# نكص — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%83%D8%B5/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نكص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B5.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: نكص

نكص عن الأمر  ينكص  نكصا  ، بالفتح،  ونكوصا  ، بالضم،  ومنكصا  ، كمطلب،  تكأكأ عنه وأحجم  وانقدع. وقال أبو تراب: نكص عن الأمر، ونكف، بمعنى واحد، أي أحجم. يقال: أراد فلان أمرا ثم نكص، من حد نصر وضرب:  رجع  ، كما في الصحاح. وقال الأزهري: قرأ بعض القراء  ينكصون  بالضم، وأنكره الصاغاني. وقال: لا أعرف من قرأ بهذه القراءة. وقال الزجاج: الضم جائز، ولكنه لم يقرأ به. وإطلاق المصنف صريح في أن مضارعه بالضم لا غير، كما هو قاعدة كتابه. قال شيخنا: وهو وهم صريح وقصور ظاهر ، لا سيم والكلمة قرآنية، وأجمع القراء كلهم على كسر الكاف في قوله تعالى:  فكنتم على أعقابكم تنكصون  . وعبارة الصحاح سالمة من هذا، فإنه ذكر الوجهين كما تقدم. وقال ابن دريد: نكص على عقبيه: رجع  عما كان عليه من خير  ، قال: وهو  خاص بالرجوع عن الخير  . قال: وكذا فسر في التنزيل.  ووهم الجوهري في إطلاقه  ، وقد يقال إن لا حصر فيه، على أن التقييد الذي نقله المصنف رحمه الله تعالى، إنما قاله ابن دريد، وتبعه بعض فقهاء اللغة. والمعروف عن الجمهور أن النكوص كالرجوع وزنا ومعنى. وإليه ذهب الجوهري، والزمخشري، وابن القطاع، وغيرهم، وكفى بهم عمدة، ويؤيد الإطلاق قول علي، رضي الله تعالى عنه، في صفين: والشيطان قدم للوثبة يدا وأخر للنكوص رجلا  . قال ابن أبي الحديد: النكوص: الرجوع إلى وراء وهو القهقرى، فتأمل.  أو في الشر  أيضا، وهو قول ابن دريد أيضا، وهو  نادر  ، ونصه: وربما قيل في الشر.  والمنكص  ، كمقعد:  المتنحى  ، نقله المصنف في البصائر، والصاغاني في العباب، وأنشد للأعشى يمدح علقمة بن علاثة:
  أعلقم قد صيرتني الأمور                      إليك وما كان لي منكص ومما يستدرك عليه. قولهم: فلان حظه ناقص، وجده ناكص، وهو مجاز، كما في الأساس:

### Türkçe

**نكص** işten **ينكص** **نكصا** ile, fetih ile; ve **نكوصا** ile, zamme ile; ve **منكصا** ile, **مطلب** gibi: ondan geri geri çekildi ve kaçındı ve geri döndü. Ebû Turâb dedi: **نكص** işten ve **نكف**; bir mânâdadır; yani kaçındı. Denir: Falan bir işi istedi, sonra **نكص** etti; **نصر** ve **ضرب** haddi üzere: geri döndü; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ezherî dedi: Kurrâdan bazısı **ينكصون**’u zamme ile okudu; Sâğânî onu inkâr etti. Ve dedi: Bu kıraatle okuyanı bilmiyorum. Zeccâc dedi: Zamme câizdir; fakat onunla okunmadı. Musannifin ıtlakı, onun muzâriinin zamme ile, başka değil, olduğunu açıkça ifade eder; kitabının kaidesi olduğu üzere. Şeyhimiz dedi: Bu, açık bir vehim ve zâhir bir kusurdur; özellikle kelime Kur’ânî iken; kurrânın hepsi, Allah Teâlâ’nın sözü olan: **فكنتم على أعقابكم تنكصون** kavlinde kâfın kesri üzerinde icmâ ettiler. **الصحاح**’ın ibaresi bundan sâlimdir; zira iki vechi, geçtiği üzere, zikretti. İbn Düreyd dedi: **نكص على عقبيه**: üzerinde bulunduğu hayırdan geri döndü; dedi: o, hayırdan dönüşe mahsustur. Dedi: tenzîlde de böyle tefsir edildi. Cevherî, ıtlakında vehmetti; ve denebilir ki onda bir hasır yoktur; bununla beraber musannifin, Allah Teâlâ ona rahmet etsin, naklettiği takyîd, ancak İbn Düreyd’in söylediğidir; ve ona lugat fukahâsından bazısı tâbi oldu. Cumhûrdan mâruf olan: **النكوص** vezin ve mânâca **الرجوع** gibidir. Buna Cevherî, Zemahşerî, İbnü’l-Kattâ‘ ve başkaları gitti; ve onlar dayanak olarak yeter. Itlakı, Ali’nin, Allah Teâlâ ondan razı olsun, Sıffîn’deki sözü teyit eder: والشيطان قدم للوثبة يدا وأخر للنكوص رجلا. İbn Ebî’l-Hadîd dedi: **النكوص**: arkaya dönüş, o da geriye doğru olandır; öyleyse düşün. Yahut şerde de; bu da İbn Düreyd’in sözüdür; ve o nadirdir; ve nassı: وربما قيل في الشر. Ve **المنكص**, **مقعد** gibi: uzaklaşan/kenara çekilen; musannif onu **البصائر**’de, Sâğânî de **العباب**’da nakletti; ve A‘şâ’dan, Alkame b. Ulâse’yi överken, şu beyit rivayet edildi:
  أعلقم قد صيرتني الأمور                      إليك وما كان لي منكص ومما يستدرك عليه. Onların sözü: Falanın nasibi **ناقص**, ceddi **ناكص**; bu mecazdır; **الأساس**’ta olduğu gibi:
