# نكس (ن-ك-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bir ucu körelmiş iki uçlu kazıktır

- Harfler: ن - ك - س
- Kur'an'da: 3 geçiş · 3 ayet · 3 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [نَاكِسُو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/siga/%D9%86%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%90%D8%B3%D9%8F%D9%88.md) | فَاعِلُو | Tersine çevirenler | 1 | 1 | [32:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/ayet/32:12.md) |
| [نُكِسُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/siga/%D9%86%D9%8F%D9%83%D9%90%D8%B3%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فُعِلُوا | Tersine çevrildiler | 1 | 1 | [21:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/ayet/21:65.md) |
| [نُنَكِّسْهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/siga/%D9%86%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%90%D9%91%D8%B3%D9%92%D9%87%D9%8F.md) | نُفَعِّلْهُ | Onu tersine çeviririz | 1 | 1 | [36:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/ayet/36:68.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (27 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 20 · Baş demektir
2. [نطق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Nitak kuşak, kemer demektir
3. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “U’mare” katlı bina demektir
4. [يقن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%82%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene”…
5. [عقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Akledersiniz
6. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cürame hurma döküntüsü demektir
7. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
8. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
9. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İşiten
10. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
11. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
12. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
13. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
14. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
15. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir
16. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نكس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md), [عكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3.md), [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin başını aşağı eğmek, üstünü altına getirmek ve tepetaklak çevirmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yaratılış, idrak veya ahlaki duruşunda fıtrî doğruluğun tersine dönmesi ve baş aşağı düşüşü |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrat ve hakikat ekseninden sapan sistemlerin veya yapıların çöküş ve geriye dönüş kaçınılmazlığı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir bükülme veya yaşlanma sayıp ontolojik ve ahlaki tersyüz oluş boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نك | Doğrultudan sapma, eğilme, geri çekilme veya zedelenerek eksenini kaybetme; nitekim [نكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8.md) yoldan sapmayı, [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) bağı çözüp geri bozmayı, [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md) ökçeleri üzerine geri dönmeyi, [نكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D9%84.md) caydırıcı bir bağ ile engellemeyi ifade eder. | س | Çekirdekteki eğilme ve sapma hareketine tutunma, dayanma ve zemin yönlü sabitlenme anlamı katarak şeyin baş aşağı tersyüz edilmesini, tepe noktasının aşağıya getirilerek tersine çevrilmesini sağlamıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Dikey veya ileri doğru akan canlı hareket ve süreklilik potansiyeli |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Hareketi yakalayıp yönünü bükme, kavrayarak eğme ve baskılama |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Eğilen nesnenin zemin bularak tepe üstü çakılması veya aşağıda sabitlenmesi |
| نكس | Doğrultunun bükülüp zemine çakılması | Akış halindeki canlı doğrultunun kavranarak tersine bükülmesi ve başın tabana çevrilmesi hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi baş aşağı çevirmek, tersine çevirmek; başı aşağı doğru eğmek; oku yayıldığı yerden ters çevirip kirişe takmak; anne karnındaki ceninin ters gelmesi (ayaklarının baştan önce doğması). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Huşeyme b. Hureyye veya el-Hutay'a'ya nispet edilen kullanımda okun kırılan başının ters çevrilip alta getirilmesi kastedilerek şöyle denmiştir: مجد تليد ونبل غير أنكاس |
| Erken Arapça kullanım | el-Ferazdak bir beytinde heybet karşısında başlarını ve gözlerini yere indiren insanları tasvir ederken نواكس الأبصار ifadesini kullanmıştır. Ayrıca hastalığın nüksetmesi (iyileşmeden sonra başa dönmesi) erken dönemden itibaren bu kökle ifade edilmiştir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde نكس kökü, fiziksel olarak bir nesnenin dikey ekseninin tersyüz edilmesi, düşürülmesi, başın aşağı eğilmesi veya geriye doğru nüksetmesi semantik matrisi etrafında şekillenir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu ses dizilimi yerine kökle semantik akrabalık taşıyan veya tersine dönmeyi, çökmeyi ifade eden kök formları görülmekle birlikte, klasik Arapçada kavram özellikle okun başının alta getirilmesi, doğumda çocuğun ayaklarının önce gelmesi ve bedenin yaşlanarak gücünü yitirip çocukluk zayıflığına geri dönmesi bağlamında merkezîleşmiştir. Kökün içerdiği yönsel değişim, yatay bir dönmeden ziyade dikey eksendeki tepetaklak oluşu ifade eden özgün bir Arapça semantik derinleşmeye işaret eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin üstünü altına getirmek, baş aşağı etmek | Okun başının ters çevrilmesi, hastalığın gerilemesi ve insanın başını utançtan öne eğmesi gibi somut eylemlerden türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Dikey eksenli devrilme ve geriye dönüş semantiği | Güney Sami ve Arap yarımadası dil havzasında dikey dönüş ve gerileme bildiren fiil kökleriyle uyumludur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نكس | Anlamlı | Baş aşağı çevirmek | Bir şeyin üstünü altına getirmek, boyun eğmek, tersine dönmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [نسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%83.md) | Anlamlı | İbadet etmek, kurban kesmek | Özveriyle arınmak, hakka yönelmek ve kurban takdim etmek | Kur'an'da geçer; boyun eğişin ahlaki ve meşru yönüdür |
| [كنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3.md) | Anlamlı | Süpürmek, gizlenmek | Yüzeyi temizlemek, ortadan kaybolmak, yuvasına çekilmek | Kur'an'da geçer; yönün örtülmesi ve çekilme bağı |
| [كسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde anlamlı bağımsız kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| [سنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%83.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel kaydı düşülmüşse de yaygın kullanım dışıdır | Kur'an'da geçmez |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Anlamlı | Durulmak, yerleşmek, yatışmak | Hareketin durması, sükûnete ermek ve barınmak | Kur'an'da geçer; hareketin nihayete erip durması |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نكس | Merkez | Tersyüz olmak, baş aşağı çevrilmek | Dikey eksende üstün alta, başın aşağıya gelmesi | Nesnenin veya şahsın fıtrî dikey hiyerarşisinin baş aşağı devrilmesidir |
| [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Bir şeyin içini dışına veya arkasını önüne çevirmek | Genel yön veya hal değişimi | [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) genel bir altüst oluşu veya halden hale geçişi anlatırken, نكس dikey doğrultunun doğrudan baş aşağı dönmesidir |
| [عكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3.md) | Komşu | Zıddına çevirmek, yansıtmak | Yatay veya mantıksal tersine çevirme | [عكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D8%B3.md) bir şeyin yönünü veya hükmünü zıddına bağlarken, نكس bedensel veya fiziksel tepetaklak olmayı öne çıkarır |
| [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Geri döndürmek, reddetmek | Kaynağına veya ilk konumuna iade etmek | [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) gerisin geri gönderme hareketiyken, نكس yapının tepetaklak edilerek zayıflatılmasıdır |
| [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) | Zıt | Dikilmek, dosdoğru ayakta durmak | Dikey doğruluğu ve sağlamlığı koruma | Başın yukarıda, ayakların sağlam zeminde olduğu fıtrî ve dosdoğru duruştur |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نكس | Baş aşağı çevirmek | Bir şeyin üstünü altına getirmek, boynunu bükmek, gerilemek | Kesin |
| Latince | Invertere, recurvare | Tersyüz etmek, eğmek | Düzenin altüst olmasını karşılar ancak utançtan baş eğme tonunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Invert, regress, relapse | Tersine çevirmek, gerilemek | Durumun tersine dönmesini ve nüksetmeyi verir, baş aşağı fizikselliği dışarıda bırakabilir | Güçlü |
| Almanca | Umkehren, rückfällig werden | Geri dönmek, baş aşağı etmek | Sürecin tersine çevrilmesini ve nüksetmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Inverser, rechuter | Tersyüz etmek, gerilemek | Yapısal tersyüz oluşu ve hastalığın başa dönmesini ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَاكِسُو | Mahcubiyet, suçluluk ve zilletle başı öne eğmek | Ahirette suçluların hakikati gördüklerinde yaşadıkları derin utanç ve teslimiyet bağlamı; Secde [32:12](https://lisan.digital/tr/ayet/32:12.md) |
| نُكِسُوا | Zihnen ve ahlaken tersyüz olmak, eski bâtıla rücu etmek | İbrahim kıssasında delil karşısında aciz kalan kavmin hakikatten yüz çevirip tekrar putperestliğe dönmesi; Enbiyâ [21:65](https://lisan.digital/tr/ayet/21:65.md) |
| نُنَكِّسْهُ | Yaratılışta tersine çevrilmek, yaşlanıp fıtrî zayıflığa dönmek | İnsanın biyolojik gücünün zirveye ulaştıktan sonra gerileyip çocukluk acziyetine dönmesi bağlamı; Yâsîn [36:68](https://lisan.digital/tr/ayet/36:68.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayetten dalalete dönüş ve fıtratın bozulması | İnsanın aklı ve fıtratı hakkı idrak ettiği halde inada sapıp hakikati tepetaklak yorumlaması | Zihnin ve kalbin hakikat karşısında tersyüz olması |
| Fıkıh | İbadetlerde tertip ve ters sıra | Abdestte veya namaz surelerinde tertibin tersine işletilmesi (tenkîs) tartışmaları | Amellerin meşru sırasının tersine çevrilmesi |
| Tefsir | İnsanın ontolojik çevrimi ve inkârcı psikolojisi | Secde [32:12](https://lisan.digital/tr/ayet/32:12.md), Enbiyâ [21:65](https://lisan.digital/tr/ayet/21:65.md) ve Yâsîn [36:68](https://lisan.digital/tr/ayet/36:68.md) ayetlerinde insanın acziyeti ve inkârın utancı | Fiziksel ve ahlaki baş aşağı oluşun incelenmesi |
| Hadis | Fitne ve nifak alameti | Kalbin altüst olmuş bir testi gibi hakikati tutamaz hale gelmesi (el-kalbü'l-menkûs) rivayetleri | Kalbin fıtrî istikametini kaybedip baş aşağı devrilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrî doğrultunun korunması | Hidayetten sapma ve irtidad | Fıtrat ekseninin tersine dönmesi | Hakikate tabi olmak yerine hevayı üste alıp dini baş aşağı çevirme tehlikesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve akıl yürütme | Mantıksal çelişki ve yanılgı | Öncüller ile sonuçların yer değiştirmesi | Hakikati delile uydurmak yerine delili peşin kabullere göre eğip bükme hatası | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve adalet hiyerarşisi | Liyakatin altüst oluşu | Alt tabakanın başa geçip nizâmın bozulması | Toplumsal adalet terazisinin tersyüz edilerek zulmün hâkim kılınması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim dengesi | Tüketimin üretimi boğması | Sermaye piramidinin tersine dönmesi | Değer üreten tabakanın ezilerek asalak yapıların üste çıkarılması krizi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun tersinmesi ve simetri ekseninde ters çevrilme (inversion) | Bir dalganın veya fonksiyon eğrisinin tepe noktasının dip noktasına dönüşmesi, fazın 180 derece tersine dönmesi hareketi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik regresyon ve ahlaki anomi | Bireyin veya toplumun olgunlaşma aşamasından gerileyerek ilkel tepkilere ve normsuzluğa baş aşağı yuvarlanması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca yaşlılık sebebiyle kamburlaşmak veya fiziksel olarak eğilmek gibi biyolojik bir sürece indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; biyolojik ihtiyarlığın yanı sıra aklî delil karşısında sıkışıp cehalete dönmeyi ve ahirette suçun ağırlığı altında baş aşağı edilmeyi içeren bütüncül bir varoluşsal çöküşü ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetlerdeki ahlaki, zihni ve ontolojik uyarıların sıradan bir yaşlılık tasviri sanılarak mesajın sarsıcı tevhit ve adalet çağrısının gözden kaçırılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın büyüklük taslamasının sonunun zillet, aklını işletmemesinin sonunun cehalete rücu, ömürle şımarmanın sonunun ise kaçınılmaz biyolojik tükeniş olduğunu gösteren ontolojik ilkeyi açıklar. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Putperestlerin mantıksal çıkmazlarını anlatan ayetlerde (Enbiyâ suresi), kıyamet günü inkârcıların psikolojisini çizen tablolarda (Secde suresi) ve insanın ömür döngüsünü ele alan ibret sahnelerinde (Yâsîn suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi gücünü kalıcı, aklını da her şartta bağımsız sanma vehmini yıkar; vahiyden kopan aklın ve bedenin eninde sonunda baş aşağı devrileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesnenin başını aşağıya eğmek, üstünü altına getirmek, dikey hiyerarşiyi tepetaklak çevirmek.
- Soyut anlam: Fıtrî doğrultu ve erdemden koparak zihnen, ahlaken veya biyolojik olarak zıddına dönmek, gerilemek ve mahcup olmak.
- Sistematik karşılık: Dikey nizam üzere kurulmuş herhangi bir yapının (akıl, beden, ahlak, toplum) kendi fıtrî yöneliminin zıddına bükülerek çöküşe geçmesi yasası.
- LaTeX modeli: $$ f(x, t) = -f(x, t_0) \quad \text{veya} \quad \frac{dh}{dt} < 0 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $f$ dikey eksendeki konumu veya doğrultuyu, $x$ incelenen varlığı veya niteliği, $t_0$ başlangıçtaki fıtrî ve dik hâli, $t$ ise sapma veya yaşlanma anını temsil eder. Eksi işareti ($ - $), doğrultunun tepe noktasından dip noktasına bütünüyle tersyüz oluşunu gösterir. $\frac{dh}{dt} < 0$ bağıntısı ise hiyerarşi ve diklik potansiyelinin ($h$) zamanla azalarak baş aşağı çöküşe doğru evrilmesini ifade eder.

## Geçtiği ayetler (3 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Enbiya 21:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/ayet/21:65.md) — نُكِسُوا

ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُءُوسِهِمْ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا هَؤُلَاءِ يَنْطِقُونَ

Meal (IK): Sonra eski kafalarına döndürüldüler: Bunların konuşamayacağını, andolsun ki; sen de bilirsin, dediler.

### [Secde 32:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/ayet/32:12.md) — نَاكِسُو

وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ

Meal (IK): Suçluları Rabblarının huzurunda başları öne eğilmiş olarak: Rabbımız, gördük ve dinledik. Artık bizi dünyaya geri çevir de salih amel işleyelim. Gerçekten biz, kesin olarak inandık, derlerken bir görsen.

### [Yasin 36:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/ayet/36:68.md) — نُنَكِّسْهُ

وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلَا يَعْقِلُونَ

Meal (IK): Kimi de uzun ömürlü yaparsak; onun yaratılışını tersine çeviririz. Hala akletmezler mi?

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bir ucu körelmiş iki uçlu kazıktır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين والنون معهما
ك ن س، س ك ن، ن ك س، ن س ك مستعملات كنس: الكَنْسُ: كسح القمام عن وجه الأرض. والكُناسَةُ: ملقاها.
والكِناسُ: مولج للوحش من البقر يستكن فيه من الحر والصر، ثم يذهب إذا أمسى، فإذا صار مألفاً فهو تولجه، وكَنَسَتْ، وتكنّست: دخلته، وقوله:
شاقتك ظعن الحي حين تحملوا		فتكنّسوا قطناً تصير خيامهـا
أي: دخلوا في هوادج جللت بثياب القطن.
وقوله جل ذكره: "الجوار الكُنَّس": النجوم التي تستمر في مجاريها. وتكنِس في مخاويها، أي: مغايبها ومساقطها. خوت النجوم خياً، لكل نجم خوي يقف فيه، ويستدير، ثم ينصرف راجعاً، فكنوسه مقامه في خويه. وخنوسه أن يخنس بالنهار فلا يرى. ويقال: أراد بالجواري الكُنَّس: الظباء والوحش ... وفرس مكنوسة، أي: ملساء جرداء من الشعر.
والكَنِيسُ: ضرب من النبات.
سكن: السُّكونُ: ذهاب الحركة. سكن، أي: سكت ... سكنت الريح، وسكن المطر، وسكن الغضب.
والسَّكَنُ: المنزل، وهو المَسْكَنُ أيضاً. والسَّكَنُ: سكونُ البيت من غير ملك إما بكراء وإما غير ذلك.
والسَّكْنَ: السكان.
والسُّكْنَى: إنزالك إنساناً منزلاً بلا كراء.
والسَّكْنُ، جزم: العيال، وهم أهل البيت، قال سلامة بن جندل:
ليس بأسفى ولا أقنى ولا سغـل		يسقى دواء قفي السَّكْنِ مربوب
والسَّكينةُ: الوداعة والوقار تقول: هو وديع وقور ساكن.
وسَكينةُ بني إسرائيل: ما في التابوت من مواريث الأنبياء، وكان فيه عصا موسى، وعمامة هارون الصفراء، ورضاض اللوحين اللذين رفعا، جعله الله لهم سكينةً، لا يفرون عنه أبداً، وتطمئن قلوبهم إليه، هذا قول الحسن. وقال مقاتل: كان فيه رأس كرأس الهرة، إذا صاح كان الظفر لبني إسرائيل.
والمَسْكَنةُ: مصدرُ فعل المِسْكِين، والمسكين: مفعيل بمنزلة المِنْطيق وأشباهه إلا أنهم اشتقوا منه فعلا فقالوا: تَمَسْكَنَ، ولا يقولون: مَسْكَنَ.
وأَسْكَنَهُ الله، وأَسْكَنَ جَوْفه، أي: جعله مِسْكيناً.
والسُّكّانُ: ذنب السفينة الذي به تعدل.
والسِّكِّينُ: المدية، يذكر ويؤنث، ويجمع على السَّكاكين، ومتخذه: السَّكّانُ.
نكس: نكَسْتُه أنْكُسُه نكْساً: قلبته.
وولاد منكوس، أن تخرج رجله قبل رأسه.
والنُّكْوُس: العود في المرض، نُكِسَ في مرضه نُكْساً.
والنِّكْسُ من القوم: المقصر عن غاية النجدة والكرم، والجميع الأَنْكاس. وإذا لم يلحق الفرس بالخيل قيل: نَكَّسَ. قال:
إذا نكَّس الكاذب المحمر
نسك: النُّسْكُ: العبادة. نَسَكَ يَنْسُكُ نَسْكاً فهو ناسِكٌ.
والنُّسْكُ: الذبيحة، تقول: من فعل كذا فعليه نُسْك، أي: دم يهريقه، وقوله عز وجل: "أو نُسُك" يعني: أو دم. واسم تلك الذبيحة: نسيكة.
المَنْسِكُ: الموضع الذي فيه النسائك.
والمَنْسَك: النَّسْك نفسه.

##### Türkçe

الكاف والسين والنون معهما
**ك ن س**، **س ك ن**، **ن ك س**، **ن س ك** müstameldirler.

**كنس**: **الكَنْسُ**: yerin yüzünden çöpleri süpürmektir. **والكُناسَةُ**: onun atıldığı yerdir.
**والكِناسُ**: sığırdan vahşî hayvan için, sıcaktan ve ayazdan içinde barındığı bir sığınaktır; sonra akşamlayınca gider; artık ünsiyet yeri olunca o, onun girip çıktığı yeridir. **وكَنَسَتْ** ve **تكنّست**: ona girdi, ve onun sözü:
شاقتك ظعن الحي حين تحملوا		فتكنّسوا قطناً تصير خيامهـا
yani: pamuk kumaşlarla örtülmüş hevdacların içine girdiler.

Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **"الجوار الكُنَّس"**: yörüngelerinde devam eden yıldızlardır. Ve **تكنِس** kendi **مخاويها**’sında, yani: kendi kaybolma yerlerinde ve batma yerlerinde. Yıldızlar **خياً** ile **خوت**; her yıldız için, içinde durduğu ve dönüp dolaştığı, sonra geri dönerek ayrıldığı bir **خوي** vardır; onun **كنوسه**’u, kendi **خويه**’sunda durmasıdır. Onun **خنوسه**’u ise gündüzleyin geri çekilip görünmemesidir. Ve denilir ki: **الجواري الكُنَّس** ile murad etti: ceylanlar ve vahşî hayvanlar... Ve **فرس مكنوسة**: yani, kılsız, düz, tüysüz.

**والكَنِيسُ**: bitkiden bir türdür.

**سكن**: **السُّكونُ**: hareketin gitmesidir. **سكن**: yani sustu... rüzgâr durdu, yağmur durdu, öfke durdu.
**والسَّكَنُ**: evdir; o, **المَسْكَنُ** da olur. **والسَّكَنُ**: mülkiyet olmaksızın, ya kira ile ya da başka bir şeyle, evde oturuştur.
**والسَّكْنَ**: sakinlerdir.
**والسُّكْنَى**: bir kimseyi kira olmaksızın bir eve yerleştirmen.
**والسَّكْنُ** (cezm ile): aile/ehl-i beyt; Selâme b. Cündel dedi ki:
ليس بأسفى ولا أقنى ولا سغـل		يسقى دواء قفي السَّكْنِ مربوب
**والسَّكينةُ**: yumuşak huyluluk ve vakar; dersin ki: o, yumuşak huylu, vakarlı, sakindir.
Ve Benî İsrâîl’in **سَكينةُ**’si: tabutta peygamberlerin miraslarından olan şeydir; onda Mûsâ’nın asası, Hârûn’un sarı sarığı ve kaldırılmış iki levhanın kırıntıları vardı; Allah onu onlar için bir **سكينةً** kıldı; ondan asla kaçmazlar ve kalpleri ona yatışır; bu, Hasan’ın sözüdür. Mukâtil dedi ki: onda, kedi başı gibi bir baş vardı; bağırdığı zaman zafer Benî İsrâîl’in olurdu.
**والمَسْكَنةُ**: **المِسْكِين** fiilinin masdarıdır; ve **المسكين**: **مفعيل** veznindedir; **المِنْطيق** ve benzerleri menzilesindedir; ancak ondan bir fiil türettiler de **تَمَسْكَنَ** dediler; **مَسْكَنَ** demezler.
Ve **أَسْكَنَهُ الله** ve **أَسْكَنَ جَوْفه**: yani onu **مِسْكيناً** kıldı.
**والسُّكّانُ**: geminin, onunla doğrultulduğu kuyruğudur (dümeni).
**والسِّكِّينُ**: bıçak; müzekker de müennes de olur; **السَّكاكين** üzerine cem olunur; onu yapan: **السَّكّانُ**’dır.

**نكس**: **نكَسْتُه** **أنْكُسُه** **نكْساً**: onu ters çevirdim.
Ve **ولاد منكوس**: ayağının başından önce çıkmasıdır.
**والنُّكْوُس**: hastalıkta geri dönüştür; **نُكِسَ** hastalığında **نُكْساً**.
**والنِّكْسُ** قومdan: yiğitlik ve cömertliğin nihayetine erişmekten geri kalan kimsedir; hepsi: **الأَنْكاس**. Ve at, atlara yetişmediği zaman **نَكَّسَ** denilir. Dedi ki:
إذا نكَّس الكاذب المحمر

**نسك**: **النُّسْكُ**: ibadettir. **نَسَكَ** **يَنْسُكُ** **نَسْكاً**; o hâlde o, **ناسِكٌ**’tir.
**والنُّسْكُ**: kurbandır; dersin ki: kim şunu yaparsa onun üzerine **نُسْك** vardır; yani akıtacağı bir kandır; ve Aziz ve Celîl’in sözü: **"أو نُسُك"** yani: yahut kan. O kurbanın adı: **نسيكة**.
**المَنْسِكُ**: içinde **النسائك** bulunan yerdir.
**والمَنْسَك**: **النَّسْك**’ün kendisidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَكَسْتُ الشيء أنْكُسُهُ نَكْساً: قلبته على رأسه فانْتَكَسَ. ونَكَّسْتُهُ تَنْكيساً. والناكِسُ: المُطأطئ رأسه. وجمع في الشعر على نواكِسَ وهو شاذٌّ. قال الفرزدق:
وإذا الرجالُ رَأًوْا يزيدَ رأيتَهُـمْ		خُضْعَ الرقابِ نواكِسَ الأبْصارِ
والوِلادُ المَنْكوسُ: الذي تخرج رجله قبل رأسه. وهو اليَتْنُ. والمُنَكِّسُ من الخيل: الذي لا يسمو برأسه. والنُكْسُ بالضم: عَوْدُ المريض بعد النَقَهِ. وقد نُكِسَ الرجل نُكْساً. يقال: تَعْساً له ونُكْساً: وقد يُفتح ها هنا للازدواج، أو لأنَّه لغة. والنِكْسُ بالكسر: السهم الذي ينكسر فوقه فيُجعل أعلاه أسفله. والنِكْسُ أيضاً: الرجل الضعيف.

##### Türkçe

**نَكَسْتُ** şeyi **أنْكُسُهُ** **نَكْساً**: onu başı üzerine çevirdim de **فانْتَكَسَ**. Ve onu **نَكَّسْتُهُ** **تَنْكيساً**.

Ve **الناكِسُ**: başını eğen (kimse). Ve şiirde **نواكِسَ** üzere cem‘ olunmuştur; hâlbuki o şâzdır. **الفرزدق** dedi ki:
وإذا الرجالُ رَأًوْا يزيدَ رأيتَهُـمْ		خُضْعَ الرقابِ نواكِسَ الأبْصارِ

Ve **الوِلادُ المَنْكوسُ**: ayağı başından önce çıkan (doğum). Ve o **اليَتْنُ**’dür.

Ve atlardan **المُنَكِّسُ**: başıyla yükselmeyen (başını kaldırmayan)dır.

Ve **النُكْسُ** (ötre ile): hastanın iyileşmeden sonra geri dönmesi (yeniden hastalanması). Ve adam **نُكْساً** **نُكِسَ** olmuştur. Denilir ki: **تَعْساً** ona ve **نُكْساً**; ve burada ikileme için yahut onun bir lugat olması sebebiyle (hareke) fetha da olunabilir.

Ve **النِكْسُ** (kesre ile): üzerinde kırılan ok; böylece onun üstü altı yapılır.

Ve **النِكْسُ** ayrıca: zayıf adam.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ن
كنس ، سكن ، نسك ، نكس ، سنك : ( مستعملة ) .
سنك : أهمله الليث : ورَوى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : السُّنُكُ : المَحَاجُّ اللَّيِّنة ، ولم أسمعه لغيرِه ؟ .
كنس : قال الليث : الكَنْسُ : كَسْحُ القُمامِ عن وجه الأرض ، والكُنَاسةُ : مُلْقاها ، والكِناسُ : مَوْلِجٌ للوحْش من البقر تَسكنُ فيه من الحرِّ .
يقال : كنَسَتِ الظِّبَاءُ ، وتَكَنَّسُوا . وقال
لبيد :
شَاقَتْكَ ظُعْنُ الحيِّ حين تحمَّلوا
فتَكنَّسُوا قُطُنْاً تَصِرُّ خِيَامُها
أي دخلوا هَوادِجَ جُلِّلَتْ بثياب قُطْنِ .
وقال الله : ( ( أَحْضَرَتْ فَلاَ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ( ) بِالْخُنَّسِ الْجَوَارِ الْكُنَّسِ ) ( التكوير : 15 ، 16 ) .
قال الزجاج : الكُنَّسُ : النجومُ تَطْلُعُ جاريةً ، وكُنوُسها : أن تَغِيب في مغاربها التي تغيبُ فيها .
قال وقيل : الكُنَّسُ : الظِّبَاءُ والبقرُ تَكنِسُ أي تدخل في كُنُسِها إِذا اشتدَّ الحرُّ . قالوا : والكُنّسُ : جمعُ كانِسٍ وكانسةٍ .
وقال الفرّاءُ في الخُنّسِ والكُنَّسِ : هي النُّجوم الخمسة تَخنِسُ في مجراها وتَرجِع ، وتَكنِس : تَسْتَتِر كما تَكنِس الظِّباءُ في المَغارِ ، وهو الكِنَاسُ ، والنُّجوم الخمسة : بَهْرَامُ ، وزُحَلُ ، وعُطارِدُ ، والزُّهَرَةُ ، والمُشْتَرِي .
وقال الليث : هي النجومُ التي تَسْتسِرُّ في مجاريها فتَجري وتَكنِسُ في مجاريها فيَتحَوَّى لكلِّ نَجم حَوِيٌّ يقف فيه ويستدير ثم ينصرفُ راجعاً ، فكُنوسُه : مُقامُه في حَوِيِّهِ ، وخُنوسُه : أن يَخنسَ بالنهار فلا يُرَى .
ويقال : فِرْسِنٌ مكْنوسةٌ ، وهي الملساءُ الجرداءُ من الشَّعر . ( قُلت ) : الفِرْسِنُ المَكنوسة : المَلساء الباطنِ ، تُشبِّهها العرب بالمرايا لِمَلاستِها .
وكنيسَةُ اليهودِ ، وجمعها كَناَئسُ ، وهي مُعرَّبةٌ .
والمِكْنَسة جمعها : مكانسُ ، ومكانسُ الظِّبَاءِ واحدها مَكْنِسُ .
سكن : قال الليث : السَّكْنُ : السُّكَّان ، والسُّكْنُ : أن تُسْكِنَ إِنساناً منزلاً بلا كِرا . قال والسَّكْن : العيالُ ، وأهلُ البيت ، الواحد : ساكنٌ .
( الحرَّانيُّ ، عن ابن السكت ) : السَّكْنُ : أهلُ الدَّار . وقال سلامةُ بن جَندل :
يُسْقَى دَوَاءَ قَفِيِّ السَّكْنِ مَرْبوبِ
قال والسَّكَنُ : ما سَكَنْتَ إِليه .
والسَّكَن : النار . وأنشد :
أقامَها بِسَكَنٍ وأَدْهان
يعني قناةً ثقفها بالنار والدُّهْن . وأنشد :
ألجأني الليل وريح بلّه
إلى سواد إبل وثلَّه
وسَكَنٍ توقَد في مِظَلّهْ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الأَسْكان : الأقْوات ، واحِدها : سُكْنٌ .
وقال غيره : قيل للقوتِ : سُكْنٌ لأنَّ المكان به يُسْكَن . وهذا كما يقال : نُزُلُ العَسكر لإِرزاقهم المُقدَّرة لهم إِذا أُنزِلوا منزلاً .
ويقال : مَرْعًى مُسْكِنٌ إِذا كان كثيراً لا
يُخرج إلى الظّعْن عنه ، وكذلك مَرْعًى مُرْبِعٌ ومُنْزِلٌ .
وسُكْنَى المرأة : المَسكَن الذي يُسْكِنها الزَّوجُ إيَّاه .
تقول : لكَ داري هذه سُكْنَى إِذا أَعارَه مَسكناً يَسكنه .
وتقول : سَكنَ الشيءُ يَسكُنُ سكوناً إِذا ذهبَت حركتُه ، وسكنَ في معنى سكتَ ، وسكنتِ الرِّيح ، وسكنَ المطر ، وسكن الغضب .
وقال الله جل وعزّ : ( وَلَهُ مَا سَكَنَ فِى الَّيْلِ وَالنَّهَارِ ) ( الأنعام : 13 ) .
وقال ابن الأعرابي : معناه وله ما حَلَّ في الليل والنهار .
وقال الزَّجَّاجُ : هذه الآيات اْحتِجَاجٌ على المُشْرِكِين ، لأنهم لم ينكروا أنَّ ما استقرَّ في الليل والنهار للَّهِ أي هو خالقُه ومُدَبِّرُه ، فالذي هو كذلك قادرٌ عَلَى إِحياء الموتى .
قال أحمد بن يَحيى في قوله : ( وَلَهُ مَا سَكَنَ فِى الَّيْلِ وَالنَّهَارِ ) ( الأنعام : 13 ) : إنما الساكن من الناس والبهائم خاصَّةً .
قال : وسَكَنَ : هَدَأَ بعد تحرُّكٍ ، وإنما معناه والله أعلم الخَلْق .
وقوله : ( أَن يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ) ( البقرة : 248 ) .
قال الزَّجَّاج معناه : فيه ما تسكنون به إِذا أتاكم .
وقيل في التفسير : إِنَّ السكينة لها رأسٌ كرأسِ الهِرِّ مِن زَبَرْجَدٍ وياقوتٍ ، ولها جَناحان .
وقال الليث : قال الحَسَن : جعَل الله لهم في التابوت سكِينةً لا يَفرُّون عنه أبداً وتطمئنُّ قلوبهم إِليه .
وقال مقاتلٌ : كان فيه رأسٌ كرأس الهرّةِ إِذا صاح كان الظّفَرُ لبني إسرائيل .
والمِسِكين قد مرّ تفسيره في باب الفقير وهو مِفْعِيلٌ من السكون مِثل المنطيق من المنطق .
وقال الليث : المَسكَنَة : مصدر فعل المِسكين ، وإِذا اشْتَقُّوا منه فعلاً قالوا : تَمَسْكنَ الرجل أيْ صار مِسكيناً .
ويقال : أَسْكنُه الله ، وأَسْكَنَ جَوْفَهُ أي جَعلهُ مِسكيناً .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَسْكنَ الرَّجلُ وسَكَنَ إِذا كانَ مِسكيناً ، ولقد أَسْكنَ .
وقال غيره : تَمَسْكَنَ إِذا خَضَعَ لله ، وهي المَسْكنةُ لِلذّلَّةِ .
قال : وهو قول ابن السكيت ، والمِسْكينُ أَسْوَأُ حالاً من الفَقير .
قال ابن الأنباري قال يونس : الفَقيرُ : الذي له بعض ما يُقيمُه .
قال : وروي عن الأصمعي أنه قال : المِسْكينُ أَحسنُ حَالاً من الفقير ، قال وإليه ذهبَ أحمد بن عبيد ، قال : وهو القول الصحيحُ عندنا ، لأن الله تعالى قال : ( أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ ) ( الكهف : 79 ) فأَخبرَ أنهم مَساكينُ وأن لهم سَفينةً تساوي جُمْلةً .
وقال : ( لِلْفُقَرَآءِ الَّذِينَ أُحصِرُواْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِى الاَرْضِ ( الآيةَ إلى قولهِ ) إِلْحَافًا ) ( البقرة : 273 ) . فهذه الحال التي أَخبَرَ بها عن الفقراء هي دونَ الحالِ التي أَخبَرَ بها عن المسَاكينِ .
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لِلْمصَلِّي : ( تَبْأَس وتَمَسْكنُ وتقنع يديك ) قوله تَمَسْكنُ أي تَذِلُّ وتخضعُ .
قال القُتيبيُّ : أَصْلُ الحَرْفِ : السُّكونُ ، والمَسْكَنةُ : مَفعلةٌ منه ، وكان القياس تُسَكَّنَ كما يقال : تَشَجَّعَ وتحلَّمَ ، إِلا أَنه جَاءَ في هذا الحَرْفِ تَمَفْعَلَ ، ومثله : تَمدْرَعَ من المِدْرَعَةِ ، وأَصلُهُ : تَدَرَّعَ .
وقال سِيبَوَيْهِ : كلُّ مِيمٍ كانتْ في أَوَّلِ حَرْفٍ فهي مَزيدةٌ إِلاَّ مِيمَ مِعْزَى ، وَمِيمَ مَعَدَ ، تقول : تَمَعْدَدَ ، وميمَ مَنْجَنِيق وَمِيمَ مَأْجَجٍ ، ومِيمَ مَهْدَدَ .
( قلت ) : وهذا فيما جاءَ عَلَى مَفْعَلٍ أَو مِفْعَلِ أَو مِفْعِيل ، فأَمَّا ما جاءَ عَلَى بنَاءِ فَعْلٍ أَو فِعَالٍ فالميمُ تكونُ أَصْلِيَّةً مثل المَهْدِ والمِهَادِ والمَرْدِ وَما أَشْبَهَهُ .
سلمة عن الفراء من العرب من يقول : أنزل الله عليهم السِّكِّينة للسَّكِينةِ .
قال : وحكى الكسائي عن بعض بني أسد المَسْكِينُ بفتح الميم للمِسكِين .
وقول الله تعالى : ( فَمَا اسْتَكَانُواْ لِرَبِّهِمْ ) ( المؤمنون : 76 ) أي فما خضعوا ، كان في الأصل ( فما اسْتَكَنُوا ) فمدت فتحة الكاف بألف كقوله :
لها مَتْنَتَانِ خَظَاتَا ، أراد : خَظَتَا .
فمد فتحة الظاء بألف .
يقال : سَكَنَ ، وأَسْكن ، واسْتَكن وتمسكن ، واستكان أي خضع وذل . وقال :
يَنْبَاعُ من ذِفْرَى غَضُوبٍ
أي يَنْبَع فمُدَّت فتحة الباء بألف .
وقال الزجاج : في قوله تعالى : ( وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَوَاتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ ) ( التوبة : 103 ) أي يَسْكُنونَ بها .
وقال أبو عبيد : الخَيْزُرَانة : السُّكّانُ ، وهو الكَوْثَلُ أيضاً .
وقال أبو عمرو : الخَدْفُ : السُّكّانُ ، وهو الكوثَلُ أيضاً .
وقال الليث : السُّكّانُ : ذَنَبُ السَّفينَةِ الذي به تُعدَلُ ، وقال طَرَفة :
كَسُكَّانِ بُوصِيَ بدجْلَةَ مُصْعِدِ
قال : وسُكّان السفينة : عربي ، سمى سكاناً لأنها تسكن به عن الحركة والاضطراب .
قال : والسِّكِّينُ تُؤَنَّثُ وتُذكَّرُ ، ومُتّخِذُ السكّين يقالُ له : سَكّانٌ وسَكاكِينيّ .
قال ابن دريد : السكين : فِعِّيل من ذبحت الشيء حتى سكَن اضطرابه .
قال الأزهري : سمي سكيناً لأنها تُسكِّن الذبيحة أي تسكنها بالموت ، وكل شيء مات فقد سَكَن ، ومثله غِرِّيد للمغني لتغريده بالصوت ، ورجل شِمِّير لتشميره إذا جد في الأمر وانكمش .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) التَّسْكينُ :
تَقويمُ الصَّعْدَةِ بالسِّكَنِ وهو النَّارُ ، والتَّسكِينُ : أنْ يَدُومَ الرَّجلُ عَلَى رُكُوبِ السُّكَينِ وهو الحمارُ الخفيفُ السَّريعُ ، والأتانُ إذا كانت كذلك : سُكَيْنَة ، وبه سُمّيَتِ الجاريةُ الخفيفةُ الرُّوحِ سُكيْنَةَ .
قال : والسُّكَيْنَةُ أَيضاً : البَقَّةُ التي دخلت في أَنْفِ نُمْرودَ الخاطِىء فأَكلَتْ دِماغَهُ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : الناسُ على سَكِنَاتِهم ونزلاتهم ورَباعتهمْ ورَبعاتهم ، يعني عَلى اسْتِقَامتهمْ .
وقال ابن بُزُرْجَ : الناسُ عَلَى سَكِناتهمْ ، وقالوا : تركْنا الناس على مَصاَباتهم . على طبقاتهم ومَنازلهم .
وقال غيره : سُكّانُ الدَّارِ هُمُ الجنُّ المقيُمونَ بها ، وكان الرجلُ إِذا اطَّرَفَ دَاراً ذَبحَ فيها ذبيحَةً يَتَّقِي بها أَذى الجِنِّ فنهَى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن ذَبائح الجنّ .
وفي حديث قَيْلةَ أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لها : ( يا مِسكِينَة عليكِ السكِينَةَ ) أرَادَ عليكِ الوَقارَ والوَداعة والأَمْنَ ، يقال : رجلٌ وَدِيعٌ أَي سَاكِنٌ هادِىءٌ ويقال لِلْموضِعِ الذي تسكُنُهُ : مَسكَنٌ .
ومَسْكِنٌ : مَوضعٌ بعيْنهِ .
والسَّكُونُ : قبيلةٌ باليمن .
وأَمَّا المُسْكانُ بمعنى العَرَبُون فهو فُعلانٌ ، والميمُ أَصليّة ، وجَمعُه : المساكِينُ ، قاله ابن الأعرابي .
نكس : قال الليث : النَّكْسُ : قلبُكَ شيئاً عَلَى رأْسِهِ تَنْكُسهُ ، والولدُ المنْكُوسُ : أَن يخرجَ رِجْلاهُ قبل رأسِه .
والنُّكْسُ : العَودُ في المرَض .
يقال : نُكِسَ في مَرَضهِ نُكْساً .
والنِّكْس من القوم : المُقصِّرُ عن غايةِ النّجدةِ والكرمِ ، والجميعُ : الأنْكاسُ . وإِذا لم يَلْحق الفرَسُ بالخيل السوابق قيلَ : نَكَّس .
وأنشد :
إِذا نَكسَ الكاذِبُ المحْمَرُ
قال أبو بكر : نُكِس المريضُ معناه قد
عاودته العلةُ .
يقال : نَكَسْت الخِضابَ إِذا أَعَدْتَ عليه مرَّة بعد مرة ، وأنشد :
كالوَشْم رُجّع في اليَدِ المنكوس
وفي الحديث : أنه قيل لابن مسعودٍ : إن فُلاناً يقرأُ القرآن مَنْكُوساً ، قال : ذاك منكوسُ القْلبِ .
قال أبو عبيد : يَتَأَوَّله كثيرٌ من الناس أنه أَن يبدأَ الرَّجلُ من آخر السُّورَةِ فيقرأَها إلى أوَّلها . قال : وهذا شيءٌ ما أَحسِبُ أَحداً يطيقُه ، ولا كان هذا في زمن عبد الله ولا أعرفه . ولكن وَجهه عِندي أن يبدأ من آخر القرآن من المعوذتين ثم يرتفع إلى البقرة كنحو مما يتعلم الصبيان في الكُتّابِ ، لأن السُّنة خلاف هذا ، يُعلم ذلك بالحديث الذي يحدِّثه عثمان عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه كان إِذا أُنزلت عليه السورة أو الآية قال : ضعوها في الموضع الذي يُذكر كذا وكذا ) ألا ترى أن التأليف الآن في هذا الحديث من رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ثم كُتبت المصاحف على هذا . قال : وإنما جاءت الرُّخصة في تعلم الصبيِّ والعجميِّ مِنَ المُفَصَّل لصعوبة السُّوَر الطوال عليهما . فأما مَن قرأ القرآن وحفِظه ثم تعمّد أن يقرأه مِنْ آخره إلى أوله فهذا النَّكْسُ المنهي عنه ، وإِذا كرِهنا هذا فنحن للنَّكْسِ مِن آخر السورةِ إلى أولها أشدُّ كراهةً ، إن كان ذلك يكون .
وقال شمر : النَّكْسُ في أشياء . ومعناه يَرْجع إلى قلبِ الشيء وردِّه وجعلِ أعلاه أسفلَه ، ومقدَّمِه مؤخَّرَه .
وقال ابن شميل : نكَسْتُ فلاناً في ذلك الأمر أي رَدَدتُه فيه بعدما خرج منه .
وقال شمر : النُّكَاسُ : عوْدُ المريض في مرضه بعد إِفراقِه . وقال أمية بن أبي عائذٍ الهذلي :
خَيَالٌ لِزَيْنَبَ قَدْ هَاجَ لي
نُكاساً مِنَ الحُبِّ بَعْدَ انَدِمَالِ
قال الفراء في قوله تعالى : ( ثُمَّ نُكِسُواْ عَلَى رُءُوسِهِمْ ( يقول : رجعوا عما عرفوا من الحجة لإبراهيم عليه السلام .
وقال الله تعالى : ( وَلاَ يَرْجِعُونَ وَمَن نّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِى الْخَلْقِ أَفَلاَ يَعْقِلُونَ ) ( يس : 68 ) .
قال أبو إِسحاق : معناه : مَن أطلْنا عُمْرَه نكَّسْنا خلقه ، فصار بدلُ القوة الضعفَ وبدلُ الشباب الهرمَ .
وقال الفراء : قرأَ عاصمٌ وحمزة : ( نُنَكِّسْه في الخَلْقِ وقرأ أهل المدينة : نَنْكُسْهُ بالتخفيف . وقال قتادة : هو الهرمُ .
وقال شمر : يقال : نكَّسَ الرجلُ إِذا ضَعُف وعجز .
وأنشدني ابن الأعرابي في الانتكاس :
وَلَمْ يَنْتَكِسْ يَوْماً فَيُظْلِمَ وجْهُهُ
لِيمَرَضَ عَجْزاً أَوْ يضارعَ مَأثما
أي لم ينَكِّسْ رأْسَهُ لأمر يأنف منه .
قال : ونكَسَ رأسَه إِذا طأطأَه من ذُلَ وأنشد :
وإِذا الرِّجَالُ رَأَوْا يَزِيدَ رَأَيتَهُمْ
خُضْعَ الرِّقَابَ نَوَاكِسَ الأبْصَارِ
قال سيبويه : إذا كان الفِعْل لغير الآدميين جُمِع عَلَى فواعل لأنه لا يجوز فيه ما يجوز في الآدميين منَ الواو والنون في الاسم والفعل فضارَعَ المؤنث ، تقول : جِمالٌ بَوَازلُ وعَوَاضِهُ ، وقد اضطُر الفرزدق فقال :
خُضْعَ الرِّقابِ نَوَاكِسَ الأبصار
لأنك تقول : هي الرجال ، فشُبِّه بالجِمال .
( قلت ) : وروى أحمد بن يحيى هذا البيت :
. . . نَوَاكِسي الأبصَارِ
وقال : أدخل الياء لأنه رَدَ النوَاكِس إلى الرجال وإِنما كان وإِذا الرجال رأيتَهم نواكِسَ أبصارُهم ، فكان النواكِسُ للأبصار فنُقِلت إلى الرجال ، فلذلك دخلت الياء ، وإن كان جَمعَ جمْع ، كما تقول : مررت بقوم حَسَنِي الوجوه ، وحِسانٍ وجوهُهم ، لما جعلتهم للرجال جئتَ بالياء ، وإن شئتَ لم تأتِ بها . قال : وأما الفراء والكسائي فإنهما رويا البيت : نواكِسَ الأبصار . بالفتح ، أقرَّا نواكسَ على لفظ الأبصار .
قال : والتذكيرُ : ناكِسِي الأبصار .
وقال الأخفش : يجوز نواكِسِ الأبصار بالجر لا بالياء كما قالوا جُحْرُ ضَبَ خَرِبٍ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : النِّكْسُ من السهام : الذي يُنكَس فيُجْعل أعلاه أسفله ، وأنشدني المنذري للحطيئة :
قَدْ ناضَلونَا فَسَلّوا مِن كِنَانتهمْ
مَجْداً تليداً وعزًّا غَيرَ أَنكاس
قال : الأنكاس : جمْع النِّكْس من السهام ، وهو أضعفها . قال : ومعنى البيت : أن العرب كانوا إِذا أسرُوا أسيراً خيَّرُوه بين التخلِية وجزِّ الناصية أو الأسْرِ . فإن اختار جز الناصية جَزُّوها وخلَّوا سبيله ، ثم جعلوا ذلك الشَّعر في كِنانتهم ، فإِذا افتخرُوا أخرجوه وأَرَوْه مَفاخرَهم .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : قال : الكُنُس : والنُّكُس ميادين بقر الوحْش ، وهي مأواتها .
قال : والنُكُسُ : المُدْرَهِمُّون من الشيوخ بعد الهرم .
نسك : قال الليث : النُّسْك : العبادة ، رجل ناسكٌ : عابدٌ ، وقد نسَكَ ينسُكُ نسْكاً .
قال : والنُسْكُ : الذبيحة ، يقول : من فعل كذا وكذا فعَليه نسْكٌ أي دَمٌ يهرِيقه بمكة ، واسمُ تلك الذبيحة : النسيكة ، والمنسك : الموضعُ الذي يذبحُ فيه الذبائحُ .
قال : وَالمَنْسَك : النُّسْك نفسه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : قال : النُّسُك : سَبائك الفضة ، وكل سبيكةٍ منها : نسيكة ، وقيل للمتعبِّد : ناسِكٌ ، لأنه خلَّص نفسه وصفَّاها من دنَسَ الآثام كالسبيكة المخلَّصة مِن الخبَثِ .
وقال أبو إسحاق : قرىء : لِكلِّ أمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكاً ) ( الحج : 34 ) و ( منسِكاً ) .
وقال : والمنْسَك في هذا الموضع يَدُل على معنى النَّحْر كأنه قال : جعلنا لكل أُمَّةٍ أن تتقرَّب بأن تذبحَ الذبائحَ لله .
قال ، وقال بعضهم : المَنْسِكُ : الموضع الذي تُذبَح فيه . فمن قال : مَنسِكٌ فمعناه مكانُ نُسْكٍ مثل مجلسٍ : مكانُ جلوس .
ومن قال : مَنسَكٌ فمعناه المصْدر نحوُ النُّسُك والنُّسُوك .
شمرٌ : قال النضر : نَسَكَ الرجل إلى طريقةٍ جميلة أي داوَم عليها ، ويَنْسُكون البيت : يأتونه .
قال الفرّاء : المَنْسِك في كلام العرب الموضع المعتاد الذي يَعتادُه .
يقال : إِنَّ لفلانٍ مَنسِكاً يعتاده في خير كان أو غيره ، وبه سُمِّيَت المَناسك .

##### Türkçe

ك س ن
**كنس** ، **سكن** ، **نسك** ، **نكس** ، **سنك** : (kullanılanlar) .

**سنك** : onu Leys ihmal etti; ve Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o şöyle dedi: **السُّنُكُ** : yumuşak **المَحَاجُّ**’lar; ve onu ondan başkasından işitmedim? .

**كنس** : Leys dedi: **الكَنْسُ** : yerin yüzünden süprüntüyü süpürmendir; **الكُنَاسةُ** : onun atıldığı yerdir; **الكِناسُ** : vahşî sığırdan olan yaban hayvanları için bir giriş yeridir; sıcaktan onda barınırlar.
Denir: ceylanlar **كنَسَتِ** , ve **تَكَنَّسُوا** . Ve Lebîd dedi:
Şَاقَتْكَ ظُعْنُ الحيِّ حين تحمَّلوا
فتَكنَّسُوا قُطُنْاً تَصِرُّ خِيَامُها
Yani: pamuk kumaşlarla örtülmüş hevedec’lere girdiler.
Ve Allah dedi: ( ( أَحْضَرَتْ فَلاَ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ( ) بِالْخُنَّسِ الْجَوَارِ الْكُنَّسِ ) ( et-Tekvîr: 15, 16 ) .
Zeccâc dedi: **الكُنَّسُ** : yıldızlardır; koşar hâlde doğarlar; ve onların **كُنوُسها**’sı: battıkları batı yerlerinde kaybolmalarıdır.
Dedi; ve denildi: **الكُنَّسُ** : ceylanlar ve sığırlardır; **تَكنِسُ** yani şiddetli sıcak bastırınca kendi **كُنُسِها**’sına girer. Dediler: ve **الكُنّسُ** : **كانِسٍ** ve **كانسةٍ**’nin çoğuludur.
Ferrâ, **الخُنّسِ** ve **الكُنَّسِ** hakkında dedi: onlar beş yıldızdır; yörüngesinde **تَخنِسُ** eder ve geri döner; ve **تَكنِس** eder: ceylanların mağaralarda **تَكنِس** etmesi gibi gizlenir; o da **الكِنَاسُ**’tır; ve beş yıldız: **بَهْرَامُ** , **زُحَلُ** , **عُطارِدُ** , **الزُّهَرَةُ** , **المُشْتَرِي** .
Leys dedi: onlar, yörüngelerinde gizlenen yıldızlardır; yörüngelerinde akar ve yörüngelerinde **تَكنِسُ** eder; böylece her yıldız için, içinde durduğu ve dönüp sonra geri dönerek ayrıldığı bir **حَوِيٌّ** toplanır; onun **كُنوسُه**’u: kendi **حَوِيِّهِ**’nde ikametidir; onun **خُنوسُه**’u: gündüz **يَخنسَ** etmesi, böylece görülmemesidir.
Ve denir: **فِرْسِنٌ مكْنوسةٌ**; o, kılsız, düz, çıplak olandır. (dedim): **الفِرْسِنُ المَكنوسة** : içi düz olandır; Araplar onu, düzlüğünden dolayı aynalara benzetir.
Ve Yahudilerin **كنيسَةُ**’si; çoğulu **كَناَئسُ**; o, Arapçalaştırılmıştır.
Ve **المِكْنَسة**’nin çoğulu: **مكانسُ**; ve ceylanların **مكانسُ**’ı; onun teki: **مَكْنِسُ** .

**سكن** : Leys dedi: **السَّكْنُ** : **السُّكَّان**; ve **السُّكْنُ** : bir insanı kira olmaksızın bir eve yerleştirmen. Dedi: ve **السَّكْن** : bakmakla yükümlü olunanlar ve ev halkıdır; tekili: **ساكنٌ** .
(Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten): **السَّكْنُ** : ev halkıdır. Ve Selâme b. Cendel dedi:
يُسْقَى دَوَاءَ قَفِيِّ السَّكْنِ مَرْبوبِ
Dedi: ve **السَّكَنُ** : kendisine sığındığın şeydir.
Ve **السَّكَن** : ateştir. Ve şu beyit okundu:
أقامَها بِسَكَنٍ وأَدْهان
Yani: bir kamışı ateş ve yağ ile doğrulttu. Ve şu beyit okundu:
ألجأني الليل وريح بلّه
إلى سواد إبل وثلَّه
وسَكَنٍ توقَد في مِظَلّهْ
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الأَسْكان** : azıklardır; onun teki: **سُكْنٌ** .
Başkası dedi: azığa **سُكْنٌ** denildi; çünkü mekân onunla iskân olunur. Bu, “**نُزُلُ العَسكر**” denmesi gibidir; onlar bir yere indirildiklerinde kendileri için takdir edilmiş rızıkları için.
Ve denir: **مَرْعًى مُسْكِنٌ**; eğer çok ise, ondan göçe çıkılmaz; aynı şekilde **مَرْعًى مُرْبِعٌ** ve **مُنْزِلٌ** .
Ve kadının **سُكْنَى**’sı: kocanın onu iskân ettiği meskendir.
Dersin: “Bu evim senin için **سُكْنَى**’dır”; eğer ona, içinde oturacağı bir meskeni ödünç verirse.
Ve dersin: şey **سَكنَ** eder, **يَسكُنُ** eder, **سكوناً**; eğer hareketi giderse; ve **سكنَ** “sustu” manasındadır; ve rüzgâr duruldu; ve yağmur duruldu; ve öfke duruldu.
Ve Allah azze ve celle dedi: ( وَلَهُ مَا سَكَنَ فِى الَّيْلِ وَالنَّهَارِ ) (el-En‘âm: 13) .
İbnü’l-A‘râbî dedi: manası: gece ve gündüzde yerleşen şey O’nundur.
Zeccâc dedi: bu âyetler müşriklere karşı bir delillendirmedir; çünkü gece ve gündüzde yerleşip duran şeyin Allah’a ait olduğunu inkâr etmediler; yani O onun yaratıcısı ve tedbir edicisidir; böyle olan, ölüleri diriltmeye kadirdir.
Ahmed b. Yahyâ, şu sözü hakkında dedi: ( وَلَهُ مَا سَكَنَ فِى الَّيْلِ وَالنَّهَارِ ) (el-En‘âm: 13): ancak “sâkin” insanlardan ve özellikle hayvanlardan olandır.
Dedi: ve **سَكَنَ** : bir hareketten sonra sakinleşti; ve manası—Allah daha iyi bilir—yaratılmışlardır.
Ve şu sözü: ( أَن يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ) (el-Bakara: 248) .
Zeccâc dedi: manası: size geldiğinde onunla sükûnet bulacağınız şey vardır.
Ve tefsirde denildi: şüphesiz **السكينة**’nin, zeberced ve yakuttan bir kedi başı gibi bir başı vardır; ve onun iki kanadı vardır.
Leys dedi: Hasan dedi: Allah onlar için tabutta bir **سكِينةً** kıldı; ondan asla kaçmazlar ve kalpleri ona itminan bulur.
Mukâtil dedi: onda, kedi başı gibi bir baş vardı; bağırınca İsrailoğulları için zafer olurdu.
Ve **المِسِكين**’in tefsiri, fakir babında geçti; o, sükûndan **مِفْعِيلٌ**’dir; “mantık”tan **المنطيق** gibi.
Leys dedi: **المَسكَنَة** : **المِسكين** fiilinin mastarıdır; ondan fiil türettiklerinde dediler: adam **تَمَسْكنَ** etti; yani miskin oldu.
Ve denir: Allah onu **أَسْكنُه** etti; ve onun içini **أَسْكَنَ** etti; yani onu miskin kıldı.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): adam **أَسْكنَ** etti ve **سَكَنَ** etti; eğer miskin ise; ve gerçekten **أَسْكنَ** etti.
Başkası dedi: **تَمَسْكَنَ**; eğer Allah’a boyun eğdi ise; o da zillet için **المَسْكنة**’dir.
Dedi: bu, İbnü’s-Sikkît’in sözüdür; ve **المِسْكينُ** fakirden daha kötü hâldedir.
İbnü’l-Enbârî dedi; Yûnus dedi: **الفَقيرُ** : kendisini ayakta tutacak şeyin bir kısmı olan kimsedir.
Dedi: Asma‘î’den rivayet edildi ki o dedi: **المِسْكينُ** fakirden daha iyi hâldedir. Dedi: Ahmed b. Ubeyd de buna gitti. Dedi: bu, bize göre doğru sözdür; çünkü Allah Teâlâ dedi: ( أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ ) (el-Kehf: 79); böylece onların miskin olduklarını ve onların, bir bütün olarak değer eden bir gemileri olduğunu haber verdi.
Ve dedi: ( لِلْفُقَرَآءِ الَّذِينَ أُحصِرُواْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِى الاَرْضِ ( âyetten şu söze kadar ) إِلْحَافًا ) (el-Bakara: 273). İşte bu hâl ki Allah fakirler hakkında onunla haber verdi, miskinler hakkında haber verdiği hâlden aşağıdır.
Hadiste, Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayetle: namaz kılana dedi ki: ( تَبْأَس وتَمَسْكنُ وتقنع يديك ) ; **تَمَسْكنُ** sözü: yani zelil olursun ve boyun eğersin.
Kuteybî dedi: harfin aslı: **السُّكونُ**’dur; ve **المَسْكَنةُ** : ondan **مَفعلةٌ**’dir; kıyas, “**تَشَجَّعَ** ve **تحلَّمَ**” denildiği gibi **تُسَكَّنَ** olmasıydı; ancak bu harfte **تَمَفْعَلَ** geldi; benzeri: **تَمدْرَعَ**; **المِدْرَعَةِ**’den; aslı: **تَدَرَّعَ** .
Sîbeveyh dedi: bir harfin başında olan her **مِيمٍ** ziyadedir; ancak **مِيمَ مِعْزَى** ve **مِيمَ مَعَدَ** müstesna; dersin: **تَمَعْدَدَ**; ve **مِيمَ مَنْجَنِيق** ve **مِيمَ مَأْجَجٍ** ve **مِيمَ مَهْدَدَ** .
(dedim): bu, **مَفْعَلٍ** yahut **مِفْعَلِ** yahut **مِفْعِيل** üzere gelenlerdedir; أما **فَعْلٍ** yahut **فِعَالٍ** binası üzere gelenlere gelince, **مِيم** aslî olur; **المَهْدِ** ve **المِهَادِ** ve **المَرْدِ** ve benzerleri gibi.
Seleme, Ferrâ’dan: Araplardan kimisi der ki: Allah onlara **السِّكِّينة**’yi **للسَّكِينةِ** için indirdi.
Dedi: Kisâî, Benî Esed’den bazısından **المَسْكِينُ**’i mimin fethasıyla, **للمِسكِين** için nakletti.
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: ( فَمَا اسْتَكَانُواْ لِرَبِّهِمْ ) (el-Mü’minûn: 76) yani boyun eğmediler; asılda ( فما **اسْتَكَنُوا** ) idi; sonra kâfın fethası, şu sözde olduğu gibi elifle uzatıldı:
لها مَتْنَتَانِ خَظَاتَا ، أراد : خَظَتَا .
Böylece zâ’nın fethasını elifle uzattı.
Denir: **سَكَنَ** , **أَسْكن** , **اسْتَكن** ve **تمسكن** , ve **استكان**; yani boyun eğdi ve zelil oldu. Ve dedi:
يَنْبَاعُ من ذِفْرَى غَضُوبٍ
Yani **يَنْبَع**; böylece bâ’nın fethası elifle uzatıldı.
Zeccâc dedi: Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında: ( وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَوَاتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ ) (et-Tevbe: 103) yani onunla sakinleşirler.
Ebû Ubeyd dedi: **الخَيْزُرَانة** : **السُّكّانُ**’dır; o, **الكَوْثَلُ** dadır.
Ebû Amr dedi: **الخَدْفُ** : **السُّكّانُ**’dır; o, **الكوثَلُ** dadır.
Leys dedi: **السُّكّانُ** : geminin, onunla doğrultulduğu kuyruğudur. Ve Tarafe dedi:
كَسُكَّانِ بُوصِيَ بدجْلَةَ مُصْعِدِ
Dedi: ve geminin **سُكّان**’ı Arapçadır; ona **سكاناً** adını verdi; çünkü onunla hareket ve çalkantıdan sakinleşir.
Dedi: ve **السِّكِّينُ** müennes de olur müzekker de; bıçağı yapan kimseye **سَكّانٌ** ve **سَكاكِينيّ** denir.
İbn Düreyd dedi: **السكين** : “bir şeyi boğazladın, ta ki çalkantısı sakinleşti”den **فِعِّيل**’dir.
Ezherî dedi: ona **سكيناً** adı verildi; çünkü o, boğazlananı sakinleştirir; yani ölümle onu sakinleştirir; ve ölen her şey **سَكَن** etmiştir. Benzeri: sesiyle ötüşünden dolayı şarkıcı için **غِرِّيد**; ve işte ciddileşip toparlandığında “paçaları sıvamasından” dolayı adam için **شِمِّير** .
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) **التَّسْكينُ** :
**الصَّعْدَةِ**’yi **السِّكَنِ** ile doğrultmaktır; o da ateştir. Ve **التَّسكِينُ** : adamın **السُّكَينِ**’e binmeye devam etmesidir; o, hafif hızlı eşektir. Ve dişi eşek böyle olursa: **سُكَيْنَة**; ve bununla, ruhu hafif cariyeye **سُكيْنَة** adı verildi.
Dedi: ve **السُّكَيْنَةُ** ayrıca: hatalı Nemrûd’un burnuna girip beynini yiyen pire’dir.
(Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan): insanlar kendi **سَكِنَاتِهم**’leri ve inişleri ve **رَباعتهمْ**’leri ve **رَبعاتهم**’leri üzeredir; yani doğrulukları üzeredir.
İbn Büzürc dedi: insanlar kendi **سَكِناتهمْ** üzeredir. Ve dediler: insanları kendi **مَصاَباتهم**’leri üzerinde bıraktık; tabakaları ve menzilleri üzerinde.
Başkası dedi: evin **سُكّانُ**’ı, onda ikamet eden cinlerdir; adam bir evi yeni edindiğinde, onda bir kurban keserdi; onunla cinlerin eziyetinden korunurdu; böylece Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) cin kurbanlarını yasakladı.
Kıyle hadîsinde: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ona dedi ki: ( يا **مِسكِينَة** عليكِ **السكِينَةَ** ) ; muradı: üzerine vakar, yumuşaklık ve emniyet; denir: adam **وَدِيعٌ**; yani sakin, yumuşak huylu. Ve kişinin içinde oturduğu yere denir: **مَسكَنٌ** .
Ve **مَسْكِنٌ** : bizzat bir yer.
Ve **السَّكُونُ** : Yemen’de bir kabiledir.
Ve أما **المُسْكانُ** “peşinat” manasında ise, o **فُعلانٌ**’dır; ve **الميمُ** aslîdir; onun çoğulu: **المساكِينُ**; bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi.

**نكس** : Leys dedi: **النَّكْسُ** : bir şeyi başı üzerine çevirmendir; onu **تَنْكُسهُ**; ve **الولدُ المنْكُوسُ** : başından önce iki ayağının çıkmasıdır.
Ve **النُّكْسُ** : hastalıkta geri dönüştür.
Denir: hastalığında **نُكِسَ**; **نُكْساً** .
Ve kavimden **النِّكْس** : yiğitlik ve cömertliğin nihayetine erişmekten geri kalan kimsedir; hepsi: **الأنْكاسُ** . Ve at, önde giden atlara yetişmezse denir: **نَكَّس** .
Ve şu beyit okundu:
إِذا نَكسَ الكاذِبُ المحْمَرُ
Ebû Bekir dedi: hastanın **نُكِس** edilmesi; manası: illet ona yeniden dönmüştür.
Denir: kınayı **نَكَسْت** ettim; eğer onu defalarca yeniden uyguladıysan. Ve şu beyit okundu:
كالوَشْم رُجّع في اليَدِ المنكوس
Hadiste: İbn Mes‘ûd’a denildi ki: falan kişi Kur’an’ı **مَنْكُوساً** okuyor. Dedi: o, kalbi ters çevrilmiş olandır.
Ebû Ubeyd dedi: insanların çoğu onu, adamın sûrenin sonundan başlayıp onu başına kadar okuması diye te’vil eder. Dedi: bu, kimsenin güç yetireceğini sanmadığım bir şeydir; bu, Abdullah zamanında da değildi; ben onu bilmem. Fakat onun yönü, benim yanımda: Kur’an’ın sonundan, **المعوذتين**’den başlayıp sonra Bakara’ya yükselmesidir; tıpkı çocukların kuttâb’da öğrendiği tarz gibi. Çünkü sünnet bunun tersidir; bu, Osman’ın Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettiği hadisle bilinir: ( ona sûre veya âyet indirildiğinde dedi ki: “onu, içinde şöyle şöyle zikredilen yere koyun” ). Görmüyor musun ki tertip şimdi bu hadiste, Allah’ın Elçisi’nden ( صلى الله عليه وسلم )dir; sonra mushaflar bunun üzerine yazıldı. Dedi: ruhsat ancak çocuğun ve aceminin **المُفَصَّل**’den öğrenmesinde geldi; uzun sûrelerin onlara zor gelmesinden dolayı. أما Kur’an’ı okuyan ve ezberleyen kimse, sonra kasten onu sonundan başına doğru okursa, işte bu, yasaklanan **النَّكْسُ**’tur. Ve biz bunu kerih görürsek, sûrenin sonundan başına doğru **النَّكْس**’i daha şiddetle kerih görürüz; eğer bu oluyorsa.
Şemmer dedi: **النَّكْسُ** şeylerdedir; manası, şeyin çevrilmesine, tersine döndürülmesine, üstünün alt yapılmasına, önünün arka yapılmasına döner.
İbn Şümeyl dedi: o işte falanı **نكَسْتُ** ettim; yani ondan çıktıktan sonra onu onda geri çevirdim.
Şemmer dedi: **النُّكَاسُ** : hastanın, iyileşmesinden sonra hastalığında geri dönmesidir. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:
خَيَالٌ لِزَيْنَبَ قَدْ هَاجَ لي
نُكاساً مِنَ الحُبِّ بَعْدَ انَدِمَالِ
Ferrâ, Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında dedi: ( ثُمَّ نُكِسُواْ عَلَى رُءُوسِهِمْ ) : yani İbrahim عليه السلام için olan delilden bildikleri şeyden geri döndüler.
Ve Allah Teâlâ dedi: ( وَلاَ يَرْجِعُونَ وَمَن نّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِى الْخَلْقِ أَفَلاَ يَعْقِلُونَ ) (Yâsîn: 68) .
Ebû İshâk dedi: manası: ömrünü uzattığımız kimsenin yaratılışını tersine çeviririz; böylece kuvvet yerine zayıflık, gençlik yerine ihtiyarlık olur.
Ferrâ dedi: Âsım ve Hamza okudu: ( **نُنَكِّسْه** في الخَلْقِ ); Medine ehli ise hafifletmeyle **نَنْكُسْهُ** okudu. Katâde dedi: o, ihtiyarlıktır.
Şemmer dedi: denir: adam **نكَّسَ** etti; eğer zayıfladı ve aciz kaldıysa.
İbnü’l-A‘râbî bana **الانتكاس** hakkında şu beyiti okuttu:
وَلَمْ يَنْتَكِسْ يَوْماً فَيُظْلِمَ وجْهُهُ
لِيمَرَضَ عَجْزاً أَوْ يضارعَ مَأثما
Yani: kendisinin çekindiği bir iş için başını eğmedi.
Dedi: ve başını **نكَسَ** etti; eğer zilletle eğdiyse. Ve şu beyit okundu:
وإِذا الرِّجَالُ رَأَوْا يَزِيدَ رَأَيتَهُمْ
خُضْعَ الرِّقَابَ نَوَاكِسَ الأبْصَارِ
Sîbeveyh dedi: fiil, âdemoğulları dışındakiler için olursa, **فواعل** üzere çoğul yapılır; çünkü âdemoğullarında isim ve fiilde **الواو** ve **النون**’dan caiz olan şey, onda caiz değildir; böylece müennese benzer. Dersin: **جِمالٌ بَوَازلُ** ve **عَوَاضِهُ**. Ferazdak zorlandı da şöyle dedi:
خُضْعَ الرِّقابِ نَوَاكِسَ الأبصار
Çünkü sen “onlar erkeklerdir” dersin; böylece develere benzetildi.
(dedim): Ahmed b. Yahyâ bu beyiti şöyle rivayet etti:
. . . **نَوَاكِسي الأبصَارِ**
Ve dedi: yâ’yı soktu; çünkü **النوَاكِس**’i erkeklere döndürdü. Halbuki “ve erkekleri gördüğünde, onların gözleri **نواكِسَ** idi” şeklindeydi; böylece **النواكِسُ** gözler içindi; sonra erkeklere nakledildi; bu yüzden yâ girdi. Her ne kadar “çoğulun çoğulu” olsa da; senin “güzel yüzlü kavme uğradım” demen gibi: **حَسَنِي الوجوه** ve **حِسانٍ وجوهُهم**; onları erkekler için yaptığında yâ ile gelirsin; istersen onunla gelmezsin. Dedi: أما Ferrâ ve Kisâî ise beyiti **نواكِسَ الأبصار** diye fethayla rivayet ettiler; **نواكسَ**’ı **الأبصار** lafzı üzere bıraktılar.
Dedi: ve müzekkeri: **ناكِسِي الأبصار** .
Ahfeş dedi: yâ olmaksızın cer ile **نواكِسِ الأبصار** caizdir; “**جُحْرُ ضَبَ خَرِبٍ**” dedikleri gibi.
(Ebû Ubeyd, Asma‘î’den): okların **النِّكْسُ**’i: ters çevrilip üstü alt yapılan oktur. Münzirî bana Hutay’e için şu beyiti okudu:
قَدْ ناضَلونَا فَسَلّوا مِن كِنَانتهمْ
مَجْداً تليداً وعزًّا غَيرَ أَنكاس
Dedi: **الأنكاس** : oklardan **النِّكْس**’in çoğuludur; o, onların en zayıfıdır. Dedi: beytin manası: Araplar bir esiri esir aldıklarında onu, salıverme ile perçemini kesme arasında yahut esaret arasında muhayyer bırakırlardı. Eğer perçemi kesmeyi seçerse, onu keserler ve yolunu salıverirlerdi; sonra o saçı sadaklarında yaparlardı; övündüklerinde onu çıkarır ve övünçlerini gösterirlerdi.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): dedi: **الكُنُس** ve **النُّكُس** yaban sığırının meydanlarıdır; onlar onun barınaklarıdır.
Dedi: ve **النُكُسُ** : ihtiyarlıktan sonra, ihtiyarlıkta iyice çökmüş ihtiyarlardır.

**نسك** : Leys dedi: **النُّسْك** : ibadettir. **رجل ناسكٌ** : âbiddir. Ve **نسَكَ** eder, **ينسُكُ** eder, **نسْكاً** .
Dedi: ve **النُسْكُ** : kurbandır. Der ki: kim şöyle şöyle yaparsa, onun üzerine **نسْكٌ** vardır; yani Mekke’de akıtacağı bir kan. Ve o kurbanın adı: **النسيكة**; ve **المنسك** : kurbanların kesildiği yerdir.
Dedi: ve **المَنْسَك** : bizzat **النُّسْك**’tur.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): dedi: **النُّسُك** : gümüş külçeleridir; ve her bir külçe: **نسيكة**. Ve ibadet edene **ناسِكٌ** denildi; çünkü o, kendisini arındırdı ve onu günahların kirinden saflaştırdı; tıpkı pislikten arındırılmış külçe gibi.
Ebû İshâk dedi: şöyle okundu: ( لِكلِّ أمَّةٍ جَعَلْنَا **مَنْسَكاً** ) (el-Hac: 34) ve ( **منسِكاً** ) .
Dedi: ve bu yerde **المنْسَك** boğazlama manasına delalet eder; sanki şöyle dedi: her ümmete, Allah için kurbanlar keserek yakınlaşmayı kıldık.
Dedi; ve bazısı dedi: **المَنْسِكُ** : kesimin yapıldığı yerdir. Kim **مَنسِكٌ** derse, manası: ibadet yeri; **مجلسٍ** gibi: oturma yeri.
Kim **مَنسَكٌ** derse, manası: mastardır; **النُّسُك** ve **النُّسُوك** gibi.
Şemmer: Nadr dedi: adam güzel bir yola **نَسَكَ** etti; yani ona devam etti. Ve “evi **يَنْسُكون**” ederler: ona gelirler.
Ferrâ dedi: Arapların كلامında **المَنْسِك** : alışılmış, alışkanlık edinilen yerdir.
Denir: falanın, hayırda da olsa başka şeyde de olsa, alıştığı bir **مَنسِكاً**’ı vardır; ve bununla **المَناسك** adlandırıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل)  النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو ذلك القياس، ومعناه أنّه فَعَل به ما يمنَعُه من المعاودة ويمنع غيرَه من إتيانِ مثلِ صَنيعِه. وهذا أجْوَدُ الوجهين. ويقال: المَنْكَل: الشَّيء الذي ينكِّل بالإنسان. قال:
* وارْمِ عَلَى أقفائِهِمْ بمَنْكَلِ([2]) *
فأمَّا الحديث: "إنّ الله تعالى يحبُّ النَّكَلَ على النَّكَل"، فإنَّ تفسيره في الحديث أنَّه الرّجل القويُّ المجرَّب، على الفرس القويّ المجرَّب. وهذا للتَّفسير الذي جاء فيه، وليس هو من الأصل الذي ذكرناه.
(نكه)  النون والكاف والهاء كلمةٌ واحدة، وهي نَكْهةُ الإنسان. واستَنكَهْتُه: تشمَّمْتُ رِيحَ فمِه. ويقولون وما أدري كيف هو: إنَّ النُّكَّهَ من الإبل: التي ذهَبَتْ أصواتها من الضَّعف. قال:
* بعد اهتضامِ الراغِياتِ النُّكَّهِ([3]) *
(نكب)  النون والكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيْل أو مَيَلٍ في الشَّيء. ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ. قال الله تعالى: ﴿عَن الصِّراطِ لَناكِبُون([4])﴾ [المؤمنون 74]. والنَّكباء: كلُّ ريح عَدلَتْ عن مَهبِّ الرِّياح الأربع. قال:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])والأنكَب: الذي كأنَّه يمشي في شِقّ. والمَنْكِبُ: مُجتَمَع ما بين العَضُد والكَتِف، وهما مَنكِبان، لأنَّهما في الجانبين. والنَّكَبُ: داءٌ يأخذ الإبلَ في مناكبها فتَظلَعُ منه. والمَنْكِب: عَون العَرِيف، مشبَّه بمنكب الإنسان، كأنَّه يقوِّي أمرَ العَرِيف كما يتقوَّى بمَنكِبِه الإنسان.
(نكت)  النون والكاف والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على تأثيرٍ يسيرٍ في  الشيء* كالنُّكتة ونحوِها ونكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت، إذا أثَّر فيها. وكلُّ نُقطةٍ نُكْتَة.
ومن الباب رُطَبةٌ منَكِّتة: بدأ الإرطاب فيها، كأنَّ ذلك كالنُّقَط. والنّاكِت بالبَعير: شِبه الحازِّ، وهو أنْ ينكُت مِرْفَقُه حرفَ كِركِرته.
ومما يقاس على هذا قولهم: نكَتُّه، إذا ألقيتَه على رأسه فانتكَتَ، ولعل ذاك من أثرٍ يؤثِّره في الأرض.
(نكث)  النون والكاف والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نقض شيء. ونكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً. وانتَكَثَ الشّيءُ: انتَقَض. وقال قولاً لا نَكِيثَةَ فيه، أي لا خُلْف. ومنه: طَلَب حاجةً ثم انتكثَ لأُخْرَى. كأنه نقض عَزْمَه الأوّل. والنِّكْث: أن تُنقَضَ أخلاقُ الأكسية وتُغْزَلَ ثانية، وبها سمِّي الرَّجلُ نِكْثاً. والنَّكيثَةُ: خُطَّةٌ صَعبة يَنكُثُ فيها القَومُ. قال طرفة:
* مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ([6]) *
(نكح)  النون والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو البِضاع. ونَكَحَ يَنْكِحُ. وامرأةٌ ناكِحٌ في بني فلان، أي ذات زَوجٍ منهم. والنِّكاح يكون العَقدَ دونَ الوطء. يقال نَكَحْتُ: تَزَوّجْتُ. وأنكَحْتُ غَيرِي.
(نكد)  النون والكاف والدال أُصَيل يدلُّ على خُروجِ الشَّيء إلى طالِبِه بِشدّة. وهذا مَطلَبٌ نَكِدٌ. ورجلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ([7]). ويقال: نَكَدَ الغُراب([8]):  استَقْصَى في شَحِيجِه، كأنَّه يَقِيء. وناقةٌ نَكْدَاءُ: لا لبَنَ فيها.
(نكر)  النون والكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف المعرفة التي يَسكُن إليها القَلب. ونَكِرَ الشَّيءَ وأنكَره: لم يَقْبَلْه قلبُه ولم يعترِفْ به لسانُه. قال:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])والباب كلُّه راجعٌ إلى هذا. فالنُّكْر: الدَّهْي. والنَّكْراء: الأمر الصعب الشَّديد. ونَكُرَ الأمرُ نَكَارةً. والإنكار: خِلاف الاعتراف. والتنكُّر: التَّنقُّل من حالٍ تَسُرُّ([10]) إلى أخرى تُكْرَه. ويقولون لما يخرج من الحُِوَلاءِ([11]) [من([12])] دمٍ وما أشبهه: نَكِرَة.
(نكز)  النون والكاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيء ممدَّد في شيء. يقال: نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه، وذلك كالغَرْز. ونَكَزَت الحيّةُ بأنْفِها. ومنه: نكزَ الماءُ: غاضَ، كأنَّه كالشَّيء يدخُل في الأرض. وبئرٌ ناكزٌ: غارَ ماؤُها. وأنكَزَها أصحابُها. وهذا على المعنى، كأنَّهم لمّا استقَوْا ماءها ظُنَّ بها أنَّ ماءها غارَ ونكَزَ في الأرض. قال ذو الرُّمّة:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])
(نكس)  النون والكاف والسين أصلٌ يدلُّ على قَلْب الشّيء. منه النَّكْس: قَلبُك شيئاً على رأسه. والوِلاد المنكوس: أن يَخرُج رجلاهُ قَبْلَ رأسِه. والنِّكْسُ: السَّهم الذي ينكسر فُوقُه، فيُجعلُ أعلاه أسفلَه. ويقال للمائق: إنَّه لنِكْسٌ، تشبيهاً بذلك. والمُنَكِّس من الخيل: الذي إذا جرى لم يَسْمُ برأسهِ ولا هادِيهِ من ضَعفه.
(نكش)  النون والكاف والشين كلمةٌ تدلُّ على الأتْيِ على الشَّيء. يقال: أتَوا على عُشب فنكَشُوه. ويقولون: هو بحرٌ لا يُنكَش، كما يقولون: لا يُنْزَف.
(نكص)  النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير.
(نكظ)  النون والكاف والظاء كلمة واحدة. يقال النَّكظ: الدَّفع والعَجَلة. قال:
[قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])قال ابن دريد: أنكَظته([16]) إنكاظاً، ونَكَظْتُه نكظاً، إذا أعجلتَه.
(نكع)  النون والكاف والعين أصلانِ: أحدهما يدلُّ على لونٍ من الألوان، والآخر على* حَبْسٍ وردّ.
فالأوّل: الأنكع: الأحمر المتقشِّر الأنف. يقال منه نَكِع. ونَكَعَة الطُّرْثُوت من أعلاه إلى قدر إصبع، عليه قِشرة حمراء. وشَفَة([17]) نَكِعة، شديدة الحمرة.
ومن الأصل الآخر: نكعَهُ حَقَّه، إذا حَبَسه([18]) عنه. ونكَعه عنه: دَفَعه. ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه: دفعتُه. ونكَعْتُه عن حاجته رددتُه عنها. ومنه نكعته الشيء مثل نَقَصْتُه، كأنَّك دفعتَه عن إكماله أكلاً وشُرْباً.
ومن الباب النَّكُوع: المرأة القصيرة، والجمع نُكُع، كأنَّها حُبِست عن أن تطول. ورجلٌ هُكَعة نُكَعة: يثبت مكانَه لا يبرح، وهو من الحَبْس أيضاً.
(نكف)  النون والكاف والفاء أصلان: أحدُهما يدلُّ على قطع شيء وتنحيته، والآخر على عضوٍ من الأعضاء، ثم يقاس عليه.
فالأوّل النَّكْف: تنحِيتُك الدُّموعَ عن خدِّكَ بإصبعك. ويقولون: رأينا غيثاً ما نكَفَه أحدٌ سار يوماً ولا يومين. يقول: ما قَطَعه. وبَحرٌ لا يُنْكَف، مثل لا يُنْزَح، والانتكاف، خُروجٌ من أرضٍ إلى ارض، أو أمرٍ إلى أمر. تقول: أراد هذا وانتكَفَ فأراد هذا، كأنَّه قطع عزْمَه الأوّل. وانتكف الأثرَ: وجَدَه.
والأصل الآخر النَّكَف: جمع نَكفَة، وهي غُدّةٌ في أصل اللَّحْي. يقال: إبلٌ مُنكِّفة: ظهرت نَكَفاتُها.
ثم قِيسَ على هذا فقيل: نَكِف من الأمر([19]) واستنكف، إذا أنِفَ منه. معنى القِياس في هذا أنَّه لما أنِفَ أعْرَضَ عنه وأراهُ أصل لَحْيِه، كما يقال أعْرضَ إذا ولاَّه عارِضَه وتركَ مواجَهَتَه. والأَنِفُ من هذا، كأنَّه شَمَخَ بأنْفِه دُونَه. والقياس في جميع هذا واحد. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل. والذي في الجمهرة (3: 170): "والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله".
([2]) الرجز لرياح الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين 71 وحواشي الجمهرة (3: 170).
          وأنشده في المجمل واللسان (نكل) بدون نسبة. وصواب روايته: "فارم" كما في البقية واللسان لأن قبله:
* يا رب أشقاني بنو مؤمل *
          وبعده:             * بصخرة أو عرض جيش جحفل *
([3]) لرؤبة في ديوانه 166 والمجمل واللسان (نكه).
([4]) في الأصل: "وهم عن الصراط لناكبون"، تحريف وهي الآية 74 من سورة المؤمنين، وهي: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط  لناكبون[.
([5]) سبق إنشاده في (أتي). وانظر الحيوان (5: 97) والبيان (3: 43) واللسان (حلل، أتو).
([6])  من معلقة طرفة. وصدره:
* وقربت بالقربى وجدك إنه *
([7]) ويقال نكد أيضاً، بالفتح، وأنكد.
([8]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([9]) للأعشى في ديوانه 72 واللسان (نكر).
([10]) في الأصل: "تستر".
([11]) الحولاء، بضم الحاء وكسرها مع فتح الواو، هي من الناقة كالمشيمة للمرأة، وهي جلدة ماؤها أخضر تخرج مع الولد. وفي الأصل: "من الجولا"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) التكملة من المجمل واللسان.
([13]) ديوان ذي الرمة 103 واللسان (نكز، ذمم).
([14]) الجمهرة (3: 86).
([15])  للأعشى في ديوانه 6 والمجمل واللسان (نكظ). والتكملة في أول البيت من هذه المراجع.
([16])  في الأصل: "أنكظه"، صوابه من الجمهرة (3: 124).
([17])  في الأصل: وشفعة"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في الأصل: "تحبسه"، صوابه في المجمل.
([19])  يقال نكف من الأمر، وعن الأمر أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والكاف وما يثلثهما**)
(**نكل**)  **النون والكاف واللام** sahih bir asıldır; bir men‘ ve imtinâ‘a delâlet eder; dalları ona döner. Ve **نَكَل عنه نُكولاً يَنكِل**. Bunun aslı **النِّكْل**’dir: bağ; çoğulu **أنكال**’dır; çünkü **يَنْكُل**: yani men‘ eder. Ve **النِّكْل**: gem demiri. Ve o, işler karşısında **ناكلٌ**’dir: onlara karşı zayıftır. İbn Düreyd dedi: “[Allah] onu **بُنُكْلِهِ** ve **بِنُكلَةٍ** ile attı; yani onu, kendisiyle **ينكِّله** olan şeyle([1]) attı.”
Ve bâbdan: **نَكَّلت به تنكيلاً** ve **نَكَّلت به نَكالاً**; bu o kıyastır; mânâsı: onunla, onu tekrar etmeye dönmekten men‘ eden ve başkasını da onun yaptığı gibi bir fiili yapmaktan men‘ eden şeyi yaptı demektir. Bu, iki vecihden daha iyisidir. Ve denir: **المَنْكَل**: insanla **ينكِّل** eden şey. Dedi:
* Ve onların enselerine **بِمَنْكَلِ**([2]) ile at *
Hadise gelince: “Şüphesiz Allah Teâlâ **النَّكَلَ**’i **على النَّكَل** sever”; bunun tefsiri hadiste, onun, güçlü tecrübeli adamın, güçlü tecrübeli at üzerinde olmasıdır. Bu, içinde geldiği tefsir içindir; bizim zikrettiğimiz asıldan değildir.

(**نكه**)  **النون والكاف والهاء** tek bir kelimedir; o da insanın **نَكْهةُ**’sidir. Ve **استَنكَهْتُه**: ağzının kokusunu kokladım. Ve derler: nasıl olduğunu bilmiyorum: develerden **النُّكَّهَ**: zayıflıktan sesleri gitmiş olanlardır. Dedi:
* **النُّكَّهِ** böğürenlerin ezilmesinden sonra([3]) *

(**نكب**)  **النون والكاف والباء** sahih bir asıldır; şeyde bir meyl yahut meyel’e delâlet eder. Ve **نَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**عَن الصِّراطِ لَناكِبُون**([4])﴾ [Mü’minûn 74]. Ve **النَّكباء**: dört rüzgârın esiş yönünden sapan her rüzgâr. Dedi:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** **نَكباءُ** صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])
Ve **الأنكَب**: sanki bir yarıkta yürüyen kimsedir. Ve **المَنْكِبُ**: pazu ile omuz arasının birleştiği yer; ikisi **مَنكِبان**’dır; çünkü ikisi yanlardadır. Ve **النَّكَبُ**: develeri omuzlarında tutan bir hastalıktır; ondan dolayı topallar. Ve **المَنْكِب**: **العَرِيف**’in yardımcısıdır; insanın omzuna benzetilmiştir; sanki **العَرِيف**’in işini kuvvetlendirir; insanın omzuyla kuvvetlenmesi gibi.

(**نكت**)  **النون والكاف والتاء** tek bir asıldır; şeyde hafif bir tesire delâlet eder; **كالنُّكتة** ve benzeri gibi. Ve **نكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت**: onda iz bıraktı demektir. Ve her nokta bir **نُكْتَة**’dir.
Ve bâbdan: **رُطَبةٌ منَكِّتة**: onda olgunlaşma başladı; sanki o, noktalar gibidir. Ve deve üzerinde **النّاكِت**: yarıcıya benzer; o, dirseğinin, hörgücünün kenarını **ينكُت** etmesidir.
Ve buna kıyas edilen şeylerden: “**نكَتُّه**” demeleridir; onu başı üzerine attığında, **فانتكَتَ**; belki bu, yerde bıraktığı bir izdendir.

(**نكث**)  **النون والكاف والثاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bozmağa delâlet eder. Ve **نكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً**. Ve **انتَكَثَ الشّيءُ**: bozuldu. Ve “onda **نَكِيثَةَ** olmayan bir söz söyledi” denir; yani hulf yok. Ve ondan: bir ihtiyacı istedi, sonra başka birine **انتكثَ**. Sanki ilk azmini bozdu. Ve **النِّكْث**: örtülerin ipliklerinin sökülüp tekrar eğrilmesidir; bununla adama **نِكْثاً** adı verildi. Ve **النَّكيثَةُ**: kavmin içinde bozduğu zor bir plandır. Tarafe dedi:
* Ne zaman **للنَّكيثةِ** bir iş olursa, şahit olurum([6]) *

(**نكح**)  **النون والكاف والحاء** tek bir asıldır; o da **البِضاع**’dır. Ve **نَكَحَ يَنْكِحُ**. Ve “Falanoğullarında **ناكِحٌ** bir kadın” (denir); yani onlardan bir kocası olan. Ve **النِّكاح** akit olur; cima‘ olmaksızın. “**نَكَحْتُ**” denir: evlendim. Ve “**أنكَحْتُ** başkasını” (denir).

(**نكد**)  **النون والكاف والدال** küçük bir asıldır; şeyin, onu isteyene şiddetle çıkmasına delâlet eder. Ve bu, **مَطلَبٌ نَكِدٌ**’dir. Ve adam **نَكِدٌ** ve **نَكَدٌ**([7]). Ve denir: **نَكَدَ الغُراب**([8]): ötüşünde sonuna kadar gitti; sanki kusuyor. Ve **ناقةٌ نَكْدَاءُ**: onda süt yoktur.

(**نكر**)  **النون والكاف والراء** sahih bir asıldır; kalbin kendisine sükûn bulduğu ma‘rifetin zıddına delâlet eder. Ve **نَكِرَ الشَّيءَ** ve **أنكَره**: kalbi onu kabul etmedi ve dili onu tanımadı. Dedi:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])
Bâbın hepsi buna döner. O hâlde **النُّكْر**: **الدَّهْي**’dir. Ve **النَّكْراء**: zor şiddetli iştir. Ve **نَكُرَ الأمرُ نَكَارةً**. Ve **الإنكار**: ikrarın zıddıdır. Ve **التنكُّر**: sevindiren([10]) bir hâlden, kerih görülen bir başkasına intikaldir. Ve **الحُِوَلاءِ**’dan([11]) [**من**([12])] çıkan kan ve benzeri için: **نَكِرَة** derler.

(**نكز**)  **النون والكاف والزاء** küçük bir asıldır; uzatılmış bir şeyi bir şeye batırmaya delâlet eder. Denir: **نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه**; bu, batırma gibidir. Ve yılan burnuyla **نَكَزَت**. Ve ondan: **نكزَ الماءُ**: çekildi; sanki o, yere giren şey gibidir. Ve **بئرٌ ناكزٌ**: suyu çekildi. Ve sahipleri onu **أنكَزَها**. Bu, mânâ üzerinedir; sanki onlar suyunu çektiklerinde, onun suyunun çekildiği ve yere **نكَزَ** ettiği sanıldı. Zü’r-Rumme dedi:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])

(**نكس**)  **النون والكاف والسين** bir asıldır; şeyin çevrilmesine delâlet eder. Ondan **النَّكْس**: bir şeyi başı üzerine çevirmen. Ve **الوِلاد المنكوس**: ayaklarının başından önce çıkmasıdır. Ve **النِّكْسُ**: ucu kırılan oktur; üstü alt yapılır. Ve ahmağa: “o, **لِنِكْسٌ**’tur” denir; bununla teşbih edilerek. Ve atlardan **المُنَكِّس**: koştuğunda zayıflığından başını ve yelesini yükseltmeyen.

(**نكش**)  **النون والكاف والشين** bir kelimedir; şeye gelmeye delâlet eder. Denir: bir ota geldiler de onu **فنكَشُوه**. Ve derler: o, **بحرٌ لا يُنكَش**’tir; “**لا يُنْزَف**” dedikleri gibi.

(**نكص**)  **النون والكاف والصاد** bir kelimedir. Denir: **نَكَصَ على عَقبَيه**; korku ve korkaklıkla şeyden geri durduğunda. İbn Düreyd([14]) dedi: **نكَصَ على عَقِبيه**: üzerinde bulunduğu hayırdan döndü; bu, ancak hayırdan dönüşte söylenir.

(**نكظ**)  **النون والكاف والظاء** tek bir kelimedir. Denir: **النَّكظ**: itme ve aceledir. Dedi:
[قد] تجاوزتُها على **نَكَظِ** المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])
İbn Düreyd dedi: **أنكَظته**([16]) **إنكاظاً** ve **نَكَظْتُه نكظاً**; onu acele ettirdiğinde.

(**نكع**)  **النون والكاف والعين** iki asıldır: biri renklerden bir renge delâlet eder; diğeri haps ve redd’e.
Birincisi: **الأنكع**: burnu soyulan kırmızıdır. Ondan **نَكِع** denir. Ve **نَكَعَة الطُّرْثُوت**: üstünden bir parmak miktarına kadar; üzerinde kırmızı bir kabuk vardır. Ve **شَفَة**([17]) **نَكِعة**: şiddetli kırmızıdır.
Diğer asıldan: **نكعَهُ حَقَّه**: hakkını ondan hapsettiğinde([18]). Ve **ونكَعه عنه**: onu itti. Ve **ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه**: onu ittim. Ve **ونكَعْتُه عن حاجته**: onu ondan geri çevirdim. Ve ondan: “**نكعته الشيء**” (denir), “**نَقَصْتُه**” gibi; sanki onu, onu yemede ve içmede tamamlamaktan ittin.
Ve bâbdan **النَّكُوع**: kısa kadın; çoğulu **نُكُع**; sanki uzamaktan hapsedilmiştir. Ve adam **هُكَعة نُكَعة**: yerinde durur, ayrılmaz; bu da haps’tendir.

(**نكف**)  **النون والكاف والفاء** iki asıldır: biri bir şeyi kesmeye ve uzaklaştırmaya delâlet eder; diğeri organlardan bir organa; sonra ona kıyas edilir.
Birincisi **النَّكْف**: parmağınla yanağından gözyaşlarını uzaklaştırmandır. Ve derler: bir yağmur gördük; onu bir gün yahut iki gün yürüyen kimse **ما نكَفَه**. Yani: onu kesmedi. Ve **بَحرٌ لا يُنْكَف**: “**لا يُنْزَح**” gibi. Ve **الانتكاف**: bir yerden bir yere, yahut bir işten bir işe çıkıştır. “Bunu istedi ve **انتكَفَ** etti de şunu istedi” dersin; sanki ilk azmini kesti. Ve **انتكف الأثرَ**: onu buldu.
Diğer asıl **النَّكَف**: **نَكفَة**’nin cem‘idir; o, sakalın dibinde bir bezedir. Denir: **إبلٌ مُنكِّفة**: **نَكَفاتُها** göründü.
Sonra buna kıyas edildi de şöyle denildi: **نَكِف من الأمر**([19]) ve **استنكف**; ondan enif olduğunda. Bu kıyasta mânâ şudur: enif olunca ondan yüz çevirdi ve ona sakalının dibini gösterdi; “yüz çevirdi” denildiği gibi: yanağını ona döndürdü ve yüz yüze gelmeyi bıraktı. Ve **الأَنِفُ** bundan (gelir); sanki burnuyla ona karşı yükseldi. Ve bütün bunlarda kıyas birdir. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.
--------------ـــ
([1]) Tekmile **المجمل**’dendir. Ve **الجمهرة**’de (3: 170) olan: “**والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله**”.
([2]) Hezelî Riyâh’a ait recezdir; **بقية أشعار الهذليين** 71 ve **حواشي الجمهرة** (3: 170)’de olduğu gibi.
          Ve **المجمل** ve **اللسان**’da (**نكل**) nisbesiz olarak rivayet etti. Rivayetinin doğrusu: “**فارم**”dır; **البقية** ve **اللسان**’da olduğu gibi; çünkü ondan önce:
* يا رب أشقاني بنو مؤمل *
          Ve ondan sonra:             * بصخرة أو عرض جيش جحفل *
([3]) Rü’be’ye aittir; divanında 166 ve **المجمل** ve **اللسان** (**نكه**)’de.
([4]) Asılda: “**وهم عن الصراط لناكبون**”; tahriftir; o, Mü’minûn sûresinin 74. âyetidir; o da: {**وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط  لناكبون**[.
([5]) Daha önce (**أتي**)’de rivayet edildi. Ve **الحيوان** (5: 97) ve **البيان** (3: 43) ve **اللسان** (**حلل**، **أتو**)’a bak.
([6]) Tarafe’nin muallakasındandır. Sadrı:
* وقربت بالقربى وجدك إنه *
([7]) Ve **نكد** de denir; fetha ile; ve **أنكد**.
([8]) **القاموس**’ta zikredildi; **اللسان**’da zikredilmedi.
([9]) A‘şâ’ya aittir; divanında 72 ve **اللسان** (**نكر**)’de.
([10]) Asılda: “**تستر**”.
([11]) **الحولاء**; **الحاء**’ın dammesi ve kesresiyle, **الواو**’un fethasıyla; o, deveden, kadındaki eş gibi bir şeydir; suyu yeşil olan bir deridir; yavruyla birlikte çıkar. Asılda: “**من الجولا**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([12]) Tekmile **المجمل** ve **اللسان**’dandır.
([13]) Zü’r-Rumme divanı 103 ve **اللسان** (**نكز**، **ذمم**)’de.
([14]) **الجمهرة** (3: 86).
([15]) A‘şâ’ya aittir; divanında 6 ve **المجمل** ve **اللسان** (**نكظ**)’de. Tekmile, bu kaynaklarda beytin başındadır.
([16]) Asılda: “**أنكظه**”; doğrusu **الجمهرة** (3: 124)’dendir.
([17]) Asılda: “**وشفعة**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([18]) Asılda: “**تحبسه**”; doğrusu **المجمل**’dedir.
([19]) “**نكف من الأمر**” denir; ve “**عن الأمر**” de.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النكس: قلب الشيء على رأسه، ومنه: نكس الولد: إذا خرج رجله قبل رأسه، قال تعالى: ﴿ثم نكسوا على رؤسهم﴾ [الأنبياء/65] والنكس في المرض أن يعود في مرضه بعد إفاقته، ومن النكس في العمر قال تعالى: ﴿ومن نعمره ننكسه في الخلق﴾ [يس/68] وذلك مثل قوله: ﴿ومنكم من يرد إلى أرذل العمر﴾ [النحل/70] وقرئ: ﴿ننكسه﴾ (وهي قراءة الجميع إلا عاصما وحمزة. الإتحاف ص 366)، قال الأخفش: لا يكاد يقال نكسته بالتشديد إلا لما يقلب فيجعل رأسه أسفله (ليس هذا النقل في معاني القرآن). والنكس: السهم الذي انكسر فوقه، فجعل أعلاه أسفله فيكون رديئا، ولرداءته يشبه به الرجل الدنيء.

##### Türkçe

- **النكس**: şeyin başı üzerine çevrilmesidir; bundan: **نكس الولد**: ayağı başından önce çıktığı zaman. Yüce Allah dedi ki: ﴿ثم **نكسوا** على رؤسهم﴾ [الأنبياء/65]. Hastalıkta **النكس**: iyileşmesinden sonra hastalığında geri dönmesidir. Ömürdeki **النكس**’ten: Yüce Allah dedi ki: ﴿ومن نعمره **ننكسه** في الخلق﴾ [يس/68]. Bu, O’nun şu sözü gibidir: ﴿ومنكم من يرد إلى أرذل العمر﴾ [النحل/70]. Ve şöyle okunmuştur: ﴿**ننكسه**﴾ (bu, Âsım ve Hamza hariç herkesin kıraatidir. الإتحاف s. 366). **الأخفش** dedi ki: şeddeli olarak **نكسته** denmesi, neredeyse ancak başı aşağısı yapılıp çevrilen şey için olur (bu nakil, معاني القرآن’da değildir). Ve **النكس**: üst tarafından kırılan ok; böylece onun üstü altı yapılır da kötü olur; ve kötülüğünden dolayı onunla aşağılık adam benzetilir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ك س
نكس رأسه ونكّسه‏:‏ ونكست الشيء‏.‏
قلبته فانتكس‏.‏
والولد المنكوس‏:‏ الذي تخرج رجلاه قبل رأسه‏.‏
وسهم نكس‏:‏ انكسر فوقه فجعل أعلاه أسفله وسهام أنكاس‏.‏
قال الحطيئة‏:‏ مجد تليد ونبل غير أنكاس ومن المجاز‏:‏ نكس في مرضه‏.‏
وأكل كذا فنكّسه‏.‏
ونكس الخضاب على رأسه‏:‏ أعاده مراراً‏.‏
وإنّه لنكس من الأنكاس‏:‏ للرذل‏.‏

##### Türkçe

ن ك س
**نكس** başını ve **نكّسه**: ve **نكست** şeyi.
Onu ters çevirdim de o da ters döndü.
Ve **الولد المنكوس**: başından önce ayakları çıkan (çocuk)tur.
Ve **سهم نكس**: üst tarafından kırıldı da onun üstünü altı yaptı; ve **سهام أنكاس**.
**الحطيئة** dedi: Kadim bir şeref ve **نبل**; ancak **أنكاس** olmayan. Ve mecazdan: hastalığında **نكس** etti.
Ve şöyle şöyle yedi de onu **نكّسه**.
Ve başı üzerine **نكس الخضاب**: onu defalarca geri döndürdü.
Ve şüphesiz o, aşağılık için, **الأنكاس**tan bir **نكس**tir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّكْسُ: قلب الشيء على رأَسه، نَكَسَه يَنْكُسُه نَكْساً فانْتَكَسَ. ونَكَسَ رأَسَه: أَماله، ونَكَّسْتُه تَنْكِيساً. وفي التنزيل: ناكِسو رؤوسِهم عند ربهم. والناكِسُ: المُطأْطئ رأْسَه. ونَكَسَ رأْسَه إِذا طأْطأَه من ذُلٍّ وجمع في الشعر على نواكِس وهو شاذ على ما ذكرناه في فَوارس؛ وأَنشد الفرزدق:
وإِذا الرِّجالُ رَأَوْا يَزيدَ، رأَيْتَهُم
خُضْعَ الرِّقابِ، نَواكِسَ الأَبْصار
قال سيبويه: إِذا كان لفِعْل لغير الآدميين جمع على فَواعِل لأَنه لا يجوز فيه ما يجوز في الآدميين من الواو والنون في الاسم والفعل فضارع المؤنث، يقال: جِمال بَوازلُ وعَواضِهُ؛ وقد اضطرَّ الفرزدق فقال: خضع الرقاب نواكس الأَبصار
لأنك تقول هي الرجال فشبه بالجمال. قال أَبو منصور: وروى أَحمد بن يحيى هذا البيت نَواكِسي الأَبصار، وقال: أَدخل الياء لأَن رد النواكس (* قوله
«لان رد النواكس إلخ» هكذا بالأَصل ولعل الأحسن لأنه رد النواكس إِلى الرجال وإِنما كان إلخ.) إِلى الرجال، إِنما كان: وإِذا الرجال رأَيتهم نواكس أَبصارُهم، فكان النواكسُ للأَبصار فنقلت إِلى الرجال، فلذلك دخلت الياء، وإِن كان جمع جمع كما تقول مررت بقوم حَسَني الوجوه وحِسانٍ وجوهُهم، لما جعلتهم للرجال جئت بالياء، وإِن شئت لم تأْتِ بها، قال: وأَما الفراء والكسائي فإِنهما رويا البيت نواكسَ الأَبصار، بالفتح، أَقرَّا نواكس على لفظ الأَبصار، قال: والتذكير ناكسي الأَبصارِ. وقال الأَخفش: يجوز نَواكِسِ الأَبصارِ، بالجر لا بالياء كما قالوا جحر ضبٍّ خَرِبٍ. شمر: النَكْس في الأَشياء معنى يرجع إِلى قلب الشيء ورده وجعل أَعلاه أَسفله ومقدمه مؤخره. وقال الفراء في قوله عز وجل: ثم نُكِسُوا على رؤوسهم، يقول: رَجعوا عما عرفوا من الحجة لإِبراهيم، على نبينا محمد وعليه الصلاة والتسليم. وفي حديث أَبي هريرة: تعس عبدُ الدِّينار وانْتَكَس أَي انقلب على رأْسه وهو دعاء عليه بالخيبة لأَن من انْتَكَس في أَمره فقد خاب وخسر. وفي حديث الشعبي: قال في السقط إِذا نُكِسَ في الخَلْقِ الرابع وكان مخلقاً أَي تبين خلقه عَتَقَت به الأَمَة وانقضت به عدة الحُرَّة، أَي إِذا قُلِبَ ورُدَّ في الخلق الرابع، وهو المُضغة، لأَنه أَوّلاً تُرابٌ ثم نطفة ثم علقة ثم مضغة. وقوله تعالى: ومن نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْه في الخَلْقِ؛ قال أَبو إِسحق: معناه من أَطلنا عمره نَكَّسنا خلقه فصار بدل القوة ضعفاً وبدل الشباب هرماً. وقال الفراء: قرأَ عاصم وحمزة: نُنَكِّسْه في الخلق، وقرأَ أَهل المدينة: نَنْكُسه في الخلق، بالتخفيف، وقال قتادة: هو الهَرَم، وقال شمر: يقال نُكِسَ الرجل إِذا ضعف وعجز؛ قال: وأَنشدني ابن الأَعرابي في الانتكاس:
ولم يَنْتَكِسْ يَوْماً فيُظْلِمَ وَجْهُه،
لِيَمْرَضَ عَجْزاً، أَو يُضارِعَ مَأْتَما
أَي لم يُنَكِّس رأْسه لأَمر يأْنَف منه.
والنَّكْس: السهم الذي يُنَكِّسُ أَو ينكسر فُوقُه فيجعل أَعلاه أَسفله، وقيل: هو الذي يجعل سِنْخُه نَصْلاً ونَصْلُه سِنْخاً فلا يرجع كما كان ولا يكون فيه خير، والجمع أَنْكاس؛ قال الأَزهري: أَنشدني المنذري للحطيئة، قال: وأَنشده أَبو الهيثم:
قد ناضَلُونا، فَسَلُّوا من كِنانَتِهم
مَجْداً تلِيداً، وعِزّاً غيرَ أَنْكاس
قال: الأَنْكاس جمع النَّكْس من السهام وهو أَضعفها، قال: ومعنى البيت أَن العرب كانوا إِذا أَسروا أَسيراً خيروه بين التَّخْلِية وجَزِّ الناصية والأَسر، فإِن اختار جَزَّ الناصية جَزُّوها وخلوا سبيله ثم جعلوا ذلك الشعر في كنانتهم، فإِذا افتخروا أَخرجوه وأَرَوْهُم مفاخرهم. ابن الأَعرابي: الكُنُس والنُّكُسُ مآرِينُ بقرِ الوحش وهي مأْواها والنُّكْس: المُدْرَهِمُون من الشيوخ بعد الهَرَم.
والمُنَكِّسُ من الخيل: الذي لا يَسمو برأْسه، وقال أَبو حنيفة: النَكْس القصير، والنَّكْسُ من الرجال المقصر عن غاية النَّجْدَة والكرم، والجمع الأَنْكاس. والنِّكْسُ أَيضاً: الرجل الضعيف؛ وفي حديث كعب: زالُوا فما زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُف
الأَنكاس: جمع نِكْس، بالكسر، وهو الرجل الضعيف. والمُنَكِّس من الخيل: المتأَخر الذي لا يلحق بها، وقد نَكَّس إِذا لم يلحقها؛ قال الشاعر: إِذا نَكَسَ الكاذِبُ المِحْمَرُ
وأَصل ذلك كله النِّكْسُ من السهام.
والوِلادُ المَنْكوس: أَن تخرج رجلا المولود قَبْل رأْسه، وهو اليَتْن، والولد المَنْكوس كذلك. والنِّكْس: اليَتْنُ. وقراءة القرآن مَنْكوساً: أَن يبدأَ بالمعوذتين ثم يرتفع إِلى البقرة، والسنَّة خلاف ذلك. وفي الحديث أَنه قيل لابن مسعود: إِن فلاناً يقرأُ القرآن مَنْكوساً، قال: ذلك مَنْكوسُ القلبِ؛ قال أَبو عبيد: يتأَوّله كثير من الناس أَنه أَن يبدأَ الرجل من آخر السورة فيقرأَها إِلى أَوَّلها؛ قال: وهذا شيء ما أَحسب أَحداً يطيقه ولا كان هذا في زمن عبد اللَّه، قال: ولا أَعرفه، قال: ولكن وجهه عندي أَن يبدأَ من آخر القرآن من المعوذتين ثم يرتفع إِلى البقرة كنحو ما يتعلم الصبيان في الكتاب لأَن السُّنَّة خلاف هذا، يُعلم ذلك بالحديث الذي يحدّثه عثمان عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه كان إِذا أُنزلت عليه السورة أَو الآية قال: ضَعُوها في الموضع الذي يَذْكر كذا كذا، أَلا ترى أَن التأْليف الآن في هذا الحديث من رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه وسلم، ثم كتبت المصاحف على هذا؟ قال: وإِنما جاءت الرُّخْصة في تَعَلُّمِ الصبي والعجمي المُفَصَّلَ لصعوبة السور الطوال عليهم، فأَما من قرأَ القرآن وحفظه ثم تعمد أَن يقرأَه من آخره إلى أَوله فهذا النَّكْسُ المنهي عنه، وإِذا كَرِهْنا هذا فنحن للنَّكْس من آخر السورة إِلى أَولها أَشد كراهة إِن كان ذلك يكون.
والنُّكْسُ والنَّكْسُ، والنُّكاسُ كله: العَوْد في المرض، وقيل: عَوْد المريض في مرضه بعد مَثَالته؛ قال أُمية بن أَبي عائذ الهذلي: خَيالٌ لزَينبَ قد هاج لي
نُكاساً مِنَ الحُبِّ، بَعد انْدمال
وقد نُكِسَ في مَرَضِه نُكْساً. ونُكِس المريض: معناه قد عاوَدَتْه العلة بعد النَّقَه. يقال: تَعْساً له ونُكْساً وقد يفتح ههنا للازْدِواج أَو لأَنه لغة؛ قال ابن سيده وقوله:
إِني إِذا وَجْهُ الشَّرِيبِ نَكَّسَا
قال: لم يفسره ثعلب وأَرى نَكَّسَ بَسَرَ وعَبَس. ونَكَسْتُ الخِضابَ إِذا أَعَدْتَ عليه مرة بعد مرة؛ وأَنشد:
كالوشْمِ رَجَّعَ في اليَدِ المنكوس
ابن شميل: نَكَسْت فلاناً في ذلك الأَمر أَي رَدَدْته فيه بعدما خرج منه.

##### Türkçe

**النَّكْسُ**: şey’i başı üzerine çevirmektir; onu **نَكَسَه يَنْكُسُه نَكْساً** (yani onu ters çevirdi) da denir; böylece **فانْتَكَسَ** (o da ters döndü). Ve **نَكَسَ رأَسَه**: onu eğdi; ve **ونَكَّسْتُه تَنْكِيساً** (onu eğdim/başını aşağı indirdim). Ve tenzilde: **ناكِسو رؤوسِهم عند ربهم**. Ve **الناكِسُ**: başını aşağı eğen kimsedir. Ve **نَكَسَ رأْسَه** zillet sebebiyle onu aşağı eğdiği zaman (denir); ve şiirde **نواكِس** üzere cem‘ edilmiştir; bu, **فَوارس** hakkında zikrettiğimiz üzere şâzdır; ve el-Ferazdak inşâd etti:

وإِذا الرِّجالُ رَأَوْا يَزيدَ، رأَيْتَهُم
خُضْعَ الرِّقابِ، نَواكِسَ الأَبْصار

Sîbeveyh dedi: Fiil, âdemî olmayanlar için olursa, **فَواعِل** üzere cem‘ edilir; çünkü âdemîlerde isim ve fiilde **الواو** ve **النون** ile câiz olan şey, bunda câiz olmaz; böylece müennes’e benzer. Denir: **جِمال بَوازلُ** ve **عَواضِهُ**. El-Ferazdak zaruret yaptı da şöyle dedi:
خضع الرقاب نواكس الأَبصار
çünkü sen “**هي الرجال**” dersin; böylece develere benzetildi. Ebû Mansûr dedi: Ahmed b. Yahyâ bu beyti **نَواكِسي الأَبْصار** diye rivayet etti ve dedi ki: **الياء**’yı dâhil etti; çünkü **النواكس**’ı
(* “لان رد النواكس إلخ” asılda böyle; belki daha iyi olanı: çünkü **النواكس**’ı **الرجال**’e döndürdü; hâlbuki şöyle idi vb.)
**الرجال**’e döndürdü. Ancak (aslında) şöyle idi: “**وإِذا الرجال رأَيتهم نواكس أَبصارُهم**”; böylece **النواكسُ** **الأَبصار** içindi; sonra **الرجال**’e nakledildi; bu sebeple **الياء** girdi. Her ne kadar cem‘in cem‘i olsa da, “**مررت بقوم حَسَني الوجوه وحِسانٍ وجوهُهم**” dediğin gibi; onları erkeklere yaptığın zaman **الياء** ile geldin; istersen onunla gelmezsin. Dedi: Fakat el-Ferrâ ve el-Kisâî beyti **نواكسَ الأَبْصار** fetha ile rivayet ettiler; **نواكس**’ı **الأَبْصار** lafzı üzere bıraktılar. Dedi: Tezkîr (şekli) **ناكسي الأَبْصارِ**’dır. El-Ahfeş dedi: **نَواكِسِ الأَبْصارِ** cer ile câizdir; **الياء** ile değil; “**جحر ضبٍّ خَرِبٍ**” dedikleri gibi. Şemmer: Eşyalarda **النَكْس**; şey’i ters çevirmeye, onu geri döndürmeye, üstünü alt yapmaya, önünü arka yapmaya dönen bir mânâdır. El-Ferrâ, Aziz ve Celil olanın sözü **ثم نُكِسُوا على رؤوسهم** hakkında dedi ki: İbrâhîm’e karşı delilden bildikleri şeyden döndüler, (bu) nebîmiz Muhammed’e ve ona salât ve selâm üzerine. Ebû Hureyre hadîsinde: **تعس عبدُ الدِّينار وانْتَكَس**; yani başı üzerine devrildi; bu, ona hüsranla bedduadır; çünkü işinde **انْتَكَس** eden kimse, gerçekten hüsrana uğramış ve zarar etmiştir. Eş-Şa‘bî hadîsinde: düşüğe dair dedi ki: dördüncü yaratılışta **نُكِسَ** olursa ve **مخلقاً** (yani yaratılışı belirgin) ise; onunla câriye âzâd olur ve onunla hür kadının iddeti biter; yani dördüncü yaratılışta, o da **المُضغة** iken, çevrilip geri döndürüldüğü zaman; çünkü önce topraktır, sonra nutfe, sonra alaka, sonra mudğa. Ve onun sözü تعالى: **ومن نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْه في الخَلْقِ**; Ebû İshâk dedi: mânâsı: ömrünü uzattığımız kimsenin yaratılışını tersine çeviririz; böylece kuvvet yerine zayıflık, gençlik yerine ihtiyarlık olur. El-Ferrâ dedi: Âsım ve Hamza **نُنَكِّسْه في الخلق** okudu; Medine ehli **نَنْكُسه في الخلق** tahfîf ile okudu. Katâde dedi: o, ihtiyarlıktır. Şemmer dedi: adam zayıflayıp âciz kaldığı zaman **نُكِسَ الرجل** denir. Dedi: İbnü’l-A‘râbî bana **الانتكاس** hakkında inşâd etti:

ولم يَنْتَكِسْ يَوْماً فيُظْلِمَ وَجْهُه،
لِيَمْرَضَ عَجْزاً، أَو يُضارِعَ مَأْتَما

Yani: kendisinin nefret ettiği bir iş sebebiyle başını aşağı indirmedi.

Ve **النَّكْس**: **فُوقُه** ters çevrilen yahut kırılan ok; böylece üstü alt yapılır. Ve denildi ki: **سِنْخُه**’u **نَصْلاً** ve **نَصْلُه**’u **سِنْخاً** yapılan oktur; böylece olduğu hâle dönmez ve onda hayır olmaz. Cem‘i **أَنْكاس**’tır. El-Ezherî dedi: el-Münzirî bana el-Hutay’e için inşâd etti; Ebû’l-Heysem de onu inşâd etti:

قد ناضَلُونا، فَسَلُّوا من كِنانَتِهم
مَجْداً تلِيداً، وعِزّاً غيرَ أَنْكاس

Dedi: **الأَنْكاس** okların **النَّكْس**’inin cem‘idir; o, onların en zayıfıdır. Dedi: Beytin mânâsı: Araplar bir esiri esir aldıkları zaman onu, salıverme ile perçemi kesme ve esaret arasında muhayyer bırakırlardı; eğer perçemi kesmeyi seçerse, onu keserler ve yolunu salıverirlerdi; sonra o saçı sadaklarında yaparlardı; övündükleri zaman onu çıkarır ve onlara övünçlerini gösterirlerdi.

İbnü’l-A‘râbî: **الكُنُس** ve **النُّكُسُ** yaban sığırının **مآرِينُ**’idir; o, onun barınağıdır. Ve **النُّكْس**: ihtiyarlıktan sonra yaşlılardan **المُدْرَهِمُون** olanlardır.

Ve atlardan **المُنَكِّسُ**: başıyla yükselmeyen (başını kaldırmayan) olandır. Ebû Hanîfe dedi: **النَكْس** kısa olandır. Ve erkeklerden **النَّكْسُ**: yiğitlik ve keremin nihayetine erişmekten geri kalan kimsedir; cem‘i **الأَنْكاس**. Ve **النِّكْسُ** da: zayıf adamdır. Ka‘b hadîsinde:

زالُوا فما زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُف

**الأَنكاس**: kesre ile **نِكْس**’in cem‘idir; o da zayıf adamdır. Ve atlardan **المُنَكِّس**: geride kalan, onlara yetişmeyen olandır; yetişmediği zaman **نَكَّس** etmiştir. Şair dedi:

إِذا نَكَسَ الكاذِبُ المِحْمَرُ

Bütün bunun aslı, okların **النِّكْسُ**’idir.

Ve **الوِلادُ المَنْكوس**: doğanın iki ayağının başından önce çıkmasıdır; o, **اليَتْن**’dir. Ve **الولد المَنْكوس** da böyledir. Ve **النِّكْس**: **اليَتْنُ**’dür. Ve Kur’ân’ı **مَنْكوساً** okumak: **بالمعوذتين** ile başlayıp sonra **البقرة**’ye yükselmektir; sünnet bunun hilâfınadır. Hadîste: İbn Mes‘ûd’a denildi ki: falan kimse Kur’ân’ı **مَنْكوساً** okuyor; dedi ki: o, **مَنْكوسُ القلبِ**’dir. Ebû Ubeyd dedi: insanların çoğu bunu, adamın sûrenin sonundan başlayıp onu başına kadar okuması diye te’vil eder; dedi: bu, kimsenin güç yetireceğini sanmadığım bir şeydir; bu, Abdullah zamanında da değildi; dedi: ve ben onu bilmem. Dedi: fakat bence onun vechi: Kur’ân’ın sonundan, **المعوذتين**’den başlayıp sonra **البقرة**’ye yükselmektir; tıpkı çocukların mektepte öğrendiği gibi; çünkü sünnet bunun hilâfınadır. Bu, Osman’ın Peygamber’den, صلى اللَّه عليه وسلم, rivayet ettiği hadîsle bilinir: ona sûre yahut âyet indirildiği zaman “onu, içinde şöyle şöyle zikredilen yere koyun” derdi. Görmüyor musun ki şimdi tertip, bu hadîste Resûlullah’tan, صلى اللَّه عليه وسلم, (gelmiştir); sonra mushaflar bunun üzere yazıldı? Dedi: Ruhsat ancak çocuğun ve aceminin, uzun sûrelerin onlara zor gelmesi sebebiyle, **المُفَصَّلَ**’i öğrenmesinde gelmiştir. Fakat Kur’ân’ı okuyan ve onu ezberleyen, sonra kasten onu sonundan başına doğru okuyan kimse; işte bu, nehyedilmiş **النَّكْسُ**’tur. Biz bunu kerih gördüğümüzde, sûrenin sonundan başına doğru **النَّكْس**’e daha şiddetli kerih görürüz; eğer bu oluyorsa.

Ve **النُّكْسُ** ve **النَّكْسُ** ve **النُّكاسُ** hepsi: hastalıkta geri dönüştür; ve denildi ki: hastanın, iyileşmesinden sonra hastalığında geri dönmesidir. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi:

خَيالٌ لزَينبَ قد هاج لي
نُكاساً مِنَ الحُبِّ، بَعد انْدمال

Ve hastalığında **نُكِسَ**; **نُكْساً** (yani nüks etti). Ve **نُكِس المريض**: mânâsı, **النَّقَه**’den sonra illetin ona geri dönmesidir. Denir: **تَعْساً له ونُكْساً**; ve burada, ikileme için yahut bir lehçe olduğu için fetha da yapılabilir. İbn Sîde dedi; ve onun sözü:

إِني إِذا وَجْهُ الشَّرِيبِ نَكَّسَا

Dedi: Sa‘leb onu tefsir etmedi; ben **نَكَّسَ**’ın “yüzünü ekşitti ve astı” olduğunu görüyorum. Ve **نَكَسْتُ الخِضابَ**: onu tekrar tekrar üzerine iade ettiğin zaman (denir). Ve inşâd etti:

كالوشْمِ رَجَّعَ في اليَدِ المنكوس

İbn Şümeyl: **نَكَسْت** falanı o işte; yani ondan çıktıktan sonra onu onda geri çevirdim.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ك س * * نَكَسَ * الشيء * فانْتَكَسَ * قلبه على رأسه وبابه نصر * ونَكَّسَهُ تَنْكِيساً * و * النُّكْسُ * بالضم عوْد المرض بعد النَّقَهِ وقد * نُكِسَ * الرجل * نُكْساً * على ما لم يُسم فاعله ويُقال تَعسا له و * نُكْسًا * وقد يُفتح ها هنا للازدواج أو لأنه لغة

##### Türkçe

* ن ك س * **نَكَسَ** şey’i; böylece **انْتَكَسَ**: kalbini başı üzerine çevirdi; ve bâb’ı **نصر**’dır. Ve onu **نَكَّسَهُ تَنْكِيساً**. Ve **النُّكْسُ** (ضم ile): hastalığın, iyileşmeden sonra geri dönmesidir. Ve “adam **نُكِسَ**” denilmiştir: faili adlandırılmamış üzere **نُكْساً**. Ve “ona yazıklar olsun” denilir; ve **نُكْسًا**; ve burada, ikileştirme için yahut çünkü o bir lugattır diye, (nûn) fetha ile de açılabilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نكسه ينكسه نكسا: قلبه على رأسه، فإنتكس، وقال شمر: النكس: يرجع إلى قلب الشيء ورده وجعل أعلاه أسفله، ومقدمه مؤخره. وقال الفراء في قوله عز وجل  ثم نكسوا على رؤوسهم  يقول: رجعوا عما عرفوا من الحجة لإبراهيم عليه السلام. ونكس رأسه: أماله، كنكسه تنكيسا، والتشديد للمبالغة، وبه قرأ عاصم وحمزة  ومن نعمره ننكسه  وقرأ غيرهما بفتح النون وضم الكاف، أي من أطلنا عمره نكسنا خلقه فصار بعد القوة الضعف، وبعد الشباب الهرم. وفلان يقرأ القرآن منكوسا، أي يبتدئ من آخره، أي من المعوذتين ثم يرتفع إلى البقرة، ويختم بالفاتحة، والسنة خلاف ذلك. أو يبدأ من آخر السورة فيقرأها إلى أولها مقلوبا، وفي نسخة منكوسة، وهذا الوجه الأخير نقله أبو عبيد، قال: وتأول به بعض الحديث أنه قيل لابن مسعود، رضي الله عنه: إن فلانا يقرأ القرآن منكوسا، قال: ذلك منكوس القلب، قال أبو عبيد: وهذا شيء ما أحسب أحدا يطيقه، ولا كان هذا في زمن عبد الله، قال: ولا أعرفه، قال: ولكن وجهه عندي أن يبدأ من آخر القرآن من المعوذتين ثم يرتفع إلى البقرة كنحو ما يتعلم الصبيان في الكتاب، وكلاهما مكروه، لا الأول في تعليم الصبية، والعجمي المفصل وإنما جاءت الرخصة لهم لصعوبة السور الطوال عليهم، فأما من قرأ القرآن وحفظه ثم تعمد أن يقرأه من آخره إلى أوله، فهذا هو ا لنكس المنهي عنه، وإذا كرهنا هذا فنحن للنكس من آخر السورة إلى أولها أشد كراهة إن كان ذلك يكون. والمنكوس في أشكال الرمل ثلاثة أزواج متوالية يتلوها فرد هكذا وبعضهم يسميه الإنكيس مثال إزميل. والولاد المنكوس: أن تخرج رجلاه، أي المولود قبل رأسه، وهو اليتن، كما سيأتي. والنكس والنكاس، بضمهما، الأخير عن شمر، وكذلك النكس، بالفتح: عود المريض في مرضه بعد النقه وقال شمر: بعد إفراقه، وهو مجاز، قال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  خيال لزينب قد هاج لـي                      نكاسا من الحب بعد إندمال وقد نكس في مرضه، كعني، نكسا: عاودته العلة، فهو منكوس. ويقال: تعسا له ونكسا، بضم النون، وقد يفتح هنا إزدواجا، أو لأنه لغة. والناكس: المتطأطيء رأسه من ذل ج: نواكس، هكذا جمع في الشعر للضرورة، وهو شاذ، كما ذكرناه في فوارس، قال الفرزدق:
  وإذا الرجال رأوا يزيد رأيتهـم                      خضع الرقاب نواكس الأبصار

  قال سيبويه: إذا كان الفعل لغير الآدميين جمع على فواعل، لأنه لا يجوز فيه ما يجوز فيه في الآدميين، من الواو والنون في ا لإسم والفعل، يقال: جمال بوازل وعواضه، وقد إضطر الفرزدق فقال: نواكس الأبصار. قال الأزهري: وقد روى الفراء والكسائي هذا البيت هكذا، وأقرأ: نواكس على لفظ الابصار، وقال الأخفش: يجوز: نواكس الأبصار، بالجر، لا بالياء، كما قالوا: جحر ضب خرب، وروى أحمد بن يحيى: نواكسي الأبصار بإدخال الياء، وقد مر البحث في ذلك في ف ر س. ومن المجاز: نكس الطعام وغيره داء المريض، إذا أعاده إلى مرضه، ويقال: أكل كذا فنكس. وعن ابن الأعرابي: النكس، بضمتين: المدرهمون من الشيوخ بعد الهرم. والنكس، بالكسر: السهم ينكسر فوقه فيجعل أعلاه أسفله، قال الأزهري: أنشدني المنذري للحطيئة:
  قد ناضلونا فسلوا من كنانتهم                      مجدا تليدا وعزا غير أنكاس والنكس: القوس جعل رجلها رأس الغصن، كالمنكوسة، وهو عيب. والنكس: الرجل الضعيف والجمع: أنكاس. وقيل: النكس: النصل ينكسر سنخه فتجعل ظبته سنخا فلا يرجع كما كان، ولا يكون فيه خير. والجمع: أنكاس. والنكس: اليتن من الأولاد، وهو المنكوس الذي سبق قريبا، نقله ابن دريد عن بعضهم، قال: وليس بثبت. ومن المجاز: النكس من الرجال: المقصر عن غاية النجدة والكرم. ج: أنكاس، وأنشد إبراهيم الحربي:
  رأس قوام الدين وابن رأس
  وخضل الكفين غير نكس وقال كعب بن زهير، يمدح الصحابة، رضي الله تعالى عنهم:
  زالوا فما زال أنكاس ولا كشف                      عند اللقاء ولا ميل مـعـازيل والمنكس كمحدث: الفرس لا يسمو برأسه، وقال ابن فارس: هو الذي لا يسمو برأسه ولا بهاديه إذا جرى، ضعفا، فكأنه نكس ورد، أو الذي لم يلحق الخيل في شأوهم، عن الليث، أي لضعفه وعجزه، وهو النكس أيضا. وإنتكس: وقع على رأسه، وهو مطاوع نكسه نكسا، وفي حديث أبي هريرة رضي الله تعالى عنه: تعس عبد الدينار وإنتكس، أي إنقلب على رأسه، وهو دعاء عليه بالخيبة، لأن من إنتكس في أمره فقد خاب وخسر، وأنشد ابن الأعرابي في الإنتكاس:
  ولم ينتكس يوما فيظلم وجههليمرض عجزا أو يضارع مأثما أي، لم ينكس رأسه لأمر يأنف منه. ومما يستدرك عليه: قال شمر: نكس الرجل، إذا ضعف وعجز. وقال أبو حنيفة، رحمه الله تعالى: النكس: القصير. وأنشد ثعلب.

  إني إذا وجه الشريب نكسا قال ابن سيده: ولم يفسره، وأراه عنى: بسر وعبس. ومن المجاز: نكست الخضاب، إذا أعدت عليه مرة بعد مرة، قال:
  كالوشم رجع في اليد المنكوس وقال ابن شميل: نكست فلانا في ذلك الأمر، أي رددته فيه بعد ما خرج منه. وإنه لنكس من الأنكاس: للرذل، وهو مجاز. ونكس الرجل، كعنى، عن نظرائه: قصر. ونكس السهم في الكنانه: قلب. ومما يستدرك عليه: أنكس: نوع من السمك عظيم جدا.

##### Türkçe

**نكسه** onu **ينكسه** **نكسا**: onu başı üzerine çevirdi; böylece o da ters döndü. Şemmer dedi: **النكس**: şeyin tersine çevrilmesine, onu geri döndürmeye ve üstünü altı, önünü arka yapmaya döner. Ferrâ, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: **ثم نكسوا على رؤوسهم** dedi ki: İbrâhîm aleyhisselâm için olan delilden bildikleri şeyden geri döndüler.

**ونكس رأسه**: onu eğdi; **كنكسه تنكيسا** gibi; şeddeli söyleyiş mübalağa içindir. Âsım ve Hamza bununla okudu: **ومن نعمره ننكسه**. Diğerleri **النون**’u fetha ile, **الكاف**’ı damme ile okudu; yani: ömrünü uzattığımız kimsenin yaratılışını tersine çevirdik; böylece kuvvetten sonra zayıflık, gençlikten sonra ihtiyarlık oldu.

Ve falan Kur’ân’ı **منكوسا** okur; yani sonundan başlar; yani **المعوذتين**’den, sonra yükselerek **البقرة**’ye (varır) ve **الفاتحة** ile bitirir; sünnet bunun tersidir. Yahut sûrenin sonundan başlar da onu başına kadar ters çevrilmiş olarak okur. Bir nüshada: **منكوسة**. Bu son vechi Ebû Ubeyd nakletti; dedi ki: Bazı hadis(ler)i bununla te’vil etti: İbn Mes‘ûd’a, Allah ondan razı olsun, denildi ki: Falan Kur’ân’ı **منكوسا** okuyor. Dedi ki: O, kalbi ters olan kimsedir. Ebû Ubeyd dedi: Bu, kimsenin güç yetireceğini sanmadığım bir şeydir; Abdullah zamanında da bu yoktu. Dedi ki: Ben onu bilmem. Dedi ki: Fakat bence onun vechi şudur: Kur’ân’ın sonundan, **المعوذتين**’den başlar, sonra çocukların mektepte öğrendiği gibi **البقرة**’ye doğru yükselir. İkisi de mekruhtur: ne birincisi çocuklara öğretimde, ne de acemî(ler) için **المفصل**; ruhsat onlara ancak uzun sûrelerin onlara zor gelmesi sebebiyle gelmiştir. Ama Kur’ân’ı okuyup ezberleyen kimse sonra kasten onu sonundan başına doğru okursa, işte bu, yasaklanan **ا لنكس**tir. Bunu mekruh gördüğümüzde, eğer bu oluyorsa, sûrenin sonundan başına doğru olan **النكس**e daha şiddetli kerâhetle bakarız.

Ve **المنكوس** kum şekillerinde: peş peşe üç çift, onları bir tek takip eder; şöyle. Bazıları ona **الإنكيس** der; **إزميل** misali.

Ve **الولاد المنكوس**: iki ayağının çıkmasıdır; yani doğanın başından önce doğmasıdır; o **اليتن**dir; ileride geleceği üzere.

Ve **النكس** ve **النكاس**, ikisi de damme ile; ikincisi Şemmer’dendir. Ve yine **النكس**, fetha ile: hastanın iyileşmeden sonra hastalığında geri dönmesidir. Şemmer dedi: ayrılmasından sonra; bu mecazdır. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi ki:

  Zeyneb’e ait bir hayal bana coşturdu
  Sevginin, iyileşmeden sonra bir **نكاسا**sını

Ve hastalığında **نكس** etti; **كعني** gibi, **نكسا**: illet ona yeniden döndü; o da **منكوس**tur. Ve denir: **تعسا له ونكسا**; **النون**’un dammesiyle; burada ikileme olarak fetha da yapılabilir; yahut çünkü o bir lehçedir.

Ve **الناكس**: zillet sebebiyle başını eğen kimsedir. Çoğulu: **نواكس**; şiirde zaruret için böyle cem‘ edilmiştir; bu şâzdır; **فوارس**’te zikrettiğimiz gibi. Ferazdak dedi ki:

  Erkekler Yezîd’i gördüklerinde onları görürsün
  Boyunlar eğilmiş, bakışlar **نواكس**

Sîbeveyh dedi: Fiil âdemî olmayanlar için olunca **فواعل** üzere cem‘ edilir; çünkü âdemîlerde isim ve fiilde **الواو** ve **النون** ile caiz olan şey, bunda caiz değildir. Denir: **جمال بوازل وعواضه**. Ferazdak zarurete düştü de dedi: **نواكس الأبصار**. Ezherî dedi: Ferrâ ve Kisâî bu beyti böyle rivayet ettiler; ve okuttu: **نواكس** lafzı **الابصار** lafzına göre. Ahfeş dedi: **نواكس الأبصار** cer ile caizdir; **الياء** ile değil; onların: **جحر ضب خرب** demeleri gibi. Ahmed b. Yahyâ rivayet etti: **نواكسي الأبصار**; **الياء**’ı dahil ederek. Bunun araştırması **ف ر س**’te geçti.

Mecazdan: **نكس** yiyecek ve başkası, hastanın derdini; onu hastalığına geri döndürdüğünde. Ve denir: Şunu yedi de **نكس** etti.

İbnü’l-A‘râbî’den: **النكس**, iki damme ile: ihtiyarlıktan sonra ihtiyarlamış şeyhlerden olan **المدرهمون**.

Ve **النكس**, kesre ile: ok, üst tarafı kırılır da üstü alt yapılır. Ezherî dedi: Münzirî bana Hutay’e için şu beyti okuttu:

  Bizimle vuruştular; sonra sadağından çekip çıkardılar
  Kadîm bir şeref ve **أنكاس** olmayan bir izzet

Ve **النكس**: yayın, ayağını dalın başı yapmasıdır; **كالمنكوسة** gibi; bu bir ayıptır.

Ve **النكس**: zayıf adamdır. Çoğulu: **أنكاس**.

Ve denildi: **النكس**: ok ucunun kökü kırılır da ağzı kök yapılır; böylece olduğu hâle dönmez ve onda hayır olmaz. Çoğulu: **أنكاس**.

Ve **النكس**: çocuklardan **اليتن**dir; o, az önce geçen **المنكوس**tur. İbn Düreyd bunu bazılarından nakletti; dedi ki: sabit değildir.

Mecazdan: erkeklerden **النكس**: yiğitlik ve kerem gayesinden geri kalan kimsedir. Çoğulu: **أنكاس**. İbrâhîm el-Harbî şu beyti okuttu:

  Dinin direğinin başı ve bir başın oğlu
  İki eli de dolu, **نكس** olmayan

Ka‘b b. Züheyr, sahâbeyi methederek, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, dedi ki:

  Gittiler; fakat ne **أنكاس** oldular ne de korkak
  Karşılaşmada; ne de kaçanlar gibi bir meyil

Ve **المنكس** **كمحدث**: başını kaldırmayan attır. İbn Fâris dedi: Koştuğunda zayıflıktan başını ve yularını kaldırmayan kimsedir; sanki ters çevrilip geri döndürülmüş gibidir. Yahut atların koşusunda onlara yetişmeyen; Leys’ten; yani zayıflığı ve aczi sebebiyle; o da **النكس**tir.

Ve **إنتكس**: başı üzerine düştü; o, **نكسه نكسا**’nın mutâvi‘idir. Ebû Hureyre hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: **تعس عبد الدينار وإنتكس**; yani başı üzerine devrildi; bu, ona bedduadır; çünkü işinde **إنتكس** eden kimse muhakkak hüsrana uğramış ve zarar etmiştir. İbnü’l-A‘râbî **الإنتكاس** hakkında şu beyti okuttu:

  Bir gün bile **ينتكس** etmedi ki yüzü kararsın
  Acizlikten hastalansın yahut günahkâra benzesin

Yani: kendisinden ar ettiği bir iş için başını eğmedi.

Ve ona ilâve olarak: Şemmer dedi: Adam **نكس** eder; zayıflayıp aciz kaldığında. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi: **النكس**: kısa boyludur. Sa‘leb okuttu:

  Ben, içenin yüzü **نكسا** olunca

İbn Sîde dedi: Onu açıklamadı; bana göre kastetti: surat astı ve kaşlarını çattı.

Mecazdan: **نكست الخضاب**: onu bir defadan sonra bir defa daha üzerine iade ettiğinde. Dedi ki:

  **كالوشم**; ters çevrilmiş elde geri döndü

İbn Şümeyl dedi: Falanı o işte **نكست** ettim; yani ondan çıktıktan sonra onu onda geri çevirdim.

Ve o, **نكس**tür, **من الأنكاس**tandır: rezil için; bu mecazdır.

Ve adam **نكس** etti; **كعنى** gibi; emsallerinden: geri kaldı.

Ve oku sadağın içinde **نكس** etti: ters çevirdi.

Ve ona ilâve olarak: **أنكس**: çok büyük bir balık türüdür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَكَسَهُ
1 نَكَسَهُ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. نَكُسَ , inf. n. نَكْسٌ, (S, Msb,) He turned it over, or upside down; inverted it; reversed it; changed its manner of being, or state: (Sh, Msb: *) he turned it over upon its head: (S, A, K:) and he turned it fore part behind; made the first part of it to be last; or put the first part of it last: (Sh:) and ↓ نكّسهُ, (S, A, K) inf. n. تَنْكِيسٌ, (S,) signifies the same; (S, * A, K;) or has an intensive sense. (TA.) You say, نُكِسَ السَّهْمُ فِى الكِنَانَةِ The arrow was turned, or put, upside down in the quiver. (TA.) And it is said in the Kur, [xxxvi. 68,] وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نَنْكُسْهُ فِى الخَلْقِ, or, accord. to the reading of 'ءsim and Hamzeh, ↓ نُنَكِّسْهُ; meaning, And him whom We cause to live long, We cause him to become in a state the reverse of that in which he was, in constitution; so that after strength, he becomes reduced to weakness; and after youthfulness, to extreme old age. (TA.) ― -b2- نَكَسْتُ فُلَانًا فِى ذٰلِكَ الأَمْرِ (assumed tropical:) I made such a one to enter again into that affair, or state, after he had got out of it. (ISh.) [Hence the saying in the Kur, xxi. 66,] ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُؤُوسِهِمْ (assumed tropical:) Then they were made to return to their disbelief: (Jel:) or (tropical:) then they reverted to disputation, after they had taken the right course by means of consulting together; their return to falsity being likened to a thing's becoming upside down: and there are two other readings; ↓ نُكِّسُوا, and نَكَسُوا; the latter meaning نَكَسُوا أَنْفُسَهُمْ: (Bd;) or (assumed tropical:) then they reverted from what they knew, of the evidence in favour of Abraham. (Fr.) ― -b3- [And hence,] نَكَسَهُ, and نَكَسَهُ اِلَى مَرَضِهِ, (tropical:) It made him to fall back into his disease.] (TA, in art. هيض.) And نُكِسَ, (S, Msb, K,) or نُكِسَ فِى مَرَضِهِ, (A, TA,) inf. n. نُكْسٌ (S, Msb, K) and نَكْسٌ (TA, [but see what is said of this below]) and نُكَاسٌ, (Sh, K,) (tropical:) He relapsed into his disease, after convalescence, or after recovery, but not complete, of health and strength: (S, A, K:) or the disease returned to him; [he relapsed into the disease;] as though he were made to turn back to it. (Msb.) You say, أَكَلَ كَذَا فَنُكِسَ (tropical:) [He ate such a thing, and relapsed into his disease]. (A, TA.) And تَعْسًا لَهُ وَنُكْسًا, and sometimes one says, نَكْسًا, (S, K,) in this case, (S,) for the sake of mutual resemblance, (S, K,) or because نَكْسًا is a dial form [of نُكْسًا], (S,) [meaning, (assumed tropical:) May he fall upon his face, or the like, (see art. تعس,) and relapse into disease: or] may he fall upon his face, and not rise after his fall until he fall a second time: and in like manner you say, ↓ تَعَسَ وَانْتَكَسَ. (Msb, art. تعس.) [See also 8.] You say also, نُكِسَ الجُرْحُ (assumed tropical:) [The wound broke open again; or became recrudescent]. (S, in arts. عرب and حبط, &c.) ― -b4- And نَكَسَ الطَّعَامُ وَغَيْرُهُ دَآءَ المَرِيضِ (tropical:) The food, &c., made the disease of the sick man to return. (K.) And نَكَسَ الخِضَابَ عَلَى رَأْسِهِ (tropical:) He put the dye upon his head repeatedly, or several times. (A, TA. *) ― -b5- Also نَكَسَ [or more probably نُكِسَ] (assumed tropical:) He (a man) became weak and impotent. (Sh, in TA.) And نُكِسَ عَنْ نُظَرَائِهِ, like عُنِىَ, (assumed tropical:) He fell short of his fellows; was unable to attain to them. (TA.) ― -b6- نَكَسَ رَأْسَهُ, and ↓ نكّسهُ, (TA,) [and نَكَسَ alone, (see نَاكِسٌ,)] and ↓ نكّس, (L, TA, art. بقر,) and ↓ انتكس, (TA,) [and in like manner ↓ تنكّس, said of a flower-stalk in the M and K, voce قِشْبٌ,] He bent, or inclined, his head; (TA;) he lowered, or stooped, his head; bent, or hung, it down towards the ground; absolutely; or by reason of abasement. (So accord. to explanations of the act. part. n., below.)

2 نَكَّسَ see 1, throughout.

5 تَنَكَّسَ see 1, last sentence.

انتكس
8 انتكس ذ quasi-pass. of نَكَسَهُ; (S, A, TA;) [and therefore signifying It became turned over, or upside down; became turned over upon its head; became inverted; became reversed; became changed in its manner of being, or state; it became turned fore part behind; its first part was made to be last, or was put last:] he fell upon his head. (K.) This last signification [understood figuratively] it is said to have in the phrase تَعَسَ وَانْتَكَسَ, a form of imprecation, meaning, (assumed tropical:) May he be disappointed, or fail, of attaining his desire: for he who is overthrown in his affair (مَن انْتَكَسَ فِى أَمْرِهِ) is disappointed of attaining his desire, and suffers loss. (TA.) [See also 1, where this form of imprecation is differently explained.] ― -b2- Also, i. q. نَكَّسَ رَأَسَهُ. (TA.) [See 1, last signification.]

نِكْسٌ
نِكْسٌ ذ An arrow having its notch broken, and its top therefore made its bottom: (S, A, K:) pl. [of pauc.] أَنْكَاسٌ (A, TA) and [of mult.] نُكُسٌ. (A.) ― -b2- A head, or blade, of an arrow &c., having its tongue (سِنْخ) broken, and its point therefore made its tongue: (K:) pl. أَنْكَاسٌ. (TA.) ― -b3- A bow of which the foot is made [of] the head of the branch; as also ↓ مَنْكُوسَةٌ. This peculiarity is a fault. (K.) ― -b4- A child such as is termed يَتْنٌ [born preposterously, feet foremost; but يَتْنٌ is an inf. n., and I have not found it used as an epithet anywhere but in this instance]; (K;) i. q. مَنْكُوسٌ; and mentioned by IDrd; but he says that it is not of established authority. (TA.) ― -b5- (tropical:) Low, or ignoble; base; vile; mean, or sordid: See a verse cited voce أَشَّعَلَ: (A:) (tropical:) one who falls short of the utmost point of generosity; (K;) or of courage and generosity: (TA:) (assumed tropical:) weak; (S, K;) applied to a man: (S:) (assumed tropical:) short: (AHn:) pl. أَنْكَاسٌ. (A, K.) ― -b6- See also مُنَكِّسٌ: ― -b7- and نُكُسٌ.

نُكَسٌ
نُكَسٌ ذ , [app. pl. of نِكْسٌ,] (assumed tropical:) Old men tottering by reason of age (مُدْرَهِمُّونَ) after attaining to extreme old age. (K.)

نَاكِسٌ
نَاكِسٌ ذ Lowering his head; bending, or hanging, down his head towards the ground; [absolutely;] (S, K;) [or] by reason of abasement: (TA:) pl. [properly نَاكِسُونَ; (see Kur, xxxii. 12;) and sometimes] نَوَاكِسُ, (S, K,) used [only] in poetry, (S, TA,) by reason of necessity, (TA,) and anomalous, (S, K,) like فَوَارِسُ. (S.) ElFarezdak says,
وَاِذَا الرِّجَالُ رَأَوْا يَزِيدَ رَأَيْتَهُم
خُضُعَ الرِّقَابِ نَوَاكِسَ الأَبْصَارِ
[And when the men see Yezeed, thou seest them depressed in the necks, lowering the eyes]: (S:) thus the verse is related by Fr and Ks: Akh says, that it is allowable to say نَوَاكِسِ الأَبْصَارِ, after the manner of the phrase حُجْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ; [see art. خرب;] and Ahmad Ibn-Yahyà adds ى in relating it; saying نَوَاكِسِى الأَبْصَارِ. (TA.) [See the remarks on فَوَارِسُ, pl. of فَارِسٌ.]

مُنَكِّسٌ
مُنَكِّسٌ ذ A horse that does not raise, or elevate, his head, (S, IF, K,) nor his neck, when running, by reason of weakness: (IF, K:) or that has not reached the other horses (Lth, K) in their heat, or single run to a goal; (Lth;) i. e., by reason of his weakness and impotence; as also ↓ نِكْسٌ. (TA.)

وَلَدٌ مَنْكُوسٌ
وَلَدٌ مَنْكُوسٌ ذ A child [preposterously brought forth; whose feet come forth before his head. (A, Msb, and so in a copy of the S.) See also نِكْسٌ. ― -b2- وِلَادٌ مَنْكُوسٌ [Preposterous childbirth] is when the feet come forth before the head; (K, and so in a copy of the S, [and that this is what was meant by the author of the S seems to be indicated by what immediately follows]) i. q. يَتْنُ. (S.) ― -b3- طَوَافٌ مَنْكُوسٌ A circuiting of the Kaabeh performed in a way contrary to the prescribed custom, by saluting the black stone and then going towards the left. (Mgh.) ― -b4- قَرَأَ القُرَآنَ مَنْكُوسًا He read or recited, the Kur-لn, beginning from the last part thereof, (K,) i. e. from [the commencement of the latter of] the مُعَوِّذَتَانِ [or last two chapters], (TA,) and ending with the فَاتِحَة [or first chapter]; contrary to the prescribed mode: (TA:) or beginning from the end of the chapter, and reading it, or reciting it, to its beginning, invertedly; (K;) a mode which A 'Obeyd thinks impossible; and therefore he holds the former explanation to be the right: (TA:) each of these practices is disapproved, excepting the former in teaching children, [in which case it is generally adopted in the present day,] (K,) and [in teaching] the foreigner the [portion of the Kur-لn called the] مُفَصَّل; an indulgence being granted to these two only because the long chapters are difficult to them: but if any one knows the Kur-لn by heart, and intentionally recite it from the last part thereof to the first, this is forbidden: and if we disapprove this, still more is the reciting from the end of the chapter to the beginning disapproved, if the doing this be possible. (TA.) ― -b5- مَنْكُوسٌ also signifies (tropical:) Suffering a relapse into disease, after convalescence; or after recovery, but not complete, of health and strength. (K.) ― -b6- مَنْكُوسَةٌ applied to a bow: see نِكْسٌ.

##### Türkçe

**نَكَسَهُ**
1 **نَكَسَهُ** ذ , (S, A, Msb, K,) muzâri‘ı **نَكُسَ** , mastar ismi **نَكْسٌ**, (S, Msb,) Onu ters çevirdi, yahut başaşağı çevirdi; onu altüst etti; onu tersine çevirdi; onun oluş tarzını yahut hâlini değiştirdi: (Sh, Msb: *) onu başı üzerine çevirdi: (S, A, K:) ve onun ön tarafını arka taraf yaptı; onun ilk kısmını son kısım yaptı; yahut ilk kısmını sona koydu: (Sh:) ve ↓ **نكّسهُ**, (S, A, K) mastar ismi **تَنْكِيسٌ**, (S,) bunun aynısını ifade eder; (S, * A, K;) yahut şiddet (mübalağa) mânası taşır. (TA.) Şöyle dersin: **نُكِسَ السَّهْمُ فِى الكِنَانَةِ** Ok, sadakta ters çevrildi yahut başaşağı kondu. (TA.) Ve Kur’ân’da şöyle denilmiştir, [xxxvi. 68,] **وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نَنْكُسْهُ فِى الخَلْقِ**, yahut ‘Âsım ve Hamze’nin kıraatına göre, ↓ **نُنَكِّسْهُ**; mânası: Ve kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta, bulunduğu hâlin tersine bir hâle sokarız; öyle ki kuvvetten sonra zayıflığa düşer; ve gençlikten sonra ileri ihtiyarlığa. (TA.)

― -b2- **نَكَسْتُ فُلَانًا فِى ذٰلِكَ الأَمْرِ** (mecaz kabul edilerek:) Onu, o işten yahut hâlden çıktıktan sonra, tekrar o işe yahut hâle soktum. (ISh.) [Bundan dolayı Kur’ân’da, xxi. 66,] **ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُؤُوسِهِمْ** (mecaz kabul edilerek:) Sonra küfürlerine döndürüldüler: (Jel:) yahut (mecaz:) sonra, birlikte danışarak doğru yolu tutmuş oldukları hâlden sonra, münakaşaya döndüler; bâtıla dönüşleri, bir şeyin başaşağı olmasına benzetilmiştir: ve iki başka kıraat vardır; ↓ **نُكِّسُوا**, ve **نَكَسُوا**; ikincisinin mânası **نَكَسُوا أَنْفُسَهُمْ**: (Bd;) yahut (mecaz kabul edilerek:) sonra, İbrâhim lehindeki delilden bildikleri şeyden döndüler. (Fr.)

― -b3- [Ve bundan dolayı,] **نَكَسَهُ**, ve **نَكَسَهُ اِلَى مَرَضِهِ**, (mecaz:) Onu hastalığına geri düşürdü.] (TA, md. **هيض**’de.) Ve **نُكِسَ**, (S, Msb, K,) yahut **نُكِسَ فِى مَرَضِهِ**, (A, TA,) mastar ismi **نُكْسٌ** (S, Msb, K) ve **نَكْسٌ** (TA, [fakat aşağıda bunun hakkında söylenene bak]) ve **نُكَاسٌ**, (Sh, K,) (mecaz:) İyileşmeden sonra, yahut sıhhat ve kuvvetin tam olmayan iyileşmesinden sonra, hastalığına nüksetti: (S, A, K:) yahut hastalık ona geri döndü; [hastalığa nüksetti;] sanki ona geri çevrilmiş gibi. (Msb.) Şöyle dersin: **أَكَلَ كَذَا فَنُكِسَ** (mecaz:) [Şöyle bir şey yedi de hastalığına nüksetti]. (A, TA.) Ve **تَعْسًا لَهُ وَنُكْسًا**, ve bazen bu durumda, (S,) karşılıklı benzerlik için, (S, K,) yahut **نَكْسًا**’nın [**نُكْسًا**’nın] bir lehçe şekli olması sebebiyle, (S,) [mânası, (mecaz kabul edilerek:) Yüzüstü düşsün yahut benzeri, (md. **تعس**’e bak), ve hastalığa nüksetsin: yahut] yüzüstü düşsün ve düşüşünden sonra ikinci defa düşene kadar kalkmasın: ve aynı şekilde şöyle dersin, ↓ **تَعَسَ وَانْتَكَسَ**. (Msb, md. **تعس**.) [8’e de bak.] Yine şöyle dersin: **نُكِسَ الجُرْحُ** (mecaz kabul edilerek:) [Yara yeniden açıldı; yahut yeniden azdı]. (S, md.ler **عرب** ve **حبط** vb.’de.)

― -b4- Ve **نَكَسَ الطَّعَامُ وَغَيْرُهُ دَآءَ المَرِيضِ** (mecaz:) Yiyecek vb., hastanın hastalığını geri getirdi. (K.) Ve **نَكَسَ الخِضَابَ عَلَى رَأْسِهِ** (mecaz:) Boyayı başına tekrar tekrar, yahut birkaç defa sürdü. (A, TA. *)

― -b5- Yine **نَكَسَ** [yahut daha muhtemel **نُكِسَ**] (mecaz kabul edilerek:) O (bir adam) zayıf ve iktidarsız oldu. (Sh, TA’da.) Ve **نُكِسَ عَنْ نُظَرَائِهِ**, **عُنِىَ** gibi, (mecaz kabul edilerek:) Akranlarından geri kaldı; onlara yetişmeye güç yetiremedi. (TA.)

― -b6- **نَكَسَ رَأْسَهُ**, ve ↓ **نكّسهُ**, (TA,) [ve yalnız **نَكَسَ**, (**نَاكِسٌ**’a bak),] ve ↓ **نكّس**, (L, TA, md. **بقر**’de,) ve ↓ **انتكس**, (TA,) [ve aynı şekilde ↓ **تنكّس**, M ve K’da bir çiçek sapı hakkında, md. **قِشْبٌ**’de söylenir,] Başını eğdi yahut yana eğdi; (TA;) başını indirdi yahut başını öne eğdi; onu yere doğru eğdi yahut sarkıttı; mutlak olarak; yahut zillet sebebiyle. (Aşağıda ism-i fâilin açıklamalarına göre.)

2 **نَكَّسَ**: 1’e bak, baştan sona.

5 **تَنَكَّسَ**: 1’e bak, son cümle.

**انتكس**
8 **انتكس** ذ **نَكَسَهُ**’nin şibh-i meçhûlüdür; (S, A, TA;) [dolayısıyla mânası: Ters çevrilmiş oldu yahut başaşağı oldu; başı üzerine çevrilmiş oldu; altüst oldu; tersine döndü; oluş tarzında yahut hâlinde değişti; önü arkası oldu; ilk kısmı son kılındı yahut sona kondu:] başı üzerine düştü. (K.) Bu son mânanın [mecazen anlaşılarak] **تَعَسَ وَانْتَكَسَ** terkibinde bulunduğu söylenir; bu, beddua kalıbıdır; mânası, (mecaz kabul edilerek:) İstediğine erişmekten mahrum kalsın yahut erişemeyip başarısız olsun: çünkü işinde devrilen ( **مَن انْتَكَسَ فِى أَمْرِهِ** ) kişi, istediğine erişmekten mahrum kalır ve ziyana uğrar. (TA.) [Bu beddua kalıbının başka türlü açıklandığı yer için 1’e de bak.]

― -b2- Yine, **نَكَّسَ رَأَسَهُ** ile aynı mânadadır. (TA.) [1’deki son mânaya bak.]

**نِكْسٌ**
**نِكْسٌ** ذ Çentiği kırılmış ok; bu yüzden üst tarafı alt tarafı yapılmış: (S, A, K:) cem‘ [kıllet] **أَنْكَاسٌ** (A, TA) ve [kesret] **نُكُسٌ**. (A.)

― -b2- Bir okun vb. başı yahut demiri; dili ( **سِنْخ** ) kırılmış; bu yüzden ucu onun dili yapılmış: (K:) cem‘ **أَنْكَاسٌ**. (TA.)

― -b3- Ayağı, dalın başından yapılmış yay; bunun gibi ↓ **مَنْكُوسَةٌ**. Bu özellik bir kusurdur. (K.)

― -b4- **يَتْنٌ** diye adlandırılan türden çocuk [ters doğan, ayakları önce gelen; fakat **يَتْنٌ** bir mastar ismidir ve onu bu örnek dışında sıfat olarak hiçbir yerde bulmadım]; (K;) **مَنْكُوسٌ** ile aynı mânada; ve İDrd tarafından zikredilmiştir; fakat o, bunun sabit bir otoriteye dayanmadığını söyler. (TA.)

― -b5- (mecaz:) Alçak yahut soysuz; bayağı; rezil; değersiz yahut sefil: **أَشَّعَلَ** maddesinde zikredilen bir beyte bak: (A:) (mecaz:) cömertliğin en uç noktasına erişemeyen kimse; (K;) yahut cesaret ve cömertliğin: (TA:) (mecaz kabul edilerek:) zayıf; (S, K;) bir adama söylenir: (S:) (mecaz kabul edilerek:) kısa: (AHn:) cem‘ **أَنْكَاسٌ**. (A, K.)

― -b6- **مُنَكِّسٌ**’e de bak: ― -b7- ve **نُكُسٌ**.

**نُكَسٌ**
**نُكَسٌ** ذ , [görünüşe göre **نِكْسٌ**’ün cem‘idir,] (mecaz kabul edilerek:) ileri ihtiyarlığa ulaştıktan sonra yaşlılıktan dolayı sendeleyip duran ihtiyarlar ( **مُدْرَهِمُّونَ** ). (K.)

**نَاكِسٌ**
**نَاكِسٌ** ذ Başını indiren; başını yere doğru eğen yahut sarkıtan; [mutlak olarak;] (S, K;) [yahut] zillet sebebiyle: (TA:) cem‘ [aslında **نَاكِسُونَ**; (Kur’ân, xxxii. 12’ye bak;) ve bazen] **نَوَاكِسُ**, (S, K,) [yalnız] şiirde kullanılır, (S, TA,) zaruret sebebiyle, (TA,) ve kıyas dışıdır, (S, K,) **فَوَارِسُ** gibi. (S.) El-Ferazdak der ki,
وَاِذَا الرِّجَالُ رَأَوْا يَزِيدَ رَأَيْتَهُم
خُضُعَ الرِّقَابِ نَوَاكِسَ الأَبْصَارِ
[Ve erkekler Yezîd’i gördüklerinde, onları boyunları eğik, gözleri indirilmiş görürsün]: (S:) beyit Fr ve Ks tarafından böyle rivayet edilir: Akh der ki, **حُجْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ** terkibinin tarzı üzere, **نَوَاكِسِ الأَبْصَارِ** demek câizdir; [md. **خرب**’e bak;] ve Ahmed İbn-Yahyâ, onu rivayet ederken **ى** ilâve eder; **نَوَاكِسِى الأَبْصَارِ** diyerek. (TA.) [**فَوَارِسُ**, **فَارِسٌ**’in cem‘i hakkındaki notlara bak.]

**مُنَكِّسٌ**
**مُنَكِّسٌ** ذ Koşarken zayıflık sebebiyle başını, (S, IF, K,) ve boynunu kaldırmayan at: (IF, K:) yahut hararetlerinde, yahut hedefe tek koşularında, diğer atlara yetişmemiş olan; (Lth, K) (Lth;) yani zayıflığı ve iktidarsızlığı sebebiyle; bunun gibi ↓ **نِكْسٌ**. (TA.)

**وَلَدٌ مَنْكُوسٌ**
**وَلَدٌ مَنْكُوسٌ** ذ Ayakları başından önce çıkan çocuk [ters doğan]. (A, Msb, ve S’nin bir nüshasında da böyle.) **نِكْسٌ**’e de bak.

― -b2- **وِلَادٌ مَنْكُوسٌ** [ters doğum], ayakların baştan önce çıkmasıdır; (K, ve S’nin bir nüshasında da böyle, [ve S’nin müellifinin kastının bu olduğu, hemen ardından gelen şeyle işaret edilmiş görünür]) **يَتْنُ** ile aynı mânada. (S.)

― -b3- **طَوَافٌ مَنْكُوسٌ** Kâbe’yi, siyah taşı selâmlayıp sonra sola doğru giderek, emredilmiş âdete aykırı bir tarzda tavaf etmektir. (Mgh.)

― -b4- **قَرَأَ القُرَآنَ مَنْكُوسًا** Kur’ân’ı, son kısmından başlayarak okudu yahut tilâvet etti, (K,) yani [son iki sûre olan] **مُعَوِّذَتَانِ**’ın [ikincisinin başından] başlayıp, (TA,) **فَاتِحَة** ile bitirerek; emredilmiş usûle aykırı olarak: (TA:) yahut sûrenin sonundan başlayıp onu başına doğru okuyarak yahut tilâvet ederek, tersine; (K;) bu tarzı A ‘Obeyd imkânsız görür; bu sebeple birinci açıklamayı doğru sayar: (TA:) bu iki uygulamanın her biri mekruhtur; yalnız birincisi çocuklara öğretmede müstesna, (K,) ve yabancıya [Kur’ân’ın] **مُفَصَّل** denilen kısmını öğretmede; bu ikisine yalnız, uzun sûrelerin onlara zor olması sebebiyle ruhsat verilmiştir: fakat kim Kur’ân’ı ezbere biliyorsa ve kasten onu son kısmından birinci kısmına doğru okursa, bu haramdır: ve bunu mekruh görürsek, sûrenin sonundan başına doğru okuma, eğer bu mümkünse, daha da şiddetle mekruhtur. (TA.)

― -b5- **مَنْكُوسٌ** ayrıca (mecaz:) İyileşmeden sonra, yahut sıhhat ve kuvvetin tam olmayan iyileşmesinden sonra, hastalığa nüksetmiş olan mânasına gelir. (K.)

― -b6- Yaya nispetle **مَنْكُوسَةٌ**: **نِكْسٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَكَسَ
نَكَسَ U ( n. ac. نَكْس 1 ),
a.  Overturned, capsized; reversed, inverted.

b.  Hung down ( the head ).

c.  Brought on a relapse ( food ).

d.  [ pass. ], Had a relapse.

e.  [ acc. &  Fī or 'Ala ], Made to return to.

f.  [ pass. ],  see ( نَكِسَ )

g.  [ coll. ], Lowered, hauled down ( flag ). ( نَكِسَ )  A ( n. ac. نَكَس 4 ) [ 'An ], Was inferior to.

نَكَّسَ
نَكَّسَ II ,
a.  see I (a) , ( b ), ( g ).

تَنَكَّسَ
تَنَكَّسَ V ,
a.  Was overturned; fell upon his head.

b.  see I (b) .

اِنْتَكَسَ
اِنْتَكَسَ VIII ,
a.  see I (b) ,

d.  & V ( a ).

نَكْس
نَكْس 1 ,
a.  Inversion &c.; evil.

نِكْس
نِكْس 2 , ( pl. أَنْكَاْس 38 ),
a.  Broken arrow &c.

b.  Worthless, good-for-nothing; spiritless.

c.  Born feet foremost ( child ).

نُكْس
نُكْس 3 ,
a.  Relapse.

نَكِس
نَكِس 5 ,
a.  Fearful.

نُكُس
نُكُس 10 ,
a.  Stooping, tottering old men.

نَاْكِس
نَاْكِس 21 , ( pl. نَوَاْكِسُ 41 ),
a.  Bending the head, stooping.

نُكَاْس
نُكَاْس 24 ,
a.  see 3 . ( b ), Recrudescent.

نَكڤسَ
N. P. نَكڤسَ I ,
a.  see 2 (c) .

b.  Suffering a relapse.

نَكَّسَ
N. Ag. نَكَّسَ II ,
a.  Spiritless ( horse ).

اِنْتَكَسَ
N. Ag. اِنْتَكَسَ VIII ,
a.  see N. P. نَكڤسَ I ( b ).

اِنْتَكَسَ
N. Ac. اِنْتَكَسَ VIII ,
a.  see 3 .

مَنْكُوْسًا
مَنْكُوْسًا
a.  Backwards, upsidedown.

##### Türkçe

**نَكَسَ**
**نَكَسَ** U (mastar: **نَكْس** 1),
a. Devrildi, alabora oldu; tersine çevrildi, altüst edildi.

b. (Başı) aşağı sarkıttı.

c. (Yiyecek) nüks getirdi.

d. [edilgen], Nüks etti.

e. [mef‘ûl ile ve **فِي** yahut **عَلَى** ile], (Bir şeyi) geri döndürttü.

f. [edilgen], bkz. (**نَكِسَ**)

g. [topluluk], (Bayrağı) indirdi, aşağı çekti. (**نَكِسَ**) A (mastar: **نَكَس** 4) [**عَنْ** ile], Daha aşağı/eksik oldu; aşağı kaldı.

**نَكَّسَ**
**نَكَّسَ** II,
a. I (a), (b), (g)’ye bkz.

**تَنَكَّسَ**
**تَنَكَّسَ** V,
a. Devrildi; başı üzerine düştü.

b. I (b)’ye bkz.

**اِنْتَكَسَ**
**اِنْتَكَسَ** VIII,
a. I (b)’ye bkz.,

d. ve V (a).

**نَكْس**
**نَكْس** 1,
a. Tersine çevirme vb.; kötülük.

**نِكْس**
**نِكْس** 2, (çoğulu: **أَنْكَاْس** 38),
a. Kırık ok vb.

b. Değersiz, işe yaramaz; ruhsuz.

c. Ayakları önce gelecek şekilde doğmuş (çocuk).

**نُكْس**
**نُكْس** 3,
a. Nüks.

**نَكِس**
**نَكِس** 5,
a. Korkak.

**نُكُس**
**نُكُس** 10,
a. Eğilen, sendeleyen ihtiyar adamlar.

**نَاْكِس**
**نَاْكِس** 21, (çoğulu: **نَوَاْكِسُ** 41),
a. Başı eğen, kambur duran.

**نُكَاْس**
**نُكَاْس** 24,
a. 3 (b)’ye bkz.; yeniden alevlenen (nükseden).

**نَكڤسَ**
Özel isim: **نَكڤسَ** I,
a. 2 (c)’ye bkz.

b. Nüks çeken.

**نَكَّسَ**
İsm-i fâil: **نَكَّسَ** II,
a. Ruhsuz (at).

**اِنْتَكَسَ**
İsm-i fâil: **اِنْتَكَسَ** VIII,
a. Özel isim **نَكڤسَ** I (b)’ye bkz.

**اِنْتَكَسَ**
Mastar: **اِنْتَكَسَ** VIII,
a. 3’e bkz.

**مَنْكُوْسًا**
**مَنْكُوْسًا**
a. Geriye doğru, baş aşağı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نكس
نَكَسَ - ينْكُسُ - نَاكِس - نَاكِسُوْن - نَكَّسَ - يُنَكِّسُ
نَكَسَ - ينْكُسُ + كائن + شيئاً: ينزله للأسفل قالباً إياه رأساً على عقب: يحرك شيئاً من العالي نحو الأسفل وبنفس الوقت مدوراً إياه ليصبح عاليه سافله
نَاكِس: اسم فاعل  صفة مشبهة من  " نَكََسَ - ينْكُسُ "
نَاكِسُون: جمع " نَاكِس "
﴿ولو ترى إذ المجرمون ناكسوا رءوسهم عند ربهم﴾: يحركون رؤوسهم من العالي نحو الأسفل مع التدوير الجبهة لتصبح بالأسفل، وهي تعبير عن الخزي والقهر
نَكَّسَ - يُنَكِّسُ + كائن + شيئاً أو كائناً: على وزن " فَعَّلَ " من " نَكََسَ - ينْكُسُ ": يجعله " ينْكُسُ " على وجه التكرار والشدة: يجعله ينقلب ثم ينزل ويهبط بشدة
﴿ومن نعمره ننكسه في الخلق﴾: نجعله ينكس خَلْقُه: نجعله ينقلب في الخلق بدلاً من النمو الصاعد إلى التراجع النازل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " القلب بتغيير الوضعية أعلى أسفل أو أمام خلف أو يمين يسار
قَلََبَ - يَقْلِبُ، نَكََسَ - يَنْكُسُ، تَلَّ - يَتُلُّ (تَلَّ - يَتِلُّ)، صَرَعَ - يَصْرَعُ، كَبَّ - يَكُبُّ، تَعِسَ - يَتْعَسُ (تَعَسَ - يَتْعَسُ)
نكس
 	﴿فرجعوا إلى أنفسهم فقالوا إنكم أنتم الظالمون(64) ثم نكسوا على رءوسهم لقد علمت ما هؤلاء ينطقون(65)﴾ الأنبياء
ناكس - ناكسوا
 ﴿ولو ترى إذ المجرمون ناكسوا رءوسهم عند ربهم ربنا أبصرنا وسمعنا فارجعنا نعمل صالحا إنا موقنون(12)﴾ السجدة
نَكَّس - يُنَكِّس - ننكسه
 ﴿ومن نعمره ننكسه في الخلق أفلا يعقلون(68)﴾ يس
جاء في التفسير: نكسوا: قهروا وغلبوا - ناكسوا رؤوسهم: مطرقوها خزياً وندماً - ننكسه: نرده إلى أرذل العمر
مختار الصحاح
● [نكس] ن ك س: نَكَسَ الشيء فانْتَكَسَ قلبه على رأسه وبابه نصر ونَكَّسَهُ تَنْكِيساً و النُّكْسُ بالضم عوْد المرض بعد النَّقَهِ وقد نُكِسَ الرجل نُكْساً على ما لم يُسم فاعله ويُقال تَعسا له و نُكْسًا وقد يُفتح ها هنا للازدواج أو لأنه لغة
الراغب
نكس
- النكس: قلب الشيء على رأسه، ومنه: نكس الولد: إذا خرج رجله قبل رأسه، قال تعالى: }ثم نكسوا على رؤسهم﴿[الأنبياء/65] والنكس في المرض أن يعود في مرضه بعد إفاقته، ومن النكس في العمر قال تعالى:﴾ومن نعمره ننكسه في الخلق﴿[يس/68] وذلك مثل قوله:﴾ومنكم من يرد إلى أرذل العمر﴿[النحل/70] وقرئ:﴾ننكسه{ (وهي قراءة الجميع إلا عاصما وحمزة. الإتحاف ص 366)، قال الأخفش: لا يكاد يقال نكسته بالتشديد إلا لما يقلب فيجعل رأسه أسفله (ليس هذا النقل في معاني القرآن). والنكس: السهم الذي انكسر فوقه، فجعل أعلاه أسفله فيكون رديئا، ولرداءته يشبه به الرجل الدنيء.
ملخص اللسان
1.     النَّكْسُ: قلب الشيء على رأَسه، نَكَسَه يَنْكُسُه نَكْساً فانْتَكَسَ. ونَكَسَ رأَسَه: أَماله، ونَكَّسْتُه تَنْكِيساً. وفي التنزيل:  ناكِسو رؤوسِهم عند ربهم.
2.    والناكِسُ: المُطأْطئ رأْسَه. ونَكَسَ رأْسَه إِذا طأْطأَه من ذُلٍّ
3.    النَكْس في الأَشياء معنى يرجع إِلى قلب الشيء ورده وجعل أَعلاه أَسفله ومقدمه  مؤخره
4.     ومن نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْه في الخَلْقِ؛ قال  أَبو إِسحق: معناه من أَطلنا عمره نَكَّسنا خلقه فصار بدل القوة ضعفاً وبدل الشباب هرماً.
5.     والنَّكْس: السهم الذي يُنَكِّسُ أَو ينكسر فُوقُه فيجعل أَعلاه أَسفله،الأَنْكاس جمع النَّكْس من السهام وهو أَضعفها،
6.     والنُّكْس: المُدْرَهِمُون من الشيوخ بعد الهَرَم.
7.     والمُنَكِّسُ من الخيل: الذي لا يَسمو برأْسه،
8.    النَكْس  القصير، والنَّكْسُ من الرجال المقصر عن غاية النَّجْدَة والكرم، والجمع  الأَنْكاس. والنِّكْسُ أَيضاً: الرجل الضعيف
9.    وقراءة القرآن مَنْكوساً:  أَن يبدأَ بالمعوذتين ثم يرتفع إِلى البقرة،
10.                       والنُّكْسُ والنَّكْسُ، والنُّكاسُ كله: العَوْد في المرض
لسان العرب
● - نكس: النَّكْسُ: قلب الشيء على رأَسه، نَكَسَه يَنْكُسُه نَكْساً  فانْتَكَسَ. ونَكَسَ رأَسَه: أَماله، ونَكَّسْتُه تَنْكِيساً. وفي التنزيل:  ناكِسو رؤوسِهم عند ربهم. والناكِسُ: المُطأْطئ رأْسَه. ونَكَسَ رأْسَه  إِذا طأْطأَه من ذُلٍّ وجمع في الشعر على نواكِس وهو شاذ على ما ذكرناه في  فَوارس؛ وأَنشد الفرزدق:  وإِذا الرِّجالُ رَأَوْا يَزيدَ، رأَيْتَهُم  خُضْعَ الرِّقابِ، نَواكِسَ الأَبْصار  قال سيبويه: إِذا كان لفِعْل لغير الآدميين جمع على فَواعِل لأَنه لا  يجوز فيه ما يجوز في الآدميين من الواو والنون في الاسم والفعل فضارع  المؤنث، يقال: جِمال بَوازلُ وعَواضِهُ؛ وقد اضطرَّ الفرزدق فقال:  خضع الرقاب نواكس الأَبصار  لأنك تقول هي الرجال فشبه بالجمال. قال أَبو منصور: وروى أَحمد بن يحيى  هذا البيت نَواكِسي الأَبصار، وقال: أَدخل الياء لأَن رد النواكس  (* قوله  «لان رد النواكس إلخ» هكذا بالأَصل ولعل الأحسن لأنه رد النواكس إِلى  الرجال وإِنما كان إلخ.) إِلى الرجال، إِنما كان: وإِذا الرجال رأَيتهم  نواكس أَبصارُهم، فكان النواكسُ للأَبصار فنقلت إِلى الرجال، فلذلك دخلت  الياء، وإِن كان جمع جمع كما تقول مررت بقوم حَسَني الوجوه وحِسانٍ وجوهُهم،  لما جعلتهم للرجال جئت بالياء، وإِن شئت لم تأْتِ بها، قال: وأَما الفراء  والكسائي فإِنهما رويا البيت نواكسَ الأَبصار، بالفتح، أَقرَّا نواكس  على لفظ الأَبصار، قال: والتذكير ناكسي الأَبصارِ. وقال الأَخفش: يجوز  نَواكِسِ الأَبصارِ، بالجر لا بالياء كما قالوا جحر ضبٍّ خَرِبٍ. شمر:  النَكْس في الأَشياء معنى يرجع إِلى قلب الشيء ورده وجعل أَعلاه أَسفله ومقدمه  مؤخره. وقال الفراء في قوله عز وجل: ثم نُكِسُوا على رؤوسهم، يقول:  رَجعوا عما عرفوا من الحجة لإِبراهيم، على نبينا محمد وعليه الصلاة والتسليم.  وفي حديث أَبي هريرة: تعس عبدُ الدِّينار وانْتَكَس أَي انقلب على رأْسه  وهو دعاء عليه بالخيبة لأَن من انْتَكَس في أَمره فقد خاب وخسر. وفي حديث  الشعبي: قال في السقط إِذا نُكِسَ في الخَلْقِ الرابع وكان مخلقاً أَي  تبين خلقه عَتَقَت به الأَمَة وانقضت به عدة الحُرَّة، أَي إِذا قُلِبَ  ورُدَّ في الخلق الرابع، وهو المُضغة، لأَنه أَوّلاً تُرابٌ ثم نطفة ثم  علقة ثم مضغة. وقوله تعالى: ومن نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْه في الخَلْقِ؛ قال  أَبو إِسحق: معناه من أَطلنا عمره نَكَّسنا خلقه فصار بدل القوة ضعفاً وبدل  الشباب هرماً. وقال الفراء: قرأَ عاصم وحمزة: نُنَكِّسْه في الخلق،  وقرأَ أَهل المدينة: نَنْكُسه في الخلق، بالتخفيف، وقال قتادة: هو الهَرَم،  وقال شمر: يقال نُكِسَ الرجل إِذا ضعف وعجز؛ قال: وأَنشدني ابن الأَعرابي  في الانتكاس:  ولم يَنْتَكِسْ يَوْماً فيُظْلِمَ وَجْهُه،  لِيَمْرَضَ عَجْزاً، أَو يُضارِعَ مَأْتَما  أَي لم يُنَكِّس رأْسه لأَمر يأْنَف منه.  والنَّكْس: السهم الذي يُنَكِّسُ أَو ينكسر فُوقُه فيجعل أَعلاه أَسفله،  وقيل: هو الذي يجعل سِنْخُه نَصْلاً ونَصْلُه سِنْخاً فلا يرجع كما كان  ولا يكون فيه خير، والجمع أَنْكاس؛ قال الأَزهري: أَنشدني المنذري  للحطيئة، قال: وأَنشده أَبو الهيثم:  قد ناضَلُونا، فَسَلُّوا من كِنانَتِهم  مَجْداً تلِيداً، وعِزّاً غيرَ أَنْكاس  قال: الأَنْكاس جمع النَّكْس من السهام وهو أَضعفها، قال: ومعنى البيت  أَن العرب كانوا إِذا أَسروا أَسيراً خيروه بين التَّخْلِية وجَزِّ  الناصية والأَسر، فإِن اختار جَزَّ الناصية جَزُّوها وخلوا سبيله ثم جعلوا ذلك  الشعر في كنانتهم، فإِذا افتخروا أَخرجوه وأَرَوْهُم مفاخرهم.  ابن الأَعرابي: الكُنُس والنُّكُسُ مآرِينُ بقرِ الوحش وهي مأْواها  والنُّكْس: المُدْرَهِمُون من الشيوخ بعد الهَرَم.  والمُنَكِّسُ من الخيل: الذي لا يَسمو برأْسه، وقال أَبو حنيفة: النَكْس  القصير، والنَّكْسُ من الرجال المقصر عن غاية النَّجْدَة والكرم، والجمع  الأَنْكاس. والنِّكْسُ أَيضاً: الرجل الضعيف؛ وفي حديث كعب:  زالُوا فما زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُف  الأَنكاس: جمع نِكْس، بالكسر، وهو الرجل الضعيف. والمُنَكِّس من الخيل:  المتأَخر الذي لا يلحق بها، وقد نَكَّس إِذا لم يلحقها؛ قال الشاعر:  إِذا نَكَسَ الكاذِبُ المِحْمَرُ  وأَصل ذلك كله النِّكْسُ من السهام.  والوِلادُ المَنْكوس: أَن تخرج رجلا المولود قَبْل رأْسه، وهو اليَتْن،  والولد المَنْكوس كذلك. والنِّكْس: اليَتْنُ. وقراءة القرآن مَنْكوساً:  أَن يبدأَ بالمعوذتين ثم يرتفع إِلى البقرة، والسنَّة خلاف ذلك. وفي  الحديث أَنه قيل لابن مسعود: إِن فلاناً يقرأُ القرآن مَنْكوساً، قال: ذلك  مَنْكوسُ القلبِ؛ قال أَبو عبيد: يتأَوّله كثير من الناس أَنه أَن يبدأَ  الرجل من آخر السورة فيقرأَها إِلى أَوَّلها؛ قال: وهذا شيء ما أَحسب أَحداً  يطيقه ولا كان هذا في زمن عبد اللَّه، قال: ولا أَعرفه، قال: ولكن وجهه  عندي أَن يبدأَ من آخر القرآن من المعوذتين ثم يرتفع إِلى البقرة كنحو ما  يتعلم الصبيان في الكتاب لأَن السُّنَّة خلاف هذا، يُعلم ذلك بالحديث  الذي يحدّثه عثمان عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، أَنه كان إِذا أُنزلت  عليه السورة أَو الآية قال: ضَعُوها في الموضع الذي يَذْكر كذا كذا، أَلا  ترى أَن التأْليف الآن في هذا الحديث من رسول اللَّه، صلى اللَّه عليه  وسلم، ثم كتبت المصاحف على هذا؟ قال: وإِنما جاءت الرُّخْصة في تَعَلُّمِ  الصبي والعجمي المُفَصَّلَ لصعوبة السور الطوال عليهم، فأَما من قرأَ  القرآن وحفظه ثم تعمد أَن يقرأَه من آخره إلى أَوله فهذا النَّكْسُ المنهي  عنه، وإِذا كَرِهْنا هذا فنحن للنَّكْس من آخر السورة إِلى أَولها أَشد  كراهة إِن كان ذلك يكون.  والنُّكْسُ والنَّكْسُ، والنُّكاسُ كله: العَوْد في المرض، وقيل: عَوْد  المريض في مرضه بعد مَثَالته؛ قال أُمية بن أَبي عائذ الهذلي:  خَيالٌ لزَينبَ قد هاج لي  نُكاساً مِنَ الحُبِّ، بَعد انْدمال  وقد نُكِسَ في مَرَضِه نُكْساً. ونُكِس المريض: معناه قد عاوَدَتْه  العلة بعد النَّقَه. يقال: تَعْساً له ونُكْساً وقد يفتح ههنا للازْدِواج  أَو لأَنه لغة؛ قال ابن سيده وقوله:  إِني إِذا وَجْهُ الشَّرِيبِ نَكَّسَا  قال: لم يفسره ثعلب وأَرى نَكَّسَ بَسَرَ وعَبَس. ونَكَسْتُ الخِضابَ  إِذا أَعَدْتَ عليه مرة بعد مرة؛ وأَنشد:  كالوشْمِ رَجَّعَ في اليَدِ المنكوس  ابن شميل: نَكَسْت فلاناً في ذلك الأَمر أَي رَدَدْته فيه بعدما خرج  منه.
مقاييس اللغة:
(نكس) النون والكاف والسين أصلٌ يدلُّ على قَلْب الشّيء. منه النَّكْس: قَلبُك شيئاً على رأسه. والوِلاد المنكوس: أن يَخرُج رجلاهُ قَبْلَ رأسِه. والنِّكْسُ: السَّهم الذي ينكسر فُوقُه، فيُجعلُ أعلاه أسفلَه. ويقال للمائق: إنَّه لنِكْسٌ، تشبيهاً بذلك. والمُنَكِّس من الخيل: الذي إذا جرى لم يَسْمُ برأسهِ ولا هادِيهِ من ضَعفه.
القاموس المحيط:
نَكَسَهُ قَلَبَهُ على رأسِهِ، كنَكَّسَهُ. ويَقْرَأُ القرآنَ مَنْكُوساً، أي يَبْتَدِىءُ من آخِرِهِ، ويَخْتِمُ بالفاتحَةِ، أو من آخِرِ السُّورَةِ فَيَقْرَؤُهَا إلى أوَّلهَا مَقْلُوباً، وكِلاهُمَا مَكْرُوهٌ، لا الأوَّلُ في تَعْلِيمِ الصِّبْيَةِ. والمَنْكُوسُ في أشْكَالِ الرَّمْلِ الإِنْكيسُ. والوِلادُ المَنْكُوسُ أن تخْرُجَ رِجْلاَهُ قَبْلَ رأسِهِ.
والنُّكْسُ والنُّكاسُ، بضمِّهما: عَوْدُ المَرَضِ بعدَ النَّقَهِ، نُكِسَ، كعُنِيَ، فهو مَنْكُوسٌ. وتَعْساً له ونُكْساً، وقد يفتحُ ازْدِوَاجاً. والناكِسُ: المُتَطأطِىءُ رأسُهُ ج: نَواكِسُ شاذٌّ. ونَكَسَ الطَّعامُ وغيرُهُ داءَ المَرِيضِ:أعادَهُ. والنُّكُسُ، بضمَّتينِ: المُدْرَهِمُّونَ من الشُّيوخِ بعدَ الهَرَمِ، وبالكسر: السَّهْمُ يَنْكَسِرُ فُوقُهُ، فَيُجْعَلُ أعْلاهُ أسْفَلَهُ، والقَوْسُ جُعِلَ رِجْلُهَا رأسَ الغُصْنِ، كالمَنْكُوسَةِ، وهو عَيْبٌ، والضعيفُ، والنَّصْلُ يَنْكَسِرُ سِنْخُهُ، فَتُجْعَلُ ظُبَتُهُ سِنْخاً، واليَتْنُ من الأولادِ، والمُقَصِّرُ عن غايةِ الكَرَمِ ج: أنْكَاسٌ. وكمحدِّثٍ: الفرسُ لا يَسْمُو برأسِهِ ولا بِهادِيهِ إذا جَرَى ضَعْفاً، أو الذي لم يَلْحَقِ الخَيلَ. وانْتَكَسَ: وَقَعَ على رأسِهِ.
تاج العروس:
ن ك س
نَكَسَهُ يَنْكُسُه نَكْساً : قَلَبَه علَى رَأْسه فإنْتَكَس وقال شَمِرٌ : النَّكْسُ : يَرجِعُ إِلى قَلْبِ الشيْءِ ورَدِّه وجَعْلِ أَعْلاه أَسْفَلَه ومُقَدَّمِه مُؤَخَّرَه . وقالَ الفَرّاءُ في قَوْلَه عزّ وجَلّ " ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُؤُوسِهِمْ " يقولُ : رَجَعَوا عَمّا عَرَفُوا مِن الحُجِّة لإِبراهِيمَ عليه السّلامُ . ونَكَس رَأْسَه : أَمالَهُ كنَكَّسَه تَنْكِيساً والتشديدُ للمُبَالَغةِ وبه قَرَأَ عاصِمٌ وحمزةُ " ومَنْ نُعَمِّرْهُ نَنَكِّسْهُ " وقرأَ غيرُهما بفتحِ النُّونِ وضمِّ الكاف أَي مَن أَطَلْنا عَمُرَه نَكَّسْنَا خَلْقَه فصارَ بعدَ القُوَّة الضَّعْفُ وبعدَ الشَّبَابِ الهَرَمُ . وفُلانٌ يَقْرَأُ القُرْآنَ مَنْكُوساً أَي يَبْتَدِئُ من آخِرِه أَي مِن المُعَوِّذَتَيْن ثُمَّ يرتَفِعُ إِلى البَقَرةِ ويَخْتِمُ بالفَاتِحَةِ والسُّنَّةُ خِلافُ ذلِكَ . أَو يبدأُ مِن آخِرِ السُّورةِ فيقرأُهَا إِلى أَوّلِهَا مَقْلُوباً وفي نُسْخَةٍ مَنْكُوسَة وهذا الوَجْهُ الأَخيرُ نقلَه أَبو عُبَيْدٍ قال : وتَأَوَّلَ به بَعْضٌ الحَدِيثَ أَنّه قِيلَ لابنِ مَسْعُودٍ رضِيَ اللهُ عنه : إِنّ فُلاناً يَقْرَأُ القُرْآنَ مَنْكُوساً قالَ : ذلِك مَنْكُوسُ القَلْبِ قال أَبو عُبَيْدٍ : وهذا شيءٌ ما أَحْسَبُ أَحداً يُطِيقُه ولا كانَ هذا في زَمَنِ عبدِ اللهِ قال : ولا أَعْرِفُه قال : ولكن وَجْهه عِنْدي أَن يَبْدَأَ من آخِرِ القُرْآنِ من المُعَوِّذتين ثُمّ يَرتفعَ إِلى البقرة كنَحْوِ ما يَتَعَلَّمُ الصِّبْيَانُ في الكُتّاب وكِلاهَمَا مَكْرُوهٌ لا الأَوَّلُ في تَعْليمِ الصِّبْيَة والعَجَميِّ المُفَصَّلَ وإِنما جاءَت الرُّخْصَةُ لهم لصُعُوبةِ السُّورِ الطِّوَالِ عليهم فَأَمَّا مَن قَرَأَ القُرْآنَ وحَفِظَه ثمّ تَعَمِّد أَنْ يَقْرَأَه من آخِرِه إِلى أَوَّلِه فهذَا هو ا لنَّكْسُ المَنْهِيُّ عنه وإِذا كَرِهْنَا هذا فنَحْنُ للنَّكْس من آخِرِ السُّورةِ إِلى أَوَّلِها أَشَدُّ كَرَاهَةً إِن كانَ ذلكَ يكون . والمَنْكوسُ فِي أَشْكَالِ الرَّمْلِ ثَلاَثَةُ أَزْوَاجٍ مُتَوَالِيَةٍ يتلوُهَا فَرْدٌ هكذا وبعضُهم يُسَمِّيه الإِنْكِيس مِثَال إِزْميلٍ . والوِلاَدُ المَنْكوسُ : أَنْ تَخْرُجَ رِجْلاهُ أَي المَوْلودِ قَبْل رَأْسِه وهو اليَتْنُ كما سَيَأْتِي . والنُّكْسُ والنُّكَاسُ بضَمِّهما الأَخيرُ عن شَمِرٍ وكذلك النَّكْسُ بالفَتْح : عَوْدُ المَرِيضِ في مَرَضه بَعْدَ النَّقِهِ وقال شَمرٌ : بَعْدَ إِفْرَاقِه وهو مَجَازٌ قال أُمَيَّةُ بنُ أَبي عائذٍ الهُذَلِيُّ :
خَيالٌ لِزَيْنَبَ قدْ هاجَ لي ... نُكَاساً مِنَ الحُبِّ بَعْدَ إنْدِمَالِ وقد نَكِسَ في مَرَضه كعُنِيَ نَكْساً : عاوَدَتْه العِلَّةُ فهو مَنْكُوسٌ . ويقال : تَعْساً له ونُكْساً بضَمّ النُّونِ وقد يُفْتَح هنا إزْدِواجاً أَو لأَنَّه لُغَةٌ . والنَّاكِسُ : المُتَطَأْطِيءُ رَأْسهُ مِن ذُلٍّ ج : نَوَاكِسُ هكذا جُمْع في الشِّعْر للضَّرُورَةِ وهو شاذٌّ كما ذكرناه في فَوَارِسَ قال الفَرَزْدَقُ :
وإِذا الرِّجَالُ رَأَوْا يَزِيدَ رَأَيْتَهُمْ ... خُضُعَ الرِّقَابِ نَوَاكِسَ الأَبْصَارِ
قال سيبَوَيْه : إِذا كَانَ الفِعْل لِغَيْرِ الآدَمِيِّين جُمِعَ علَى فَوَاعِلَ لأَنّه لا يَجُوز فيه ما يَجَوزُ فيه في الآدمِيِّين من الواوِ والنُّونِ في ا لإسمِ والفِعْل يُقَال : جِمَالٌ بَوَازِلُ وعَوَاضِهُ وقد إضْطُرَّ الفَرَزْدَقُ فَقَال : نَوَاكِسَ الأَبْصَارِ . قالَ الأَزْهَريُّ : وقد رَوَى الفَرّاءُ والكِسائِيُّ هذا البيتَ هكذا وأَقَرَّأ : نَواكِسَ على لفظ الاَبْصَارِ وقال الأَخْفَشُ : يجوزُ : نَوَاكِسِ الأَبْصَار بالجَرِّ لا باليَاءِ كما قالوا : جُحْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ ورَوَى أَحمدُ بنُ يَحْيَى : نَوَاكسِي الأَبْصَارِ بإِدْخَال الياءِ وقد مَرَّ البَحْثُ في ذلك في ف ر س . ومِن المَجَاز : نَكَسَ الطَّعَامُ وغيرُه دَاءَ المَرِيضِ إِذا أَعَادَهُ إِلى مَرَضِهِ ويُقَال : أَكَلَ كذا فنَكِسَ . وعن ابنِ الأَعْرَابِيِّ : النَّكُسُ بضمَّتَيْنِ : المُدْرَهِمَّونَ من الشُّيُوخ بَعْدَ الهَرَمِ . والنِّكْسُ بالكَسْر : السَّهْمُ يَنْكَسِرُ فُوقُه فيُجْعَلُ أَعْلاهُ أَسْفَلَه قال الأَزْهَرِيُّ : أَنْشَدَنِي المُنْذِرِيُّ لِلْحُطَيْئةِ :
قَدْ ناضَلُونَا فسَلُّوا مِن كِنَانَتِهِمْ ... مَجْداً تَلِيداً وعِزّاً غَيْرَ أَنْكَاسِ والنِّكْسُ : القَوْسُ جُعِلَ رِجْلُهَا رَأْسَ الغُصْنِ كالمَنْكُوسَةِ وهو عَيْبٌ . والنِّكْسُ : الرَّجُلُ الضَّعِيفُ والجَمْع : أَنْكاسٌ . وقيل : النِّكْسُ : النَّصْلُ يَنْكَسِرُ سِنْخُه فتُجْعَلُ ظُبَتُه سِنْخاً فلا يَرْجِعُ كما كَانَ ولا يَكُونُ فيه خَيْرٌ . والجَمْع : أَنْكَاسٌ . والنِّكْسُ : اليَتْنُ من الأَوْلاَدِ وهو المَنْكوسُ الّذِي سَبَقَ قَريباً نقلَه ابنُ دُرَيْدٍ عن بعضِهم قال : وليس بثَبتٍ . ومن المَجَاز : النِّكْسُ مِن الرِّجَالَ : المُقَصِّرُ عَن غايَةِ النَّجْدَةِ والكَرَم . ج : أَنْكاسٌ وأَنشد إِبراهيمُ الحَرْبِيُّ :
" رَأْسُ قِوَامِ الدِّينِ وابنُ رَأْسِ
" وخَضِلُ الكَفَّيْنِ غَيْرُ نِكْسِ وقال كَعْبُ بن زُهَيْرٍ يَمْدَحُ الصَّحَابَةَ رضِيَ اللهُ تعالَى عنهم :
زَالُوا فَمَا زَالَ أَنْكَاسٌ وَلاَ كُشُفٌ ... عِنْدَ اللِّقاءِ وَلا مِيلٌ مَعَازِيلُ والمُنَكَّسُ كمُحَدِّث : الفَرَسُ لا يَسْمُو برَأْسه وقالَ ابنُ فارِسٍ : هو الَّذِي لا يَسْمُو برأْسِه ولا بِهَادِيهِ إِذا جَرَى ضَعْفاً فكأَنَّه نُكِسَ ورُدَّ أَو الَّذي لَم يَلْحَق الخَيْلَ في شَأْوِهِم عنِ اللَّيْثِ أَي لضَعْفِه وعَجْزِه وهو النِّكْسُ أَيضاً . وإنْتَكَسَ : وَقَعَ عَلَى رَأْسِهِ وهو مُطَاوِعُ نَكَسَه نَكْساً وفي حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ تَعَالَى عنه : تَعِسَ عَبْدُ الدِّينَار وإنْتَكَسَ أَي إنْقَلَب على رَأْسِه وهو دُعَاءٌ عليه بالخَيْبَةِ لأَنَّ مَن إنْتكَسَ في أَمْرِه فقَدْ خابَ وخَسِر وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرَابِيّ في الإنْتِكَاسِ :
" ولَمْ يَنْتَكِسْ يَوْماً فيُظْلِمَ وَجْهُهُليَمْرَضَ عَجْزاً أَو يُضَارِعَ مَأْثَمَاً أَي لم يُنَكِّسْ رَأْسَه لأَمْرٍ يَأْنَفُ منه . ومِمّا يُسْتَدْرَك عليه : قال شَمِرٌ : نُكِسَ الرَّجُلُ إِذا ضَعُفَ وعَجَزَ . وقال أَبو حَنِيفَةَ رَحِمَه الله تعالَى : النِّكْسُ : القَصِيرُ . وأَنشد ثَعْلَبٌ
" إِنَّي إِذا وَجْهُ الشَّرِيبِ نَكَّسَاً قال ابنٌ سِيدَه : ولم يُفَسِّرْه وأُراه عَنَى : بَسَرَ وعَبَسَ . ومن المَجازِ : نَكَسْتُ الخِضَابَ إِذا أَعَدْتَ عليه مَرَّةً بَعْدَ مَرَّةٍ قال :
" كالوَشْمِ رُجِّعَ في اليَدِ المَنْكوسِ وقال ابن شُمَيْلٍ : نَكَسْتُ فُلاناً في ذلِكَ الأَمْرِ أَي رَدَدْتُه فيه بَعْدَ ما خَرَجَ منه . وإِنَّه لَنِكْسٌ من الأَنْكاسِ : لِلرَّذْلِ وهو مجازٌ . ونَكِسَ الرَّجُلُ كعُنِىَ عن نُظَرَائِه : قَصَّرَ . ونُكِسَ السَّهْمُ في الكنِانَه : قُلِبَ . ومِمَّا يُسْتَدْرَك عليه : أَنْكس : نَوْعٌ من السمَك عظيمٌ جِدّاً

_Türkçe çeviri henüz yok_
