# نهت (ن-ه-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ه - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والتاء والنون معهما
ه ت ن، ن ه ت مستعملان هتن: هَتَنْ المطرُ هتوناً، وكذلك الدّمْعُ، وتهاتَنَ أيضاً . وهَتَنَ لغةٌ في هَتَلَ.
نهت: النَّهيتُ: صوت الأسد وهو دون الزّئير. وقد نَهَتَ يَنْهِتُ.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **التاء** ve **النون**’un onlarla birlikte olduğu bölüm

**ه ت ن**، **ن ه ت**: ikisi de kullanımdadır. **هتن**: Yağmur **هَتَنْ** etti, **هتوناً**; gözyaşı da böyledir; ayrıca **تهاتَنَ** etti. **هَتَنَ**, **هَتَلَ**’da bir lehçedir.

**نهت**: **النَّهيتُ**: aslanın sesi; o, kükremeden aşağıdır. Ve **نَهَتَ** eder, **يَنْهِتُ**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النَهيتُ كالزئير، إلا أنَّه دونه. يقال: نَهَتَ يَنْهِتُ بالكسر. وأسدٌ نَهَّاتٌ. وحمارٌ نَهَّاتٌ، أي نَهَّاقٌ. ورجلٌ نَهَّاتٌ، أي زَحَّارٌ.

##### Türkçe

**النَهيتُ** kükreme gibidir; ancak o, onun altındadır. Denir ki: **نَهَتَ يَنْهِتُ** kesre ile. Ve **أسدٌ نَهَّاتٌ**. Ve **حمارٌ نَهَّاتٌ**; yani **نَهَّاقٌ**. Ve **رجلٌ نَهَّاتٌ**; yani **زَحَّارٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ت ن
هتن ، تهن ، نهت : مستعملة .
هتن : يقال : هَتَنَتْ السماءُ تَهتِنُ هتَناناً ، وعينٌ هَتُونُ الدَمع ، وجمعُه هُتُن .
نهت : يقال : نهتَ الأسَدُ في زئيرِه يَنهَت .
قال الليث : وهو صوتٌ دون الزَّئير .
أبو عُبَيد : عن الأصمعيّ : النهيت : مثل الزَّحِير والطَّحِير ، وقد نَهَتَ يَنْهِت .
تهن : أهمله الليث ، ورَوَى أبو العبّاس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : تَهِنَ يَتهَن تَهَناً فَهو تَهِنٌ : إذا نام .
وفي الحديث أن بلالاً تهِنَ : أي نامَ عن الأذان .

##### Türkçe

ه ت ن
**هتن** , **تهن** , **نهت** : kullanımdadır.

**هتن** : denilir ki: gök **هَتَنَتْ**; **تَهتِنُ**; **هتَناناً** (yani); ve göz, yaşın **هَتُونُ**’udur; onun çoğulu **هُتُن**’dür.

**نهت** : denilir ki: aslan, kükremesinde **نهتَ**; **يَنهَت**.

Leys dedi: ve o, kükremeden aşağı bir sestir.

Ebû Ubeyd: Asmaî’den: **النهيت**: **الزَّحِير** ve **الطَّحِير** gibidir; ve muhakkak **نَهَتَ**; **يَنْهِت**.

**تهن** : Leys onu ihmâl etti; ve Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: **تَهِنَ**; **يَتهَن**; **تَهَناً**; o hâlde o **تَهِنٌ**’dir: uyuduğu zaman.

Ve hadiste: Bilâl **تهِنَ**: yani ezandan uyuyakaldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والهاء وما يثلثهما)
(نهي)  النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة: العقل، لأنَّه ينهَى عن قبيح الفِعل والجمع نهىً. وطَلَبَ الحاجة حتَّى نَهِيَ عنها([1])، تركها، ظفِر بها أمْ لا، كأنه نَهَى نفسَه عن طلبِها. والنَّهْي والنِّهْي: الغدير، لأنَّ الماء ينتهي إليه. وتَنهِيَةُ الوادي: حيثُ ينتهي إليه السُّيول. ويقال إنَّ نِهاءَ النَّهار: ارتِفاعُه. فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ تلك غايةُ ارتفاعِه.
ومما شذَّ عن هذا الباب إن صح يقولون النُّهاء([2]): القوارير، وليس كذلك عندنا. وينشدون:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])(نهأ)  النون والهاء والهمزة. إذا همز ففيه كلمةٌ واحدة، وهي من الإبدال، يقول: أنهأْتُ اللَّحم، إذا لم تُنضِجْه. وهذا عندنا في الأصل: أنيأْته([4]) من النِّيِّ، فقلبت الياء هاء([5]).
(نهب)  النون والهاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على توزُّع شيءٍ في اختلاسٍ لا عن مساواة. منه انتهابُ المالِ وغيرهِ. والنُّهْبى: اسم ما انتُهِب. ومنه المُناهَبة: أنْ يتبارى الفَرَسانِ في حُضْرِهما. يقال: ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]، كأنهما يتناهبان الحُضْر والسَّبَق ويقال نَهَبَ النّاسُ فلاناً بكلامهم: تناوَلُوه به. والقياسُ واحد.
(نهت)  النون والهاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. فالنّهِيتُ: دُونَ الزَّئير. وأسَدٌّ نَهَّات. ونَهت الرجُل: زحَرَ. وحِمارٌ نهّات.
(نهج)  النون والهاء والجيم أصلانِ متباينان:
الأوَّل النَّهْج، الطّريق. ونَهَج لي الأمْرَ: أوضَحَه. وهو مُستقيم المِنْهاج. والمَنْهج: الطَّريق أيضاً، والجمع المناهج.
والآخر الانقطاع. وأتانَا فلانٌ يَنْهَج([7])، إذا أتى مبهوراً منْقَطِع النَّفس. وضربت فلاناً حتى أُنْهِج، أي سقط.
ومن الباب نَهجَ الثّوبُ([8]) وأنْهَجَ: أخلق ولمّا ينشَقّ. وأنهجَه البِلَى. قال أبو عُبيدٍ: لا يقال نَهج([9]).
(نهد)  النون والهاء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف شيءٍ وارتفاعِه. وفرَسٌ نَهْدٌ: مُشرِفٌ جَسِيم. ونَهَدَ ثَديُ المرأة: أشرَفَ وكَعَب؛ وهي ناهد. ويقولون للزُّبدة الضّخمةِ نَهِيدة.
ومن الباب المناهَدةُ في الحروب، كالمناهَضَة، لأنّ كلاًّ ينْهَد إلى كلّ، قالوا: غير أنَّ النهوضَ يكون عَنْ قعود([10])، والنهود كيف كان. ورجلٌ نَهْدٌ: كريمٌ يَنْهَد إلى معالي الأمور. والنّهْداء: رملة كريمة تُنبت كِرامَ البَقْل. ويقال أنْهَدْتُ الحوضَ: ملأَتُه، وهو حوض نَهدان. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته -: إن التّناهُد: إخراجُ كلِّ واحدٍ من الرُّفقَاء نفقةً على قدرِ نَفقةِ صاحِبِهِ.
(نهر)  النون والهاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح شيءٍ أو فتحِه. وأنْهَرْتُ الدَّم: فتحتُه وأرسلْته. وسمِّي النّهرُ لأنَّه يَنْهَر الأرض أي يشقُّها. والمَنْهَرة: فضاءٌ يكون بين بُيوت القَوم يُلقُون فيها كُناسَتَهم. وجمع النَّهر أنهارٌ ونُهُر. واستَنْهَرَ([11]) النّهرُ: أخَذَ مَجراه. وأنْهَر الماءُ([12]): جرى. ونَهرٌ نَهِر: كثير الماء. قال أبو ذؤيب:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])ومنه النَّهار: انفِتاح الظُّلمة عن الضِّياء ما بين طُلوعِ الفجر إلى غروب الشَّمس. ويقولون: إنَّ النّهار يجمع على نُهُر([14]). ورجلٌ نَهِر: صاحب نهارٍ كأنَّه لا ينبعث ليلاً. قال:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
وأمّا قولهم: النهار: فَرخُ بعضِ الطَّير، فهو مما [لا] يعرَّج على مِثله، ولا معنَى له.
(نهز)  النون والهاء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حركةٍ ونُهوض وتحريكِ الشَّيء. فالنَّهْز: النُّهوضُ لتناوُلِ الشيء؛ ومنه انتهاز الفُرصة. والنُّهْزة: كلُّ ما أمكنَكَ انتهازُه* يقال قد أعْرَض فانتهزْ([16]). ونَهَزَتِ النَّاقةُ بصَدْرِها: نهَضَتْ للسَّير. ونَهَزَت الدّابةُ برأسها: دَفَعَتْ عن نفسها.
ومن الباب ناهَزَ الصبيُّ البُلوغَ، إذا داناه، كأنَّه نَهَضَ له وتحرَّكَ. ونهَزْتُ ضَرْعَ النّاقة عند حَلْبها لتدُرّ، إذا ضربتَه بيدك. ونَهَزْت ماءَ الدَّلو بالماء: ضربتُه لتمتلئ الدّلْو.
(نهس)  النون والهاء والسين كلمةٌ تدلُّ على عضٍّ على شيء. ونهَسَ اللَّحْمَ: قبَضَ عليه ونترَه([17]) عِندَ أكلِه إيّاه. ومنه نَهَسَته([18]) الحية.
(نهش)  النون والهاء والشين أصلٌ صحيح، ومعناه معنى الذي قبله. قال ابن دريد([19]): قال الأصمعيّ النَّهس والنَّهش واحد، وهو أخْذُ اللّحمِ بالفَم. وخالفه أبو زيد فقال: النّهش: بمقدَّم الفم.
(نهض)  النون والهاء والضاد أصلٌ يدلُّ على حركةٍ في عُلُو. ونَهَض من مكانه: قام. وما لـه ناهِضَةٌ، أي قومٌ ينهضون في أمره ويقومون به. ويقولون: ناهضةُ الرّجلِ: بنو أبيه الذي يَغضَبون له. ونَهَضَ النَّبْتُ: استَوَى. والنَّاهض: الطائر الذي وَفَرَ جناحاهُ وتهيَّأ للنُّهُوضِ والطَّيَران. ونِهَاضُ الطُّرُق([20]): صُعُدها وعَتَبها، الواحدة نهضة. وأنْهُض البَعيرِ([21]): ما بين كَتِفِهِ إلى صُلْبه.
(نهط)  النون والهاء والطاء. زعم ابنُ دريد([22]) النَّهْط الطَّعْن. ونَهَطه بالرُّمح: طعنَه به.
(نهع)  النون والهاء والعين ليس بشيء. على أنهم يقولون: نَهَعَ، إذا تَهَوَّعَ من غير قَلْسٍ.
(نهق)  النون والهاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. فالنّهيق والنُّهاق: صوت الحمار. ونَوَاهِقُه: مخارج نُهاقِهِ من حَلْقِه ونَوَاهق الدّابة: عروقٌ اكتنفتْ خياشيمَه، الواحدة ناهقة.
(نهك)  النون والهاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على إبلاغٍ في عقوبة وأذى. ونَهَكَتْهُ الحُمَّى: نَقَصَتْ لحمه. وأنْهَكهُ السُّلطانُ عقوبةً: بالَغَ.
ومن الباب انتهاكُ الحرمة: تنَاوُلُها بما لا يحِلّ. والنّهِيك: الأسد والشُّجاع، لأنَّهُما يَنْهَكان الأقران.
(نهل)  النون والهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَرْبٍ من الشُّرْبِ. ونَهِلَ: شرِبَ في أوّل الوِرد. وأنْهلْتُ الدّوابّ. والمَنْهل([23]): المورِد. والنّاهل: الريّان. وربما قالوا للعطشان([24]) ناهل. وهذا لعلَّه أن يكون على معنَى الفأل. قال:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
أي تَروى منه الرِّماح العِطاش.
(نهم)  النون والهاء والميم أصلانِ صحيحان، أحدُهما صوتٌ من الأصوات والآخر ولُوع بشيء.
فالأوَّل النَّهيم: صوت الأسد. والنّهيم: زَجْرُك الإبل إذا صِحْتَ بها. تقول: نَهَمْتُها، إذا صِحْتَ بها لتَمضي. قال:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])ويقال للحَذْف بالعَصَا والحذف بالحَصَى نَهْمٌ؛ ولا بدَّ من أن يكون لِمَا يُحْذَف به أدنى صوت. قال:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
فأمّا الآخر فالنَّهْمة: بلوغ الهِمّة في الشَّيء. وهو منهومٌ بكذا: مُولَعٌ به. ويقال منه نُهِمَ يُنْهَمُ.
ومما شذَّ عن البابين النِّهَامِيّ: الحَدَّاد([28]).
--------------ـــ
([1]) في المجمل: "نهى بها"، وفي السان: "أنهى عنها ونهي عنها بالكسر"
([2]) كذا ورد في الأصل واللسان بضم النون في التفسير والشاهد بعده، فقيل إن هذا لا واحد له من لفظه، وقيل واحدته نهاءة. وفي المجمل بكسر النون في الموضعين.
([3]) البيت مجهول القائل في المجمل واللسان. ويروى أيضاً: "نهاء" بالفتح، كما في المجمل، وقال ابن بري في هذا: إنه جمع نهاة جمع الجنس ومده لضرورة الشعر. ويروى أيضاً "نهاء" بالكسر جمع نهاة بالفتح.
([4])  هذه هي صورته قبل الإعلال، وإنما يقال أنأته إناءة، إذا لم تنضجه.
([5])  في الأصل: "همزة"، تحريف.
([6])  التكملة من المجمل.
([7]) ماضيه نهج بكسر الهاء، ويقال في معناه أيضاً أنهج إنهاجاً.
([8]) هذا مثلث الهاء.
([9]) كذا ضبطت في المجمل. وفي اللسان بدون عزو إلى أبي عبيد: "ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء".
([10]) في الأصل: "على قعود"، وفي اللسان "قيام غير قعود"، صوابهما في المجمل.
([11]) في الأصل: "انتهر"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([12]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "نهر"، ولم يردا في القاموس.
([13]) ديوان الهذليين: (1: 146) والمجمل واللسان (نهر).
([14]) شاهده قوله:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) أنشده في اللسان (نهر) والمخصص (9: 51) وكتاب سيبويه (2: 91).
([16])  في المجمل: "انتهز فقد أعرض لك".
([17])  النتر: الجذب بجفاء، وفي الأصل: "ونثره"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في المجمل: "نهسه".
([19])  الجمهرة (3: 73).
([20]) في الأصل: "الطير"، صوابه من المجمل. ومفرده نهض بالفتح.
([21]) جمع نهض بالفتح أيضاً. وأنشدوا في الجمع لهميان بن قحافة:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
 ([22]) الجمهرة (3: 119).
([23]) في الأصل: "والنهيل"، صوابه في المجمل واللسان وغيرهما.
([24]) في الأصل: "العطشان".
([25]) البيت للنابغة، كما في اللسان (نهل). وكذا وردت روايته في المجمل والمخصص (13: 26). وفي اللسان والأضداد 99: "ينهل منها". وصدره فيهما:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) الرجز في اللسان (نهم).
([27]) لرؤبة في ملحقات ديوانه 184 واللسان (نهم).
([28]) ويقال أيضاً للراهب، وهو بهذا المعنى الأخير مقيس، قال في اللسان: "لأنه ينهم، أي يدعو".

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الهاء** وما يثلثهما)
(**نهي**)  **النون** و**الهاء** و**الياء** sahih bir asıldır; bir gaye ve erişmeye delâlet eder. Ondan: **أنهيت إليه الخَبر**: * onu ona ulaştırdım. Her şeyin **نِهايةُ**: onun gayesidir. Ondan: **نَهَيته عنه**; bu, yaptığı bir iş sebebiyledir. Artık onu nehyedip de senden vazgeçerse, işte bu, olanın gayesi ve sonudur. Ve falan, bir adam olarak senin için **ناهِيكَ** ve **نَهْيُك**’tur; nitekim “**حسبك**” denildiği gibi. Bunun te’vili: onun ciddiyeti ve zenginliğiyle seni, ondan başkasını aramaktan men etmesidir. Ve **ناقة نَهِيَّةٌ**: semizlikçe nihayete erdi. **النُّهْيَة**: akıldır; çünkü çirkin fiilden nehyeder; cem‘i **نهىً**’dır. Ve **طَلَبَ الحاجة حتَّى نَهِيَ عنها**: onu terk etti; ona erişti mi erişmedi mi (fark etmez); sanki kendisini onu istemekten nehyetmiş gibidir. **النَّهْي** ve **النِّهْي**: gölcüktür; çünkü su ona varıp son bulur. **تَنهِيَةُ الوادي**: sellerin ona vardığı yer. Ve denilir ki **نِهاءَ النَّهار**: onun yükselmesidir. Şayet bu sahih ise, bunun sebebi, onun yükselmesinin gayesi olmasıdır.

Ve bu babdan şâz olanlardan—eğer sahihse—derler ki **النُّهاء**: şişeler; bizce böyle değildir. Ve inşad ederler:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ

(**نهأ**)  **النون** ve**الهاء** ve **الهمزة**. Hemzelenirse onda tek bir kelime vardır; o da ibdâldendir. Der ki: **أنهأْتُ اللَّحم**; onu pişirmediğin zaman. Bu, bizce asılda: **أنيأْته**’dir; **النِّيِّ**’den; sonra **الياء**’yı **هاء**’ya çevirdi.

(**نهب**)  **النون** ve **الهاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; eşitlik üzere olmaksızın bir şeyi kapıp dağıtmaya delâlet eder. Ondan: malın ve başkasının **انتهابُ**’ı. **النُّهْبى**: yağmalanan şeyin adıdır. Ondan **المُناهَبة**: iki süvarinin, atlarını koşturmada birbirleriyle yarışmasıdır. Denilir: **ناهب الفَرسُ [الفرسَ]**; sanki ikisi, koşturmayı ve yarışı birbirinden kapışıyor gibidir. Ve denilir: **نَهَبَ النّاسُ فلاناً بكلامهم**: onu onunla (sözle) ele aldılar. Kıyas birdir.

(**نهت**)  **النون** ve **الهاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. **النّهِيتُ**: kükremenin altındadır. Ve **أسَدٌّ نَهَّات**. Ve **نَهت الرجُل**: azarladı. Ve **حِمارٌ نهّات**.

(**نهج**)  **النون** ve **الهاء** ve **الجيم** iki asıldır; birbirinden ayrıdır:
Birincisi **النَّهْج**: yol. Ve **نَهَج لي الأمْرَ**: onu açıkladı. O, **مُستقيم المِنْهاج**’dır. **المَنْهج**: yol da; cem‘i **المناهج**.
Diğeri: kopma (kesilme). **وأتانَا فلانٌ يَنْهَج**: nefesi kesilmiş, soluğu kopmuş olarak geldiği zaman. Ve falanı dövdüm, ta ki **أُنْهِج**; yani düştü.
Ve babdandır: **نَهجَ الثّوبُ** ve **أنْهَجَ**: eskidi, henüz yırtılmadı. Ve onu **البِلَى** eskitti. Ebû Ubeyd dedi ki: **نَهج** denilmez.

(**نهد**)  **النون** ve **الهاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyin görünür hâle gelmesine ve yükselmesine delâlet eder. **فرَسٌ نَهْدٌ**: iri, çıkıntılı. **نَهَدَ ثَديُ المرأة**: yükseldi ve kabardı; o, **ناهد**’dir. Ve iri tereyağına **نَهِيدة** derler.
Ve babdandır: savaşlarda **المناهَدة**; **المناهَضَة** gibi; çünkü her biri, her birine doğru **ينْهَد** eder. Dediler ki: ancak **النهوض** oturuştan olur; **النهود** ise nasıl olursa olsun. Ve **رجلٌ نَهْدٌ**: kerimdir; yüce işlere doğru **يَنْهَد** eder. **النّهْداء**: kerim bir kumluktur; kerim ot bitirir. Ve denilir: **أنْهَدْتُ الحوضَ**: onu doldurdum; o, **حوض نَهدان**’dır. Ve derler—doğruluğunu bilmiyorum—: **التّناهُد**: yoldaşlardan her birinin, arkadaşının nafakası ölçüsünce nafaka çıkarmasıdır.

(**نهر**)  **النون** ve **الهاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyin yarılmasına yahut açılmasına delâlet eder. **أنْهَرْتُ الدَّم**: onu açtım ve saldım. Nehre, yeri **يَنْهَر** yani yarar olduğu için **النّهر** adı verildi. **المَنْهَرة**: kavmin evleri arasında bulunan bir boşluktur; oraya süprüntülerini atarlar. **النَّهر**’in cem‘i **أنهارٌ** ve **نُهُر**’dur. **استَنْهَرَ النّهرُ**: yatağını aldı. **أنْهَر الماءُ**: aktı. **نَهرٌ نَهِر**: suyu çok. Ebû Züeyb dedi ki:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ
Ve ondandır **النَّهار**: fecir doğuşundan güneş batışına kadar karanlığın ışıktan açılması. Ve derler ki: **النّهار** **نُهُر** üzerine cem‘ olunur. Ve **رجلٌ نَهِر**: gündüz sahibi; sanki geceleyin harekete geçmez. Dedi ki:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ *
Ama onların “**النهار**: bazı kuşların yavrusu” sözleri, benzerine dönülmez şeylerdendir; onun bir mânası yoktur.

(**نهز**)  **النون** ve **الهاء** ve **الزاء** sahih bir asıldır; hareket, kalkış ve şeyi hareket ettirmeye delâlet eder. **النَّهْز**: bir şeyi almak için kalkıştır; ondandır fırsatı **انتهاز**. **النُّهْزة**: senin kapıp alman mümkün olan her şeydir. Denilir: **قد أعْرَض فانتهزْ**. **نَهَزَتِ النَّاقةُ بصَدْرِها**: yürüyüş için kalktı. **نَهَزَت الدّابةُ برأسها**: kendinden savdı.
Ve babdandır: **ناهَزَ الصبيُّ البُلوغَ**; ona yaklaştığı zaman; sanki onun için kalkmış ve hareket etmiş gibidir. Ve **نهَزْتُ ضَرْعَ النّاقة** sağımında süt versin diye; onu elinle vurduğun zaman. Ve **نَهَزْت ماءَ الدَّلو بالماء**: dolsun diye onu vurdum.

(**نهس**)  **النون** ve **الهاء** ve **السين** bir kelimedir; bir şeye ısırmaya delâlet eder. **ونهَسَ اللَّحْمَ**: onu tuttu ve çekti; onu yerken. Ondan: yılan onu **نَهَسَته**.

(**نهش**)  **النون** ve **الهاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; mânası bir öncekinin mânasıdır. İbn Düreyd dedi ki: Asmaî dedi: **النَّهس** ve **النَّهش** birdir; o, eti ağızla almaktır. Ebû Zeyd ona muhalefet etti ve dedi ki: **النّهش**: ağzın ön tarafıyladır.

(**نهض**)  **النون** ve **الهاء** ve **الضاد** bir asıldır; yüksekte bir harekete delâlet eder. **نَهَض من مكانه**: kalktı. Onun **ناهِضَةٌ**’si yoktur; yani işinde kalkacak ve onu yürütecek bir kavmi yoktur. Ve derler: adamın **ناهضةُ**’si: onun için öfkelenen baba bir kardeşlerinin oğullarıdır. **نَهَضَ النَّبْتُ**: düzeldi. **النَّاهض**: kanatları tamam olan ve kalkışa ve uçmaya hazırlanan kuştur. **نِهَاضُ الطُّرُق**: onların yokuşları ve basamaklarıdır; teki **نهضة**. **أنْهُض البَعيرِ**: onun küreği ile sırt kemiği arasıdır.

(**نهط**)  **النون** ve **الهاء** ve **الطاء**. İbn Düreyd iddia etti ki **النَّهْط**: saplamadır. **نَهَطه بالرُّمح**: onu mızrakla sapladı.

(**نهع**)  **النون** ve **الهاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu var ki derler: **نَهَعَ**; kusma olmaksızın öğürdüğü zaman.

(**نهق**)  **النون** ve **الهاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder. **النّهيق** ve **النُّهاق**: eşeğin sesidir. **نَوَاهِقُه**: boğazından çıkan anırmasının çıkış yerleridir. Ve binek hayvanının **نَوَاهق**’i: burun deliklerini kuşatan damarlardır; teki **ناهقة**.

(**نهك**)  **النون** ve **الهاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; ceza ve eziyette ileri götürmeye delâlet eder. **نَهَكَتْهُ الحُمَّى**: etini eksiltti. **أنْهَكهُ السُّلطانُ عقوبةً**: ileri götürdü.
Ve babdandır: **انتهاكُ الحرمة**: helâl olmayanla ona el uzatmaktır. **النّهِيك**: aslan ve yiğittir; çünkü ikisi de akranları **يَنْهَكان** eder.

(**نهل**)  **النون** ve **الهاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; içmenin bir türüne delâlet eder. **نَهِلَ**: ilk varışta içti. **أنْهلْتُ الدّوابّ**: hayvanları suladım. **المَنْهل**: su varılan yer. **النّاهل**: suya kanmış. Bazen susuza da **ناهل** derler. Bu, galiba uğur mânası üzere olur. Dedi ki:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ *
yani susuz mızraklar ondan kanar.

(**نهم**)  **النون** ve **الهاء** ve **الميم** iki sahih asıldır; birisi seslerden bir sestir, diğeri bir şeye düşkünlüktür.
Birincisi: **النَّهيم**: aslanın sesi. **النّهيم**: develere bağırdığında onları sürüşündür. Dersin ki: **نَهَمْتُها**; yürüsün diye ona bağırdığın zaman. Dedi ki:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ
Ve sopayla atmaya ve çakıl taşıyla atmaya **نَهْمٌ** denilir; mutlaka atılan şeyde en az bir ses olmalıdır. Dedi ki:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما *
Ama diğeri: **النَّهْمة**: bir şeyde himmetin nihayetine varmasıdır. O, şuna **منهومٌ**’dur: ona düşkündür. Ve ondan denilir: **نُهِمَ يُنْهَمُ**.
Ve iki babdan şâz olanlardan: **النِّهَامِيّ**: demirci.

--------------ـــ
([1]) Mücmel’de: “نهى بها”, Lisân’da: “أنهى عنها ونهي عنها بالكسر”
([2]) Asılda ve Lisân’da tefsirde ve ardından gelen şâhidde **النون**’un dammesiyle böyle geldi; bunun lafzından tekili olmadığı söylendi; tekilinin **نهاءة** olduğu da söylendi. Mücmel’de iki yerde de **النون**’un kesresiyle.
([3]) Beyit, Mücmel ve Lisân’da söyleyeni meçhuldür. Ayrıca Mücmel’de olduğu gibi fetha ile “نهاء” diye de rivayet edilir. İbn Berrî bu hususta dedi ki: o, cins cem‘i olarak **نهاة**’nin cem‘idir; şiir zarureti için uzatmıştır. Ayrıca fetha ile **نهاة**’nin cem‘i olarak kesre ile “نهاء” diye de rivayet edilir.
([4]) Bu, i‘lâlden önceki sûretidir; ancak “أنأته إناءة” denilir; onu pişirmediğin zaman.
([5]) Asılda: “همزة”; tahriftir.
([6]) Tamamlama Mücmel’dendir.
([7]) Mâzîsi **نهج**’dir, **الهاء**’nın kesresiyle; mânasında ayrıca “أنهج إنهاجاً” da denilir.
([8]) Bu, **الهاء**’nın müsellesidir.
([9]) Mücmel’de böyle ضبط edildi. Lisân’da Ebû Ubeyd’e isnat olmaksızın: “ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء”.
([10]) Asılda: “على قعود”, Lisân’da “قيام غير قعود”; ikisinin doğrusu Mücmel’dedir.
([11]) Asılda: “انتهر”; doğrusu Mücmel, Lisân ve Kâmûs’tadır.
([12]) Mücmel’de de böyledir. Lisân’da: “نهر”; Kâmûs’ta ikisi de gelmedi.
([13]) Dîvânu’l-Huzeliyyîn: (1: 146) ve Mücmel ve Lisân (**نهر**).
([14]) Şâhidi onun sözüdür:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) Lisân (**نهر**) ve el-Muhassas (9: 51) ve Kitâbu Sîbeveyh (2: 91)’de inşad etti.
([16]) Mücmel’de: “انتهز فقد أعرض لك”.
([17]) **النتر**: kabalıkla çekmedir; asılda: “ونثره”; doğrusu Mücmel ve Lisân’dadır.
([18]) Mücmel’de: “نهسه”.
([19]) el-Cemhere (3: 73).
([20]) Asılda: “الطير”; doğrusu Mücmel’dendir. Müfred’i fetha ile **نهض**’dur.
([21]) Fetha ile **نهض**’un cem‘idir de. Cem‘ hakkında onlara Luhaymân b. Kahâfe’den inşad ettiler:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
 ([22]) el-Cemhere (3: 119).
([23]) Asılda: “والنهيل”; doğrusu Mücmel, Lisân ve başkalarındadır.
([24]) Asılda: “العطشان”.
([25]) Beyit Nâbiga’nındır; Lisân (**نهل**)’de böyledir. Mücmel ve el-Muhassas (13: 26)’da rivayeti böyle geldi. Lisân ve el-Ezdâd 99’da: “ينهل منها”. Onlarda صدرُه:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) Recez Lisân (**نهم**)’dedir.
([27]) Ru’be’nindir; Dîvânının zeyllerinde 184 ve Lisân (**نهم**).
([28]) Râhibe de denilir; bu son mânada kıyasîdir. Lisân’da dedi ki: “لأنه ينهم، أي يدعو”.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النَّهِيتُ والنُّهاتُ: الصيَاح؛ وقيل: هو مثل الزَّحير
والطَّحِير؛ وقيل: هو الصوت من الصدر عند المَشَقَّة.
وفي الحديث: أُرِيتُ الشيطانَ فرأَيته يَنْهِتُ كما يَنْهِتُ القِرْدُ أَي يُصَوِّتُ.
والنَّهِيتُ أَيضاً: صَوْتُ الأَسدِ دون الزئير؛ نَهَتَ الأَسدُ في زئيره يَنْهِتُ، بالكسر، وأَسَدٌ نَهَّاتٌ، ومُنَهِّتٌ؛ قال: ولأَحْمِلَنْكَ على نَهابِرَ، إِنْ تَثِبْ
فيها، وإِنْ كنْتَ المُنَهِّتَ، تَعْطَبِ
أَي وإِن كنتَ الأَسدَ في القوَّة والشِّدَّة.
وقد اسْتُعِيرَ للحمار: حمار نَهَّاتٌ أَي نَهَّاقٌ، ورجل نَهَّاتٌ أَي زَحَّارٌ.

##### Türkçe

**النَّهِيتُ** ve **النُّهاتُ**: bağırma; ve denildi ki: o, **الزَّحير** ve **الطَّحِير** gibidir; ve denildi ki: o, meşakkat sırasında göğüsten çıkan sestir.

Ve hadiste: “Şeytan bana gösterildi de onu gördüm; **القِرْدُ** nasıl **يَنْهِتُ** ediyorsa o da **يَنْهِتُ** ediyordu”; yani ses çıkarır.

Ve **النَّهِيتُ** ayrıca: kükreme olmaksızın aslanın sesi; aslan kükremesinde **نَهَتَ** eder, **يَنْهِتُ** eder, kesre ile; ve **أَسَدٌ نَهَّاتٌ** ve **مُنَهِّتٌ**; dedi ki:

“Ve elbette seni **نَهابِرَ** üzerine taşıyacağım; eğer sıçrarsan
içinde; ve eğer sen **المُنَهِّتَ** isen, helâk olursun”

Yani: ve eğer kuvvet ve şiddette aslan isen.

Ve eşek için ödünç alınmıştır: **حمار نَهَّاتٌ** yani **نَهَّاقٌ**; ve **رجل نَهَّاتٌ** yani **زَحَّارٌ**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النهيت والنهات  بالضم في الأخير: الصياح. والنهيت أيضا: صوت الأسد، دون  الزئير،و  قيل: هو مثل  الزحير  والطحير، وقيل هو الصوت من الصدر عند المشقة.  وفعله كضرب  ، يقال: نهت الأسد في زئيره ينهت، بالكسر، وفي الحديث:  رأيت الشيطان فرأيته ينهت كما ينهت القرد  أي يصوت. من المجاز: حمار نهات  النهات: النهاق  . رجل نهات، أي  الزحار، و  الأصل في النهات  الأسد كالمنهت كمحسن، ومنبر  هكذا ضبطه، والذي في قول الشاعر مشددا:
  ولأحملنك على نهابر إن تثب                      فيها وإن كنت المنهت تعطب أي وإن كنت الأسد في القوة والشدة. النهات  فرس لاحق بن النجار  بن خيبري السدوسي.  والناهت: الحلق  ؛ لأنه ينهت منه، قاله ابن دريد.

##### Türkçe

**النهيت** ve **النهات**, son harfte ötre ile: bağırma. Ve **النهيت** ayrıca: aslanın sesi; kükreme olmaksızın. Ve denildi: o, **الزحير** ve **الطحير** gibidir. Ve denildi: o, meşakkat anında göğüsten çıkan sestir. Ve fiili, “**ضرب**” gibi (çekimlenir); denilir ki: “Aslanı kükremesinde **نهت** etti, **ينهت** eder”, kesre ile. Ve hadiste: “Şeytanı gördüm; onu, maymunun **ينهت** ettiği gibi **ينهت** ederken gördüm”; yani ses çıkarır.

Mecazdan: **نهات** eşek; **النهات**: anırma. **نهات** adam; yani **الزحار**. Ve **النهات**’ın aslı aslandır; **المنهت** gibi, “**محسن**” vezninde. Ve **منبر** onu böyle ضبط etti. Şairin sözünde olan ise şeddeli olarak:
  “Ve seni **نهابر** üzerine mutlaka bindireceğim; eğer onda sebat edersen, ve eğer sen **المنهت** isen (bile) helâk olursun”
yani: kuvvet ve şiddette aslan olsan bile.

**النهات**: **لاحق بن النجار بن خيبري السدوسي**’nin atı.

Ve **الناهت**: boğaz; çünkü ondan **ينهت** edilir (ses çıkarılır); bunu İbn Düreyd söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَهَتَ
1 نَهَتَ ذ , aor. نَهِتَ , [cont? to analogy,] inf. n. نَهِيتٌ (S, K) and نُهَاتٌ (K) He cried out, or uttered a cry: (TA:) [see اِنْهَتِى عَلَيْهَا voce بَهَتَ:] he uttered the kind of sound termed زَئِير; [i. e., he (a lion, TA) uttered a sound from his chest; or roared:] (K:) or he uttered a sound lower than that which is termed زئير: (S:) or he breathed hard; or emitted the voice, or the breath, with a moaning; i. q. زَحَرَ, (K,) and طَحَرَ: (TA:) or he uttered a sound from his chest on an occasion of distress. (TA.)

النَّهَّاتُ
النَّهَّاتُ ذ and ↓ المِنْهَتُ and ↓ المُنْهِتُ (thus the last is written accord. to the K, but it occurs in a verse written ↓ المُنَهِّتُ, TA, and in this latter manner it is written in the L,) The lion. (K.) ― -b2- أَسَدٌ نَهَّاتٌ, (S, L,) and ↓ مُنَهِّتٌ, (L,) [A lion uttering frequently a low growl]. (S, L.) ― -b3- حِمَارٌ نَهَّاتٌ (tropical:) An ass that brays much, or frequently. (S, K.) ― -b4- رَجُلٌ نَهَّاتٌ (tropical:) A man that breathes hard; or emits the voice, or the breath, with a moaning. (S, K, *) See مُطَلِّحٌ.

النَّاهِتُ
النَّاهِتُ ذ The throat; the guttur: (K:) so called because the sound termed نَهِيت proceeds from it. (TA.)

المِنْهَتُ
المِنْهَتُ ذ , and المُنْهِتُ, and المُنَهِّتُ: see النَهَّاتُ.

##### Türkçe

نَهَتَ
1 **نَهَتَ** ذ , muzâri‘ **نَهِتَ** , [devam mı? kıyasa göre,] mastar ismi **نَهِيتٌ** (S, K) ve **نُهَاتٌ** (K): Bağırdı, yahut bir çığlık çıkardı: (TA:) [bk. **اِنْهَتِى عَلَيْهَا** “**بَهَتَ**” maddesinde:] **زَئِير** diye adlandırılan türden sesi çıkardı; [yani, o (aslan, TA) göğsünden bir ses çıkardı; yahut kükredi:] (K:) yahut **زئير** diye adlandırılan sesten daha alçak bir ses çıkardı: (S:) yahut şiddetle soludu; yahut inlemeyle sesi, yahut nefesi çıkardı; **زَحَرَ** (K,) ve **طَحَرَ** ile aynı anlamdadır: (TA:) yahut sıkıntı anında göğsünden bir ses çıkardı. (TA.)

**النَّهَّاتُ**
**النَّهَّاتُ** ذ ve ↓ **المِنْهَتُ** ve ↓ **المُنْهِتُ** (böylece sonuncusu K’ye göre yazılır; fakat bir beyitte ↓ **المُنَهِّتُ** yazılı olarak vârid olur, TA; ve bu son tarz üzere L’de yazılır,) Aslan. (K.) ― -b2- **أَسَدٌ نَهَّاتٌ**, (S, L,) ve ↓ **مُنَهِّتٌ**, (L,) [sıkça alçak bir hırıltı çıkaran aslan]. (S, L.) ― -b3- **حِمَارٌ نَهَّاتٌ** (mecaz:) Çok, yahut sıkça anıran eşek. (S, K.) ― -b4- **رَجُلٌ نَهَّاتٌ** (mecaz:) Şiddetle soluyan; yahut inlemeyle sesi, yahut nefesi çıkaran adam. (S, K, *) **مُطَلِّحٌ**’a bak.

**النَّاهِتُ**
**النَّاهِتُ** ذ Gırtlak; boğazın içi: (K:) **نَهِيت** diye adlandırılan ses ondan çıktığı için böyle adlandırılmıştır. (TA.)

**المِنْهَتُ**
**المِنْهَتُ** ذ , ve **المُنْهِتُ**, ve **المُنَهِّتُ**: **النَهَّاتُ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَهَتَ
نَهَتَ I ( n. ac. نُهَاْت 24 ,  نَهِيْت 25 ),
a.  Roared, growled; snorted.

مِنْهَت
مِنْهَت 20 ,
a.  see 28 .

نَاْهِت
نَاْهِت 21
a.  [ art. ], The throat.

نَهِيْت
نَهِيْت 25 ,
a.  Snort &c.

نَهَّاْت
نَهَّاْت 28 ,
a.  Growling; braying; snorting.

b.  [ art. ], The lion.

نَهَّتَ
N. Ag. نَهَّتَ II ,  أَنْهَتَ IV ,
a.  see 28 .

##### Türkçe

**نَهَتَ**
**نَهَتَ** I (isim-fiil **نُهَاْت** 24, **نَهِيْت** 25),
a. Kükredi, hırladı; homurdandı.

**مِنْهَت**
**مِنْهَت** 20,
a. 28’e bak.

**نَاْهِت**
**نَاْهِت** 21
a. [harf-i tarif], Boğaz.

**نَهِيْت**
**نَهِيْت** 25,
a. Homurtu vb.

**نَهَّاْت**
**نَهَّاْت** 28,
a. Hırlama; anırma; homurdama.

b. [harf-i tarif], Aslan.

**نَهَّتَ**
İsim-fâil: **نَهَّتَ** II, **أَنْهَتَ** IV,
a. 28’e bak.
