# نكص (ن-ك-ص) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%B5

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Geri döndü

- Harfler: ن - ك - ص
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [تَنْكِصُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%86%D9%92%D9%83%D9%90%D8%B5%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعِلُونَ | Geri dönersiniz | 1 | 1 | [23:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/ayet/23:66.md) |
| [نَكَصَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/siga/%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%B5%D9%8E.md) | فَعَلَ | Geri döndü | 1 | 1 | [8:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/ayet/8:48.md) |

## Mücavir kökler — 18 mücavir (28 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
2. [جور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir
3. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
4. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Berr kara parçası demektir
5. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
6. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
7. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tilvi toklu demektir
8. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
9. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sicim bağıdır
10. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
11. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
12. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
13. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
14. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
15. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
16. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
17. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
18. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نكص |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md), [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md), [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md), [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | اقبل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tehlike, korku veya isteksizlik karşısında ökçeleri üzerine basarak arkaya doğru çekilmek, geri adım atmak |
| Çekirdek Özet 2 | Hakka çağrı veya zorlu imtihan anında sebat göstermeyip gerisin geri kaçmak, taahhüdünden ricat etmek |
| Çekirdek Özet 3 | Yüzleşme ve sorumluluk anında korku veya kibir sebebiyle direncin kırılarak geriye doğru çözülmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt sıradan bir «geri dönmek» şeklinde anlaşılıp içindeki korku, irkilme, geriye adım atma ve hayırdan yüz çevirme nüansının yitirilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نك | Bir yönü kırma, tersine çevirme, eğme veya sarsıntı ile geriye itme (karşılaştır: [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md) baş aşağı çevirme, [نكث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AB.md) bağı çözüp bozma, [نكب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%A8.md) yoldan sapma, [نكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D9%84.md) engelleyip caydırma) | ص | Sıkışma, büzülme ve toparlanma bildiren harfin eklenmesiyle hareket, bir direnç veya korku karşısında gövdenin büzülerek ökçeler üzerinde arkaya doğru çekilmesi ve geriye adım atılması anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Harekete hazır canlı bir yönelişi ve eylemin başlangıçtaki akışkanlığını temsil eder. |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Önüne çıkan bir etkiyle kavranmayı, durdurulmayı veya yönün bükülmesini ifade eder. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sıkışma, geri çekilme, ayağın zemine basarak kasılması ve geri çekilme hattına kilitlenmeyi simgeler. |
| نكص | Canlı bir yönelişin bir baskı veya korkuyla karşılaşıp bükülerek büzülmesi ve geriye adım atması | Bir yöne doğru ilerlerken karşılaşılan durum karşısında irkilip toparlanarak ökçeler üzerinde gerisin geri çekilme hareketini oluşturur. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kimsenin yüzü hedefe dönükken veya karşılaştığı bir durumdan ürkerek ökçeleri üzerine basıp arkaya doğru gerilemesi; geri adım atarak ricat etmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında kişinin korku veya acziyet sebebiyle giriştiği işten vazgeçip geri çekilmesini anlatmak üzere yer alır; İbn Düreyd kökün özellikle hayırdan ve güzel bir durumdan geriye dönüşü ifade ettiğini belirtir. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem rivayetlerinde savaştan ve yüzleşmeden kaçınma halleri için kullanılmıştır. Hz. Ali'nin Sıffîn günlerinde söylediği nakledilen şu ibarede hücum ile geri çekilme karşıtlığı içinde geçer: قَدَّمَ للوَثْبة يَداً وأَخَّرَ للنُّكُوصِ رِجْلاً |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça نكص kökü, merkezi Sami dillerinde hareketin yön değiştirmesi, geri çekilme ve büzülme semantik alanına aittir. Kökün ilk iki konsonantı olan ikili çekirdek, Sami dillerinde genel olarak bir şeyin yönünü bozma, bükme, tepe taklak etme veya yolundan saptırma hareketlerini karşılar. İbrânîce ve Süryânîce gibi kuzeybatı Sami dillerinde kök birebir üçlü biçimiyle yaygın bir sözlüksel gövde kurmamış olmakla birlikte, aynı anlamsal aileye ait bükülme ve geriye kayma bildiren ikili tabanlar mevcuttur. Arapçada kök, sonuna eklenen sert ve büzücü ses ile birlikte özellikle «ökçeler üzerinde arkaya adımlama» ve «yüz yüze gelinen durumdan ürkerek çekilme» şeklinde son derece somut ve bedensel bir kinetik tasvire kavuşmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ökçeler üzerine basarak geriye adım atma | Kök, kişinin yüzünü çevirmeden yahut yüzleşme anında korku ve tereddütle gerisin geri adımlaması eylemini ifade eden özgün bir kinetik tasvirdir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili taban akrabalığı | Yönü tersine çevirme, bükme ve geri çekilme anlamındaki Sami ikili çekirdeğiyle anlamsal paralellik taşır. | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik veya diğer dil ailelerinde doğrudan doğrulanabilir bir soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نكص | Anlamlı | Ökçeler üzerine geri çekilmek | Korku, kibir veya tereddütle gerisin geri adım atmak, hayırdan vazgeçmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نصك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |
| [كنص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B5.md) | Anlamlı | Güçlü ve dayanıklı olmak | İş ve yük taşımada dirençli ve kuvvetli deve ya da binek | Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn'da müsta'meldir |
| كصن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |
| صنك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |
| صكن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmeldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نكص | Merkez | Geri çekilme | Yüz yüze gelinen durumdan ürkerek veya kibirlenerek ökçeler üzerinde arkaya adımlamak | Geriye doğru fiziksel ve iradi ricat |
| [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md) | Komşu | Tersine dönme | Bir şeyin üstünü altına getirmek, baş aşağı çevirmek veya eski zayıf haline dönmek | Dikey düzlemde baş aşağı olma veya başı öne eğme |
| [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) | Komşu | Dönüş | Bir yere, hale veya kişiye genel anlamda yeniden dönmek | Nötr ve kapsamlı bir geri dönüş |
| [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) | Komşu | Yüz çevirme | Gövdeyi ve yüzü başka bir tarafa çevirip arkasını dönerek uzaklaşmak | Bedensel olarak yönü tamamen değiştirip gitme |
| [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) | Komşu | Arkasını dönme | Sırtını dönüp kaçmak, işin ardına düşmek | Arka planı ve sırtı göstererek ricat etme |
| اقبل | Zıt | Yönelme ve ileri atılma | Karşıdaki hedefe doğru yüzünü dönüp cesaretle ilerlemek | Yüz yüze gelmek üzere öne doğru hareket |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نكص | Geriye adım atmak | Korku veya isteksizlikle ökçeler üzerinde gerisin geri çekilmek | Kesin |
| Latince | Recedere, retrocedere | Geri çekilmek | Arkaya doğru adım atmayı karşılar; ancak ökçeler üzerinde gerileme ve kibir nüansını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | Recoil, shrink back, retreat | İrkilip geri çekilmek, sinmek | Korku veya tiksintiyle geri adım atmayı iyi karşılar; ökçeler üzerindeki somut yürüyüş biçimini içermez. | Güçlü |
| Almanca | Zurückweichen, zurückschrecken | Geri adım atmak, ürküp çekilmek | Bir tehdit karşısında geriye doğru adım atmayı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Reculer, faire marche arrière | Geri çekilmek, geri basmak | Geriye doğru hareket etmeyi karşılar; ahlaki ve psikolojik ağırlığı eksik kalır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نكص fiili (mâzî) | Savaştan ve verilen sözden korkuyla geri çekilmek, yüzüstü bırakmak | Şeytanın Bedir günü müşriklere verdiği desteği iki ordu karşılaşıp ilahi müdahaleyi görünce terk edip ökçeleri üzerinde gerisin geri kaçması (Enfâl [8:48](https://lisan.digital/tr/ayet/8:48.md)). |
| نكص fiili (muzâri) | Hakka çağrı ve vahiy karşısında kibirlenerek gerisin geri kaçmak | Ayetler okunduğunda hakikatten yüz çevirip ökçeleri üzerinde gerisingeri dönen ve büyüklenen muhatapların kınanması (Mü'minûn [23:66](https://lisan.digital/tr/ayet/23:66.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İmandan ve hidâyetten irtidat / nifak hali | İman dairesine veya hakikat çağrısına muhatap olduktan sonra gerisin geri dönmenin hükmü ve şeytanın iğvasının zaaf anındaki çözülüşü. | İrade zayıflığı ve korku sebebiyle haktan ricat |
| Fıkıh | Savaştan kaçma (firar) ve ahdi bozma | Savaş meydanında iki ordu karşılaştığında sebatsızlık gösterip geri adım atmanın haramlığı ve hukuki sonuçları. | Savaş hattından meşru bir sebep olmaksızın gerileme |
| Tefsir | İnkârcıların vahiy karşısındaki psikolojisi | Mü'minûn [23:66](https://lisan.digital/tr/ayet/23:66.md) ayetinde geçen ökçeler üzerine basarak geri çekilme tasvirinin kibri, hakikati duymaktan kaçınmayı ve gericiliği simgelemesi. | Hakikatten kaçışın bedensel ve ruhsal tasviri |
| Hadis | Sebat ve kararlılık rivayetleri | Fitne ve savaş anlarında sebat gösterilmesi, ökçeler üzerine geri dönülmemesi ve ricatın kınanması. | Tehlike anında metaneti koruyup geri adım atmamak |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve kulluk bağı | İrtidat ve nifak ricatı | İmtihan anında imandan veya taahhütten geri adım atmayı tanımlar | Zorluk veya hakikatle yüzleşme anında kişinin ökçeleri üzerinde gerisin geri küfre veya gaflete dönmesi. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı | Metodolojik ricat | Kanıt ve delille yüzleşmekten korkarak ön kabullere sığınma | Yeni bir delil karşısında argümanı terk edip dogmatik savunmaya çekilme işlevi görür. | Güçlü |
| Siyasi | İttifak ve ahitler | Müttefiki yüzüstü bırakıp kaçma | Kriz ve çatışma anında verilen desteği çekerek ricat etme | Enfâl [8:48](https://lisan.digital/tr/ayet/8:48.md)'de somutlaşan, güç dengesi bozulduğunda ortakları terk edip geriye kaçma hali. | Kesin |
| İktisadi | Yatırım ve taahhüt | Piyasadan panikle çekilme | Risk veya belirsizlik anında sermayeyi ve sözleşmeyi geriye çekme | Güven bunalımında ekonomik aktörlerin piyasa sorumluluğundan kaçarak likiditeye veya korumacı alana ricat etmesi. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz tersinmesi veya vektörel geri tepme (recoil) | Bir yönde ilerleyen parçacığın veya dalganın aşamayacağı bir potansiyel bariyerle karşılaştığında yön vektörünün $180^\circ$ tersine dönerek geri saçılması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kaçınma davranışı (avoidance behavior) veya panik ricatı | Bireyin veya grubun yüzleşmek zorunda olduğu tehdit, sorumluluk veya kriz karşısında savunma mekanizması geliştirerek hızla geri çekilmesi. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece «arkasını dönüp gitmek» ya da «vazgeçmek» gibi yalın bir eylem olarak çevrilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök alelade bir dönüşü değil, bizzat yüzleşme anında karşılaşılan hakikatten veya güçten ürkerek ökçeleri üzerine basıp korku ve kibirle gerisingeri kaçmayı ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Şeytanın Bedir'deki geri çekilişinin (Enfâl [8:48](https://lisan.digital/tr/ayet/8:48.md)) stratejik bir manevra zannedilmesi ya da kâfirlerin vahyedilen ayetler karşısındaki tavrının (Mü'minûn [23:66](https://lisan.digital/tr/ayet/23:66.md)) pasif bir ilgisizlikten ibaret sanılarak içindeki derin kibrin ve korkaklığın gözden kaçırılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan ve şeytan psikolojisindeki kritik çözülme, kibir ve korkaklık anlarını nasıl bedensel ve canlı bir kinetik metaforla (ökçeleri üzerine gerilemek) tasvir ettiğini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların vahiy karşısındaki kibrini ve dinlemekten kaçışını anlatan ayetlerde (Mü'minûn [23:66](https://lisan.digital/tr/ayet/23:66.md)) ve batıl cephesinin ilahi kudret tecellisi karşısında çözülüp kaçışını sergileyen kıssalarda (Enfâl [8:48](https://lisan.digital/tr/ayet/8:48.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatten yüz çevirmenin salt zihni bir kabul etmeme durumu olmadığını, insanın varoluşsal olarak korku, kibir ve ökçeleri üzerinde gerileyen bir kaçış refleksiyle hakka sırt çevirdiğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir tehlike, engel veya zorluk karşısında ökçeler üzerinde gerisin geri adım atarak çekilmek.
- Soyut anlam: Hakikat, sorumluluk veya ahit anında korku ve kibrin baskısıyla sebatı terk edip geriye doğru ricat etmek.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin eşik değerde karşılaştığı yüksek direnç veya zıt kuvvet sebebiyle ileri yönlü hareketini aniden negatif yöne çevirip çözülmesi.
- LaTeX modeli: $$ \vec{v}(t) = -k \, \vec{v}(t-\Delta t) \quad (k > 0) $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\vec{v}(t-\Delta t)$ sistemin veya failin yüzleşme öncesindeki ileri yönlü hareket vektörünü, $k$ katsayısı karşılaşılan korku, kibir veya direnç şiddetini, eksi işareti ($-$) ise yönün tamamen tersine dönerek gerisingeri ökçeler üzerinde ricat edilişini temsil eder.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%B5/occurrences?meal=IK

### [Enfal 8:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/ayet/8:48.md) — نَكَصَ

وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَى مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Hani şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve demişti ki: Bugün insanlardan sizi yenecek yoktur. Ben de size muhakkak yardımcıyım. İki ordu karşılaşınca da, iki topuğu üstüne kaçarak: Benim sizinle alakam yok, doğrusu sizin görmediklerinizi görüyorum, ben Allah’tan korkuyorum. Çünkü Allah azabı şiddetli olandır, demişti.

### [Müminun 23:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/ayet/23:66.md) — تَنْكِصُونَ

قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُونَ

Meal (IK): Ayetlerimiz size okunuyordu da siz, ona arkanızı dönüyordunuz.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والصاد والنون معهما
ك ن ص، ن ك ص مستعملان كنص: الكُناصُ، والكُناصةُ من الإبل والحمر ونحوها: الشديد القوي على العمل.
نكص: النُّكُوصُ: الإحجام. نكَصَ هو وأَنْكَصَهُ غيره. والنكِيصةُ: التأخر عن الشيء.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الصاد** ve **النون** birlikte

**ك ن ص**، **ن ك ص** kullanımdadır; **كنص** gibi: **الكُناصُ** ve **الكُناصةُ** develerden, eşeklerden ve benzerlerinden: işe karşı şiddetli, güçlü olan.

**نكص**: **النُّكُوصُ**: çekinme. **نَكَصَ** o (kendisi) ve başkası onu **أَنْكَصَهُ**. Ve **النكِيصةُ**: bir şeyden geri kalma.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النُكوصُ: الإجحامُ عن الشيء. ويقال: نَكَصَ على عقيبه يَنْكص ويَنْكِصُ، أي رجع.

##### Türkçe

**النُكوصُ**: şeyden geri çekilme(ktir). Ve denilir: **نَكَصَ على عقيبه** **يَنْكص** ve **يَنْكِصُ**; yani geri döndü.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ص ن
كنص ، نكص : ( مستعملان ) .
كنص : رُوِي عن كعب أَنه قال : كَنَّصَتِ الشياطينُ لسليمانَ .
قال كعب : أولُ من لبسَ القَبَاء سُليمانُ عليه السلام ، وذلك أَنَّه كانَ إذا أدخلَ رأسَهُ لِلبُسِ الثَّوْبِ كَنَّصَتِ الشَّياطينُ اسْتهزَاءً ، فَأُخْبِر بذلكَ فَلبسَ القَبَاء .
قال أبو العباس قال ابن الأعرابي : كَنَّصَ إذا حرَّكَ أَنفَهُ استهزاءً .
نكص : وقال الليث : النُّكُوصُ : الإحْجَامُ والانقداعُ عن الشيءِ تقولُ : أَرادَ فلانٌ أمراً ثم نكَصَ على عَقِبيهِ .
قلت : يقال : نكَصَ يَنكُصُ وَينكِصُ ، وقرأَ القُرَّاءُ ( تَنكُصُونُ ) ( المؤمنون : 66 ) بضمِّ الكافِ .
وقال أبو ترابٍ : سمعتُ السُّلَميَّ يقول : نَكَصَ فلانٌ عن الأمر ، ونَكَفَ بمعنىً واحدٍ ، وهو الإحجامُ .

##### Türkçe

ك ص ن
**كنص** ، **نكص** : (ikisi de kullanılmıştır).

**كنص** : Ka‘b’dan rivayet edildiğine göre o şöyle dedi: “Şeytanlar Süleyman’a **كَنَّصَتِ**.”

Ka‘b dedi: “**القَبَاء**’yı ilk giyen Süleyman -aleyhisselâm-’dır; bu da şundandır ki o, elbiseyi giymek için başını içeri soktuğunda şeytanlar alay ederek **كَنَّصَتِ**; bununla haberdar edildi de **القَبَاء**’yı giydi.”

Ebû’l-‘Abbâs dedi; İbnü’l-A‘râbî dedi: “**كَنَّصَ**: alay ederek burnunu hareket ettirdiği zaman.”

**نكص** : Leys dedi: **النُّكُوصُ**: çekinme ve bir şeyden geri dönüp vazgeçmedir; dersin ki: “Falan kimse bir işi istedi, sonra topukları üzerinde **نَكَصَ**.”

Dedim: Denir ki: **نَكَصَ** **يَنكُصُ** ve **وينكِصُ**; kurrâ ( **تَنكُصُونُ** ) (el-Mü’minûn: 66)’yı kâf’ın dammesiyle okudular.

Ebû Turâb dedi: Süllemî’yi şöyle derken işittim: “Falan kimse işten **نَكَصَ**,” ve **نَكَفَ** tek bir mânâdadır; o da çekinmedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل)  النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو ذلك القياس، ومعناه أنّه فَعَل به ما يمنَعُه من المعاودة ويمنع غيرَه من إتيانِ مثلِ صَنيعِه. وهذا أجْوَدُ الوجهين. ويقال: المَنْكَل: الشَّيء الذي ينكِّل بالإنسان. قال:
* وارْمِ عَلَى أقفائِهِمْ بمَنْكَلِ([2]) *
فأمَّا الحديث: "إنّ الله تعالى يحبُّ النَّكَلَ على النَّكَل"، فإنَّ تفسيره في الحديث أنَّه الرّجل القويُّ المجرَّب، على الفرس القويّ المجرَّب. وهذا للتَّفسير الذي جاء فيه، وليس هو من الأصل الذي ذكرناه.
(نكه)  النون والكاف والهاء كلمةٌ واحدة، وهي نَكْهةُ الإنسان. واستَنكَهْتُه: تشمَّمْتُ رِيحَ فمِه. ويقولون وما أدري كيف هو: إنَّ النُّكَّهَ من الإبل: التي ذهَبَتْ أصواتها من الضَّعف. قال:
* بعد اهتضامِ الراغِياتِ النُّكَّهِ([3]) *
(نكب)  النون والكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَيْل أو مَيَلٍ في الشَّيء. ونَكَب عن الشَّيء يَنكُبُ. قال الله تعالى: ﴿عَن الصِّراطِ لَناكِبُون([4])﴾ [المؤمنون 74]. والنَّكباء: كلُّ ريح عَدلَتْ عن مَهبِّ الرِّياح الأربع. قال:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ([5])والأنكَب: الذي كأنَّه يمشي في شِقّ. والمَنْكِبُ: مُجتَمَع ما بين العَضُد والكَتِف، وهما مَنكِبان، لأنَّهما في الجانبين. والنَّكَبُ: داءٌ يأخذ الإبلَ في مناكبها فتَظلَعُ منه. والمَنْكِب: عَون العَرِيف، مشبَّه بمنكب الإنسان، كأنَّه يقوِّي أمرَ العَرِيف كما يتقوَّى بمَنكِبِه الإنسان.
(نكت)  النون والكاف والتاء أصلٌ واحد يدلُّ على تأثيرٍ يسيرٍ في  الشيء* كالنُّكتة ونحوِها ونكت في الأرض بقَضِيبهِ ينكُت، إذا أثَّر فيها. وكلُّ نُقطةٍ نُكْتَة.
ومن الباب رُطَبةٌ منَكِّتة: بدأ الإرطاب فيها، كأنَّ ذلك كالنُّقَط. والنّاكِت بالبَعير: شِبه الحازِّ، وهو أنْ ينكُت مِرْفَقُه حرفَ كِركِرته.
ومما يقاس على هذا قولهم: نكَتُّه، إذا ألقيتَه على رأسه فانتكَتَ، ولعل ذاك من أثرٍ يؤثِّره في الأرض.
(نكث)  النون والكاف والثاء أصلٌ صحيح يدلُّ على نقض شيء. ونكثَ العهد ينكُثُه نَكْثاً. وانتَكَثَ الشّيءُ: انتَقَض. وقال قولاً لا نَكِيثَةَ فيه، أي لا خُلْف. ومنه: طَلَب حاجةً ثم انتكثَ لأُخْرَى. كأنه نقض عَزْمَه الأوّل. والنِّكْث: أن تُنقَضَ أخلاقُ الأكسية وتُغْزَلَ ثانية، وبها سمِّي الرَّجلُ نِكْثاً. والنَّكيثَةُ: خُطَّةٌ صَعبة يَنكُثُ فيها القَومُ. قال طرفة:
* مَتَى يَكُ أمرٌ للنَّكيثةِ أَشْهَدِ([6]) *
(نكح)  النون والكاف والحاء أصلٌ واحد، وهو البِضاع. ونَكَحَ يَنْكِحُ. وامرأةٌ ناكِحٌ في بني فلان، أي ذات زَوجٍ منهم. والنِّكاح يكون العَقدَ دونَ الوطء. يقال نَكَحْتُ: تَزَوّجْتُ. وأنكَحْتُ غَيرِي.
(نكد)  النون والكاف والدال أُصَيل يدلُّ على خُروجِ الشَّيء إلى طالِبِه بِشدّة. وهذا مَطلَبٌ نَكِدٌ. ورجلٌ نَكِدٌ ونَكَدٌ([7]). ويقال: نَكَدَ الغُراب([8]):  استَقْصَى في شَحِيجِه، كأنَّه يَقِيء. وناقةٌ نَكْدَاءُ: لا لبَنَ فيها.
(نكر)  النون والكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على خلاف المعرفة التي يَسكُن إليها القَلب. ونَكِرَ الشَّيءَ وأنكَره: لم يَقْبَلْه قلبُه ولم يعترِفْ به لسانُه. قال:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا([9])والباب كلُّه راجعٌ إلى هذا. فالنُّكْر: الدَّهْي. والنَّكْراء: الأمر الصعب الشَّديد. ونَكُرَ الأمرُ نَكَارةً. والإنكار: خِلاف الاعتراف. والتنكُّر: التَّنقُّل من حالٍ تَسُرُّ([10]) إلى أخرى تُكْرَه. ويقولون لما يخرج من الحُِوَلاءِ([11]) [من([12])] دمٍ وما أشبهه: نَكِرَة.
(نكز)  النون والكاف والزاء أُصَيلٌ يدلُّ على غَرْزِ شيء ممدَّد في شيء. يقال: نكَزْتُه بالحديد أنكُزُه، وذلك كالغَرْز. ونَكَزَت الحيّةُ بأنْفِها. ومنه: نكزَ الماءُ: غاضَ، كأنَّه كالشَّيء يدخُل في الأرض. وبئرٌ ناكزٌ: غارَ ماؤُها. وأنكَزَها أصحابُها. وهذا على المعنى، كأنَّهم لمّا استقَوْا ماءها ظُنَّ بها أنَّ ماءها غارَ ونكَزَ في الأرض. قال ذو الرُّمّة:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ([13])(نكس)  النون والكاف والسين أصلٌ يدلُّ على قَلْب الشّيء. منه النَّكْس: قَلبُك شيئاً على رأسه. والوِلاد المنكوس: أن يَخرُج رجلاهُ قَبْلَ رأسِه. والنِّكْسُ: السَّهم الذي ينكسر فُوقُه، فيُجعلُ أعلاه أسفلَه. ويقال للمائق: إنَّه لنِكْسٌ، تشبيهاً بذلك. والمُنَكِّس من الخيل: الذي إذا جرى لم يَسْمُ برأسهِ ولا هادِيهِ من ضَعفه.
(نكش)  النون والكاف والشين كلمةٌ تدلُّ على الأتْيِ على الشَّيء. يقال: أتَوا على عُشب فنكَشُوه. ويقولون: هو بحرٌ لا يُنكَش، كما يقولون: لا يُنْزَف.
(نكص)  النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير.
(نكظ)  النون والكاف والظاء كلمة واحدة. يقال النَّكظ: الدَّفع والعَجَلة. قال:
[قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ([15])قال ابن دريد: أنكَظته([16]) إنكاظاً، ونَكَظْتُه نكظاً، إذا أعجلتَه.
(نكع)  النون والكاف والعين أصلانِ: أحدهما يدلُّ على لونٍ من الألوان، والآخر على* حَبْسٍ وردّ.
فالأوّل: الأنكع: الأحمر المتقشِّر الأنف. يقال منه نَكِع. ونَكَعَة الطُّرْثُوت من أعلاه إلى قدر إصبع، عليه قِشرة حمراء. وشَفَة([17]) نَكِعة، شديدة الحمرة.
ومن الأصل الآخر: نكعَهُ حَقَّه، إذا حَبَسه([18]) عنه. ونكَعه عنه: دَفَعه. ونكعتُه بالسَّيف وغيرِه: دفعتُه. ونكَعْتُه عن حاجته رددتُه عنها. ومنه نكعته الشيء مثل نَقَصْتُه، كأنَّك دفعتَه عن إكماله أكلاً وشُرْباً.
ومن الباب النَّكُوع: المرأة القصيرة، والجمع نُكُع، كأنَّها حُبِست عن أن تطول. ورجلٌ هُكَعة نُكَعة: يثبت مكانَه لا يبرح، وهو من الحَبْس أيضاً.
(نكف)  النون والكاف والفاء أصلان: أحدُهما يدلُّ على قطع شيء وتنحيته، والآخر على عضوٍ من الأعضاء، ثم يقاس عليه.
فالأوّل النَّكْف: تنحِيتُك الدُّموعَ عن خدِّكَ بإصبعك. ويقولون: رأينا غيثاً ما نكَفَه أحدٌ سار يوماً ولا يومين. يقول: ما قَطَعه. وبَحرٌ لا يُنْكَف، مثل لا يُنْزَح، والانتكاف، خُروجٌ من أرضٍ إلى ارض، أو أمرٍ إلى أمر. تقول: أراد هذا وانتكَفَ فأراد هذا، كأنَّه قطع عزْمَه الأوّل. وانتكف الأثرَ: وجَدَه.
والأصل الآخر النَّكَف: جمع نَكفَة، وهي غُدّةٌ في أصل اللَّحْي. يقال: إبلٌ مُنكِّفة: ظهرت نَكَفاتُها.
ثم قِيسَ على هذا فقيل: نَكِف من الأمر([19]) واستنكف، إذا أنِفَ منه. معنى القِياس في هذا أنَّه لما أنِفَ أعْرَضَ عنه وأراهُ أصل لَحْيِه، كما يقال أعْرضَ إذا ولاَّه عارِضَه وتركَ مواجَهَتَه. والأَنِفُ من هذا، كأنَّه شَمَخَ بأنْفِه دُونَه. والقياس في جميع هذا واحد. والله أعلم بالصَّواب.
--------------ـــ
([1]) التكملة من المجمل. والذي في الجمهرة (3: 170): "والنكلة، من قولهم نكل به نكلة قبيحة، كأنه رماه بما ينكله".
([2]) الرجز لرياح الهذلي، كما في بقية أشعار الهذليين 71 وحواشي الجمهرة (3: 170).
          وأنشده في المجمل واللسان (نكل) بدون نسبة. وصواب روايته: "فارم" كما في البقية واللسان لأن قبله:
* يا رب أشقاني بنو مؤمل *
          وبعده:             * بصخرة أو عرض جيش جحفل *
([3]) لرؤبة في ديوانه 166 والمجمل واللسان (نكه).
([4]) في الأصل: "وهم عن الصراط لناكبون"، تحريف وهي الآية 74 من سورة المؤمنين، وهي: {وإن الذين لا يؤمنون بالآخرة عن الصراط  لناكبون.
([5]) سبق إنشاده في (أتي). وانظر الحيوان (5: 97) والبيان (3: 43) واللسان (حلل، أتو).
([6])  من معلقة طرفة. وصدره:
* وقربت بالقربى وجدك إنه *
([7]) ويقال نكد أيضاً، بالفتح، وأنكد.
([8]) ذكر في القاموس، ولم يذكر في اللسان.
([9]) للأعشى في ديوانه 72 واللسان (نكر).
([10]) في الأصل: "تستر".
([11]) الحولاء، بضم الحاء وكسرها مع فتح الواو، هي من الناقة كالمشيمة للمرأة، وهي جلدة ماؤها أخضر تخرج مع الولد. وفي الأصل: "من الجولا"، صوابه في المجمل واللسان.
([12]) التكملة من المجمل واللسان.
([13]) ديوان ذي الرمة 103 واللسان (نكز، ذمم).
([14]) الجمهرة (3: 86).
([15])  للأعشى في ديوانه 6 والمجمل واللسان (نكظ). والتكملة في أول البيت من هذه المراجع.
([16])  في الأصل: "أنكظه"، صوابه من الجمهرة (3: 124).
([17])  في الأصل: وشفعة"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في الأصل: "تحبسه"، صوابه في المجمل.
([19])  يقال نكف من الأمر، وعن الأمر أيضاً.

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** ve **الكاف** ve ikisini üçleyen şeyler)

(**نكل**)  **النون** ve **الكاف** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir men‘ ve imtinâ‘a delâlet eder; dalları ona döner. Ve ondan **نَكَل** etti, **نُكولاً**; **يَنكِل**. Bunun aslı **النِّكْل**’dir: bağ (pranga); çoğulu **أنكال**’dır; çünkü o **يَنْكُل**: yani men‘ eder. Ve **النِّكْل**: gemin demiri. Ve o, işlerden **ناكلٌ**’dir: onlara karşı zayıftır. İbn Düreyd dedi: “[Allah] onu **بِنُكْلِهِ** ve **بِنُكلَةٍ** ile attı”; yani onu, kendisiyle onu **ينكِّله** olan şeyle attı.

Ve bâbdan: onunla **نَكَّلت** ettim, **تنكيلاً**; ve onunla **نَكَّلت** ettim, **نَكالاً**; ve o, o kıyastır; mânâsı: ona, onu yeniden dönmekten men‘ eden ve başkasını onun yaptığının benzerini yapmaktan men‘ eden şeyi yaptı demektir. Ve bu, iki vechin daha iyisidir. Ve denir: **المَنْكَل**: insanla **ينكِّل** eden şey. Dedi:
* Ve onların enselerine **بمَنْكَلِ** ile at! *

Ama hadis: “Şüphesiz Allah Teâlâ **النَّكَلَ**’i **على النَّكَل** sever”; onun tefsiri hadiste: o, güçlü tecrübeli adamdır; güçlü tecrübeli at üzerinde. Bu, içinde geldiği tefsir içindir; bizim zikrettiğimiz asıldan değildir.

(**نكه**)  **النون** ve **الكاف** ve **الهاء** tek bir kelimedir; o, insanın **نَكْهةُ**’sidir. Ve onu **استَنكَهْتُه**: ağzının kokusunu kokladım. Ve “nasıl olduğunu bilmiyorum” derler: develerden **النُّكَّهَ**: zayıflıktan sesleri gitmiş olanlardır. Dedi:
* **النُّكَّهِ** böğürenlerin ezilmesinden sonra *

(**نكب**)  **النون** ve **الكاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; şeyde bir meyl’e yahut bir meyil’e delâlet eder. Ve şeyden **نَكَب** etti, **يَنكُبُ**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**عَن الصِّراطِ لَناكِبُون**﴾ [Mü’minûn 74]. Ve **النَّكباء**: dört rüzgârın esiş yönünden sapan her rüzgâr. Dedi:
لا تَعدِلَنّ أَتَاوِيِّين تَضربُهُمْ *** نَكباءُ صِرٌّ بأصحاب المُحِلاّتِ
Ve **الأنكَب**: sanki bir yarıkta yürüyen kimsedir. Ve **المَنْكِبُ**: pazu ile omuz arasının birleştiği yer; ikisi **مَنكِبان**’dır; çünkü ikisi yanlardadır. Ve **النَّكَبُ**: develeri omuzlarında tutan bir hastalıktır; ondan dolayı topallar. Ve **المَنْكِب**: **العَرِيف**’in yardımcısıdır; insanın omzuna benzetilmiştir; sanki **العَرِيف**’in işini kuvvetlendirir; insanın omzuyla kuvvetlenmesi gibi.

(**نكت**)  **النون** ve **الكاف** ve **التاء** tek bir asıldır; şeyde hafif bir tesire delâlet eder; **كالنُّكتة** ve benzeri gibi. Ve yerde değneğiyle **نكت** etti, **ينكُت**; onda iz bıraktığında. Ve her nokta bir **نُكْتَة**’dir.

Ve bâbdan: **رُطَبةٌ منَكِّتة**: onda olgunlaşma başladı; sanki o, noktalar gibidir. Ve deveyle **النّاكِت**: yarıcıya benzer; o, dirseğinin **كِركِرته**’sinin kenarını **ينكُت** etmesidir.

Ve buna kıyas edilen şeylerden: “onu **نكَتُّه**” sözleridir; onu başı üzerine attığında, o da **فانتكَتَ** etti; belki bu, yerde bıraktığı bir izdendir.

(**نكث**)  **النون** ve **الكاف** ve **الثاء** sahih bir asıldır; bir şeyi bozmağa delâlet eder. Ve ahdi **نكثَ** etti; onu **ينكُثُه**; **نَكْثاً**. Ve şey **انتَكَثَ** etti: bozuldu. Ve “onda **نَكِيثَةَ** yok bir söz söyledi” denir; yani hulf yok. Ve ondan: bir ihtiyacı istedi, sonra başka birine **انتكثَ** etti; sanki ilk azmini bozdu. Ve **النِّكْث**: örtülerin ipliklerinin çözülüp tekrar eğrilmesidir; bununla adama **نِكْثاً** adı verildi. Ve **النَّكيثَةُ**: kavmin içinde bozduğu zor bir plandır. Tarafe dedi:
* Ne zaman **للنَّكيثةِ** bir iş olursa, şahit olurum *

(**نكح**)  **النون** ve **الكاف** ve **الحاء** tek bir asıldır; o, cinsel birleşmedir. Ve **نَكَحَ**; **يَنْكِحُ**. Ve “falancaların içinde **ناكِحٌ** bir kadın” (denir); yani onlardan bir kocası olan. Ve **النِّكاح** akit olur; cima‘ olmaksızın. “**نَكَحْتُ**” denir: evlendim. Ve “**أنكَحْتُ** başkasını” (denir).

(**نكد**)  **النون** ve **الكاف** ve **الدال** köklü bir asıldır; şeyin, onu isteyene şiddetle çıkmasına delâlet eder. Ve bu, **مَطلَبٌ نَكِدٌ**’dir. Ve **رجلٌ نَكِدٌ** ve **نَكَدٌ**. Ve denir: **نَكَدَ الغُراب**: ötüşünde sonuna kadar gitti; sanki kusuyor. Ve **ناقةٌ نَكْدَاءُ**: onda süt yoktur.

(**نكر**)  **النون** ve **الكاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; kalbin kendisine sükûn bulduğu ma‘rifetin zıddına delâlet eder. Ve şeyi **نَكِرَ** etti ve onu **أنكَره**: kalbi onu kabul etmedi ve dili onu tanımadı. Dedi:
وأنكرَتْنِي وما كانَ الَّذِي نَكِرَتْ *** مِنَ الحوادثِ إلاَّ الشَّيبَ والصَّلَعا
Ve bâbın hepsi buna râcidir. O hâlde **النُّكْر**: dehşettir. Ve **النَّكْراء**: zor şiddetli iştir. Ve iş **نَكُرَ** etti, **نَكَارةً**. Ve **الإنكار**: ikrarın zıddıdır. Ve **التنكُّر**: sevindiren bir hâlden, hoş görülmeyen bir başkasına intikaldir. Ve **الحُِوَلاءِ**’dan çıkan kan ve benzeri şeye: **نَكِرَة** derler.

(**نكز**)  **النون** ve **الكاف** ve **الزاء** köklü bir asıldır; uzatılmış bir şeyi bir şeye saplamaya delâlet eder. Denir: onu demirle **نكَزْتُه**; onu **أنكُزُه**; bu, saplama gibidir. Ve yılan burnuyla **نَكَزَت**. Ve ondan: su **نكزَ** etti: çekildi; sanki yere giren şey gibidir. Ve **بئرٌ ناكزٌ**: suyu çekildi. Ve sahipleri onu **أنكَزَ** etti. Bu, mânâ üzerinedir; sanki onlar suyunu çektiklerinde, suyunun çekildiği ve yerde **نكَزَ** ettiği sanıldı. Zü’r-Rumme dedi:
على حِمْيَرِيّاتٍ كأنَّ عيونَها *** ذِمام الرَّكايا أنكزَتْها المواتحُ

(**نكس**)  **النون** ve **الكاف** ve **السين** bir asıldır; şeyin ters çevrilmesine delâlet eder. Ondan **النَّكْس**: bir şeyi başı üzerine çevirmendir. Ve **الوِلاد المنكوس**: iki ayağının başından önce çıkmasıdır. Ve **النِّكْسُ**: ucu kırılan oktur; üstü alt yapılır. Ve ahmağa: “o, **لِنِكْسٌ**’tir” denir; buna benzetilerek. Ve atlardan **المُنَكِّس**: koştuğunda zayıflığından başını ve yelesini yükseltmeyendir.

(**نكش**)  **النون** ve **الكاف** ve **الشين** bir kelimedir; bir şeyin üzerine gelmeye delâlet eder. Denir: bir ota geldiler de onu **نكَشُوه** ettiler. Ve “o, **بحرٌ لا يُنكَش**” derler; “**لا يُنْزَف**” dedikleri gibi.

(**نكص**)  **النون** ve **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir. Denir: iki topuğu üzerine **نَكَصَ** etti; bir şeyden korku ve korkaklıkla geri durduğunda. İbn Düreyd dedi: iki topuğu üzerine **نكَصَ** etti: üzerinde bulunduğu hayırdan döndü; bu, ancak hayırdan dönüşte söylenir.

(**نكظ**)  **النون** ve **الكاف** ve **الظاء** tek bir kelimedir. Denir: **النَّكظ**: itme ve aceledir. Dedi:
[قد] تجاوزتُها على نَكَظِ المَيْـ *** ـطِ إذا خَبَّ لامعاتُ الآلِ
İbn Düreyd dedi: onu **أنكَظته** ettim, **إنكاظاً**; ve onu **نَكَظْتُه** ettim, **نكظاً**; onu acele ettirdiğinde.

(**نكع**)  **النون** ve **الكاف** ve **العين** iki asıldır: birisi renklerden bir renge delâlet eder; diğeri haps ve redd’e.

Birincisi: **الأنكع**: burnu soyulan kırmızıdır. Ondan **نَكِع** denir. Ve **نَكَعَة** **الطُّرْثُوت**’un üstünden bir parmak miktarına kadardır; üzerinde kırmızı bir kabuk vardır. Ve **شَفَة** **نَكِعة**: şiddetli kırmızıdır.

Diğer asıldan: onun hakkını **نكعَهُ** etti; ondan **حَبَسه** ettiğinde. Ve ondan onu **نكَعه** etti: onu itti. Ve onu kılıçla ve başkasıyla **نكعتُه**: onu ittim. Ve onu ihtiyacından **نكَعْتُه**: onu ondan geri çevirdim. Ve ondan: ona şeyi **نكعته**; **نَقَصْتُه** gibi; sanki onu, onu yemeyi ve içmeyi tamamlamaktan ittin.

Ve bâbdan **النَّكُوع**: kısa kadın; çoğulu **نُكُع**; sanki uzamaktan hapsedilmiştir. Ve **رجلٌ هُكَعة نُكَعة**: yerinde durur, ayrılmaz; bu da haps’tendir.

(**نكف**)  **النون** ve **الكاف** ve **الفاء** iki asıldır: birisi bir şeyi kesmeye ve uzaklaştırmaya delâlet eder; diğeri organlardan bir organa; sonra ona kıyas edilir.

Birincisi **النَّكْف**: parmağınla gözyaşlarını yanağından uzaklaştırmandır. Ve “bir yağmur gördük; onu bir gün yahut iki gün yürüyen kimse **نكَفَه** etmedi” derler; yani onu kesmedi. Ve “**بحرٌ لا يُنْكَف**” (denir); “**لا يُنْزَح**” gibi. Ve **الانتكاف**: bir yerden bir yere, yahut bir işten bir işe çıkıştır. “Bunu istedi ve **انتكَفَ** etti; şu hâlde bunu istedi” dersin; sanki ilk azmini kesti. Ve izi **انتكف** etti: onu buldu.

Diğer asıl **النَّكَف**: **نَكفَة**’nin cem‘idir; o, sakalın kökünde bir bezedir. Denir: **إبلٌ مُنكِّفة**: **نَكَفاتُها** göründü.

Sonra buna kıyas edildi de şöyle denildi: işten **نَكِف** etti ve **استنكف** etti; ondan çekindiğinde. Bu kıyasta mânâ: çekindiğinde ondan yüz çevirdi ve ona sakalının kökünü gösterdi; “yüz çevirdi” denildiği gibi: yanağını ona döndürdü ve yüz yüze gelmeyi terk etti. Ve **الأَنِفُ** bundan (gelir); sanki onun altında burnuyla yükseldi. Ve bütün bunun kıyası birdir. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النكوص: الإحجام عن الشيء. قال تعالى: ﴿نكص علىعقبيه﴾ [الأنفال/48].

##### Türkçe

- **النكوص**: bir şeyden geri durma. Yüce Allah dedi ki: ﴿**نكص علىعقبيه**﴾ [الأنفال/48].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ك ص
نكص على عقبيه نكوصاً‏.‏
ومن المجاز‏:‏ فلان حظّه ناقص وجدّه ناكص‏.‏

##### Türkçe

ن ك ص
**نكص على عقبيه نكوصاً**.
İki topuğu üzerine geri döndü; geri dönme olarak.

Mecazdan:
Falanca; payı eksik, talihi geri dönen.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النُّكُوصُ: الإِحْجامُ والانْقِداعُ عن الشيء. تقول: أَرادَ فلانٌ أَمراً ثم نَكَصَ على عَقِبَيْه. ونَكَصَ عن الأَمر يَنْكِصُ ويَنْكُصُ نَكْصاً ونُكوصاً: أَحْجَم. قال أَبو منصور: نَكَصَ يَنْكُصُ ويَنْكِصُ ونَكَصَ فلانٌ عن الأَمر ونَكَفَ بمعنى واحد أَي أَحْجَم. ونَكَصَ على عقبيه: رجع عما كان عليه من الخير، ولا يقال ذلك إلا في الرجوع عن الخير خاصة. ونَكَصَ الرجلُ يَنْكِصُ: رجعَ إِلى خَلْفِه. وقوله عزّ وجلّ: وكنتم على أَعقابكم تَنْكِصُون؛ فسر بذلك كله. وقرأَ بعض القراء: تنكُصون، بضم الكاف. وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه، وصِفِّين: قَدَّمَ للوَثْبة يَداً وأَخَّرَ للنُّكُوصِ رِجْلاً؛ النُّكُوص: الرجوعُ إِلى وراء وهو القَهْقَرَى.

##### Türkçe

**النُّكُوصُ**: bir şeyden çekinme ve geri dönme. Dersin ki: falan kimse bir işi istedi, sonra iki topuğu üzerine **نَكَصَ**. Ve işten **نَكَصَ**; **يَنْكِصُ** ve **يَنْكُصُ**; **نَكْصاً** ve **نُكوصاً**: çekindi. Ebû Mansûr dedi ki: **نَكَصَ**; **يَنْكُصُ** ve **يَنْكِصُ**; ve falan kimse işten **نَكَصَ** ve **نَكَفَ** bir tek mânâdadır, yani çekindi. Ve iki topuğu üzerine **نَكَصَ**: hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden döndü; bu, ancak özellikle hayırdan dönüşte söylenir. Ve adam **نَكَصَ**; **يَنْكِصُ**: arkasına geri döndü. Ve O’nun (azze ve celle) sözü: “ve siz topuklarınız üzerinde **تَنْكِصُون** idiniz”; bunun hepsiyle tefsir edildi. Ve kurrâdan bazıları okudu: **تنكُصون**, kâfın dammesiyle. Ve Ali’nin, Allah ondan razı olsun, Sıffîn hakkında hadisinde: “sıçrayış için bir el ileri sürdü ve **النُّكُوصِ** için bir ayak geri bıraktı”; **النُّكُوص**: geriye dönüş, ve o **القَهْقَرَى**dır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ك ص * * النُّكُوصُ * الإحجام عن الشيء يقال * نَكَصَ * على عقبيه أي رجع وبابه نصر ودخل وجلس

##### Türkçe

* ن ك ص * **النُّكُوصُ**: bir şeyden çekinme; denilir: **نَكَصَ** topukları üzerine; yani geri döndü. Ve babı **نصر** ve **دخل** ve **جلس**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نكص عن الأمر  ينكص  نكصا  ، بالفتح،  ونكوصا  ، بالضم،  ومنكصا  ، كمطلب،  تكأكأ عنه وأحجم  وانقدع. وقال أبو تراب: نكص عن الأمر، ونكف، بمعنى واحد، أي أحجم. يقال: أراد فلان أمرا ثم نكص، من حد نصر وضرب:  رجع  ، كما في الصحاح. وقال الأزهري: قرأ بعض القراء  ينكصون  بالضم، وأنكره الصاغاني. وقال: لا أعرف من قرأ بهذه القراءة. وقال الزجاج: الضم جائز، ولكنه لم يقرأ به. وإطلاق المصنف صريح في أن مضارعه بالضم لا غير، كما هو قاعدة كتابه. قال شيخنا: وهو وهم صريح وقصور ظاهر ، لا سيم والكلمة قرآنية، وأجمع القراء كلهم على كسر الكاف في قوله تعالى:  فكنتم على أعقابكم تنكصون  . وعبارة الصحاح سالمة من هذا، فإنه ذكر الوجهين كما تقدم. وقال ابن دريد: نكص على عقبيه: رجع  عما كان عليه من خير  ، قال: وهو  خاص بالرجوع عن الخير  . قال: وكذا فسر في التنزيل.  ووهم الجوهري في إطلاقه  ، وقد يقال إن لا حصر فيه، على أن التقييد الذي نقله المصنف رحمه الله تعالى، إنما قاله ابن دريد، وتبعه بعض فقهاء اللغة. والمعروف عن الجمهور أن النكوص كالرجوع وزنا ومعنى. وإليه ذهب الجوهري، والزمخشري، وابن القطاع، وغيرهم، وكفى بهم عمدة، ويؤيد الإطلاق قول علي، رضي الله تعالى عنه، في صفين: والشيطان قدم للوثبة يدا وأخر للنكوص رجلا  . قال ابن أبي الحديد: النكوص: الرجوع إلى وراء وهو القهقرى، فتأمل.  أو في الشر  أيضا، وهو قول ابن دريد أيضا، وهو  نادر  ، ونصه: وربما قيل في الشر.  والمنكص  ، كمقعد:  المتنحى  ، نقله المصنف في البصائر، والصاغاني في العباب، وأنشد للأعشى يمدح علقمة بن علاثة:
  أعلقم قد صيرتني الأمور                      إليك وما كان لي منكص ومما يستدرك عليه. قولهم: فلان حظه ناقص، وجده ناكص، وهو مجاز، كما في الأساس:

##### Türkçe

**نكص** işten **ينكص** **نكصا** ile, fetih ile; ve **نكوصا** ile, zamme ile; ve **منكصا** ile, **مطلب** gibi: ondan geri geri çekildi ve kaçındı ve geri döndü. Ebû Turâb dedi: **نكص** işten ve **نكف**; bir mânâdadır; yani kaçındı. Denir: Falan bir işi istedi, sonra **نكص** etti; **نصر** ve **ضرب** haddi üzere: geri döndü; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ezherî dedi: Kurrâdan bazısı **ينكصون**’u zamme ile okudu; Sâğânî onu inkâr etti. Ve dedi: Bu kıraatle okuyanı bilmiyorum. Zeccâc dedi: Zamme câizdir; fakat onunla okunmadı. Musannifin ıtlakı, onun muzâriinin zamme ile, başka değil, olduğunu açıkça ifade eder; kitabının kaidesi olduğu üzere. Şeyhimiz dedi: Bu, açık bir vehim ve zâhir bir kusurdur; özellikle kelime Kur’ânî iken; kurrânın hepsi, Allah Teâlâ’nın sözü olan: **فكنتم على أعقابكم تنكصون** kavlinde kâfın kesri üzerinde icmâ ettiler. **الصحاح**’ın ibaresi bundan sâlimdir; zira iki vechi, geçtiği üzere, zikretti. İbn Düreyd dedi: **نكص على عقبيه**: üzerinde bulunduğu hayırdan geri döndü; dedi: o, hayırdan dönüşe mahsustur. Dedi: tenzîlde de böyle tefsir edildi. Cevherî, ıtlakında vehmetti; ve denebilir ki onda bir hasır yoktur; bununla beraber musannifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, naklettiği takyîd, ancak İbn Düreyd’in söylediğidir; ve ona lugat fukahâsından bazısı tâbi oldu. Cumhûrdan mâruf olan: **النكوص** vezin ve mânâca **الرجوع** gibidir. Buna Cevherî, Zemahşerî, İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları gitti; ve onlar dayanak olarak yeter. Itlakı, Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Sıffîn’deki sözü teyit eder: والشيطان قدم للوثبة يدا وأخر للنكوص رجلا. İbn Ebî’l-Hadîd dedi: **النكوص**: arkaya dönüş, o da geriye doğru olandır; öyleyse düşün. Yahut şerde de; bu da İbn Düreyd’in sözüdür; ve o nadirdir; ve nassı: وربما قيل في الشر. Ve **المنكص**, **مقعد** gibi: uzaklaşan/kenara çekilen; musannif onu **البصائر**’de, Sâğânî de **العباب**’da nakletti; ve A‘şâ’dan, Alkame b. Ulâse’yi överken, şu beyit rivayet edildi:
  أعلقم قد صيرتني الأمور                      إليك وما كان لي منكص ومما يستدرك عليه. Onların sözü: Falanın nasibi **ناقص**, ceddi **ناكص**; bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi:

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَكَصَ عَنِ الأَمْرِ
1 نَكَصَ عَنِ الأَمْرِ ذ , (A, K,) [aor. نَكِصَ , and sometimes نَكُصَ , as will be shown below,] inf. n. نُكُوصٌ (S, IF, A, Msb, K) and نَكُصٌ (A, K) and مَنْكَصٌ (K) and نَكَصَانٌ, (MA,) He receded, retired, or drew back from the thing, or affair, refrained, forbore, abstained, or desisted, from it; recoiled from it, shrank from it, or drew back from it in awe or fear; (S, IF, A, Msb, K;) as also نَكَثَ عَنْهُ. (Aboo-Turلb, TA.) You say also, نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ, (S, Msb, K,) or على عَقِبِهِ, (A,) aor. نَكُصَ (S, Msb) and نَكِصَ , (S,) or the latter only, (Sgh, TA,) or the former is allowable, (Zj, TA,) He turned back from a thing to which he had applied himself; (IDrd, S, * A, * Msb, * K, TA;) meaning a good thing; and sometimes an evil thing; (IDrd, TA;) or meaning particularly a good thing; or extr. with respect to an evil thing. (K.) [See the Kur, xxiii. 68.] Hence ↓ انتكص [as syn. with نكص], though we have not heard it. (Mgh.)

8 اِنْتَكَصَ see above.

حَظُّهُ نَاقِصٌ وَجَدُّهُ نَاكصٌ
حَظُّهُ نَاقِصٌ وَجَدُّهُ نَاكصٌ ذ (tropical:) [His lot, or portion, is decreasing, or deficient, and his good fortune is receding]. (A, TA.)

مَنْكَصٌ
مَنْكَصٌ ذ , (O, B, K,) like مَقْعَدٌ, (TA,) [in the CK, erroneously, مُنَكَّص,] A place to which one removes, withdraws, or retires afar off, syn. مُتَنَحًّى. (O, B, K.) El-Aashà says, praising 'Alkamah Ibn-'Olلtheh,
أَعَلْقَمُ قَدْ جَبَرَتْنِى الأُمُورُ
اِلَيْكَ وَمَا كَانَ لِى مَنْكَصُ
[O 'Alkamah, affairs have compelled me to have recourse to thee, and there was not for me any place to which to retire. (TA.)

##### Türkçe

نَكَصَ عَنِ الأَمْرِ
1 **نَكَصَ عَنِ الأَمْرِ** ذ , (A, K,) [muzâri‘ı **نَكِصَ** , ve aşağıda gösterileceği üzere bazen **نَكُصَ** ,] mastar ismi **نُكُوصٌ** (S, IF, A, Msb, K) ve **نَكُصٌ** (A, K) ve **مَنْكَصٌ** (K) ve **نَكَصَانٌ**, (MA,) O, şeyden yahut işten geri çekildi, geri döndü yahut geri çekildi; ondan sakındı, kaçındı, uzak durdu yahut vazgeçti; ondan ürktü, ondan çekindi yahut heybet yahut korku ile ondan geri çekildi; (S, IF, A, Msb, K;) bunun gibi **نَكَثَ عَنْهُ** da. (Aboo-Turلb, TA.) Sen ayrıca dersin: **نَكَصَ عَلَى عَقِبَيْهِ**, (S, Msb, K,) yahut **على عَقِبِهِ**, (A,) muzâri‘ı **نَكُصَ** (S, Msb) ve **نَكِصَ** , (S,) yahut yalnız ikincisi, (Sgh, TA,) yahut birincisi câizdir, (Zj, TA,) O, kendisini verdiği bir şeyden geri döndü; (IDrd, S, * A, * Msb, * K, TA;) (bu) iyi bir şey mânâsında; ve bazen kötü bir şey; (IDrd, TA;) yahut bilhassa iyi bir şey mânâsında; yahut kötü bir şey hakkında mecazen. (K.) [Kur’ân’a bak: xxiii. 68.] Bundan dolayı ↓ **انتكص** [**نكص** ile eşanlamlı olarak], her ne kadar onu işitmemiş olsak da. (Mgh.)

8 **اِنْتَكَصَ** yukarıya bak.

حَظُّهُ نَاقِصٌ وَجَدُّهُ نَاكصٌ
**حَظُّهُ نَاقِصٌ وَجَدُّهُ نَاكصٌ** ذ (mecaz:) [Onun nasibi yahut payı eksilendir yahut noksandır; ve onun talihi geri çekilendir]. (A, TA.)

مَنْكَصٌ
**مَنْكَصٌ** ذ , (O, B, K,) **مَقْعَدٌ** gibi, (TA,) [CK’de hatalı olarak, **مُنَكَّص** ,] Kişinin uzaklara nakledip çekildiği yahut uzaklara çekilip geri çekildiği yer; eşanlamlısı **مُتَنَحًّى**. (O, B, K.) El-A‘şâ, ‘Alkamah İbn-‘Olلtheh’i överek der ki,
أَعَلْقَمُ قَدْ جَبَرَتْنِى الأُمُورُ
اِلَيْكَ وَمَا كَانَ لِى مَنْكَصُ
[Ey ‘Alkamah, işler beni sana başvurmaya mecbur etti; ve benim için çekilip gidilecek herhangi bir yer yoktu. (TA.)]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَكَصَ
نَكَصَ I ,  U ( n. ac. نَكْص 1 ,  مَنْكَص 17 ,  نُكُوْص 27 )
a.  [ 'An or 'Ala ], Withdrew from, quitted.

اِنْتَكَصَ
اِنْتَكَصَ VIII ,
a.  see I .

مَنْكَص
مَنْكَص 17 ,
a.  Retreat.

نَاْكِص
نَاْكِص 21 ,
a.  Receding.

نَكَّصَ
N. P. نَكَّصَ II ,
a.  Averse.

##### Türkçe

**نَكَصَ**
**نَكَصَ** I, U (mastar: **نَكْص** 1, **مَنْكَص** 17, **نُكُوْص** 27)
a. [**'An** veya **'Ala** ile], -den geri çekildi, -i terk etti.

**اِنْتَكَصَ**
**اِنْتَكَصَ** VIII,
a. I’e bak.

**مَنْكَص**
**مَنْكَص** 17,
a. Geri çekilme.

**نَاْكِص**
**نَاْكِص** 21,
a. Geri çekilen.

**نَكَّصَ**
N. P. **نَكَّصَ** II,
a. İsteksiz.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نكص
نَكَصَ - يَنْكِصُ
نَكَصَ - يَنْكِصُ + الكائن: يقف ثم يتراجع القهقرى: يقف ويحجم عن تقدمه للأمام ثم يتراجع للخلف مع بقاء وجهه للأمام
نَكَصَ - يَنْكِصُ + الكائن + على عقبيه: يقف ويحجم عن تقدمه للأمام، ثم يتراجع ويسير للخلف مع بقاء وجهه للأمام، مستخدماً عقبيه في التراجع
تفرق عن " ينقلب على عقبيه": وهنا يتراجع ولكن بعد أن يستدير للخلف دائرأً ومرتكزاً على عقبيه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم الاستمرار بالفعل بعد بدئه، والتراجع والتقهقر والنكوص والخذلان والتخلي عن الواجب أو الالتزام أو النصرة "، وهي:
نَكَفَ - يَنْكُفُ (نَكِفَ - يَنْكَفُ)، نَكَصَ - يَنْكِصُ، حَنِثَ - يَحْنَثُ، خَذَلَ - يَخْذُلُ، خَانَ - يَخُوْنُ، خَتَرَ - يَخْتِرُ

نكص - ينكص  - ينكصون
	﴿وإذ زين لهم الشيطان أعمالهم وقال لا غالب لكم اليوم من الناس وإني جار لكم فلما تراءت الفئتان نكص على عقبيه وقال إني بريء منكم إني أرى ما لا ترون إني أخاف الله والله شديد العقاب(48)﴾ الأنفال ﴿قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنكِصُونَ(66)﴾ المؤمنون
مختار الصحاح
● [نكص] ن ك ص: النُّكُوصُ الإحجام عن الشيء يقال نَكَصَ على عقبيه أي رجع وبابه نصر ودخل وجلس
الراغب
نكص
- النكوص: الإحجام عن الشيء. قال تعالى: }نكص علىعقبيه{ [الأنفال/48].
ملخص اللسان
1.     النُّكُوصُ: الإِحْجامُ والانْقِداعُ عن الشيء. تقول: أَرادَ فلانٌ  أَمراً ثم نَكَصَ على عَقِبَيْه. ونَكَصَ عن الأَمر يَنْكِصُ ويَنْكُصُ  نَكْصاً ونُكوصاً: أَحْجَم.
2.     ونَكَصَ فلانٌ عن الأَمر ونَكَفَ بمعنى واحد أَي أَحْجَم.
3.     ونَكَصَ على  عقبيه: رجع عما كان عليه من الخير، ولا يقال ذلك إلا في الرجوع عن الخير  خاصة.
4.     ونَكَصَ الرجلُ يَنْكِصُ: رجعَ إِلى خَلْفِه.النُّكُوص: الرجوعُ إِلى وراء وهو القَهْقَرَى.
لسان العرب
● - نكص: النُّكُوصُ: الإِحْجامُ والانْقِداعُ عن الشيء. تقول: أَرادَ فلانٌ  أَمراً ثم نَكَصَ على عَقِبَيْه. ونَكَصَ عن الأَمر يَنْكِصُ ويَنْكُصُ  نَكْصاً ونُكوصاً: أَحْجَم. قال أَبو منصور: نَكَصَ يَنْكُصُ ويَنْكِصُ  ونَكَصَ فلانٌ عن الأَمر ونَكَفَ بمعنى واحد أَي أَحْجَم. ونَكَصَ على  عقبيه: رجع عما كان عليه من الخير، ولا يقال ذلك إلا في الرجوع عن الخير  خاصة. ونَكَصَ الرجلُ يَنْكِصُ: رجعَ إِلى خَلْفِه. وقوله عزّ وجلّ: وكنتم  على أَعقابكم تَنْكِصُون؛ فسر بذلك كله. وقرأَ بعض القراء: تنكُصون، بضم  الكاف. وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه، وصِفِّين: قَدَّمَ للوَثْبة يَداً  وأَخَّرَ للنُّكُوصِ رِجْلاً؛ النُّكُوص: الرجوعُ إِلى وراء وهو  القَهْقَرَى.
مقاييس اللغة:
(نكص) النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير.
القاموس المحيط:
نَكَصَ عن الأمْرِ نَكْصاً ونُكوصاً ومَنْكَصاً تَكَأْكَأَ عنه، وأحْجَمَ، على عَقِبَيْهِ رَجَعَ عَمَّا كان عليه من خَيْرٍ، خاصٌّ بالرُّجوعِ عن الخَيْرِ، وَوَهِمَ الجَوْهَرِيُّ في إطْلاَقِهِ، أو في الشَّرِّ نادِرٌ.
والمَنْكَصُ: المُتَنَحَّى.
تاج العروس:
نكص
" نَكَصَ عن الأَمْرِ " يَنْكُصُ " نَكْصاً " بالفَتْح " ونُكُوصاً " بالضَّمّ " ومُنْكَصاً " كمَطْلَبٍ " تَكَأْكأَ عَنْه وأَحْجَمَ " وانْقَدَعَ . وقال أَبو تُرَابٍ : نَكَصَ عن الأَمْرِ ونَكَفَ بمَعْنَىً وَاحِدٍ أَي أَحْجَمَ . يُقَال : أَرادَ فُلانٌ أَمراً ثُمَّ نَكَصَ من حَدِّ نَصَرَ وضَرَبَ : " رَجَعَ " كما في الصّحاح . وقال الأَزْهَرِيّ : قَرَأَ بعضُ القُرَّاءِ " يَنْكُصُون " بالضَّمِّ وأَنْكَرَه الصَّاغَانِيّ . وقال : لا أَعْرِفُ مَن قَرَأَ بهذِه القِرَاءَة . وقال الزَّجَّاج : الضَّمُّ جائِزٌ ولكنَّه لم يُقْرأْ به . وإِطْلاق المُصَنِّف صَرِيحٌ في أَنَّ مُضارِعَه بالضَّمِّ لا غيْر كما هو قاعِدَة كِتابِه . قال شيْخُنا : وهو وَهَمٌ صَرِيحٌ وقُصُورٌ ظاهِرٌ لا سِيَّمَ والكلمةُ قُرْآنِيَّة وأَجْمَعَ القُرَّاءُ كُلُّهُم على كَسْرِ الكافِ في قَوْله تَعالَى : " فكُنْتُمْ على أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُون " . وعِبَارَةُ الصّحاح سالِمَةٌ من هذَا فإِنّه ذَكَرَ الوَجْهَيْن كما تَقَدَّمَ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : نَكَصَ على عَقِبَيْهِ : رَجَعَ " عَمَّا كَانَ عَليْه منْ خيْرٍ " قال : وهو " خاصٌّ بالرُّجُوعِ عن الخيْرِ " . قال : وكَذَا فُسِّرَ في التَّنْزِيل . " ووَهِمَ الجَوْهَرِيُّ في إِطْلاقِهِ " وقد يُقَالُ إِنَّ لا حَصْرَ فيه عَلَى أَنَّ التَّقيِيدَ الَّذِي نَقَلَهُ المُصَنِّف رَحِمَهُ اللهُ تَعَالَى إِنَّمَا قالَهُ ابنُ دُرَيْدٍ وتَبِعَهُ بَعْضُ فُقَهاءِ اللُّغَةِ . والمَعْرُوفُ عن الجُمْهُورِ أَنَّ النُّكُوصَ كالرُّجُوعِ وَزْناً ومَعْنىً . وإِليه ذَهَبَ الجَوْهَرِيُّ والزَّمَخْشَرِيُّ وابنُ القَطَّاع وغيْرُهم وكَفَى بهم عُمْدَةً ويُؤَيِّدُ الإِطْلاقَ قَولُ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنه في صِفَّينَ : والشَّيْطَانُ قَدَّمَ لِلوَثبَةِ يَداً وأَخَّرَ لِلنُّكُوصِ رِجْلاً " . قال ابنُ أَبِي الحَدِيدِ : النُّكُوصُ :الرُّجُوعُ إِلَى وَرَاء وهو القَهْقَرَى فتَأَمَّل . " أَو في الشَّرِّ " أَيضاً وهو قَوْلُ ابن دُرَيْدٍ أَيضاً وهو " نَادِرٌ " ونَصُّه : ورُبَّمَا قيلَ في الشَّرِّ . " والمَنْكَصُ " كمَقْعَدٍ : " المُتَنَحَّى " نقَلَه المُصَنِّفُ في البَصَائِر والصَّاغَانِيُّ في العُبَاب وأَنْشَدَ للأَعْشَى يَمْدَحُ عَلْقَمَةَ بنَ عُلاَثَةَ :
أَعَلْقَمُ قد صَيَّرَتْنِي الأُمُورُ ... إِليْكَ وَمَا كَانَ لِي مَنْكَصُ وممّا يُسْتَدْرَكُ عَليْه . قَوْلُهُم : فُلانٌ حَظُّه نَاقِصٌ وجَدُّه ناكِصٌ وهو مَجَازٌ كما في الأَسَاس :

##### Türkçe

نكص
**نَكَصَ - يَنْكِصُ**
**نَكَصَ - يَنْكِصُ** + varlık: durur, sonra geriye doğru geri çekilir: durur ve öne doğru ilerlemesinden çekinir, sonra yüzü öne dönük kalmakla birlikte arkaya doğru geri çekilir.
**نَكَصَ - يَنْكِصُ** + varlık + **على عقبيه**: durur ve öne doğru ilerlemesinden çekinir, sonra yüzü öne dönük kalmakla birlikte geri çekilir ve arkaya doğru yürür; geri çekilmede topuklarını kullanarak.
**" ينقلب على عقبيه"**’den ayrılır: ve burada geri çekilir; fakat arkaya doğru dönüp, topukları üzerinde dönerek ve dayanarak (bunu yaptıktan) sonra.
Ve lafız, “fiile başladıktan sonra onunla devam etmeme, geri çekilme ve gerileme ve **النكوص** ve yüzüstü bırakma ve vazifeden yahut yükümlülükten yahut yardımdan vazgeçme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَكَفَ - يَنْكُفُ** (**نَكِفَ - يَنْكَفُ**), **نَكَصَ - يَنْكِصُ**, **حَنِثَ - يَحْنَثُ**, **خَذَلَ - يَخْذُلُ**, **خَانَ - يَخُوْنُ**, **خَتَرَ - يَخْتِرُ**

**نكص - ينكص  - ينكصون**
	﴿Ve hani şeytan onlara amellerini süslemişti ve “Bugün insanlardan size galip gelecek yoktur ve ben sizin için bir komşuyum” demişti; iki topluluk birbirini görünce **نكص على عقبيه** ve “Ben sizden beriyim; ben sizin görmediğinizi görüyorum; ben Allah’tan korkarım; Allah şiddetli azap sahibidir” dedi (48)﴾ **الأنفال** ﴿“Ayetlerim size okunuyordu da siz **على أَعْقَابِكُمْ تَنكِصُونَ** oluyordunuz” (66)﴾ **المؤمنون**
مختار الصحاح
● [**نكص**] ن ك ص: **النُّكُوصُ** şeyden çekinmektir; denir ki: **نَكَصَ على عقبيه** yani geri döndü; ve babı **نصر** ve **دخل** ve **جلس**’tir.
الراغب
نكص
- **النكوص**: şeyden çekinmektir. Yüce Allah dedi ki: }**نكص علىعقبيه**{ [**الأنفال**/48].
ملخص اللسان
1.     **النُّكُوصُ**: şeyden çekinme ve vazgeçip geri dönmedir. Dersin ki: falan kimse bir iş istedi, sonra **نَكَصَ على عَقِبَيْه**. Ve **نَكَصَ** işten **يَنْكِصُ** ve **يَنْكُصُ** **نَكْصاً** ve **نُكوصاً**: çekindi.
2.     Ve falan kimse işten **نَكَصَ** ve **نَكَفَ** bir mânâdadır; yani çekindi.
3.     Ve **نَكَصَ على  عقبيه**: hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden geri döndü; ve bu, ancak özellikle hayırdan dönüşte söylenir.
4.     Ve adam **نَكَصَ** **يَنْكِصُ**: arkasına geri döndü. **النُّكُوص**: geriye dönüş olup o **القَهْقَرَى**’dır.
لسان العرب
● - **نكص**: **النُّكُوصُ**: şeyden çekinme ve vazgeçip geri dönmedir. Dersin ki: falan kimse bir iş istedi, sonra **نَكَصَ على عَقِبَيْه**. Ve işten **نَكَصَ** **يَنْكِصُ** ve **يَنْكُصُ** **نَكْصاً** ve **نُكوصاً**: çekindi. Ebû Mansûr dedi ki: **نَكَصَ** **يَنْكُصُ** ve **يَنْكِصُ**; ve falan kimse işten **نَكَصَ** ve **نَكَفَ** bir mânâdadır; yani çekindi. Ve **نَكَصَ على  عقبيه**: hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden geri döndü; ve bu, ancak özellikle hayırdan dönüşte söylenir. Ve adam **نَكَصَ** **يَنْكِصُ**: arkasına geri döndü. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **وكنتم  على أَعقابكم تَنْكِصُون**; bunun hepsiyle tefsir edilmiştir. Ve bazı kurrâ okudu: **تنكُصون** kâf’ın dammesiyle. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Sıffîn’de: “Sıçrayış için bir el ileri sürdü ve **للنُّكُوصِ** için bir ayak geri bıraktı”; **النُّكُوص**: geriye dönüş olup o **القَهْقَرَى**’dır.
مقاييس اللغة:
(**نكص**) **النون** ve **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir. Denir ki: **نَكَصَ على عَقبَيه**; yani korku ve ödleklikten dolayı şeyden çekindiği zaman. İbn Düreyd dedi ki([14]): **نكَصَ على عَقِبيه**: hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden geri döndü; bu, ancak hayırdan dönüşte söylenir.
القاموس المحيط:
**نَكَصَ** işten **نَكْصاً** ve **نُكوصاً** ve **مَنْكَصاً**: ondan geri geri çekildi, ve çekindi; **على عَقِبَيْهِ**: hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden geri döndü; hayırdan dönüşe mahsustur; ve Cevherî onu mutlak kullanmada vehmetti; yahut şerde (kullanımı) nadirdir.
Ve **المَنْكَصُ**: uzaklaşılan yer.
تاج العروس:
نكص
“**نَكَصَ عن الأَمْرِ**” **يَنْكُصُ** “**نَكْصاً**” fetha ile, “**ونُكُوصاً**” damme ile, “**ومُنْكَصاً**” “**كمَطْلَبٍ**”: ondan geri geri çekildi ve çekindi ve vazgeçip geri döndü. Ebû Türâb dedi ki: **نَكَصَ** işten ve **نَكَفَ** bir tek mânâdadır; yani çekindi. Denir ki: falan kimse bir iş istedi, sonra **نَكَصَ**; **نصر** ve **ضرب** haddinden: “geri döndü”; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ezherî dedi ki: kurrâdan bazıları “**يَنْكُصُون**”u damme ile okudu; Sâğânî bunu inkâr etti. Ve dedi ki: bu kıraatle okuyanı tanımıyorum. Zeccâc dedi ki: damme câizdir; fakat onunla okunmamıştır. Müellifin ıtlakı, muzâriinin damme ile ve başka değil, kitabının kaidesi olduğu üzere, olduğunda sarihtir. Şeyhimiz dedi ki: bu, açık bir vehim ve belirgin bir kusurdur; özellikle kelime Kur’ânî iken; kurrânın hepsi, Yüce Allah’ın şu sözünde kâf’ın kesresi üzerinde icmâ etmiştir: “**فكُنْتُمْ على أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُون**”. **الصحاح**’ın ibaresi bundan sâlimdir; çünkü iki vechi, geçtiği üzere, zikretmiştir. İbn Düreyd dedi ki: **نَكَصَ على عَقِبَيْهِ**: “hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden” geri döndü. Dedi ki: bu, “hayırdan dönüşe mahsustur”. Dedi ki: ve tenzîlde de böyle tefsir edilmiştir. “Ve Cevherî onu mutlak kullanmada vehmetti”; ve denilebilir ki onda bir hasr yoktur; şu var ki, müellifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, naklettiği kayıt, ancak İbn Düreyd’in söylediği ve bazı lugat fukahasının ona tâbi olduğu şeydir. Ve cumhurdan bilinen şudur ki: **النُّكُوص** vezin ve mânâ bakımından dönüş gibidir. Buna Cevherî ve Zemahşerî ve İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları gitmiştir; ve onlar dayanak olarak yeter. Ve ıtlakı, Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Sıffîn’deki sözü teyit eder: “Ve şeytan sıçrayış için bir el ileri sürdü ve **لِلنُّكُوصِ** için bir ayak geri bıraktı”. İbn Ebî’l-Hadîd dedi ki: **النُّكُوص**: geriye dönüş olup o **القَهْقَرَى**’dır; öyleyse düşün. “Yahut şerde de”; yani İbn Düreyd’in sözü de budur; ve o “nadirdir”. Ve onun nassı: ve bazen şerde söylenir. “Ve **المَنْكَصُ**” “**كمَقْعَدٍ**”: “**المُتَنَحَّى**”; bunu müellif **البَصَائِر**’de ve Sâğânî **العُبَاب**’da nakletti; ve A‘şâ’dan, Alkame b. Ulâse’yi medhederken, şu beyti inşâd etti:
أَعَلْقَمُ قد صَيَّرَتْنِي الأُمُورُ ... إِليْكَ وَمَا كَانَ لِي مَنْكَصُ
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: falan kimsenin nasibi **نَاقِصٌ** ve bahtı **ناكِصٌ**; ve bu, **الأَسَاس**’ta olduğu gibi mecazdır:
