# نكس — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%B3/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: نكس

الكاف والسين والنون معهما
ك ن س، س ك ن، ن ك س، ن س ك مستعملات كنس: الكَنْسُ: كسح القمام عن وجه الأرض. والكُناسَةُ: ملقاها.
والكِناسُ: مولج للوحش من البقر يستكن فيه من الحر والصر، ثم يذهب إذا أمسى، فإذا صار مألفاً فهو تولجه، وكَنَسَتْ، وتكنّست: دخلته، وقوله:
شاقتك ظعن الحي حين تحملوا		فتكنّسوا قطناً تصير خيامهـا
أي: دخلوا في هوادج جللت بثياب القطن.
وقوله جل ذكره: "الجوار الكُنَّس": النجوم التي تستمر في مجاريها. وتكنِس في مخاويها، أي: مغايبها ومساقطها. خوت النجوم خياً، لكل نجم خوي يقف فيه، ويستدير، ثم ينصرف راجعاً، فكنوسه مقامه في خويه. وخنوسه أن يخنس بالنهار فلا يرى. ويقال: أراد بالجواري الكُنَّس: الظباء والوحش ... وفرس مكنوسة، أي: ملساء جرداء من الشعر.
والكَنِيسُ: ضرب من النبات.
سكن: السُّكونُ: ذهاب الحركة. سكن، أي: سكت ... سكنت الريح، وسكن المطر، وسكن الغضب.
والسَّكَنُ: المنزل، وهو المَسْكَنُ أيضاً. والسَّكَنُ: سكونُ البيت من غير ملك إما بكراء وإما غير ذلك.
والسَّكْنَ: السكان.
والسُّكْنَى: إنزالك إنساناً منزلاً بلا كراء.
والسَّكْنُ، جزم: العيال، وهم أهل البيت، قال سلامة بن جندل:
ليس بأسفى ولا أقنى ولا سغـل		يسقى دواء قفي السَّكْنِ مربوب
والسَّكينةُ: الوداعة والوقار تقول: هو وديع وقور ساكن.
وسَكينةُ بني إسرائيل: ما في التابوت من مواريث الأنبياء، وكان فيه عصا موسى، وعمامة هارون الصفراء، ورضاض اللوحين اللذين رفعا، جعله الله لهم سكينةً، لا يفرون عنه أبداً، وتطمئن قلوبهم إليه، هذا قول الحسن. وقال مقاتل: كان فيه رأس كرأس الهرة، إذا صاح كان الظفر لبني إسرائيل.
والمَسْكَنةُ: مصدرُ فعل المِسْكِين، والمسكين: مفعيل بمنزلة المِنْطيق وأشباهه إلا أنهم اشتقوا منه فعلا فقالوا: تَمَسْكَنَ، ولا يقولون: مَسْكَنَ.
وأَسْكَنَهُ الله، وأَسْكَنَ جَوْفه، أي: جعله مِسْكيناً.
والسُّكّانُ: ذنب السفينة الذي به تعدل.
والسِّكِّينُ: المدية، يذكر ويؤنث، ويجمع على السَّكاكين، ومتخذه: السَّكّانُ.
نكس: نكَسْتُه أنْكُسُه نكْساً: قلبته.
وولاد منكوس، أن تخرج رجله قبل رأسه.
والنُّكْوُس: العود في المرض، نُكِسَ في مرضه نُكْساً.
والنِّكْسُ من القوم: المقصر عن غاية النجدة والكرم، والجميع الأَنْكاس. وإذا لم يلحق الفرس بالخيل قيل: نَكَّسَ. قال:
إذا نكَّس الكاذب المحمر
نسك: النُّسْكُ: العبادة. نَسَكَ يَنْسُكُ نَسْكاً فهو ناسِكٌ.
والنُّسْكُ: الذبيحة، تقول: من فعل كذا فعليه نُسْك، أي: دم يهريقه، وقوله عز وجل: "أو نُسُك" يعني: أو دم. واسم تلك الذبيحة: نسيكة.
المَنْسِكُ: الموضع الذي فيه النسائك.
والمَنْسَك: النَّسْك نفسه.

### Türkçe

الكاف والسين والنون معهما
**ك ن س**، **س ك ن**، **ن ك س**، **ن س ك** müstameldirler.

**كنس**: **الكَنْسُ**: yerin yüzünden çöpleri süpürmektir. **والكُناسَةُ**: onun atıldığı yerdir.
**والكِناسُ**: sığırdan vahşî hayvan için, sıcaktan ve ayazdan içinde barındığı bir sığınaktır; sonra akşamlayınca gider; artık ünsiyet yeri olunca o, onun girip çıktığı yeridir. **وكَنَسَتْ** ve **تكنّست**: ona girdi, ve onun sözü:
شاقتك ظعن الحي حين تحملوا		فتكنّسوا قطناً تصير خيامهـا
yani: pamuk kumaşlarla örtülmüş hevdacların içine girdiler.

Ve O’nun (azze ve celle) sözü: **"الجوار الكُنَّس"**: yörüngelerinde devam eden yıldızlardır. Ve **تكنِس** kendi **مخاويها**’sında, yani: kendi kaybolma yerlerinde ve batma yerlerinde. Yıldızlar **خياً** ile **خوت**; her yıldız için, içinde durduğu ve dönüp dolaştığı, sonra geri dönerek ayrıldığı bir **خوي** vardır; onun **كنوسه**’u, kendi **خويه**’sunda durmasıdır. Onun **خنوسه**’u ise gündüzleyin geri çekilip görünmemesidir. Ve denilir ki: **الجواري الكُنَّس** ile murad etti: ceylanlar ve vahşî hayvanlar... Ve **فرس مكنوسة**: yani, kılsız, düz, tüysüz.

**والكَنِيسُ**: bitkiden bir türdür.

**سكن**: **السُّكونُ**: hareketin gitmesidir. **سكن**: yani sustu... rüzgâr durdu, yağmur durdu, öfke durdu.
**والسَّكَنُ**: evdir; o, **المَسْكَنُ** da olur. **والسَّكَنُ**: mülkiyet olmaksızın, ya kira ile ya da başka bir şeyle, evde oturuştur.
**والسَّكْنَ**: sakinlerdir.
**والسُّكْنَى**: bir kimseyi kira olmaksızın bir eve yerleştirmen.
**والسَّكْنُ** (cezm ile): aile/ehl-i beyt; Selâme b. Cündel dedi ki:
ليس بأسفى ولا أقنى ولا سغـل		يسقى دواء قفي السَّكْنِ مربوب
**والسَّكينةُ**: yumuşak huyluluk ve vakar; dersin ki: o, yumuşak huylu, vakarlı, sakindir.
Ve Benî İsrâîl’in **سَكينةُ**’si: tabutta peygamberlerin miraslarından olan şeydir; onda Mûsâ’nın asası, Hârûn’un sarı sarığı ve kaldırılmış iki levhanın kırıntıları vardı; Allah onu onlar için bir **سكينةً** kıldı; ondan asla kaçmazlar ve kalpleri ona yatışır; bu, Hasan’ın sözüdür. Mukâtil dedi ki: onda, kedi başı gibi bir baş vardı; bağırdığı zaman zafer Benî İsrâîl’in olurdu.
**والمَسْكَنةُ**: **المِسْكِين** fiilinin masdarıdır; ve **المسكين**: **مفعيل** veznindedir; **المِنْطيق** ve benzerleri menzilesindedir; ancak ondan bir fiil türettiler de **تَمَسْكَنَ** dediler; **مَسْكَنَ** demezler.
Ve **أَسْكَنَهُ الله** ve **أَسْكَنَ جَوْفه**: yani onu **مِسْكيناً** kıldı.
**والسُّكّانُ**: geminin, onunla doğrultulduğu kuyruğudur (dümeni).
**والسِّكِّينُ**: bıçak; müzekker de müennes de olur; **السَّكاكين** üzerine cem olunur; onu yapan: **السَّكّانُ**’dır.

**نكس**: **نكَسْتُه** **أنْكُسُه** **نكْساً**: onu ters çevirdim.
Ve **ولاد منكوس**: ayağının başından önce çıkmasıdır.
**والنُّكْوُس**: hastalıkta geri dönüştür; **نُكِسَ** hastalığında **نُكْساً**.
**والنِّكْسُ** قومdan: yiğitlik ve cömertliğin nihayetine erişmekten geri kalan kimsedir; hepsi: **الأَنْكاس**. Ve at, atlara yetişmediği zaman **نَكَّسَ** denilir. Dedi ki:
إذا نكَّس الكاذب المحمر

**نسك**: **النُّسْكُ**: ibadettir. **نَسَكَ** **يَنْسُكُ** **نَسْكاً**; o hâlde o, **ناسِكٌ**’tir.
**والنُّسْكُ**: kurbandır; dersin ki: kim şunu yaparsa onun üzerine **نُسْك** vardır; yani akıtacağı bir kandır; ve Aziz ve Celîl’in sözü: **"أو نُسُك"** yani: yahut kan. O kurbanın adı: **نسيكة**.
**المَنْسِكُ**: içinde **النسائك** bulunan yerdir.
**والمَنْسَك**: **النَّسْك**’ün kendisidir.
