# نكس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نكس

نكسه ينكسه نكسا: قلبه على رأسه، فإنتكس، وقال شمر: النكس: يرجع إلى قلب الشيء ورده وجعل أعلاه أسفله، ومقدمه مؤخره. وقال الفراء في قوله عز وجل  ثم نكسوا على رؤوسهم  يقول: رجعوا عما عرفوا من الحجة لإبراهيم عليه السلام. ونكس رأسه: أماله، كنكسه تنكيسا، والتشديد للمبالغة، وبه قرأ عاصم وحمزة  ومن نعمره ننكسه  وقرأ غيرهما بفتح النون وضم الكاف، أي من أطلنا عمره نكسنا خلقه فصار بعد القوة الضعف، وبعد الشباب الهرم. وفلان يقرأ القرآن منكوسا، أي يبتدئ من آخره، أي من المعوذتين ثم يرتفع إلى البقرة، ويختم بالفاتحة، والسنة خلاف ذلك. أو يبدأ من آخر السورة فيقرأها إلى أولها مقلوبا، وفي نسخة منكوسة، وهذا الوجه الأخير نقله أبو عبيد، قال: وتأول به بعض الحديث أنه قيل لابن مسعود، رضي الله عنه: إن فلانا يقرأ القرآن منكوسا، قال: ذلك منكوس القلب، قال أبو عبيد: وهذا شيء ما أحسب أحدا يطيقه، ولا كان هذا في زمن عبد الله، قال: ولا أعرفه، قال: ولكن وجهه عندي أن يبدأ من آخر القرآن من المعوذتين ثم يرتفع إلى البقرة كنحو ما يتعلم الصبيان في الكتاب، وكلاهما مكروه، لا الأول في تعليم الصبية، والعجمي المفصل وإنما جاءت الرخصة لهم لصعوبة السور الطوال عليهم، فأما من قرأ القرآن وحفظه ثم تعمد أن يقرأه من آخره إلى أوله، فهذا هو ا لنكس المنهي عنه، وإذا كرهنا هذا فنحن للنكس من آخر السورة إلى أولها أشد كراهة إن كان ذلك يكون. والمنكوس في أشكال الرمل ثلاثة أزواج متوالية يتلوها فرد هكذا وبعضهم يسميه الإنكيس مثال إزميل. والولاد المنكوس: أن تخرج رجلاه، أي المولود قبل رأسه، وهو اليتن، كما سيأتي. والنكس والنكاس، بضمهما، الأخير عن شمر، وكذلك النكس، بالفتح: عود المريض في مرضه بعد النقه وقال شمر: بعد إفراقه، وهو مجاز، قال أمية بن أبي عائذ الهذلي:
  خيال لزينب قد هاج لـي                      نكاسا من الحب بعد إندمال وقد نكس في مرضه، كعني، نكسا: عاودته العلة، فهو منكوس. ويقال: تعسا له ونكسا، بضم النون، وقد يفتح هنا إزدواجا، أو لأنه لغة. والناكس: المتطأطيء رأسه من ذل ج: نواكس، هكذا جمع في الشعر للضرورة، وهو شاذ، كما ذكرناه في فوارس، قال الفرزدق:
  وإذا الرجال رأوا يزيد رأيتهـم                      خضع الرقاب نواكس الأبصار

  قال سيبويه: إذا كان الفعل لغير الآدميين جمع على فواعل، لأنه لا يجوز فيه ما يجوز فيه في الآدميين، من الواو والنون في ا لإسم والفعل، يقال: جمال بوازل وعواضه، وقد إضطر الفرزدق فقال: نواكس الأبصار. قال الأزهري: وقد روى الفراء والكسائي هذا البيت هكذا، وأقرأ: نواكس على لفظ الابصار، وقال الأخفش: يجوز: نواكس الأبصار، بالجر، لا بالياء، كما قالوا: جحر ضب خرب، وروى أحمد بن يحيى: نواكسي الأبصار بإدخال الياء، وقد مر البحث في ذلك في ف ر س. ومن المجاز: نكس الطعام وغيره داء المريض، إذا أعاده إلى مرضه، ويقال: أكل كذا فنكس. وعن ابن الأعرابي: النكس، بضمتين: المدرهمون من الشيوخ بعد الهرم. والنكس، بالكسر: السهم ينكسر فوقه فيجعل أعلاه أسفله، قال الأزهري: أنشدني المنذري للحطيئة:
  قد ناضلونا فسلوا من كنانتهم                      مجدا تليدا وعزا غير أنكاس والنكس: القوس جعل رجلها رأس الغصن، كالمنكوسة، وهو عيب. والنكس: الرجل الضعيف والجمع: أنكاس. وقيل: النكس: النصل ينكسر سنخه فتجعل ظبته سنخا فلا يرجع كما كان، ولا يكون فيه خير. والجمع: أنكاس. والنكس: اليتن من الأولاد، وهو المنكوس الذي سبق قريبا، نقله ابن دريد عن بعضهم، قال: وليس بثبت. ومن المجاز: النكس من الرجال: المقصر عن غاية النجدة والكرم. ج: أنكاس، وأنشد إبراهيم الحربي:
  رأس قوام الدين وابن رأس
  وخضل الكفين غير نكس وقال كعب بن زهير، يمدح الصحابة، رضي الله تعالى عنهم:
  زالوا فما زال أنكاس ولا كشف                      عند اللقاء ولا ميل مـعـازيل والمنكس كمحدث: الفرس لا يسمو برأسه، وقال ابن فارس: هو الذي لا يسمو برأسه ولا بهاديه إذا جرى، ضعفا، فكأنه نكس ورد، أو الذي لم يلحق الخيل في شأوهم، عن الليث، أي لضعفه وعجزه، وهو النكس أيضا. وإنتكس: وقع على رأسه، وهو مطاوع نكسه نكسا، وفي حديث أبي هريرة رضي الله تعالى عنه: تعس عبد الدينار وإنتكس، أي إنقلب على رأسه، وهو دعاء عليه بالخيبة، لأن من إنتكس في أمره فقد خاب وخسر، وأنشد ابن الأعرابي في الإنتكاس:
  ولم ينتكس يوما فيظلم وجههليمرض عجزا أو يضارع مأثما أي، لم ينكس رأسه لأمر يأنف منه. ومما يستدرك عليه: قال شمر: نكس الرجل، إذا ضعف وعجز. وقال أبو حنيفة، رحمه الله تعالى: النكس: القصير. وأنشد ثعلب.

  إني إذا وجه الشريب نكسا قال ابن سيده: ولم يفسره، وأراه عنى: بسر وعبس. ومن المجاز: نكست الخضاب، إذا أعدت عليه مرة بعد مرة، قال:
  كالوشم رجع في اليد المنكوس وقال ابن شميل: نكست فلانا في ذلك الأمر، أي رددته فيه بعد ما خرج منه. وإنه لنكس من الأنكاس: للرذل، وهو مجاز. ونكس الرجل، كعنى، عن نظرائه: قصر. ونكس السهم في الكنانه: قلب. ومما يستدرك عليه: أنكس: نوع من السمك عظيم جدا.

### Türkçe

**نكسه** onu **ينكسه** **نكسا**: onu başı üzerine çevirdi; böylece o da ters döndü. Şemmer dedi: **النكس**: şeyin tersine çevrilmesine, onu geri döndürmeye ve üstünü altı, önünü arka yapmaya döner. Ferrâ, Aziz ve Celîl olanın sözü hakkında: **ثم نكسوا على رؤوسهم** dedi ki: İbrâhîm aleyhisselâm için olan delilden bildikleri şeyden geri döndüler.

**ونكس رأسه**: onu eğdi; **كنكسه تنكيسا** gibi; şeddeli söyleyiş mübalağa içindir. Âsım ve Hamza bununla okudu: **ومن نعمره ننكسه**. Diğerleri **النون**’u fetha ile, **الكاف**’ı damme ile okudu; yani: ömrünü uzattığımız kimsenin yaratılışını tersine çevirdik; böylece kuvvetten sonra zayıflık, gençlikten sonra ihtiyarlık oldu.

Ve falan Kur’ân’ı **منكوسا** okur; yani sonundan başlar; yani **المعوذتين**’den, sonra yükselerek **البقرة**’ye (varır) ve **الفاتحة** ile bitirir; sünnet bunun tersidir. Yahut sûrenin sonundan başlar da onu başına kadar ters çevrilmiş olarak okur. Bir nüshada: **منكوسة**. Bu son vechi Ebû Ubeyd nakletti; dedi ki: Bazı hadis(ler)i bununla te’vil etti: İbn Mes‘ûd’a, Allah ondan razı olsun, denildi ki: Falan Kur’ân’ı **منكوسا** okuyor. Dedi ki: O, kalbi ters olan kimsedir. Ebû Ubeyd dedi: Bu, kimsenin güç yetireceğini sanmadığım bir şeydir; Abdullah zamanında da bu yoktu. Dedi ki: Ben onu bilmem. Dedi ki: Fakat bence onun vechi şudur: Kur’ân’ın sonundan, **المعوذتين**’den başlar, sonra çocukların mektepte öğrendiği gibi **البقرة**’ye doğru yükselir. İkisi de mekruhtur: ne birincisi çocuklara öğretimde, ne de acemî(ler) için **المفصل**; ruhsat onlara ancak uzun sûrelerin onlara zor gelmesi sebebiyle gelmiştir. Ama Kur’ân’ı okuyup ezberleyen kimse sonra kasten onu sonundan başına doğru okursa, işte bu, yasaklanan **ا لنكس**tir. Bunu mekruh gördüğümüzde, eğer bu oluyorsa, sûrenin sonundan başına doğru olan **النكس**e daha şiddetli kerâhetle bakarız.

Ve **المنكوس** kum şekillerinde: peş peşe üç çift, onları bir tek takip eder; şöyle. Bazıları ona **الإنكيس** der; **إزميل** misali.

Ve **الولاد المنكوس**: iki ayağının çıkmasıdır; yani doğanın başından önce doğmasıdır; o **اليتن**dir; ileride geleceği üzere.

Ve **النكس** ve **النكاس**, ikisi de damme ile; ikincisi Şemmer’dendir. Ve yine **النكس**, fetha ile: hastanın iyileşmeden sonra hastalığında geri dönmesidir. Şemmer dedi: ayrılmasından sonra; bu mecazdır. Ümeyye b. Ebî Âiz el-Hüzelî dedi ki:

  Zeyneb’e ait bir hayal bana coşturdu
  Sevginin, iyileşmeden sonra bir **نكاسا**sını

Ve hastalığında **نكس** etti; **كعني** gibi, **نكسا**: illet ona yeniden döndü; o da **منكوس**tur. Ve denir: **تعسا له ونكسا**; **النون**’un dammesiyle; burada ikileme olarak fetha da yapılabilir; yahut çünkü o bir lehçedir.

Ve **الناكس**: zillet sebebiyle başını eğen kimsedir. Çoğulu: **نواكس**; şiirde zaruret için böyle cem‘ edilmiştir; bu şâzdır; **فوارس**’te zikrettiğimiz gibi. Ferazdak dedi ki:

  Erkekler Yezîd’i gördüklerinde onları görürsün
  Boyunlar eğilmiş, bakışlar **نواكس**

Sîbeveyh dedi: Fiil âdemî olmayanlar için olunca **فواعل** üzere cem‘ edilir; çünkü âdemîlerde isim ve fiilde **الواو** ve **النون** ile caiz olan şey, bunda caiz değildir. Denir: **جمال بوازل وعواضه**. Ferazdak zarurete düştü de dedi: **نواكس الأبصار**. Ezherî dedi: Ferrâ ve Kisâî bu beyti böyle rivayet ettiler; ve okuttu: **نواكس** lafzı **الابصار** lafzına göre. Ahfeş dedi: **نواكس الأبصار** cer ile caizdir; **الياء** ile değil; onların: **جحر ضب خرب** demeleri gibi. Ahmed b. Yahyâ rivayet etti: **نواكسي الأبصار**; **الياء**’ı dahil ederek. Bunun araştırması **ف ر س**’te geçti.

Mecazdan: **نكس** yiyecek ve başkası, hastanın derdini; onu hastalığına geri döndürdüğünde. Ve denir: Şunu yedi de **نكس** etti.

İbnü’l-A‘râbî’den: **النكس**, iki damme ile: ihtiyarlıktan sonra ihtiyarlamış şeyhlerden olan **المدرهمون**.

Ve **النكس**, kesre ile: ok, üst tarafı kırılır da üstü alt yapılır. Ezherî dedi: Münzirî bana Hutay’e için şu beyti okuttu:

  Bizimle vuruştular; sonra sadağından çekip çıkardılar
  Kadîm bir şeref ve **أنكاس** olmayan bir izzet

Ve **النكس**: yayın, ayağını dalın başı yapmasıdır; **كالمنكوسة** gibi; bu bir ayıptır.

Ve **النكس**: zayıf adamdır. Çoğulu: **أنكاس**.

Ve denildi: **النكس**: ok ucunun kökü kırılır da ağzı kök yapılır; böylece olduğu hâle dönmez ve onda hayır olmaz. Çoğulu: **أنكاس**.

Ve **النكس**: çocuklardan **اليتن**dir; o, az önce geçen **المنكوس**tur. İbn Düreyd bunu bazılarından nakletti; dedi ki: sabit değildir.

Mecazdan: erkeklerden **النكس**: yiğitlik ve kerem gayesinden geri kalan kimsedir. Çoğulu: **أنكاس**. İbrâhîm el-Harbî şu beyti okuttu:

  Dinin direğinin başı ve bir başın oğlu
  İki eli de dolu, **نكس** olmayan

Ka‘b b. Züheyr, sahâbeyi methederek, Allah Teâlâ onlardan razı olsun, dedi ki:

  Gittiler; fakat ne **أنكاس** oldular ne de korkak
  Karşılaşmada; ne de kaçanlar gibi bir meyil

Ve **المنكس** **كمحدث**: başını kaldırmayan attır. İbn Fâris dedi: Koştuğunda zayıflıktan başını ve yularını kaldırmayan kimsedir; sanki ters çevrilip geri döndürülmüş gibidir. Yahut atların koşusunda onlara yetişmeyen; Leys’ten; yani zayıflığı ve aczi sebebiyle; o da **النكس**tir.

Ve **إنتكس**: başı üzerine düştü; o, **نكسه نكسا**’nın mutâvi‘idir. Ebû Hureyre hadîsinde, Allah Teâlâ ondan razı olsun: **تعس عبد الدينار وإنتكس**; yani başı üzerine devrildi; bu, ona bedduadır; çünkü işinde **إنتكس** eden kimse muhakkak hüsrana uğramış ve zarar etmiştir. İbnü’l-A‘râbî **الإنتكاس** hakkında şu beyti okuttu:

  Bir gün bile **ينتكس** etmedi ki yüzü kararsın
  Acizlikten hastalansın yahut günahkâra benzesin

Yani: kendisinden ar ettiği bir iş için başını eğmedi.

Ve ona ilâve olarak: Şemmer dedi: Adam **نكس** eder; zayıflayıp aciz kaldığında. Ebû Hanîfe, Allah ona rahmet etsin, dedi: **النكس**: kısa boyludur. Sa‘leb okuttu:

  Ben, içenin yüzü **نكسا** olunca

İbn Sîde dedi: Onu açıklamadı; bana göre kastetti: surat astı ve kaşlarını çattı.

Mecazdan: **نكست الخضاب**: onu bir defadan sonra bir defa daha üzerine iade ettiğinde. Dedi ki:

  **كالوشم**; ters çevrilmiş elde geri döndü

İbn Şümeyl dedi: Falanı o işte **نكست** ettim; yani ondan çıktıktan sonra onu onda geri çevirdim.

Ve o, **نكس**tür, **من الأنكاس**tandır: rezil için; bu mecazdır.

Ve adam **نكس** etti; **كعنى** gibi; emsallerinden: geri kaldı.

Ve oku sadağın içinde **نكس** etti: ters çevirdi.

Ve ona ilâve olarak: **أنكس**: çok büyük bir balık türüdür.
