçleşti; ve kuyu: suyu azaldı. Ve karga **نَكَدَ** etti, **كَنَصَرَ** gibi: onun **شَحيج**’inde sonuna kadar gitti. Ve Zeyd, Amr’ın ihtiyacını: onu ondan men etti; ve falanı: ona sorduğunu men etti; yahut ona ancak en azını verdi. Ve **كعُنِيَ** gibi: onun sorması çok oldu, bağışı az oldu. Ve adam **نَكِدٌ** ve **نَكَدٌ** ve **نَكْدٌ** ve **أنْكَدُ**: uğursuz, güç. Ve kavim **أنكادٌ** ve **مَناكيدُ**. Ve **النُّكْدُ**, zamme ile: vermenin azlığı; ve fetha ile de gelir. Ve develerden sütü bol olanlar; ve sütü olmayanlar; zıttır; İbn Fâris’ten. Ve yavrusu kalmayan; böylece sütü çoğalır; çünkü emzirmez; tekili **نَكْداءُ**. Ve **عَطاءٌ مَنْكودٌ**: az, azıcık. Ve **نَكِيدى**, fetha ile: Rum’da Hipokrat hekim’in şehri. Ve **تَناكَدَا**: birbirlerine güçlük çıkardılar. Ve **ناكَدَهُ**: ona güçlük çıkardı.
**تاج العروس:**
ن ك د
Onun yaşayışı **نَكِد** oldu, **كفَرِحَ** gibi: şiddetlendi ve güçleşti; **يَنْكَد** **نَكَداً**. Ve adam **نَكِدٌ**: güç; ve onda **نَكَادةٌ** vardır. Kuyu **نَكِدَت**: suyu azaldı; **نَكَزَتْ** gibi. Ve su **نُكْدٌ**: yani az. Ve karga **نَكَد** etti, **كنَصَر** gibi: onun **شَحِيج**’inde sonuna kadar gitti; sanki o kusuyor; **كَتَنَكَّد** gibi; **الأَساس**’ta olduğu üzere. Zeyd, Amr’ın ihtiyacını **نَكَد** etti: onu ondan men etti; ve **اللسان**’ın ibaresi: “ve onun ihtiyacını **نَكَده**: onu ondan men etti.” Falanı **نَكَد** etti: ona sorduğunu men etti; yahut ona sorduğu şeyi **نَكَده**: **يَنْكُدُه** **نَكْداً**: ona ondan ancak en azını verdi. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
**مِن البِيضِ تُرْغِينَا سُقَاطَ حدِيثِها ... وتَنْكُدُنَا لَهْوَ الحَدِيثِ المُمنَّعِ**
**تُرْغِينَا**: yani ondan bize açık olmayanı verirsin. Ve **تَنْكُدُنا**: bizi men edersin. Adam **نُكدَ** oldu, **كعُنِيَ** gibi; o hâlde o **مَنْكُود**’dur: onun sorması çok, bağışı az oldu. Ve **اللسان**’da: adam **مَنْكُودٌ** ve **مَعْرُكٌ** ve **مَشْفُوه** ve **مَعْجُوزٌ**: ona istemede ısrar edildi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve adam **نَكِدٌ**, kesre ile; ve **نَكَدٌ**, iki fetha ile; ve **نَكْدٌ**, fetha sonra sükûn ile; ve **أَنْكَدُ**: uğursuz, güç, alçak. Ve her şey ki sahibine şer çekti, o **نَكَدٌ**’dir; ve sahibi **أَنْكَدُ نَكِدٌ**’dir. Ve kavim **أَنْكَاد** ve **مَنَاكِيدُ**. Ve **نُكْدٌ** ve **نكد**: uğursuzlar, hayrı az olanlar. Ve **النُّكْدُ**, zamme ile: vermenin azlığı ve verilenin onu alan için hoş olmaması; ve inşad etti:
**وأَعْطِ مَا أَعْطَيْتَهُ طَيِّباً ... لاَ خَيْرَ فِي المُنْكُودِ والنَّاكِدِ**
Ve fetha ile de gelir. Ve adam **نَكِدَ** **نَكَداً**: vermeyi azalttı yahut hiç vermedi. Sa‘leb inşad etti:
**نَكِدْتَ أَبَازُبَيْبَةَ إِذْ سَأَلْنَا ... ولَمْ يُنْكَدْ بِحَاجَتِنَا ضَبَابُ**
Onu **الباء** ile geçişli kıldı; çünkü **بَخِلَ** manasındadır; ta ki sanki “ihtiyacımızdan cimrilik ettin” demiş gibi oldu. **النُّكْدُ**, zamme ile: develerden sütü bol olanlar ve sütü olmayanlar; zıttır; bu, **المُجْمَل** sahibi İbn Fâris’tendir; dedi: dişi deve **نَكْدَاءُ**: onda süt yoktur. Sâğânî dedi: bununla İbn Fâris tek kaldı; insanlar ona muhalefet etti. Süheylî **الرَّوْض**’da dedi: ve ben onu zıtlar (lafızları)ndan sayarım; çünkü iki zıtta kullanıldı; çünkü “onun sütü **نَكِدَ** oldu” denir: eğer azaldıysa. Denildi: o, yavrusu kalmayan (deve)dir; böylece sütü çoğalır; çünkü o vakit emzirmez. El-Kümeyt dedi:
**وَوَحْوَحَ فِي حِضْنِ الفَتَاةِ ضَجِيعُهَاولَمْ يَكُ فِي النُّكْدِ المَقَالِيتِ مَشْخَبُ**
**وحَارَدَتِ النُّكْدُ الجِلاَدُ ولَمْ يَكُنْلِعُقْبَةِ قِدْرِ المُسْتَعِيرِينَ مُعْقِبُ**
Ve rivayet olunur: “ve **المُكْدِ** içinde”; ve ikisi manaca birdir. Tekili **نَكْدَاءُ**. Ve yavrusu ölen deveye denir: **نَكْدَاءُ**; şair onunla onu kastetti:
**وَلمْ أَرْأَمِ الضَّيْمَ اخْتِتَاءً وذِلَّةًكَمَا شَمَّتِ النَّكْدَاءُ بَوًّا مُجَلَّدَا**
Ve dişi deve **نَكْدَاءُ**: **مِقْلاَتٌ**; ona yavru yaşamaz; böylece sütleri çoğalır. Ve Hevâzin hadîsinde: “ve onun sütü ne **بِمَاكِدٍ** ile ne **نَاكِدٍ** ile (değildir)”. İbnü’l-Esîr dedi: Kuteybî dedi: eğer mahfuz olan **ناكِد** ise, azı kastetti; çünkü **النَّاكِدَ**: sütü çok olan devedir; böylece dedi: onun sütü bol değildir. Ve **النَّاكِدُ** ayrıca: sütü az olan; ve aynı şekilde **النَّكْدَاءُ**. Ve Ka‘b’ın kasidesinde:
**قَامَتْ تُجَاوِبُهَا نُكْدٌ مَثَاكِيلُ**
**نَاكِد**’in çoğuludur; ve o, yavrusu yaşamayan (deve)dir. Denir: **عَطَاءٌ مَنْكُودٌ**: yani az, azıcık. Rabî‘a b. Makrûm, Mes‘ûd b. Sâlim’i överken dedi:
**لا حِلْمُكَ الحِلْمُ مَوْجُوداً عَلَيْهِ وَلاَمُلْفًى عَطَاؤُكِ فِي الأَقْوَامِ مَنْكُودَا**
Ve **الأَساس**’ta: **عَطَاءٌ مَنْكُودٌ**: hoş olmayan; **كمُنَكَّدٍ** gibi. Ve **نَكِيدَي**, fetha sonra kesre ile: Rum’da Hipokrat hekim’in şehrinin adıdır; ve Rum ehlinin dillerinde yaygın olan: **نيكدَهُ**. Ve **المَرَاصِد** ve **المُعْجَم**’da: onunla Kayseriyye arasında kuzey cihetinden üç gün (mesafe). Denildi: Hipokrat hekim orada idi; ve onunla Herakle arasında üç gün. Şeyhimiz, Mevlâ Ahmed Efendi’den nakletti: zannederim o Farsça olup **نِيكَ دَه**’den Arapçalaştırılmıştır; yani “güzel köy”. Ve **تَنَاكَدَا**: birbirlerine güçlük çıkardılar; ve ikisi **يَتَنَاكَدانِ**. Ve falan ona **نَاكَدَه**: eğer ona güçlük çıkarırsa; ve o **مُنَاكِدٌ**’dir. Ve buna ilâve edilenlerdendir: yerler **نِكَادٌ**: hayrı az. Ve duada: ona **نَكْداً** ve **جَحْداً** ve **نُكْداً** ve **جُحْداً**. Ve onu sordu da onu **فَأَنْكَدَه**: yani onu güç, azaltan buldu; ve denildi: yanında ancak az bir **نَزْراً** buldu. Ve falan bir ihtiyacı talep etti de **فأَنْكَدَ**: yani **أَكْدَى**. Ve yüce sözü: “Ve kötü olan, ancak **نَكِداً** olarak çıkar”; Medine ehli **نَكَداً** (kâf’ı fetha ile) okudu; umum ise onu kesre ile **نَكِداً** okudu. Zecâc dedi: onda iki başka vecih daha vardır ki onlarla okunmadı: ancak **نَكْداً** ve **نُكْداً**. Ferrâ dedi: manası: ancak bir **نَكَدٍ** ve bir şiddet içinde çıkar. Ve onun bağışını **نَكَّدَ** etti: başa kakma ile. Ve falan **نُكِدَ** oldu: yanındaki tüketildi. Ve su **نُكِدَ** oldu: çekildi. Ve ona **مُنْكِداً** geldi: yani gelişi övülmüş olmayan; ve bir defa dedi: yani boş olarak. Ve Sa‘leb dedi: ancak o **مُنْكِزاً**’dır; **نَكِزَت البِئرُ**’den gelecektir: eğer suyu azaldıysa; ve o daha iyidir; her ne kadar “adam **أَنْكَزَ**” işitilmemişse de: eğer onun kuyularının suları **نَكِزَتْ** olduysa. Ve su **نُكْدٌ**: yani az. Ve **الأَنْكَدانِ**: Mâzin b. Mâlik b. ‘Amr b. Temîm ve Yerbû‘ b. Hanzala. Bucayr b. ‘Abdullah b. Seleme el-Kuşeyrî dedi:
**الأَنْكَدَانِ مَازِنٌ ويَرْبُوعْ ... هَا إِنَّ ذَا الْيَوْمَ لَشَرٌّ مَجْمُوعُ**
Ve bu Bucayr, o ve Ka‘nab b. el-Hâris el-Yerbû‘î karşılaşmıştı; Bucayr dedi: ey Ka‘nab, **البيضاءُ** senin atın ne yaptı? dedi: (o) yanımdadır. dedi: öyleyse ona şükrün nasıldır? dedi: ona nasıl şükredebilirim? dedi: nasıl şükretmez; hâlbuki o seni benden kurtardı. Ka‘nab dedi: bu ne zaman? dedi: dediğim yerde:
**تَمَطَّتْ بِهِ البَيْضَاءُ بَعْدَ اخْتِلاَسِه ... عَلَى دَهَشٍ وَخِلْتُنِي لَمْ أُكَذَّبِ**
Bunun üzerine Ka‘nab bunu inkâr etti; ve birbirlerine lânetleştiler; ve birbirlerini çağırdılar: ikisinden doğru olan yalancıyı öldürsün diye. Sonra Bucayr Benî’l-‘Anber’e baskın yaptı; ganimet aldı ve gitti; Temîm’den kabileler onu izledi; Benî Mâzin ve Benî Yerbû‘ ona yetişti; onları görünce bu recezi söyledi. Sonra az bir savaş yaptılar; Ka‘nab b. ‘Isme b. ‘Âsım el-Yerbû‘î Bucayr’a hücum etti; onu mızrakladı; onu atından savurdu. Bunun üzerine Keddâm b. Becîle el-Mâzinî onun üzerine atladı; onu esir aldı. Ka‘nab el-Yerbû‘î onu öldürmek için geldi; Keddâm el-Mâzinî onu ondan men etti. Ka‘nab ona dedi: **مَازِ** başını ve kılıcı (sakın). Bunun üzerine Keddâm onu bıraktı; Ka‘nab onu vurdu; başını uçurdu. Ve **مازِ**, **مازِنٍ**’in ترخيم’idir; onun adı Mâzin değildi; ancak adı Keddâm idi; onu Mâzin diye adlandırdı; çünkü o Benî Mâzin’dendi; Araplar bazı yerlerde bunun benzerini yaparlar; **اللسان**’da böyle. Ve **نُوكَنْدُ**: Semerkand köylerinden bir köydür; ve onun tefsiri: “yeni bir kazı”dır.
