# نكص — Kitâbullâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/kitab_allah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%B5/entries/kitab_allah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md)
- Kitâbullâh: Kur'an kullanımından türetilmiş

## Madde başı: نكص

نكص
نَكَصَ - يَنْكِصُ
نَكَصَ - يَنْكِصُ + الكائن: يقف ثم يتراجع القهقرى: يقف ويحجم عن تقدمه للأمام ثم يتراجع للخلف مع بقاء وجهه للأمام
نَكَصَ - يَنْكِصُ + الكائن + على عقبيه: يقف ويحجم عن تقدمه للأمام، ثم يتراجع ويسير للخلف مع بقاء وجهه للأمام، مستخدماً عقبيه في التراجع
تفرق عن " ينقلب على عقبيه": وهنا يتراجع ولكن بعد أن يستدير للخلف دائرأً ومرتكزاً على عقبيه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عدم الاستمرار بالفعل بعد بدئه، والتراجع والتقهقر والنكوص والخذلان والتخلي عن الواجب أو الالتزام أو النصرة "، وهي:
نَكَفَ - يَنْكُفُ (نَكِفَ - يَنْكَفُ)، نَكَصَ - يَنْكِصُ، حَنِثَ - يَحْنَثُ، خَذَلَ - يَخْذُلُ، خَانَ - يَخُوْنُ، خَتَرَ - يَخْتِرُ

نكص - ينكص  - ينكصون
	﴿وإذ زين لهم الشيطان أعمالهم وقال لا غالب لكم اليوم من الناس وإني جار لكم فلما تراءت الفئتان نكص على عقبيه وقال إني بريء منكم إني أرى ما لا ترون إني أخاف الله والله شديد العقاب(48)﴾ الأنفال ﴿قَدْ كَانَتْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فَكُنتُمْ عَلَى أَعْقَابِكُمْ تَنكِصُونَ(66)﴾ المؤمنون
مختار الصحاح
● [نكص] ن ك ص: النُّكُوصُ الإحجام عن الشيء يقال نَكَصَ على عقبيه أي رجع وبابه نصر ودخل وجلس
الراغب
نكص
- النكوص: الإحجام عن الشيء. قال تعالى: }نكص علىعقبيه{ [الأنفال/48].
ملخص اللسان
1.     النُّكُوصُ: الإِحْجامُ والانْقِداعُ عن الشيء. تقول: أَرادَ فلانٌ  أَمراً ثم نَكَصَ على عَقِبَيْه. ونَكَصَ عن الأَمر يَنْكِصُ ويَنْكُصُ  نَكْصاً ونُكوصاً: أَحْجَم.
2.     ونَكَصَ فلانٌ عن الأَمر ونَكَفَ بمعنى واحد أَي أَحْجَم.
3.     ونَكَصَ على  عقبيه: رجع عما كان عليه من الخير، ولا يقال ذلك إلا في الرجوع عن الخير  خاصة.
4.     ونَكَصَ الرجلُ يَنْكِصُ: رجعَ إِلى خَلْفِه.النُّكُوص: الرجوعُ إِلى وراء وهو القَهْقَرَى.
لسان العرب
● - نكص: النُّكُوصُ: الإِحْجامُ والانْقِداعُ عن الشيء. تقول: أَرادَ فلانٌ  أَمراً ثم نَكَصَ على عَقِبَيْه. ونَكَصَ عن الأَمر يَنْكِصُ ويَنْكُصُ  نَكْصاً ونُكوصاً: أَحْجَم. قال أَبو منصور: نَكَصَ يَنْكُصُ ويَنْكِصُ  ونَكَصَ فلانٌ عن الأَمر ونَكَفَ بمعنى واحد أَي أَحْجَم. ونَكَصَ على  عقبيه: رجع عما كان عليه من الخير، ولا يقال ذلك إلا في الرجوع عن الخير  خاصة. ونَكَصَ الرجلُ يَنْكِصُ: رجعَ إِلى خَلْفِه. وقوله عزّ وجلّ: وكنتم  على أَعقابكم تَنْكِصُون؛ فسر بذلك كله. وقرأَ بعض القراء: تنكُصون، بضم  الكاف. وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه، وصِفِّين: قَدَّمَ للوَثْبة يَداً  وأَخَّرَ للنُّكُوصِ رِجْلاً؛ النُّكُوص: الرجوعُ إِلى وراء وهو  القَهْقَرَى.
مقاييس اللغة:
(نكص) النون والكاف والصاد كلمةٌ. يقال: نَكَصَ على عَقبَيه، إذا أحجَمَ عن الشَّيءِ خوفاً وجُبناً. قال ابن دريد([14]): نكَصَ على عَقِبيه: رجَع عمَّا كان عليه من خَير؛ لا يقال ذلك إلاَّ في الرُّجوع عن الخَير.
القاموس المحيط:
نَكَصَ عن الأمْرِ نَكْصاً ونُكوصاً ومَنْكَصاً تَكَأْكَأَ عنه، وأحْجَمَ، على عَقِبَيْهِ رَجَعَ عَمَّا كان عليه من خَيْرٍ، خاصٌّ بالرُّجوعِ عن الخَيْرِ، وَوَهِمَ الجَوْهَرِيُّ في إطْلاَقِهِ، أو في الشَّرِّ نادِرٌ.
والمَنْكَصُ: المُتَنَحَّى.
تاج العروس:
نكص
" نَكَصَ عن الأَمْرِ " يَنْكُصُ " نَكْصاً " بالفَتْح " ونُكُوصاً " بالضَّمّ " ومُنْكَصاً " كمَطْلَبٍ " تَكَأْكأَ عَنْه وأَحْجَمَ " وانْقَدَعَ . وقال أَبو تُرَابٍ : نَكَصَ عن الأَمْرِ ونَكَفَ بمَعْنَىً وَاحِدٍ أَي أَحْجَمَ . يُقَال : أَرادَ فُلانٌ أَمراً ثُمَّ نَكَصَ من حَدِّ نَصَرَ وضَرَبَ : " رَجَعَ " كما في الصّحاح . وقال الأَزْهَرِيّ : قَرَأَ بعضُ القُرَّاءِ " يَنْكُصُون " بالضَّمِّ وأَنْكَرَه الصَّاغَانِيّ . وقال : لا أَعْرِفُ مَن قَرَأَ بهذِه القِرَاءَة . وقال الزَّجَّاج : الضَّمُّ جائِزٌ ولكنَّه لم يُقْرأْ به . وإِطْلاق المُصَنِّف صَرِيحٌ في أَنَّ مُضارِعَه بالضَّمِّ لا غيْر كما هو قاعِدَة كِتابِه . قال شيْخُنا : وهو وَهَمٌ صَرِيحٌ وقُصُورٌ ظاهِرٌ لا سِيَّمَ والكلمةُ قُرْآنِيَّة وأَجْمَعَ القُرَّاءُ كُلُّهُم على كَسْرِ الكافِ في قَوْله تَعالَى : " فكُنْتُمْ على أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُون " . وعِبَارَةُ الصّحاح سالِمَةٌ من هذَا فإِنّه ذَكَرَ الوَجْهَيْن كما تَقَدَّمَ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : نَكَصَ على عَقِبَيْهِ : رَجَعَ " عَمَّا كَانَ عَليْه منْ خيْرٍ " قال : وهو " خاصٌّ بالرُّجُوعِ عن الخيْرِ " . قال : وكَذَا فُسِّرَ في التَّنْزِيل . " ووَهِمَ الجَوْهَرِيُّ في إِطْلاقِهِ " وقد يُقَالُ إِنَّ لا حَصْرَ فيه عَلَى أَنَّ التَّقيِيدَ الَّذِي نَقَلَهُ المُصَنِّف رَحِمَهُ اللهُ تَعَالَى إِنَّمَا قالَهُ ابنُ دُرَيْدٍ وتَبِعَهُ بَعْضُ فُقَهاءِ اللُّغَةِ . والمَعْرُوفُ عن الجُمْهُورِ أَنَّ النُّكُوصَ كالرُّجُوعِ وَزْناً ومَعْنىً . وإِليه ذَهَبَ الجَوْهَرِيُّ والزَّمَخْشَرِيُّ وابنُ القَطَّاع وغيْرُهم وكَفَى بهم عُمْدَةً ويُؤَيِّدُ الإِطْلاقَ قَولُ عَلِيٍّ رَضِيَ اللهُ تَعالَى عنه في صِفَّينَ : والشَّيْطَانُ قَدَّمَ لِلوَثبَةِ يَداً وأَخَّرَ لِلنُّكُوصِ رِجْلاً " . قال ابنُ أَبِي الحَدِيدِ : النُّكُوصُ :الرُّجُوعُ إِلَى وَرَاء وهو القَهْقَرَى فتَأَمَّل . " أَو في الشَّرِّ " أَيضاً وهو قَوْلُ ابن دُرَيْدٍ أَيضاً وهو " نَادِرٌ " ونَصُّه : ورُبَّمَا قيلَ في الشَّرِّ . " والمَنْكَصُ " كمَقْعَدٍ : " المُتَنَحَّى " نقَلَه المُصَنِّفُ في البَصَائِر والصَّاغَانِيُّ في العُبَاب وأَنْشَدَ للأَعْشَى يَمْدَحُ عَلْقَمَةَ بنَ عُلاَثَةَ :
أَعَلْقَمُ قد صَيَّرَتْنِي الأُمُورُ ... إِليْكَ وَمَا كَانَ لِي مَنْكَصُ وممّا يُسْتَدْرَكُ عَليْه . قَوْلُهُم : فُلانٌ حَظُّه نَاقِصٌ وجَدُّه ناكِصٌ وهو مَجَازٌ كما في الأَسَاس :

### Türkçe

نكص
**نَكَصَ - يَنْكِصُ**
**نَكَصَ - يَنْكِصُ** + varlık: durur, sonra geriye doğru geri çekilir: durur ve öne doğru ilerlemesinden çekinir, sonra yüzü öne dönük kalmakla birlikte arkaya doğru geri çekilir.
**نَكَصَ - يَنْكِصُ** + varlık + **على عقبيه**: durur ve öne doğru ilerlemesinden çekinir, sonra yüzü öne dönük kalmakla birlikte geri çekilir ve arkaya doğru yürür; geri çekilmede topuklarını kullanarak.
**" ينقلب على عقبيه"**’den ayrılır: ve burada geri çekilir; fakat arkaya doğru dönüp, topukları üzerinde dönerek ve dayanarak (bunu yaptıktan) sonra.
Ve lafız, “fiile başladıktan sonra onunla devam etmeme, geri çekilme ve gerileme ve **النكوص** ve yüzüstü bırakma ve vazifeden yahut yükümlülükten yahut yardımdan vazgeçme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**نَكَفَ - يَنْكُفُ** (**نَكِفَ - يَنْكَفُ**), **نَكَصَ - يَنْكِصُ**, **حَنِثَ - يَحْنَثُ**, **خَذَلَ - يَخْذُلُ**, **خَانَ - يَخُوْنُ**, **خَتَرَ - يَخْتِرُ**

**نكص - ينكص  - ينكصون**
	﴿Ve hani şeytan onlara amellerini süslemişti ve “Bugün insanlardan size galip gelecek yoktur ve ben sizin için bir komşuyum” demişti; iki topluluk birbirini görünce **نكص على عقبيه** ve “Ben sizden beriyim; ben sizin görmediğinizi görüyorum; ben Allah’tan korkarım; Allah şiddetli azap sahibidir” dedi (48)﴾ **الأنفال** ﴿“Ayetlerim size okunuyordu da siz **على أَعْقَابِكُمْ تَنكِصُونَ** oluyordunuz” (66)﴾ **المؤمنون**
مختار الصحاح
● [**نكص**] ن ك ص: **النُّكُوصُ** şeyden çekinmektir; denir ki: **نَكَصَ على عقبيه** yani geri döndü; ve babı **نصر** ve **دخل** ve **جلس**’tir.
الراغب
نكص
- **النكوص**: şeyden çekinmektir. Yüce Allah dedi ki: }**نكص علىعقبيه**{ [**الأنفال**/48].
ملخص اللسان
1.     **النُّكُوصُ**: şeyden çekinme ve vazgeçip geri dönmedir. Dersin ki: falan kimse bir iş istedi, sonra **نَكَصَ على عَقِبَيْه**. Ve **نَكَصَ** işten **يَنْكِصُ** ve **يَنْكُصُ** **نَكْصاً** ve **نُكوصاً**: çekindi.
2.     Ve falan kimse işten **نَكَصَ** ve **نَكَفَ** bir mânâdadır; yani çekindi.
3.     Ve **نَكَصَ على  عقبيه**: hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden geri döndü; ve bu, ancak özellikle hayırdan dönüşte söylenir.
4.     Ve adam **نَكَصَ** **يَنْكِصُ**: arkasına geri döndü. **النُّكُوص**: geriye dönüş olup o **القَهْقَرَى**’dır.
لسان العرب
● - **نكص**: **النُّكُوصُ**: şeyden çekinme ve vazgeçip geri dönmedir. Dersin ki: falan kimse bir iş istedi, sonra **نَكَصَ على عَقِبَيْه**. Ve işten **نَكَصَ** **يَنْكِصُ** ve **يَنْكُصُ** **نَكْصاً** ve **نُكوصاً**: çekindi. Ebû Mansûr dedi ki: **نَكَصَ** **يَنْكُصُ** ve **يَنْكِصُ**; ve falan kimse işten **نَكَصَ** ve **نَكَفَ** bir mânâdadır; yani çekindi. Ve **نَكَصَ على  عقبيه**: hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden geri döndü; ve bu, ancak özellikle hayırdan dönüşte söylenir. Ve adam **نَكَصَ** **يَنْكِصُ**: arkasına geri döndü. Ve Aziz ve Celil olanın sözü: **وكنتم  على أَعقابكم تَنْكِصُون**; bunun hepsiyle tefsir edilmiştir. Ve bazı kurrâ okudu: **تنكُصون** kâf’ın dammesiyle. Ve Ali’nin hadîsinde, Allah ondan razı olsun, Sıffîn’de: “Sıçrayış için bir el ileri sürdü ve **للنُّكُوصِ** için bir ayak geri bıraktı”; **النُّكُوص**: geriye dönüş olup o **القَهْقَرَى**’dır.
مقاييس اللغة:
(**نكص**) **النون** ve **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir. Denir ki: **نَكَصَ على عَقبَيه**; yani korku ve ödleklikten dolayı şeyden çekindiği zaman. İbn Düreyd dedi ki([14]): **نكَصَ على عَقِبيه**: hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden geri döndü; bu, ancak hayırdan dönüşte söylenir.
القاموس المحيط:
**نَكَصَ** işten **نَكْصاً** ve **نُكوصاً** ve **مَنْكَصاً**: ondan geri geri çekildi, ve çekindi; **على عَقِبَيْهِ**: hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden geri döndü; hayırdan dönüşe mahsustur; ve Cevherî onu mutlak kullanmada vehmetti; yahut şerde (kullanımı) nadirdir.
Ve **المَنْكَصُ**: uzaklaşılan yer.
تاج العروس:
نكص
“**نَكَصَ عن الأَمْرِ**” **يَنْكُصُ** “**نَكْصاً**” fetha ile, “**ونُكُوصاً**” damme ile, “**ومُنْكَصاً**” “**كمَطْلَبٍ**”: ondan geri geri çekildi ve çekindi ve vazgeçip geri döndü. Ebû Türâb dedi ki: **نَكَصَ** işten ve **نَكَفَ** bir tek mânâdadır; yani çekindi. Denir ki: falan kimse bir iş istedi, sonra **نَكَصَ**; **نصر** ve **ضرب** haddinden: “geri döndü”; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ezherî dedi ki: kurrâdan bazıları “**يَنْكُصُون**”u damme ile okudu; Sâğânî bunu inkâr etti. Ve dedi ki: bu kıraatle okuyanı tanımıyorum. Zeccâc dedi ki: damme câizdir; fakat onunla okunmamıştır. Müellifin ıtlakı, muzâriinin damme ile ve başka değil, kitabının kaidesi olduğu üzere, olduğunda sarihtir. Şeyhimiz dedi ki: bu, açık bir vehim ve belirgin bir kusurdur; özellikle kelime Kur’ânî iken; kurrânın hepsi, Yüce Allah’ın şu sözünde kâf’ın kesresi üzerinde icmâ etmiştir: “**فكُنْتُمْ على أَعْقَابِكُمْ تَنْكِصُون**”. **الصحاح**’ın ibaresi bundan sâlimdir; çünkü iki vechi, geçtiği üzere, zikretmiştir. İbn Düreyd dedi ki: **نَكَصَ على عَقِبَيْهِ**: “hayırdan üzerinde bulunduğu şeyden” geri döndü. Dedi ki: bu, “hayırdan dönüşe mahsustur”. Dedi ki: ve tenzîlde de böyle tefsir edilmiştir. “Ve Cevherî onu mutlak kullanmada vehmetti”; ve denilebilir ki onda bir hasr yoktur; şu var ki, müellifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, naklettiği kayıt, ancak İbn Düreyd’in söylediği ve bazı lugat fukahasının ona tâbi olduğu şeydir. Ve cumhurdan bilinen şudur ki: **النُّكُوص** vezin ve mânâ bakımından dönüş gibidir. Buna Cevherî ve Zemahşerî ve İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları gitmiştir; ve onlar dayanak olarak yeter. Ve ıtlakı, Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Sıffîn’deki sözü teyit eder: “Ve şeytan sıçrayış için bir el ileri sürdü ve **لِلنُّكُوصِ** için bir ayak geri bıraktı”. İbn Ebî’l-Hadîd dedi ki: **النُّكُوص**: geriye dönüş olup o **القَهْقَرَى**’dır; öyleyse düşün. “Yahut şerde de”; yani İbn Düreyd’in sözü de budur; ve o “nadirdir”. Ve onun nassı: ve bazen şerde söylenir. “Ve **المَنْكَصُ**” “**كمَقْعَدٍ**”: “**المُتَنَحَّى**”; bunu müellif **البَصَائِر**’de ve Sâğânî **العُبَاب**’da nakletti; ve A‘şâ’dan, Alkame b. Ulâse’yi medhederken, şu beyti inşâd etti:
أَعَلْقَمُ قد صَيَّرَتْنِي الأُمُورُ ... إِليْكَ وَمَا كَانَ لِي مَنْكَصُ
Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: onların sözü: falan kimsenin nasibi **نَاقِصٌ** ve bahtı **ناكِصٌ**; ve bu, **الأَسَاس**’ta olduğu gibi mecazdır:
