# نهج (ن-ه-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ve yol gösterme aracı

- Harfler: ن - ه - ج
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [وَمِنْهَاجًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/siga/%D9%88%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%86%D9%92%D9%87%D9%8E%D8%A7%D8%AC%D9%8B%D8%A7.md) | وَمِفْعَالًا | Ve yol gösterme aracı | 1 | 1 | [5:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/ayet/5:48.md) |

## Mücavir kökler — 26 mücavir (36 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هيمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Egemen
2. [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Hayvanların su içmek için kullandıkları yol demektir
3. [سبق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yarış meydanı demektir
4. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Onların hevesleri
5. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Biley taşı
6. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
7. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Emam ön demektir
8. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · El ve kol demektir
9. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Half : Ense demektir
10. [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yumruk demektir
11. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
12. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
13. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
14. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · İnek yavrusu, dana demektir
15. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hayr : At sürüsü demektir
16. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Gem demektir
17. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nezle” konaklama yeri demektir
18. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
19. [حقق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%82%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hokka, devlere yemin dağıtıldığı kaptır
20. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
21. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
22. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey
23. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beyn topraktaki yarık demektir
24. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
25. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir
26. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نهج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md), [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md), [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md), [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) |
| Zıt Kök | [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Üzerinde yüründükçe belirginleşen, açık ve geniş ana yol; bir şeyin üzerindeki kapalılığın kalkarak aşikâr hale gelmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyin belirlediği ilkelere dayanan, ameli ve kurumsal olarak izlenen açık, şeffaf ve sürdürülebilir uygulama yöntemi |
| Çekirdek Özet 3 | Şeriatın kurucu ilkelerini pratik hayatta yürür kılan metodolojik ve kurumsal açık güzergâh |
| Kritik Hata Riski | Kökün ifade ettiği yöntemsel açıklık ve dinamik yol karakterini, statik bir mezhep veya dar bir dogmatik sistem zannetmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نه | Ortaya çıkma, kabarma, sınır koyarak belirginleşme ve bir akış hattı oluşturma ([نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md), [نهو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%88.md), [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md)) | ج | Çekirdeğin taşıdığı belirginleşme ve sınır çizme hareketine katılık, netlik ve fiziksel bir iz açıklığı kazandırarak anlamı ayakla çiğnenip apaçık hale gelmiş geniş yola dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Balık, filiz veya tohum; hareketlilik, süreklilik, canlı akış | Yolda hareketin ve sürekliliğin bulunmasını, akıcı bir seyrin varlığını temsil eder |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; açığa çıkma, dikkat çekme, görünür olma | Yolun veya durumun gizli kalmayıp apaçık meydana çıkmasını, görünür kılınmasını ifade eder |
| ج | Deve boynu, baston; yönelme, taşıma, yol alma | Belirli bir hedefe doğru fiziki ilerlemeyi, intikali ve istikameti sağlar |
| نهج | Canlı ve sürekli bir akışın görünür kılınarak belirli bir istikamette açık bir güzergâha dönüşmesi | İnsanların ve kafilelerin üzerinde yürümesiyle çizgileri açığa çıkan, seyrüseferi kolaylaştıran açık anayol hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çölde veya arazide ayak izleri, binek hareketleri ve sürekli geçişler sebebiyle çizgileri belirginleşmiş, geniş, açık ve kaybolma riski taşımayan anayol; ayrıca nefes nefese kalıp göğsün açıkça inip kalkması ve kumaşın eskiyip üzerindeki dokunun açığa çıkması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebû Kebîr el-Hüzelî şiirinde bu kökü izleri açıkça seçilen belirgin çöl yolu anlamında kullanmıştır: فأَجَزْتُه بأَفَلَّ تَحْسَبُ أَثْرَهُ / نَهْجاً، أَبانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ |
| Erken Arapça kullanım | Yezîd b. el-Hazzâk el-Abdî yolun aydınlanması ve cömertlik yollarının açığa çıkmasını şu şekilde dile getirmiştir: ولقد أَضاءَ لك الطريقُ وأَنْهَجَتْ / سُبُلُ المَكارِمِ والهُدَى تُعْدِي |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça نهج kökü, merkezi Sami dillerinde özellikle belirgin bir hatta ilerleme, açık bir yol açma ve nefesin kesilmesi derecesinde çaba gösterme anlam alanıyla temsil edilir. Güney Sami ve Arap yarımadası sahasında kök, izi sürülmüş ve üzerinde yürünmüş yol anlamında uzmanlaşmıştır. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Süryanice) doğrudan ن-ه-ج dizilimi yaygın bir üçlü kök olarak kök morfolojisinde aynı ses denkliğiyle korunmamış; bu dillerde açık yol ve yöntem kavramları daha çok d-r-k ve h-l-k köklerinin türevleriyle karşılanmıştır. Ancak nefes alma, iç çekme ve yorulma düzleminde bazı Aramice ve Süryanice köklerin (n-h-t ve n-h-ş türevleri) taşıdığı fiziksel zorlanma nüansı, İbn Fâris’in kökün ikinci aslı olarak zikrettiği nefes nefese kalma anlamıyla fonetik bir yakınlık sergiler. Arapçada ise kök, hem bu fiziksel eforun hem de eforla açılan açık, geniş ve şeffaf güzergâhın adı olarak özgün ve güçlü bir semantik derinlik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çiğnenerek açığa çıkmış yol ve fiziksel açıklık | Kökün asıl dairesi, kapalılığı ve şüpheyi gideren, üzerinde yüründükçe parlayan açık anayoldur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Kuzeybatı Sami semantik paralelliği | Açık yol ve çaba gösterme kavramları Sami kök ailesinde çoğunlukla eylem ve hareket kökleriyle eşleşir; doğrudan n-h-j biçimi Arapçada en yetkin biçimine ulaşmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış halkalarda düzenli ve doğrulanabilir bir ses denkliği tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نهج | Anlamlı | Açık yol, belirginleşme | Hedef köktür; açık ve geniş yol, yöntemin aşikâr olması | Kur'an'da geçer |
| [نجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%87.md) | Anlamlı | Geri çevirme, savma, engelleme | Bir kimseyi sert bir muamele veya sözle karşılayıp uzaklaştırmak | Kur'an'da geçmez |
| [هنج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%86%D8%AC.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan mühmel dizilimdir | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb kaydı |
| [هجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D9%86.md) | Anlamlı | Melezlik, kusur, arılık kaybı | Soyda veya dilde asil olmayan unsurun karışması | Kur'an'da geçmez |
| [جنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%87.md) | Anlamlı | Yumuşaklık, tazelik | Genç ve taze cariyeye cüheyne veya cühene denmesi gibi fiziksel dolgunluk ve tazelik | Kur'an'da geçmez |
| [جهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%86.md) | Anlamlı | Yaklaşma, kalınlaşma | Karanlığın veya durumun yoğunlaşarak yaklaşması; Cüheyne kabilesinin ismi | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نهج | Merkez | Açık ve geniş yol, yöntem | Üzerinde yürünerek açığa çıkarılmış, geniş ve tereddütsüz güzergâh | Kurumsal, ameli ve belirgin yöntem |
| [شرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Kaynak, başlangıç çizgisi | Suya ve ana ilkeye ulaştıran başlangıç kapısı ve yasa koyumu | نهج bu yasanın pratik hayatta yürünen geniş yoludur |
| [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) | Komşu | Amaca götüren uzanım | Kolaylıkla akıp giden, tali yönleri de bulunabilen güzergâh | نهج tali değil daima ana ve apaçık yoldur |
| [طرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Ayak basılan zemin | Çekiçleme ve basma eylemiyle oluşan somut yol | نهج basılmanın ötesinde netleşmiş ve aydınlanmış rotadır |
| [سلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%83.md) | Komşu | Giriş ve katetme | Bir yola fiilen girip onu aşma eylemi | نهج eylemin kendisi değil girilen açık yolun vasfıdır |
| [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) | Zıt | Şaşkınlık, yolunu kaybetme | Kılavuzsuz kalarak yönsüzce bocalama ve basiretsizlik | نهج kökünün sunduğu mutlak açıklık ve yön belirginliğinin zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نهج | Açık yol, yöntem | Çiğnenerek çizgileri belirginleşmiş ana güzergâh ve usul | Kesin |
| Latince | Methodus, via manifesta | Açık yol, araştırma yolu | Methodus kavramı amaca götüren yolu verirken via manifesta açıklık vasfını tamamlar | Güçlü |
| İngilizce | Method, clear path, avenue | Açık yol, yöntem, usul | Method zihni usulü; clear path ve avenue ise açık fiziki ve kurumsal yolu karşılar | Kesin |
| Almanca | Methode, gebahnter Weg | Yöntem, açılmış geniş yol | Gebahnter Weg çiğnenip açılmış yol nüansını somut olarak taşır | Güçlü |
| Fransızca | Méthode, voie frayée | Yöntem, açılmış açık yol | Voie frayée yürünerek belirginleştirilmiş yol anlamına tam uyar | Güçlü |

Kaynak: Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| وَمِنْهَاجًا | Şeriatın hayata aktarılmasında izlenen açık, pratik ve şeffaf uygulama yolu | Her peygambere ve topluma verilen temel ilahi ilkelerin (şir'a) zaman ve mekân şartlarında tatbik edilmesini sağlayan dinamik amel ve ahlak metodolojisi (Mâide [5:48](https://lisan.digital/tr/ayet/5:48.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dinin değişmez esasları ile değişken uygulama alanlarının tespiti | Şir'a ve minhac ayrımında, tevhid gibi sabit akidevi köklerin yanında minhacın ümmetlere göre farklılaşabilen amelî boyutu | İlahi iradenin pratik alandaki açık ve hikmetli tecelli usulü |
| Fıkıh | Usûl-i fıkıh ve ahkâmın istinbat yöntemleri | Şeriatın ana hedeflerini pratik hukuki normlara dönüştüren açık metodolojik kurallar ve ictihad yolları | Hukuki istikrarı sağlayan şeffaf metodoloji |
| Tefsir | Mâide [5:48](https://lisan.digital/tr/ayet/5:48.md) tefsirinde din-şeriat-minhac kavramlarının sınırlarının belirlenmesi | Şir'a başlangıç ve kaynak hükümler, minhac ise bu kaynaklardan beslenen açık yaşam nizamı ve sünnet olarak yorumlanmıştır | Apaçık, geniş ve takip edilebilir cadde |
| Hadis | Peygamberî sünnetin açık ve takip edilebilir bir yol oluşunun ifadesi | Hz. Peygamber'in ümmetini gecesi gündüz gibi aydınlık, açık bir yol üzerinde (tarîkatin nâhiye / minhâc) bıraktığını bildiren rivayetler | Tereddütsüz, aydınlık nebevi rota |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi vahyî ilkelerin ibadet ve ahlak nizamına dönüşmesi | Nebevi amel yolu ve sünnet | İlkeleri pratik hayatta uygulanabilir kılmak | Şeriatın soyut kurallarını yaşanır kılan açık hayat güzergâhıdır | Kesin |
| İlmi | Hakikatin araştırılmasında kullanılan usul ve epistemoloji | Bilimsel metot ve açık epistemolojik paradigma | Bilginin üretilmesini, denetlenmesini ve aktarılmasını sağlamak | Şeffaf, denetlenebilir ve adımları belli olan metodolojik süreçtir | Güçlü |
| Siyasi | Yönetimin meşruiyet zemininde yürüttüğü kurumsal usul | Anayasal nizam ve kamu hukuku usulü | Keyfiliği önlemek, yönetimi öngörülebilir ve açık kılmak | İdarenin gizli ve kapalı değil, herkesçe bilinen kurallarla işlemesidir | Güçlü |
| İktisadi | Üretim, bölüşüm ve ticaret kurallarının işleyişi | Şeffaf piyasa nizamı ve iktisadi yöntem | Belirsizliği (garar) gidermek ve adil mübadeleyi temin etmek | Kuralları açıkça konulmuş, hile ve kapalılıktan arındırılmış ekonomik güzergâhtır | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Algoritma ve adım adım çözüm protokolü | Bir problemin çözümü için girdiden çıktıya uzanan, adımları baştan sona açık, tekrarlanabilir ve kesin hatlı işlem yolu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal metodoloji ve normatif süreç yönetimi | Sosyal ve hukuki ilişkilerde tarafların hak ve mükellefiyetlerini belirsizlikten kurtaran açık usul kuralları | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Minhac kavramını yalnızca teorik bir felsefi metot veya belirli bir fırkanın dar tüzüğü derecesine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Şeriat ile birlikte zikredilerek, evrensel hakikatlerin hayatın bütününe yayılmasını sağlayan geniş, açık, herkesin yürüyebileceği şeffaf toplumsal ve ahlaki anayol |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Dini yalnızca soyut inanç esaslarından ibaret görüp, onu görünür ve sistemli bir hayat pratiğine dönüştüren açık yöntem boyutunu ihmal etmek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin getirdiği nizamın sadece bir inanç sistemi değil, aynı zamanda hayatın her alanında açıkça izlenebilir metodolojik bir yol ve kurumsal bir güzergâh sunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin getirdiği şeriatların çeşitliliğini, dinin birliği ile pratik uygulamaların özgünlüğünü açıklayan vahdet-kesret dengesi ayetlerinde (özellikle Mâide [5:48](https://lisan.digital/tr/ayet/5:48.md)) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeriat ve minhacın aynı şey olduğu yanılgısını giderir; dinin değişmez temel hükümleri (şeriat) ile bu hükümlerin çağlar ve şartlar içinde açıkça yüründüğü usul ve yolların (minhac) ayrımını netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Üzerinde sürekli yürünmesi sebebiyle izleri derinleşmiş, çalı ve engellerden arınmış, her yönden açıkça fark edilen geniş ve düz çöl yolu.
- Soyut anlam: Belirsizliğin, keyfiliğin ve kapalılığın ortadan kaldırılmasıyla kurulan; hedefe güvenle ulaştıran şeffaf, denetlenebilir ve kararlı yaşam usulü.
- Sistematik karşılık: Bir ilke kümesinin ($S$) pratik ve dinamik bir süreç ($M$) üzerinden görünür bir düzen ve hayat tarzına ($P$) dönüştürülmesini sağlayan kurumsal metodoloji.
- LaTeX modeli: $$M: S \to P, \quad \nabla M = 0$$
- LaTeX açıklaması: Burada $S$ temel ilahi hükümleri ve yasaları (şir'a), $M$ bu hükümleri hayata bağlayan açık ve düzgün yöntemi (minhac), $P$ ise toplumda fiilen gerçekleşen düzen ve hayat pratiğini temsil eder. Gradyanın sıfır olması ($\nabla M = 0$), yöntemin içinde hiçbir kapalılık, belirsizlik veya pürüz bulunmadığını; yolun baştan sona homojen, açık ve net bir düzlemde ilerlediğini gösterir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D8%AC/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/ayet/5:48.md) — وَمِنْهَاجًا

وَأَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقًا لِمَا بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتَابِ وَمُهَيْمِنًا عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ عَمَّا جَاءَكَ مِنَ الْحَقِّ لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَكِنْ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ إِلَى اللَّهِ مَرْجِعُكُمْ جَمِيعًا فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ فِيهِ تَخْتَلِفُونَ

Meal (IK): Sana da; kendinden önceki kitabları doğrulayıcı ve üzerlerine şahid olarak bu kitabı hak ile indirdik. Aralarında Allah’ın indirdiği ile hükmet. Sana hak gelmişken onların heveslerine uyma. Sizden her biriniz için bir yol, bir şeriat kıldık. Şayet Allah dileseydi; sizi tek bir ümmet yapardı. Lakin sizi verdiği ile denemek istedi. Öyleyse hayırda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah’a dır. Size ayrılığa düştüğünüz şeyleri bildirecektir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والجيم والنون معهما
هج ن، ن ه ج، ج ه ن، ن ج ه مستعملات
هجن:
الهاجِنُ: العَناقُ التي تَحمِلُ قبلَ وقتِ السِّفاد، والجميعُ: الهواجن، ولم أسمعْ له فِعْلاً.
والهِجان من الأبل: البيضُ الكِرامُ. ناقة هِجانٌ وبعيرٌ هجانٌ، ويُجْمَعُ على الهَجائن.
وأرضٌ هجانٌ إذا كانت تُربتُها بيضاءَ. قال:
بأرضٍ هجانِ التُّرْبِ وَسْميّةِ الثَّرَى		عَذاةٍ نأتْ عنها المُؤُوجةُ والبحـرُ
ويقالُ للقومِ الكِرامِ: إنّهم لمن سَراةِ الهِجان. قال:
ومثْلُ سَراةِ قومِكَ لم يُجارَوا		إلى الرُّبَعِ الهِجانِ ولا الثَّمينِ
والهَجينُ: ابن العربيّ من الأُمَةِ الرّاعية الّتي لا تُحْصَن، فإذا حُصِنَتْ فليس ولدُها بهَجينٍ، والجميع: الهُجَناء. والاسمُ من الهَجين: هَجانة وهُجْنة، وقد هَجُنَ هَجانةً وهُجْنَة.
والهُجْنَةُ في الكلام: ما يَلْزَمُكَ منه عيبٌ. تقول: لا تَفْعَلْهُ فيكونَ عليكَ هُجْنَة.
نهج:
طريقٌ نَهْجٌ: واسِعٌ واضِحٌ، وطُرُقٌ نَهْجةٌ.
ونَهَجَ الأمرُ وأنْهَجَ- لغتان- أي: وضح.
ومِنْهَجُ الطّريقِ: وَضَحُه. والمِنْهاج: الطّريقُ الواضِحُ. قال:
وأَنْ أفوزَ بنُور أَستضيءُ بِـه		أَمضي على سُنّةٍ منهُ ومِنهاج
والنَّهْجةُ: الرّبو يعلو الإنسان والدّابة، ولم أسمعْ منه فعلاً.
ويُقال للثّوب إذا بَليَ ولمّا يتشقّقْ: قد نَهَج ونَهِجَ وأَنْهَجَ. وأَنْهَجَهُ البِلَى، قال:
وكيف رجائي جدّة النّاهج البالي
وقال:
من ظَلَلٍ كالأتحميّ أَنْهَجا
وقال:
إذا ما أديمُ القومِ أنْهَجُه البِلىَ		قديماً فلو كَتَّبتهُ لتخـرّمـا
جهن:
جاريةٌ جُهانةٌ، أي: تارّةٌ ناعمة.
نجه:
نَجَهْتُ الرَّجُلَ نَجْهاً، إذا استقبلتَهُ بما يُنَهْنِهُهُ عنك، فيَنْقَدِع.
وتَنَجَّهته أيضاً بمعنى نَجَهْته، قال:
كَعْكَعْتُهُ بالرَّجْم والتَّنَجُّهِ
وفي الحديث بعدما نَجَهَها عُمَر، أي: بعدما ردّها وآنتَهَرَها.

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الجيم** ve **النون** bunlarla birlikte

**هج ن**، **ن ه ج**، **ج ه ن**، **ن ج ه** استعمال edilenlerdir

**هجن**:
**الهاجِنُ**: çiftleşme vaktinden önce hamile kalan dişi keçi; çoğulu: **الهواجن**. Ve onun için bir fiil işitmedim.
Ve develerden **الهِجان**: beyaz, soylu olanlar. **ناقة هِجانٌ** ve **بعيرٌ هجانٌ**; **الهَجائن** üzerine cem‘ olunur.
Ve **أرضٌ هجانٌ**: toprağı beyaz olduğunda. Dedi ki:
بأرضٍ هجانِ التُّرْبِ وَسْميّةِ الثَّرَى		عَذاةٍ نأتْ عنها المُؤُوجةُ والبحـرُ
Ve kerim kavim için denilir: Şüphesiz onlar **سَراةِ الهِجان**’dandır. Dedi ki:
ومثْلُ سَراةِ قومِكَ لم يُجارَوا		إلى الرُّبَعِ الهِجانِ ولا الثَّمينِ
Ve **الهَجينُ**: korunmayan çoban cariyeden Arap’ın oğlu; eğer korunursa, o zaman onun çocuğu **هَجينٍ** değildir; çoğulu: **الهُجَناء**. Ve **الهَجين**’den isim: **هَجانة** ve **هُجْنة**; ve **هَجُنَ** **هَجانةً** ve **هُجْنَة**.
Ve sözde **الهُجْنَةُ**: ondan sana ayıp lâzım gelen şey. Dersin ki: Onu yapma da üzerinde **هُجْنَة** olmasın.

**نهج**:
**طريقٌ نَهْجٌ**: geniş, açık; ve **طُرُقٌ نَهْجةٌ**.
Ve **نَهَجَ** iş (ve) **أنْهَجَ** —iki lugat— yani: açık oldu.
Ve yolun **مِنْهَجُ**’i: onun açıklığıdır. Ve **المِنْهاج**: açık yol. Dedi ki:
وأَنْ أفوزَ بنُور أَستضيءُ بِـه		أَمضي على سُنّةٍ منهُ ومِنهاج
Ve **النَّهْجةُ**: insana ve binek hayvana yükselen nefes darlığıdır; ondan bir fiil işitmedim.
Ve elbise için, eskidiğinde ve henüz yırtılmadığında denilir: **قد نَهَج** ve **نَهِجَ** ve **أَنْهَجَ**. Ve onu eskime **أَنْهَجَهُ**; dedi ki:
وكيف رجائي جدّة النّاهج البالي
Ve dedi ki:
من ظَلَلٍ كالأتحميّ أَنْهَجا
Ve dedi ki:
إذا ما أديمُ القومِ أنْهَجُه البِلىَ		قديماً فلو كَتَّبتهُ لتخـرّمـا

**جهن**:
**جاريةٌ جُهانةٌ**; yani: bazen yumuşak.

**نجه**:
**نَجَهْتُ** adamı **نَجْهاً**: seni ondan uzaklaştıracak şeyle onu karşıladığında; böylece kesilir.
Ve onu ayrıca **تَنَجَّهته** de, **نَجَهْته** manasında. Dedi ki:
كَعْكَعْتُهُ بالرَّجْم والتَّنَجُّهِ
Ve hadiste: Ömer onu **نَجَهَها**’dan sonra; yani: onu geri çevirdikten ve onu azarladıktan sonra.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

النَهْجُ: الطريق الواضح. وكذلك المَنْهَجُ والمِنْهاجُ. وأَنْهَجَ الطريقُ، أي استبانَ وصار نَهْجاً واضحاً بَيِّناً. قال يزيد بن الحذَّاق العبديّ:
ولقد أضاءَ لك الطريقُ وأَنْهَجَتْسُبُلُ المَسالِكِ والهُدى تُـعْـدي
أي تُعين وتقوِّي. ونَهَجْتُ الطريق، إذا أَبَنْتَهُ وأوْضحته. يقال: اعْمَلْ على ما نَهَجْتُهُ لك. ونَهَجْتُ الطريق أيضاً: إذا سلكته. وفلان يَسْتَنْهِجُ سَبيلَ فلان، أي يسلك مسلكَهُ. والنَهَجُ بالتحريك: البهْر وتتابعُ النَفَس. وقد نَهِجَ بالكسر يَنْهَجُ. يقال: فلان يَنْهَجُ في النَفَس فما أدري ما أَنْهَجَهُ. وفي الحديث أنَّه رأى رجلاً يَنْهَجُ، أي يَرْبو من السِمَنِ ويَلْهَثُ. ونَهَجْتُ الدابَّة: سِرْتُ عليها حتَّى انْبَهَرَتْ. وأَنْهَجَ الثوبُ، إذا أخذ في البِلى. قال عبدُ بني الحَسْحاسِ:
فما زالَ بُرْدي طَيِّباً من ثِيابِـهـاإلى الحَوْلِ حتَّى أَنْهَجَ الثوبُ باليا

##### Türkçe

**النَهْجُ**: açık yol. Keza **المَنْهَجُ** ve **المِنْهاجُ**. Ve **أَنْهَجَ** yol; yani belirginleşti ve açık, apaçık bir **نَهْجاً** oldu. Yezîd b. el-Hazzâk el-‘Abdî dedi ki:
Ve muhakkak yol senin için aydınlandı ve **أَنْهَجَتْ**
yolların ve hidayetin güzergâhlarının yolları …

Yani yardım eder ve güçlendirir. Ve **نَهَجْتُ** yolu; onu beyan ettiğim ve açıkladığım zaman. Denir ki: “Sana **نَهَجْتُهُ** üzere amel et.” Ve **نَهَجْتُ** yolu ayrıca: onu izlediğim zaman. Ve falan kimse falanın yolunu **يَسْتَنْهِجُ**; yani onun gidişatını izler. Ve harekeli olarak **النَهَجُ**: soluk soluğa kalma ve nefesin peş peşe gelmesi. Ve kesre ile **نَهِجَ**; **يَنْهَجُ**. Denir ki: “Falan nefeste **يَنْهَجُ**; artık onu neyin **أَنْهَجَهُ** ettiğini bilmiyorum.” Ve hadiste: onun bir adamı **يَنْهَجُ** görmüş olduğu (vardır); yani şişmanlıktan kabarıp yükselir ve solur. Ve **نَهَجْتُ** biniti: onun üzerinde yürüdüm de nihayet soluk soluğa kaldı. Ve **أَنْهَجَ** elbise; yıpranmaya yöneldiği zaman. Benî el-Hasḥâs’ın ‘Abd’ı dedi ki:
Derken benim bürdüm onun elbiselerinden (olan) güzel (hâl üzere) devam etti
bir yıla kadar; nihayet elbise yıpranmış olarak **أَنْهَجَ** oldu.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ج ن
هجن ، جنه ، جهن ، نهج ، نجه : مستعملة .
هجن : قال الليث : الهاجنُ : العَناق التي تَحمِل قبل أن تَبلُغ وقتَ السِّفاد ، والجميع الهَواجِن ، ولم أسمع له فِعْلاً .
وقال ابن شميل : الهاجِن : القَلُوص يَضرِبها الجَمَل وهي ابنةُ لَبون فَتَلْقَح وتنتج وهي حِقَّة ، ولا تفعل ذلك إلاّ في سَنة مُخصِبة ، فتلك الهاجِن ، وقد هَجَنَتْ تَهْجُن هِجاناً ، وقد أهجَنَها الجَمَل : إذا ضَرَبها ، وأنشد :
ابنُوا على ذِي صِهْرِكُم وأحسِنُوا
أَلَم تَرَوا صُغْرَى القِلاصِ تهجُنُ ؟
قاله رجلٌ لأهل امرأته واعتلّوا عليه بصِغَرها عن الوَطْء ، وقال :
هَجَنَتْ بأكبَرِهم ولمّا تُقْطَبِ
يقال : قُطِبت الجاريةُ : أي خُفِضت .
أبو عُبَيْد عن الأصمعيّ : إذا حَمَلت النخلةُ وهي صغيرةٌ فهي المهْجِنَة .
قال شمر : وكذلك الهاجن ، ومِثله مَثلٌ للعَرَب : ( جَلَتِ الهاجِنُ عن الوَلَد ) ، أي صَغُرت ، يُضرَب مَثَلا للصّغير يتزيّن بزينة الكبير . ويقال للجارية الصغيرة : هاجن ،
وقد اهتُجِنَتْ الجاريةُ ، إذا افْتُرِعَت قبلَ أوانها .
وقال الليث : الهِجَان من الإبل : البِيضُ الكِرامُ ، ناقةٌ هِجان وبعيرٌ هِجان ، ويُجمَع على الهَجائن . قال : وأرضٌ هِجَان ، إذا كانت تُرْبَتُها بَيضاءَ ، وأنشد :
بأرض هِجانِ التّرْبِ وَسْمِيَّةِ الثّرى
عَذَاةٍ نأتْ عنها المُؤُوجَةُ والبَحْرُ
ويقال للقوم الكِرام : إنهم لَمِن سَراة الهِجَان ، وقال الشمّاخ :
ومِثْلُ سَراةِ قومك لم يُجارَوْا
إلى الرُّبَع الهِجَانِ ولا الثَّمِين
وأُخبرتُ عن أبي الهيثم ، أنه قال : الروايةُ الصحيحة في هذا البيتِ :
إلى رُبُع الرِّهان ولا الثَّمين
يقول : لم يُجارَوْا إلى رُبْع رِهانهم ولا ثُمُنه . قال : والرِّهان : الغايةُ التي يُستَبق إليها . يقول : مِثل سَراةِ قومِك لم يُجارَوْا إلى رُبُع غايتِهم التي بلغوها ونالُوها من المَجْد والشرف ، ولا إلى ثُمُنها .
ابن بُزُرج : غِلْمةٌ أُهَيْجِنة ، وذلك أنّ أَهلَهم أَهجَنوا : أي زَوَّجوهم صِغاراً ، يزوَّج الغلامُ الصغيرُ الجاريةَ الصغيرة ، فيقال : أَهجَنَهُمْ أَهْلُهُم ، وأهجَنَ الرجلُ : إذا كَثُر هِجانُ إبلِه ، وهي كرامها ، وقال في قوله :
حَرْفٌ أخُوها أَبُوها من مُهَجَّنةٍ
قال : أراد بمهجَّنة أنها ممنوعةٌ من فُحول الناس إلاَّ من فحولِ تلادِها لعِتْقِها وكرمها قال : والهاجِنُ على مَيْسورها ابنةُ الحِقَّة ، والهاجن على مَعْسورها : ابنة اللّبُون ، وناقةٌ مُهَجَّنة : وهي المعتَسِرة .
وقال أبو زيد : امرأة هِجَان ، من نِسوة هِجائن : وهي الكريمةُ الحَسَب التي لم يُعرق فيها الإماء تعريقاً . والهِجان من الإبل : الناقة الأدْماء : وهي الخالصة اللّون والعِتْق ، من نوق هِجان وهُجْن .
وقال أبو الهَيْثَم في قوله :
هذا جَناي وهِجانُه فيه
قال : الهجانُ : البيض ، وهو أحسنُ البياض وأعتَقُه في الإبل والرجال والنساء ، ويقال : خيار كل شيء هِجانُه ، وإنما أُخذ ذلك من الإبل ، وأصل الهِجان البيض ، وكلّ هجان أبيض وأنشد :
وإذا قيلَ : مَن هِجانُ قُريش ؟
كنت أنتَ الفَتَى وَأنتَ الهِجانُ
قال : والعَرَبَ تَعُدُّ البياضَ من الألوان هِجاناً وكَرَماً : وأمّا الهَجَيِن فإنّ اللّيث قال : الهَجِين : ابن العربيّ من الأَمَة الراعية التي لا تُحَصَّن ، فإذا حُصِّنت فليس الولدُ بهَجِين ، والجميع الهُجَناء والمهَاجِنَة ، والفعلُ هَجُنَ يَهجُن هَجانةً وهُجْنة .
قال : والهُجْنة في الكلام ما يَلزَمُك منه العيبُ ، تقول : لا تفعلْ كذا فيكون عليك هُجْنَة .
وقال أبو زيد : رجُلٌ هَجِين بيِّن الهُجونة من قوم هُجَناء وهُجْن ، وامرأةٌ هِجانٌ : أي كريمةٌ وتكون البيضاءَ من نِسْوةٍ هُجْن بيِّنات الهَجانة .
أبو عُبَيد عن الأمويّ ، الهَجين : الذي ولدتْه أمَةٌ .
وقال أبو الهَيْثم : الهَجين الذي أبوه عربيّ وأُمّه أَمَة ، والهَجِينُ من الخيل : الذي ولدتْه بِرْذَوْنة من حِصَان عربيّ ، وخيلٌ هُجْن .
وأخبرَني المنذريّ عن أبي العباس أنه قال : الهَجِينُ : الذي أبوه خيْرٌ من أمّه .
قلت : وهذا هو الصحيح .
وَرَوَى الرواة أن رَوْح بن زِنباع كان تزوج هندَ بنت النعمان بن بشير ، فقالت وكانت شاعرة :
وهلْ هِنْدُ إلاّ مُهْرَةٌ عرَبِيّةٌ
سَليلةُ أفراسٍ تَجلَّلهَا بَغْلُ
فإِنْ نُتِجَتْ مُهْراً نَجِيباً فبالْحَرَى
وإن يكُ إقْرافٌ فَمِن قِبَلِ الفَحْلِ
والإقرافُ : مُدَاناةُ الهُجْنه من قِبل الأب .
وقال المبرِّد : قيل لوَلَد العربيّ من غير العربيّة : هَجِين ؛ لأنَّ الغالب على ألوان العرب الأُدْمة ، وكانت العربُ تُسمِّي العَجَم : الحمراء ورقابَ المَزاوِد ؛ لِغلبة البياض على ألوانهم ، ويقولون لمن علا لونَه البياضُ أحمَر ، ولذلك قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لعائشة : يا حُميراء ؛ لغَلَبة البياض على لَوْنها . وقال ج : ( بُعثْتُ إلى الأسْود والأحْمَر ) ، فاسوَدهم : العرب ، وأحمرهم : العجم ، وقالت العرب لأولادها من العجميات اللائي يغلب ألوانَهن البياض : هُجْنٌ وهُجَناء ؛ لغلبة البياض على ألوانهم ، وإشباههم أمّهاتهم . والهجانة : البياض ، ومنه قيل : إبل هجان : أي بيض ، وهي أكرمُ الإبل ، وقال لبيد :
كأنّ هِجانَها مُتأبِّضات
وفي الأقران أَصوِرةُ الرّغامِ
متأبِّضات : معقولات بالإباض ، وهو العِقال .
وقال غيره : الهاجِن : الزّند الذي لا يُورِي بَقدْحةٍ واحدة ، يقال : هَجَنَتْ زندةُ فلان وإنّ لها لَهُجْنة شديدة ، وقال بشر :
لَعَمْرُك لو كانت زِنادُك هُجْنةً
لأوْرَيتَ إذْ خَدّي لِخَدِّكَ ضارِعُ
وقال آخر :
مُهاجِنةٌ مُغالِثةُ الزِّناد
وقال أبو الهيثم في قول كعب بن زهير :
حَرْفٌ أخوها أبُوها من مُهجَّنَةٍ
وعَمُّها خالُها قَوْدَاءُ شِمْليلُ
هذه ناقةٌ ضربَها أبوها ليس أخوها ، فجاءت بذَكَر ، ثمّ ضربها ثانيةً فجاءت بذكَر آخر ، فالوَلدان ابناها لأنهما وُلِدا منها وهما أخواها أيضاً لأبيها لأنهما وَلدا أبِيها ، ثمّ ضَرَب أحدُ الأخَوَين الأم فجاءت الأم بهذه الناقة وهي الحَرْف فأَبُوها أخُوها لأبيها لأنه وُلِد من أمِّها والأخ الآخر الذي لم يَضرِب عمُّها لأنهُ أخو أبيها ، وهو خالُها لأنه أخو أمِّها لأبيها لأنّه من أبيها ، وأبوه نزَا على أمه .
وقال ثعلب : أنشَدَني أبو نصر عن الأصمعي بيتَ كعب ، وقال في تفسيره : إنها ناقة كريمة مداخلة النَّسب لشَرَفها .
قال ثعلب : عرضتُ هذا القول على ابن الأعرابيّ فخطّأ الأصمعيَّ وقال : تداخُلُ النسب يُضوِي الوَلَد .
قال : وقال المُفَضَّل : هذا جَمَل نَزَا على أمِّه ولها ابن آخرَ هو أخو هذا الجَمَل ، فوضعتْ ناقةً ، فهذه الناقة الثانية هي الموصوفة ، فصار أحدُهما أباها لأنه وطىء أمَّها ، وصار هو أخاها لأن أمّها وضعتْه ، وصار الآخرُ عمَّها لأنّه أخو أبيها وصار هو خالَها لأنّه أخو أمّها .
قال ثعلب : وهذا هو القول .
نهج : قال الليث : طريقٌ نَهْج وطُرُقٌ نَهْجة ، وقد نَهَج الأمرُ وأَنهَج ، لغتان : إذا وضح ، ومِنهَج الطريق : وَضَحه ، والمِنهاج : الطّريق الواضح .
وقال ابن بُزُرج : اسْتَنْهج الطريقُ : صار نهْجاً ، ويقال : نهجتُ لكَ الطريقَ وأَنهجْتُه ، فهو مَنْهُوج ومُنهَج ، وهو نَهْج ، ومُنهَج .
قال : وقالوا : أَنْهجْتُ الثوبَ فهو مُنهَج : أي أخلقْتُه .
وقال أبو عبيد : المُنهِج : الثّوب الذي أَسرَع فيه البِلَى ، يقال : قد أَنهَج .
وقال شمر : نَهج الثوبُ وأَنهَج : إذا خَلُق ، لغتان ، وأَنهَجَه البِلَى فهو مُنْهَج .
قال : ويقال : نَهَج الإنسانُ والكلْبُ : إذا رَبَا وانْبهَر ، يَنهَج نَهْجاً ، وقد أَنْهَجْتُه أنا إِنهاجاً .
وقال ابن بُزُرج : طردتُ الدّابة حتَّى نَهِجَتْ فهي ناهِج في شدّة نَفَسها ، وأنْهَجْتُها أنا فهي مُنْهَجة .
وقال الليث : النَّهْجَة : الرَّبوْ يعلو الإنسانَ والدّابة ، ولم أَسمَع منه فِعلاً .
وقال غيره : أنهَجَ يُنهج إِنْهاجاً ونَهَج يَنْهَج نَهْجاً .
وقال شمر : قال ابن شميل : إنّ الكلب ليُنهَج من الحرّ ، وقد نَهجَ نَهْجة .
وقال غيره : نُهج الفرس حين أنْهجْتُه : أي رباجين صَيَّرته إلى ذلك .
نجه : قال الليث : نَجَهْتُ الرجلَ نَجْهاً : إذا استقبَلْتَه بما يُنَهْنِهه عنك فينقدع عنك ، وأنشد :
كَعْكَعْتُه بالرَّجم والتَّنَجُّه
قال : وفي الحديث : بعدما نجهها عمر ، أي بعد ما رَدّها وانتهَرَها .
وفي ( النوادر ) : فلانٌ لا يَنْجَهه شيء ، ولا يَنْجَهُ فيه شيء ، وذلك إذا كان رغيباً لا يَشْبَع ولا يَسمَن عن شيء ، وكذلك فلان لا يَنجعه شيء ولا يَهْجُؤه شيء ، ولا يهجأ فيه شيء ، كلّه بمعنى واحد .
جنه : أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ قال : الجَنَهيّ : الْخَيزران ، وأنشد :
بكفّه جَنهِيٌّ ريحُه عَبِقٌ
مِنْ كَفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِه شَمَمُ
قال : وهو العَسَطُوس أيضاً .
جهن : قال أبو العباس ، أحمدُ بنُ يحيى : جُهَينَة ، تصغير جُهْنة ، وهي مثل جُهْمة الليل ؛ أُبدِلت الميمُ نوناً ، وهي القِطعة من
سواد نصفِ الليل ، فإذا كانت بين العشاءين فهي الفَحْمة والقَسْورة ، وجُهَينة : اسم قبيلةٍ من العَرَب ، ومن أمثالهم : وعند جُهَيْنَة الخبرُ اليقين .
وقال قطرب : جارية جُهَانَة : أي شابة وكأَنَّ جُهَينة ترخيمٌ من جُهانة .

##### Türkçe

ه ج ن
**هجن** ، **جنه** ، **جهن** ، **نهج** ، **نجه** : kullanımdadır.

**هجن** : Leys dedi: **الهاجنُ**: çiftleşme vakti olan **السِّفاد**’a ulaşmadan önce gebe kalan **العَناق** (dişi keçi yavrusu); çoğulu **الهَواجِن**’dir. Onun için bir fiil işitmedim.
İbn Şümeyl dedi: **الهاجِن**: deve, **ابنةُ لَبون** iken ona erkek deve vurur da gebe kalır ve **حِقَّة** iken doğurur; bunu ancak bereketli bir yılda yapar; işte o **الهاجِن**’dir. Ve (dişi) **هَجَنَتْ تَهْجُن هِجاناً**; ve erkek deve onu **أهجَنَها**: ona vurduğu zaman. Şu beyit okunmuştur:
ابنُوا على ذِي صِهْرِكُم وأحسِنُوا
أَلَم تَرَوا صُغْرَى القِلاصِ تهجُنُ ؟
Bunu bir adam, karısının ailesine söylemiştir; onunla (evlilik) üzerine, onun **الوَطْء**’a (cinsel birleşmeye) küçüklüğüyle mazeret ileri sürdüler. Ve dedi:
هَجَنَتْ بأكبَرِهم ولمّا تُقْطَبِ
Denir ki: **قُطِبت الجاريةُ**: yani sünnet edildi.

Ebû Ubeyd, Asmaî’den: Hurma ağacı küçükken gebe kalırsa o **المهْجِنَة**’dir.
Şemmer dedi: **الهاجن** de böyledir. Ve onun benzeri Araplar için bir meseldir: ( **جَلَتِ الهاجِنُ عن الوَلَد** ) yani küçüldü; büyüğün süsüyle süslenen küçük için mesel olarak vurulur. Küçük cariyeye de **هاجن** denir.
Ve cariye **اهتُجِنَتْ**: vaktinden önce bekâreti bozulduğunda.

Leys dedi: Develerden **الهِجَان**: beyaz, soylu olanlardır; **ناقةٌ هِجان** ve **بعيرٌ هِجان**; **الهَجائن** üzerine cem edilir. Dedi: **أرضٌ هِجَان**: toprağı beyaz olduğunda. Şu beyit okunmuştur:
بأرض هِجانِ التّرْبِ وَسْمِيَّةِ الثّرى
عَذَاةٍ نأتْ عنها المُؤُوجَةُ والبَحْرُ
Kavmin soylularına da denir: onlar **سَراة الهِجَان**’dandır. Şemmâh dedi:
ومِثْلُ سَراةِ قومك لم يُجارَوْا
إلى الرُّبَع الهِجَانِ ولا الثَّمِين
Ebû’l-Heysem’den bana haber verildi ki dedi: Bu beyitte sahih rivayet:
إلى رُبُع الرِّهان ولا الثَّمين
Der ki: Onlar, **رِهان**larının dörtte birine de sekizde birine de yetişilerek geçilmemiştir. Dedi: **الرِّهان**: kendisine doğru yarışılan hedeftir. Der ki: Kavminin **سَراة**’sı gibileri, ulaştıkları ve elde ettikleri yücelik ve şereften, ulaştıkları hedeflerinin dörtte birine de sekizde birine de yetişilerek geçilmemiştir.

İbn Büzürc: **غِلْمةٌ أُهَيْجِنة**; bu, ailelerinin **أَهجَنوا** etmelerindendir: yani onları küçükken evlendirdiler; küçük oğlan küçük cariyeyle evlendirilir; böylece “aileleri onları **أَهجَنَهُمْ** etti” denir. Ve adam **أهجَنَ** eder: develerinin **هِجان**’ı çoğaldığında; o, onların soylularıdır. Ve şu sözü hakkında dedi:
حَرْفٌ أخُوها أَبُوها من مُهَجَّنةٍ
Dedi: **مُهَجَّنة** ile, onun azatlığı ve soyluluğu sebebiyle, kendi eski soyunun erkekleri dışında insanların erkeklerinden men edilmiş olmasını kastetti. Dedi: **الهاجِنُ** kolay tarafında: **ابنةُ الحِقَّة**’dır; **الهاجن** zor tarafında: **ابنة اللّبُون**’dur. Ve **ناقةٌ مُهَجَّنة**: o, **المعتَسِرة**’dir.

Ebû Zeyd dedi: **امرأة هِجَان**; **نِسوة هِجائن**’dendir: o, içinde cariyelerin kökleşmesiyle bir kökleşme bulunmayan soylu nesep sahibidir. Ve develerden **الهِجان**: **الناقة الأدْماء**’dır: o, renk ve soylulukça saf olandır; **نوق هِجان** ve **هُجْن**’dendir.

Ebû’l-Heysem, şu söz hakkında:
هذا جَناي وهِجانُه فيه
Dedi: **الهجانُ**: beyazlardır; o, develerde, erkeklerde ve kadınlarda beyazlığın en güzeli ve en soylusudur. Ve denir: her şeyin seçkini onun **هِجانُه**’dur; bu ancak develerden alınmıştır. **الهِجان**’ın aslı beyazlardır; her **هجان** beyazdır. Şu beyit okunmuştur:
وإذا قيلَ : مَن هِجانُ قُريش ؟
كنت أنتَ الفَتَى وَأنتَ الهِجانُ
Dedi: Araplar beyazlığı renklerden **هِجاناً** ve kerem sayarlar. **الهَجَيِن**’e gelince: Leys dedi: **الهَجِين**: korunmayan çoban cariyeden olan Arap’ın oğludur; eğer korunursa çocuk **هَجِين** olmaz. Çoğulu **الهُجَناء** ve **المهَاجِنَة**’dir. Fiil: **هَجُنَ يَهجُن هَجانةً وهُجْنة**.
Dedi: Sözde **الهُجْنة**: ondan dolayı ayıbın sana yapıştığı şeydir; dersin ki: “Şunu yapma; yoksa üzerinde **هُجْنَة** olur.”

Ebû Zeyd dedi: **رجُلٌ هَجِين**; **الهُجونة**’si açık olan; **قوم هُجَناء** ve **هُجْن**’dendir. Ve **امرأةٌ هِجانٌ**: yani soylu; ve **نِسْوةٍ هُجْن**’den beyaz olan da olur; **الهَجانة**’si açık olanlar.

Ebû Ubeyd, Emevî’den: **الهَجين**: bir cariyenin doğurduğu kimsedir.
Ebû’l-Heysem dedi: **الهَجين**: babası Arap, annesi cariye olandır. Ve atlardan **الهَجِين**: Arap aygırdan bir **بِرْذَوْنة**’nin doğurduğudur; ve **خيلٌ هُجْن**.
Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki dedi: **الهَجِينُ**: babası annesinden daha hayırlı olandır.
Dedim: Bu, sahih olanın ta kendisidir.

Râviler rivayet etti ki: Rûh b. Zinbâ‘, Nu‘mân b. Beşîr’in kızı Hind ile evlenmişti; o da şair idi, dedi:
وهلْ هِنْدُ إلاّ مُهْرَةٌ عرَبِيّةٌ
سَليلةُ أفراسٍ تَجلَّلهَا بَغْلُ
فإِنْ نُتِجَتْ مُهْراً نَجِيباً فبالْحَرَى
وإن يكُ إقْرافٌ فَمِن قِبَلِ الفَحْلِ
Ve **الإقرافُ**: babanın tarafından **الهُجْنه**’ye yakınlıktır.

Müberred dedi: Arap’ın Arap olmayan kadından olan çocuğuna **هَجِين** denildi; çünkü Arapların renklerinde galip olan **الأُدْمة**’dir. Araplar Acemlere **الحمراء** ve **رقابَ المَزاوِد** derlerdi; renklerinde beyazlığın galip oluşundan dolayı. Beyazlığın rengi üstün gelen kimseye de **أحمَر** derler. Bu sebeple Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) Âişe’ye: “يا حُميراء” dedi; beyazlığın onun rengine galip oluşundan dolayı. Ve C’den (şu) geldi: ( **بُعثْتُ إلى الأسْود والأحْمَر** ); onların siyahı: Araplar; onların kırmızısı: Acemler. Araplar, renklerinde beyazlığın galip olduğu Acem kadınlardan olan çocuklarına: **هُجْنٌ** ve **هُجَناء** dediler; renklerinde beyazlığın galip oluşundan ve annelerine benzemelerinden dolayı. Ve **الهجانة**: beyazlıktır; bundan dolayı denildi: **إبل هجان**: yani beyaz; o, develerin en soylusudur. Lebîd dedi:
كأنّ هِجانَها مُتأبِّضات
وفي الأقران أَصوِرةُ الرّغامِ
**متأبِّضات**: **الإباض** ile bağlanmışlar; o da **العِقال**’dır.

Başkası dedi: **الهاجِن**: tek bir çakmakla kıvılcım çıkarmayan çakmak taşıdır; denir: “Falanın çakmak taşı **هَجَنَتْ**” ve onun şiddetli bir **هُجْنة**’si vardır. Bişr dedi:
لَعَمْرُك لو كانت زِنادُك هُجْنةً
لأوْرَيتَ إذْ خَدّي لِخَدِّكَ ضارِعُ
Bir başkası dedi:
مُهاجِنةٌ مُغالِثةُ الزِّناد

Ebû’l-Heysem, Ka‘b b. Züheyr’in şu sözü hakkında:
حَرْفٌ أخوها أبُوها من مُهجَّنَةٍ
وعَمُّها خالُها قَوْدَاءُ شِمْليلُ
Bu, babasının vurduğu bir dişi devedir; kardeşi değil. Sonra bir erkek doğurdu; sonra ona ikinci defa vurdu da başka bir erkek doğurdu. İki yavru onun oğullarıdır; çünkü ondan doğdular; aynı zamanda babaları bakımından onun kardeşleridir; çünkü babalarının doğurduğu (yavrular)dırlar. Sonra iki kardeşten biri anneye vurdu da anne bu deveyi doğurdu; o **الحَرْف**’tır. Böylece onun babası, annesinden doğduğu için, babası bakımından onun kardeşidir. Diğer kardeş, vurmayan, onun amcasıdır; çünkü babasının kardeşidir. Ve onun dayısıdır; çünkü annesinin babası bakımından kardeşidir; çünkü o, onun babasındandır; ve onun babası annesine sıçramıştır.

Sa‘leb dedi: Ebû Nasr bana Asmaî’den Ka‘b’ın beytini okuttu; ve tefsirinde dedi: O, şerefi sebebiyle nesebi iç içe geçmiş soylu bir devedir.
Sa‘leb dedi: Bu sözü İbnü’l-A‘râbî’ye arz ettim; Asmaî’yi hatalı buldu ve dedi: Nesebin iç içe girmesi çocuğu zayıflatır.
Dedi: Mufaddal dedi: Bu, annesine sıçrayan bir erkektir; onun başka bir oğlu daha vardır; o, bu erkeğin kardeşidir. Sonra (anne) bir dişi deve doğurdu; işte vasfedilen bu ikinci dişi devedir. Böylece ikisinden biri, annesini çiftlediği için onun babası oldu; ve annesi onu doğurduğu için onun kardeşi oldu; diğeri, babasının kardeşi olduğu için onun amcası oldu; ve annesinin kardeşi olduğu için onun dayısı oldu.
Sa‘leb dedi: Söz budur.

**نهج** : Leys dedi: **طريقٌ نَهْج** ve **طُرُقٌ نَهْجة**. Ve iş **نَهَج** etti ve **أَنهَج** etti; iki lehçedir: açık olduğunda. Ve yolun **مِنهَج**’i: onun açıklığıdır. Ve **المِنهاج**: açık yoldur.
İbn Büzürc dedi: Yol **اسْتَنْهج** etti: **نهْج** oldu. Ve denir: “Sana yolu **نهجتُ** ve onu **أَنهجْتُ**”; o da **مَنْهُوج** ve **مُنهَج** olur; ve o **نَهْج**’dir, **مُنهَج**’dir.
Dedi: Ve dediler: “Elbiseyi **أَنْهجْتُ**; o da **مُنهَج** oldu”: yani onu eskittim.
Ebû Ubeyd dedi: **المُنهِج**: içinde yıpranmanın çabuklaştığı elbisedir; denir: “**قد أَنهَج**.”
Şemmer dedi: Elbise **نَهج** etti ve **أَنهَج** etti: eskidiğinde; iki lehçedir. Ve yıpranma onu **أَنهَج** etti; o da **مُنْهَج**’dir.
Dedi: Ve denir: İnsan ve köpek **نَهَج** etti: kabarıp nefesi kesildiğinde; **يَنهَج نَهْجاً**. Ve ben onu **أَنْهَجْتُه**: **إِنهاجاً**.
İbn Büzürc dedi: Bineği sürdüm, ta ki **نَهِجَتْ**; o, nefesinin şiddetinde **ناهِج**’dir. Ve ben onu **أنْهَجْتُها**; o da **مُنْهَجة**’dir.
Leys dedi: **النَّهْجَة**: insana ve bineğe yükselen **الرَّبوْ**; ondan bir fiil işitmedim.
Başkası dedi: **أنهَجَ يُنهج إِنْهاجاً** ve **نَهَج يَنْهَج نَهْجاً**.
Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: Köpek sıcaktan **يُنهَج** eder; ve **نَهجَ نَهْجة**.
Başkası dedi: “At **نُهج** oldu, onu **أنْهجْتُه** vakti”: yani onu **رباجين** (nefesi kesilir hâle) getirdim.

**نجه** : Leys dedi: Adamı **نَجَهْتُ** **نَجْهاً**: seni ondan uzaklaştıracak bir şeyle onu karşıladığında; böylece senden geri çekilir. Şu beyit okunmuştur:
كَعْكَعْتُه بالرَّجم والتَّنَجُّه
Dedi: Hadiste: “Ömer onu **نجهها** ettikten sonra”: yani onu geri çevirdikten ve azarladıktan sonra.
( **النوادر** )’de: “Falanı hiçbir şey **لا يَنْجَهه**; ve onda hiçbir şey **لا يَنْجَهُ**”: bu, iştahlı olup hiçbir şeyle doymadığı ve hiçbir şeyden semirmediği zamandır. Ve yine: “Falanı hiçbir şey **لا يَنجعه**; ve hiçbir şey onu **لا يَهْجُؤه**; ve onda hiçbir şey **لا يهجأ**”: hepsi tek bir mânâdadır.

**جنه** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الجَنَهيّ**: **الْخَيزران**’dır. Şu beyit okunmuştur:
بكفّه جَنهِيٌّ ريحُه عَبِقٌ
مِنْ كَفِّ أَرْوَعَ في عِرْنينِه شَمَمُ
Dedi: O, **العَسَطُوس** dadır.

**جهن** : Ebû’l-Abbâs, Ahmed b. Yahyâ dedi: **جُهَينَة**: **جُهْنة**’nin küçültmesidir; o, gecenin **جُهْمة**’si gibidir; **الميمُ** **نوناً** olarak değiştirilmiştir. O, gecenin yarısının karalığından bir parçadır. Eğer iki yatsı arasında olursa o **الفَحْمة** ve **القَسْورة**’dir. Ve **جُهَينة**: Araplardan bir kabilenin adıdır. Ve onların mesellerindendir: “**وعند جُهَيْنَة الخبرُ اليقين**.”
Kutrub dedi: **جارية جُهَانَة**: yani genç. Sanki **جُهَينة** , **جُهانة**’den bir ترخيم’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والهاء وما يثلثهما)
(نهي)  النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة: العقل، لأنَّه ينهَى عن قبيح الفِعل والجمع نهىً. وطَلَبَ الحاجة حتَّى نَهِيَ عنها([1])، تركها، ظفِر بها أمْ لا، كأنه نَهَى نفسَه عن طلبِها. والنَّهْي والنِّهْي: الغدير، لأنَّ الماء ينتهي إليه. وتَنهِيَةُ الوادي: حيثُ ينتهي إليه السُّيول. ويقال إنَّ نِهاءَ النَّهار: ارتِفاعُه. فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ تلك غايةُ ارتفاعِه.
ومما شذَّ عن هذا الباب إن صح يقولون النُّهاء([2]): القوارير، وليس كذلك عندنا. وينشدون:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])(نهأ)  النون والهاء والهمزة. إذا همز ففيه كلمةٌ واحدة، وهي من الإبدال، يقول: أنهأْتُ اللَّحم، إذا لم تُنضِجْه. وهذا عندنا في الأصل: أنيأْته([4]) من النِّيِّ، فقلبت الياء هاء([5]).
(نهب)  النون والهاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على توزُّع شيءٍ في اختلاسٍ لا عن مساواة. منه انتهابُ المالِ وغيرهِ. والنُّهْبى: اسم ما انتُهِب. ومنه المُناهَبة: أنْ يتبارى الفَرَسانِ في حُضْرِهما. يقال: ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]، كأنهما يتناهبان الحُضْر والسَّبَق ويقال نَهَبَ النّاسُ فلاناً بكلامهم: تناوَلُوه به. والقياسُ واحد.
(نهت)  النون والهاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. فالنّهِيتُ: دُونَ الزَّئير. وأسَدٌّ نَهَّات. ونَهت الرجُل: زحَرَ. وحِمارٌ نهّات.
(نهج)  النون والهاء والجيم أصلانِ متباينان:
الأوَّل النَّهْج، الطّريق. ونَهَج لي الأمْرَ: أوضَحَه. وهو مُستقيم المِنْهاج. والمَنْهج: الطَّريق أيضاً، والجمع المناهج.
والآخر الانقطاع. وأتانَا فلانٌ يَنْهَج([7])، إذا أتى مبهوراً منْقَطِع النَّفس. وضربت فلاناً حتى أُنْهِج، أي سقط.
ومن الباب نَهجَ الثّوبُ([8]) وأنْهَجَ: أخلق ولمّا ينشَقّ. وأنهجَه البِلَى. قال أبو عُبيدٍ: لا يقال نَهج([9]).
(نهد)  النون والهاء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف شيءٍ وارتفاعِه. وفرَسٌ نَهْدٌ: مُشرِفٌ جَسِيم. ونَهَدَ ثَديُ المرأة: أشرَفَ وكَعَب؛ وهي ناهد. ويقولون للزُّبدة الضّخمةِ نَهِيدة.
ومن الباب المناهَدةُ في الحروب، كالمناهَضَة، لأنّ كلاًّ ينْهَد إلى كلّ، قالوا: غير أنَّ النهوضَ يكون عَنْ قعود([10])، والنهود كيف كان. ورجلٌ نَهْدٌ: كريمٌ يَنْهَد إلى معالي الأمور. والنّهْداء: رملة كريمة تُنبت كِرامَ البَقْل. ويقال أنْهَدْتُ الحوضَ: ملأَتُه، وهو حوض نَهدان. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته -: إن التّناهُد: إخراجُ كلِّ واحدٍ من الرُّفقَاء نفقةً على قدرِ نَفقةِ صاحِبِهِ.
(نهر)  النون والهاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح شيءٍ أو فتحِه. وأنْهَرْتُ الدَّم: فتحتُه وأرسلْته. وسمِّي النّهرُ لأنَّه يَنْهَر الأرض أي يشقُّها. والمَنْهَرة: فضاءٌ يكون بين بُيوت القَوم يُلقُون فيها كُناسَتَهم. وجمع النَّهر أنهارٌ ونُهُر. واستَنْهَرَ([11]) النّهرُ: أخَذَ مَجراه. وأنْهَر الماءُ([12]): جرى. ونَهرٌ نَهِر: كثير الماء. قال أبو ذؤيب:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])ومنه النَّهار: انفِتاح الظُّلمة عن الضِّياء ما بين طُلوعِ الفجر إلى غروب الشَّمس. ويقولون: إنَّ النّهار يجمع على نُهُر([14]). ورجلٌ نَهِر: صاحب نهارٍ كأنَّه لا ينبعث ليلاً. قال:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
وأمّا قولهم: النهار: فَرخُ بعضِ الطَّير، فهو مما [لا] يعرَّج على مِثله، ولا معنَى له.
(نهز)  النون والهاء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حركةٍ ونُهوض وتحريكِ الشَّيء. فالنَّهْز: النُّهوضُ لتناوُلِ الشيء؛ ومنه انتهاز الفُرصة. والنُّهْزة: كلُّ ما أمكنَكَ انتهازُه* يقال قد أعْرَض فانتهزْ([16]). ونَهَزَتِ النَّاقةُ بصَدْرِها: نهَضَتْ للسَّير. ونَهَزَت الدّابةُ برأسها: دَفَعَتْ عن نفسها.
ومن الباب ناهَزَ الصبيُّ البُلوغَ، إذا داناه، كأنَّه نَهَضَ له وتحرَّكَ. ونهَزْتُ ضَرْعَ النّاقة عند حَلْبها لتدُرّ، إذا ضربتَه بيدك. ونَهَزْت ماءَ الدَّلو بالماء: ضربتُه لتمتلئ الدّلْو.
(نهس)  النون والهاء والسين كلمةٌ تدلُّ على عضٍّ على شيء. ونهَسَ اللَّحْمَ: قبَضَ عليه ونترَه([17]) عِندَ أكلِه إيّاه. ومنه نَهَسَته([18]) الحية.
(نهش)  النون والهاء والشين أصلٌ صحيح، ومعناه معنى الذي قبله. قال ابن دريد([19]): قال الأصمعيّ النَّهس والنَّهش واحد، وهو أخْذُ اللّحمِ بالفَم. وخالفه أبو زيد فقال: النّهش: بمقدَّم الفم.
(نهض)  النون والهاء والضاد أصلٌ يدلُّ على حركةٍ في عُلُو. ونَهَض من مكانه: قام. وما لـه ناهِضَةٌ، أي قومٌ ينهضون في أمره ويقومون به. ويقولون: ناهضةُ الرّجلِ: بنو أبيه الذي يَغضَبون له. ونَهَضَ النَّبْتُ: استَوَى. والنَّاهض: الطائر الذي وَفَرَ جناحاهُ وتهيَّأ للنُّهُوضِ والطَّيَران. ونِهَاضُ الطُّرُق([20]): صُعُدها وعَتَبها، الواحدة نهضة. وأنْهُض البَعيرِ([21]): ما بين كَتِفِهِ إلى صُلْبه.
(نهط)  النون والهاء والطاء. زعم ابنُ دريد([22]) النَّهْط الطَّعْن. ونَهَطه بالرُّمح: طعنَه به.
(نهع)  النون والهاء والعين ليس بشيء. على أنهم يقولون: نَهَعَ، إذا تَهَوَّعَ من غير قَلْسٍ.
(نهق)  النون والهاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. فالنّهيق والنُّهاق: صوت الحمار. ونَوَاهِقُه: مخارج نُهاقِهِ من حَلْقِه ونَوَاهق الدّابة: عروقٌ اكتنفتْ خياشيمَه، الواحدة ناهقة.
(نهك)  النون والهاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على إبلاغٍ في عقوبة وأذى. ونَهَكَتْهُ الحُمَّى: نَقَصَتْ لحمه. وأنْهَكهُ السُّلطانُ عقوبةً: بالَغَ.
ومن الباب انتهاكُ الحرمة: تنَاوُلُها بما لا يحِلّ. والنّهِيك: الأسد والشُّجاع، لأنَّهُما يَنْهَكان الأقران.
(نهل)  النون والهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَرْبٍ من الشُّرْبِ. ونَهِلَ: شرِبَ في أوّل الوِرد. وأنْهلْتُ الدّوابّ. والمَنْهل([23]): المورِد. والنّاهل: الريّان. وربما قالوا للعطشان([24]) ناهل. وهذا لعلَّه أن يكون على معنَى الفأل. قال:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
أي تَروى منه الرِّماح العِطاش.
(نهم)  النون والهاء والميم أصلانِ صحيحان، أحدُهما صوتٌ من الأصوات والآخر ولُوع بشيء.
فالأوَّل النَّهيم: صوت الأسد. والنّهيم: زَجْرُك الإبل إذا صِحْتَ بها. تقول: نَهَمْتُها، إذا صِحْتَ بها لتَمضي. قال:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])ويقال للحَذْف بالعَصَا والحذف بالحَصَى نَهْمٌ؛ ولا بدَّ من أن يكون لِمَا يُحْذَف به أدنى صوت. قال:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
فأمّا الآخر فالنَّهْمة: بلوغ الهِمّة في الشَّيء. وهو منهومٌ بكذا: مُولَعٌ به. ويقال منه نُهِمَ يُنْهَمُ.
ومما شذَّ عن البابين النِّهَامِيّ: الحَدَّاد([28]).
--------------ـــ
([1]) في المجمل: "نهى بها"، وفي السان: "أنهى عنها ونهي عنها بالكسر"
([2]) كذا ورد في الأصل واللسان بضم النون في التفسير والشاهد بعده، فقيل إن هذا لا واحد له من لفظه، وقيل واحدته نهاءة. وفي المجمل بكسر النون في الموضعين.
([3]) البيت مجهول القائل في المجمل واللسان. ويروى أيضاً: "نهاء" بالفتح، كما في المجمل، وقال ابن بري في هذا: إنه جمع نهاة جمع الجنس ومده لضرورة الشعر. ويروى أيضاً "نهاء" بالكسر جمع نهاة بالفتح.
([4])  هذه هي صورته قبل الإعلال، وإنما يقال أنأته إناءة، إذا لم تنضجه.
([5])  في الأصل: "همزة"، تحريف.
([6])  التكملة من المجمل.
([7]) ماضيه نهج بكسر الهاء، ويقال في معناه أيضاً أنهج إنهاجاً.
([8]) هذا مثلث الهاء.
([9]) كذا ضبطت في المجمل. وفي اللسان بدون عزو إلى أبي عبيد: "ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء".
([10]) في الأصل: "على قعود"، وفي اللسان "قيام غير قعود"، صوابهما في المجمل.
([11]) في الأصل: "انتهر"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([12]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "نهر"، ولم يردا في القاموس.
([13]) ديوان الهذليين: (1: 146) والمجمل واللسان (نهر).
([14]) شاهده قوله:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) أنشده في اللسان (نهر) والمخصص (9: 51) وكتاب سيبويه (2: 91).
([16])  في المجمل: "انتهز فقد أعرض لك".
([17])  النتر: الجذب بجفاء، وفي الأصل: "ونثره"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في المجمل: "نهسه".
([19])  الجمهرة (3: 73).
([20]) في الأصل: "الطير"، صوابه من المجمل. ومفرده نهض بالفتح.
([21]) جمع نهض بالفتح أيضاً. وأنشدوا في الجمع لهميان بن قحافة:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
 ([22]) الجمهرة (3: 119).
([23]) في الأصل: "والنهيل"، صوابه في المجمل واللسان وغيرهما.
([24]) في الأصل: "العطشان".
([25]) البيت للنابغة، كما في اللسان (نهل). وكذا وردت روايته في المجمل والمخصص (13: 26). وفي اللسان والأضداد 99: "ينهل منها". وصدره فيهما:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) الرجز في اللسان (نهم).
([27]) لرؤبة في ملحقات ديوانه 184 واللسان (نهم).
([28]) ويقال أيضاً للراهب، وهو بهذا المعنى الأخير مقيس، قال في اللسان: "لأنه ينهم، أي يدعو".

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والهاء وما يثلثهما**)
(**نهي**)  **النون** ve **الهاء** ve **الياء**, sahih bir asıldır; bir gayeye ve erişmeye delâlet eder. Ondandır: **أنهيت إليه الخَبر**: onu ona ulaştırdım. Ve her şeyin **نِهايةُ**’si: onun gayesidir. Ondandır: **نَهَيته عنه**; bu, yaptığı bir iş sebebiyledir. Artık onu nehyedince de senden vazgeçerse, işte bu, olanın gayesi ve sonudur. Ve “Falanca, bir adam olarak **ناهِيكَ** ve **نَهْيُك**’tur” denir; “**حسبك**” denildiği gibi. Bunun te’vîli: onun ciddiyeti ve yeterliliğiyle seni başkasını aramaktan alıkoymasıdır. Ve **ناقة نَهِيَّةٌ**: semizlikçe nihayete erdi. Ve **النُّهْيَة**: akıldır; çünkü çirkin fiilden nehyeder; çoğulu **نهىً**’dır. Ve “ihtiyacı istedi, ta ki ondan **نَهِيَ**([1])” (yani) onu bıraktı; ona erişti mi erişmedi mi (fark etmez); sanki onu istemekten nefsini nehyetmiş gibidir. Ve **النَّهْي** ve **النِّهْي**: gölcüktür; çünkü su ona varıp son bulur. Ve **تَنهِيَةُ الوادي**: sellerin ona vardığı yer. Ve denir ki: **نِهاءَ النَّهار**: onun yükselmesidir. Eğer bu sahih ise, bunun sebebi: o, yükselmesinin gayesidir.

Ve bu babdan şâz olanlardan—eğer sahihse—derler ki **النُّهاء**([2]): şişeler; bizce böyle değildir. Ve şu beyit okunur:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])

(**نهأ**)  **النون** ve **الهاء** ve **الهمزة**. Eğer hemze yapılırsa onda tek bir kelime vardır; o da ibdâldendir. Der ki: **أنهأْتُ اللَّحم**: onu pişirmediğin zaman. Bu, bizce asılda: **أنيأْته**([4]) (yani) **النِّيِّ**’den; sonra **الياء**’yı **هاء**’ya çevirdin([5]).

(**نهب**)  **النون** ve **الهاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; eşitlik üzere olmaksızın bir şeyi kapıp dağıtmaya delâlet eder. Ondandır: malın ve başkasının **انتهابُ**’ı. Ve **النُّهْبى**: yağmalanan şeyin adıdır. Ondandır: **المُناهَبة**: iki süvarinin, atlarını sürmede birbirleriyle yarışmasıdır. Denir: **ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]**; sanki ikisi sürüşte ve önde gitmede birbirini yağmalıyor gibidir. Ve denir: “İnsanlar falancayı sözleriyle **نَهَبَ** ettiler”: onunla onu çekiştirdiler. Kıyas birdir.

(**نهت**)  **النون** ve **الهاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. **النّهِيتُ**: kükremenin altındadır. Ve **أسَدٌّ نَهَّات**. Ve **نَهت الرجُل**: onu azarladı. Ve **حِمارٌ نهّات**.

(**نهج**)  **النون** ve **الهاء** ve **الجيم** iki asıldır; birbirinden ayrıdır:
Birincisi **النَّهْج**: yoldur. Ve **نَهَج لي الأمْرَ**: onu açıkladı. Ve o, **مُستقيم المِنْهاج**’dır. Ve **المَنْهج**: yine yoldur; çoğulu **المناهج**’dir.
Diğeri: kopmadır. “Falanca bize **يَنْهَج**([7]) olarak geldi” denir; yani nefesi kesilmiş, soluğu kopmuş olarak geldi. Ve “Falancayı vurdum, ta ki **أُنْهِج**” (yani) düştü.
Ve babdandır: **نَهجَ الثّوبُ**([8]) ve **أنْهَجَ**: eskidi, fakat henüz yırtılmadı. Ve onu eskiten **البِلَى**’dır. Ebû Ubeyd dedi ki: **نَهج**([9]) denmez.

(**نهد**)  **النون** ve **الهاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyin yükselip görünmesine ve yükselmesine delâlet eder. Ve **فرَسٌ نَهْدٌ**: iri, yüksekçe. Ve kadının memesi **نَهَدَ**: yükseldi ve kabardı; o da **ناهد**’dir. Ve iri tereyağına **نَهِيدة** derler.
Ve babdandır: savaşlarda **المناهَدة**; **المناهَضَة** gibidir; çünkü her biri her birine doğru **ينْهَد** eder. Dediler ki: ancak **النهوض** oturuştan olur([10]); **النهود** ise nasıl olursa olsun. Ve **رجلٌ نَهْدٌ**: yüce işlere doğru yükselen cömerttir. Ve **النّهْداء**: soylu bir kumluktur; soylu ot bitirir. Ve denir: **أنْهَدْتُ الحوضَ**: onu doldurdum; o da **حوض نَهدان**’dır. Ve derler—doğruluğunu bilmiyorum—: **التّناهُد**: yoldaşlardan her birinin, arkadaşının nafakası ölçüsünce nafaka çıkarmasıdır.

(**نهر**)  **النون** ve **الهاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyin açılmasına yahut açılmasına delâlet eder. Ve **أنْهَرْتُ الدَّم**: onu açtım ve akıttım. Ve **النّهر** adlandırıldı; çünkü o, yeri **يَنْهَر** eder, yani yarar. Ve **المَنْهَرة**: kavmin evleri arasında bulunan bir boşluktur; oraya süprüntülerini atarlar. **النَّهر**’in çoğulu **أنهارٌ** ve **نُهُر**’dür. Ve **استَنْهَرَ**([11]) nehir: yatağını aldı. Ve **أنْهَر الماءُ**([12]): aktı. Ve **نَهرٌ نَهِر**: suyu çok. Ebû Züeyb dedi ki:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])

Ve ondandır **النَّهار**: fecir doğuşundan güneş batışına kadar karanlığın aydınlıktan açılmasıdır. Ve derler ki: **النّهار** **نُهُر**([14]) üzere cem’ olunur. Ve **رجلٌ نَهِر**: gündüz sahibi; sanki geceleyin harekete geçmez. Şöyle dedi:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
Ama onların “**النهار**: bazı kuşların yavrusu” sözü, benzerine dönülmeyen şeylerdendir; onun bir mânâsı yoktur.

(**نهز**)  **النون** ve **الهاء** ve **الزاء** sahih bir asıldır; hareket ve kalkış ve şeyi hareket ettirmeye delâlet eder. **النَّهْز**: bir şeyi almak için kalkıştır; ondandır: fırsatı **انتهاز** etmek. Ve **النُّهْزة**: senin kapıp alman mümkün olan her şeydir. Denir: “O yüz çevirdi; sen de **انتهزْ**([16]).” Ve deve göğsüyle **نَهَزَتِ**: yürüyüşe kalktı. Ve binek başıyla **نَهَزَت**: kendinden savdı.
Ve babdandır: çocuk buluğa **ناهَزَ**; yani ona yaklaştı; sanki ona doğru kalktı ve hareket etti. Ve deveyi sağarken sütü aksın diye memesini **نهَزْتُ**: elinle vurdun. Ve kovayı dolsun diye suyu, kovanın suyuyla **نَهَزْت**: onu vurdum.

(**نهس**)  **النون** ve **الهاء** ve **السين** bir kelimedir; bir şeye ısırmaya delâlet eder. Ve eti **نهَسَ**: onu tuttu ve çekti([17]); onu yerken. Ondandır: yılan onu **نَهَسَته**([18]).

(**نهش**)  **النون** ve **الهاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; mânâsı bir öncekinin mânâsıdır. İbn Düreyd([19]) dedi ki: Asmaî dedi: **النَّهس** ve **النَّهش** birdir; o, eti ağızla almaktır. Ebû Zeyd ona muhalefet etti de dedi ki: **النّهش**: ağzın ön tarafıyladır.

(**نهض**)  **النون** ve **الهاء** ve **الضاد** bir asıldır; yüksekte bir harekete delâlet eder. Yerinden **نَهَض**: kalktı. Ve onun **ناهِضَةٌ**’si yoktur; yani işinde kalkacak ve onu yürütecek bir kavmi yoktur. Ve derler: adamın **ناهضةُ**’si: onun için öfkelenen baba bir kardeşleridir. Ve bitki **نَهَضَ**: düzeldi. Ve **النَّاهض**: kanatları tamamlanan ve kalkışa ve uçmaya hazırlanan kuştur. Ve **نِهَاضُ الطُّرُق**([20]): onların yokuşları ve basamaklarıdır; teki **نهضة**. Ve devenin **أنْهُض**’u([21]): küreği ile sırtı arasıdır.

(**نهط**)  **النون** ve **الهاء** ve **الطاء**. İbn Düreyd([22]) iddia etti ki **النَّهْط**: mızraklamadır. Ve onu mızrakla **نَهَطه**: onunla mızrakladı.

(**نهع**)  **النون** ve **الهاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu var ki derler: **نَهَعَ**; kusma olmaksızın öğürdüğü zaman.

(**نهق**)  **النون** ve **الهاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder. **النّهيق** ve **النُّهاق**: eşeğin sesidir. Ve onun **نَوَاهِقُه**: boğazından çıkan **نُهاقِهِ**’ın çıkış yerleridir. Ve binek hayvanın **نَوَاهق**’i: burun deliklerini kuşatan damarlardır; teki **ناهقة**.

(**نهك**)  **النون** ve **الهاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; cezada ve eziyette ileri götürmeye delâlet eder. **الحُمَّى** onu **نَهَكَتْهُ**: etini eksiltti. Ve sultan onu ceza olarak **أنْهَكهُ**: aşırıya vardı.
Ve babdandır: hürmeti **انتهاكُ** etmek: helâl olmayanla ona el uzatmaktır. Ve **النّهِيك**: aslan ve yiğittir; çünkü ikisi de akranları **يَنْهَكان** eder.

(**نهل**)  **النون** ve **الهاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; içmenin bir türüne delâlet eder. **نَهِلَ**: suya ilk varışta içti. Ve hayvanları **أنْهلْتُ**: suladım. Ve **المَنْهل**([23]): su varılan yerdir. Ve **النّاهل**: suya kanmış olandır. Bazen susayana([24]) da **ناهل** derler. Bu, belki de uğur mânâsı üzere olur. Şöyle dedi:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
Yani susamış mızraklar ondan kanar.

(**نهم**)  **النون** ve **الهاء** ve **الميم** iki sahih asıldır; birisi seslerden bir sestir, diğeri bir şeye düşkünlüktür.
Birincisi **النَّهيم**: aslanın sesidir. Ve **النّهيم**: develere bağırdığında onları sürmendir. “Onlara **نَهَمْتُها**” dersin; yani yürüsünler diye onlara bağırdın. Şöyle dedi:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])

Ve sopayla atmaya ve çakıl taşıyla atmaya **نَهْمٌ** denir; mutlaka atılan şeyde en az bir ses bulunur. Şöyle dedi:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
Diğerine gelince: **النَّهْمة**: bir şeyde himmetin nihayetine varmasıdır. “O, şuna **منهومٌ**’dur”: ona düşkündür. Ondan “**نُهِمَ يُنْهَمُ**” denir.
Ve iki babdan şâz olanlardan: **النِّهَامِيّ**: demircidir([28]).

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- النهج: الطريق الواضح، ونهج الأمر وأنهج: وضح، ومنهج الطريق ومهاجه. قال تعالى: ﴿لكل جعلنا منكم شرعة ومنهاجا﴾ [المائدة/48] ومنه قوله: نهج الثوب وأنهج: بان فيه أثر البلى، وقد أنهجه البلى.

##### Türkçe

- **النهج**: açık yol; ve **نهج** iş ve **أنهج**: açık oldu; ve yolun **منهج**’i ve **مهاجه**’i. Yüce Allah dedi ki: ﴿Sizden her biri için bir şeriat ve bir **منهاجا** kıldık﴾ [المائدة/48]. Ve ondandır onun sözü: **نهج** elbise ve **أنهج**: onda eskime izi belirdi; ve eskime onu **أنهجه**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ه ج
أخذ النّهج والمنهج والمنهاج‏.‏
وطريق نهج وطرق نهجة‏.‏
ونهجت الطّريق‏:‏ بيّنته وانتهجته‏:‏ استبنته ونهج الطريق وأنهج‏:‏ وضح‏.‏
قال يزيد بن حذّاق الشنّيّ‏:‏ ولقد أضاء لك الطّريق وأنهجت منه المسالك والهدى يعدى وأنهج الثوب‏:‏ أخلق وأنهجه البلى وبردٌ منهج‏.‏
ومَشَى حتى أُنْهِجَ‏:‏ لَهِث من البُهر‏.‏
قال‏:
فوضعتُ كفّي عند مَقطَع خَصْرِها
فتَنَفَّستْ بُهرا ولمّا تُنْهَجِ

##### Türkçe

ن ه ج
**النّهج** ve **المنهج** ve **المنهاج**’ı aldı.
**نهج** yol ve **نهجة** yollar.
**نهجت الطّريق**: onu açıkladım; ve **انتهجته**: onu açıkça anladım; ve **نهج الطريق** ve **أنهج**: açık oldu.
Yezîd b. Hazzâk eş-Şennî dedi: “Ve gerçekten yol senin için aydınlandı ve ondan geçitler ve hidayet açık oldu, (hidayet) geçer.” Ve **أنهج الثوب**: eskidi; ve onu yıpranma eskitti; ve **بردٌ منهج**.
**ومَشَى حتى أُنْهِجَ**: nefes darlığından soludu.
Dedi:
“Böğrünün kesildiği yer yanında avucumu koydum,
Nefes darlığıyla soludu; hâlbuki henüz **تُنْهَجِ** olmadı.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

طريقٌ نَهْجٌ: بَيِّنٌ واضِحٌ، وهو النَّهْجُ؛ قال أَبو كبير: فأَجَزْتُه بأَفَلَّ تَحْسَبُ أَثْرَهُ
نَهْجاً، أَبانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ
والجمعُ نَهجاتٌ ونُهُجٌ ونُهوجٌ؛ قال أَبو ذؤَيب:
به رُجُماتٌ بينهنَّ مَخارِمٌ
نُهوجٌ، كلَبَّاتِ الهَجائِنِ، فِيحُ
وطُرُقٌ نَهْجَةٌ، وسبيلٌ مَنْهَجٌ: كَنَهْجٍ. ومَنْهَجُ الطريقِ: وضَحُه. والمِنهاجُ: كالمَنْهَجِ. وفي التنزيل: لكلٍّ جعلنا منكم شِرْعةً ومِنْهاجاً.
وأَنهَجَ الطريقُ: وضَحَ واسْتَبانَ وصار نَهْجاً واضِحاً بَيِّناً؛ قال يزيدُ بنُ الخَذَّاقِ العبدي:
ولقد أَضاءَ لك الطريقُ، وأَنْهَجَتْ
سُبُلُ المَكارِمِ، والهُدَى تُعْدِي
أَي تُعِينُ وتُقَوِّي. والمِنهاجُ: الطريقُ الواضِحُ. واسْتَنْهَجَ الطريقُ: صار نَهْجاً. وفي حديث العباس: لم يَمُتْ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، حتى تَرَكَكُم على طريقٍ ناهِجةٍ أَي واضحةٍ بَيِّنَةٍ. ونَهَجْتُ الطريقَ: أَبَنْتُه وأَوضَحتُه؛ يقال: اعْمَلْ على ما نَهَجْتُه لك. ونَهَجتُ الطريقَ: سَلَكتُه. وفلانٌ يَستَنهِجُ سبيلَ فلانٍ أَي يَسلُكُ مَسلَكَه. والنَّهْجُ: الطريقُ المستقيمُ.
ونَهَجَ الأَمْرُ وأَنهَجَ، لُغتانِ، إِذا وضَحَ.
والنَّهَجةُ: الرَّبْوُ يَعْلو الإِنسانَ والدابَّةَ، قال الليث: ولم أَسمَعْ منه فِعلاً.
وقال غيره: أَنهَجَ يُنْهِجُ إِنهاجاً، ونَهَجْتُ أَنهِجُ نَهْجاً، ونهِجَ الرجلُ نَهَجاً، وأَنْهَجَ إِذا انْبَهَرَ حتى يقع عليه النَّفَسُ من البُهْرِ، وأَنهَجَه غيرُه. يقال: فلانٌ يَنْهَجُ في النفَسِ، فما أَدري ما أَنهَجَه. وأَنهَجتُ الدابَّةَ: سِرْت عليها حتى انْبَهَرَتْ. وفي حديث قُدومِ المُسْتَضعَفِينَ بمكة: فنَهِجَ بين يَدَيْ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، حتى قَضى. النَّهَجُ، بالتحريك، والنَّهِيجُ: الرَّبْوُ، وتواتُرُ النَّفَسِ من شدَّةِ الحركةِ، وأَفعَلَ مُتَعَدٍّ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: فضَرَبَه حتى أُنْهِجَ أَي وقع عليه الرَّبْوُ؛ يعني عمر. وفي حديث عائشة: فقادني وإِني لأَنْهَجُ. وفي الحديث: أَنه رأَى رجلاً يَنْهَجُ أَي يَرْبو من السِّمَن ويَلْهَثُ. وأَنْهَجَتِ الدابةُ: صارتْ كذلك. وضَرَبَه حتى أَنْهَجَ أَي انْبَسَط، وقيل: بَكى. ونَهَجَ الثوبُ ونَهُجَ، فهو نَهِجٌ، وأَنهَجَ: بَلِيَ ولم يَتَشَقَّقْ؛ وأَنْهَجَه البِلى، فهو مُنْهَجٌ؛ وقال ابن الأَعرابي: أَنْهَجَ فيه البِلى: اسْتَطار؛ وأَنشد:
كالثوبِ أَنْهَجَ فيه البِلى،
أَعْيا على ذي الحِيلَةِ الصانِع
(* قوله «كالثوب إلخ» كذا بالأصل. والشطر الأول منه غير موزون ولعل الأصل اذ أَنهج.)
ولا يقال: نَهَجَ الثوبُ، ولكن نَهِجَ. وأَنْهَجْتُ الثوبَ، فهو مُنْهَجٌ أَي أَخْلَقْتُه. أَبو عبيد: المُنْهَج الثوبُ الذي أَسرعَ فيه البِلَى. الجوهري: أَنْهَجَ الثوبُ إِذا أَخذ في البِلى؛ قال عبدُ بني الحَسْحاسِ:
فما زال بُرْدي طَيِّباً من ثِيابِها
إِلى الحَوْلِ، حتى أَنْهَجَ البُرْدُ باليا
وفي شعر مازِنٍ:
حتى آذَنَ الجِسْمُ بالنَّهْجِ
وقد نَهِجَ الثوبُ والجسمُ إِذا بَليَ. وأَنْهَجَه البِلى إِذا أَخْلَقَهُ. الأَزهري: نَهِجَ الإِنسانُ والكلبُ إِذا رَبَا وانْبَهَرَ يَنْهَجُ نَهَجاً. قال ابن بزرج: طَرَدْتُ الدابةَ حتى نَهَجَتْ، فهي ناهِجٌ، في شِدَّةِ نَفَسِها، وأَنْهَجْتُها أَنا، فهي مُنْهَجَةٌ. ابن شميل: إِن الكلبَ لَيَنْهَجُ من الحَرِّ، وقد نَهِجَ نَهْجَةً. وقال غيرُه: نَهِجَ الفرَسُ حين أَنْهَجْتُه أَي رَبا حين صَيَّرتُه إِلى ذلك.

##### Türkçe

**طريقٌ نَهْجٌ**: belirgin, açık; ve o **النَّهْجُ**’dür; Ebû Kebîr dedi ki:

فأَجَزْتُه بأَفَلَّ تَحْسَبُ أَثْرَهُ
نَهْجاً، أَبانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ

Çoğulu **نَهجاتٌ** ve **نُهُجٌ** ve **نُهوجٌ**’dur; Ebû Züeyb dedi ki:

به رُجُماتٌ بينهنَّ مَخارِمٌ
نُهوجٌ، كلَبَّاتِ الهَجائِنِ، فِيحُ

Ve **طُرُقٌ نَهْجَةٌ**; ve **سبيلٌ مَنْهَجٌ**: **كَنَهْجٍ** (gibi). Ve **مَنْهَجُ الطريقِ**: onun açıklığıdır. Ve **المِنهاجُ**: **كالمَنْهَجِ** (gibi). Ve tenzîlde: “her biri için sizden bir **شِرْعةً** ve bir **مِنْهاجاً** kıldık.”

Ve **أَنهَجَ الطريقُ**: açık oldu, belirginleşti ve açık, belirgin bir **نَهْجاً** oldu; Yezîd b. el-Hazzâk el-‘Abdî dedi ki:

ولقد أَضاءَ لك الطريقُ، وأَنْهَجَتْ
سُبُلُ المَكارِمِ، والهُدَى تُعْدِي

Yani: yardım eder ve güçlendirir. Ve **المِنهاجُ**: açık yoldur. Ve **اسْتَنْهَجَ الطريقُ**: **نَهْجاً** oldu. Ve Abbâs hadîsinde: Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, ölmedi; ta ki sizi **طريقٍ ناهِجةٍ** üzerinde bıraktı; yani açık, belirgin.

Ve **نَهَجْتُ الطريقَ**: onu belirgin kıldım ve onu açıkladım; denir ki: “Sana **نَهَجْتُه** üzere amel et.” Ve **نَهَجتُ الطريقَ**: onu tuttum (izledim). Ve falan kimse falanın yolunu **يَستَنهِجُ**; yani onun tuttuğu yolu tutar. Ve **النَّهْجُ**: dosdoğru yoldur.

Ve **نَهَجَ الأَمْرُ** ve **أَنهَجَ**: iki lugattır; açık olduğu zaman.

Ve **النَّهَجةُ**: insanın ve binitin üzerine çıkan **الرَّبْوُ** (nefes darlığı/soluk soluğa kalma); Leys dedi ki: ondan bir fiil işitmedim.

Ve başkası dedi ki: **أَنهَجَ يُنْهِجُ إِنهاجاً**; ve **نَهَجْتُ أَنهِجُ نَهْجاً**; ve **نهِجَ الرجلُ نَهَجاً**; ve **أَنْهَجَ**: **البُهْرِ**den (aşırı nefes darlığından) nefesin üzerine çökmesine kadar **انْبَهَرَ** olduğu zaman; ve başkası onu **أَنهَجَه**. Denir ki: falan kimse nefeste **يَنْهَجُ**; artık onu neyin **أَنهَجَه** ettiğini bilmiyorum. Ve **أَنهَجتُ الدابَّةَ**: onun üzerinde yürüdüm de **انْبَهَرَتْ** oluncaya kadar. Ve Mekke’de zayıfların geliş hadîsinde: Allah’ın Resûlü’nün, sallallahu aleyhi ve sellem, önünde **فنَهِجَ** etti, ta ki öldü. **النَّهَجُ** (harekeli olarak) ve **النَّهِيجُ**: **الرَّبْوُ**; ve şiddetli hareketten nefesin peş peşe gelmesi; ve **أَفعَلَ** geçişli (müteaddî)dir. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: onu dövdü de **أُنْهِجَ** oldu; yani üzerine **الرَّبْوُ** düştü; yani Ömer. Âişe hadîsinde: beni çekti ve ben elbette **لأَنْهَجُ** ediyordum. Ve hadîste: bir adamı **يَنْهَجُ** ederken gördü; yani şişmanlıktan **يَرْبو** eder ve solur. Ve **أَنْهَجَتِ الدابةُ**: öyle oldu. Ve onu dövdü de **أَنْهَجَ**; yani yayıldı; ve denildi ki: ağladı. Ve **نَهَجَ الثوبُ** ve **نَهُجَ**; o hâlde o **نَهِجٌ**’dir; ve **أَنهَجَ**: eskidi ve çatlamadı; ve eskime onu **أَنْهَجَه** etti; o hâlde o **مُنْهَجٌ**’dir; İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onda eskime **أَنْهَجَ** etti: yayıldı; ve şu beyti okudu:

كالثوبِ أَنْهَجَ فيه البِلى،
أَعْيا على ذي الحِيلَةِ الصانِع

(* “كالثوب إلخ” sözü: asılda böyle. Bunun birinci mısraı vezinli değildir; belki asıl “اذ أَنهج” idi.)

Ve denilmez: **نَهَجَ الثوبُ**; fakat **نَهِجَ**. Ve **أَنْهَجْتُ الثوبَ**; o hâlde o **مُنْهَجٌ**’dir; yani onu eskittim. Ebû Ubeyd: **المُنْهَج** eskimenin onda çabuklaştığı elbisedir. Cevherî: elbise **أَنْهَجَ** olur; eskimeye girdiği zaman; Abd b. el-Hasḥâs dedi ki:

فما زال بُرْدي طَيِّباً من ثِيابِها
إِلى الحَوْلِ، حتى أَنْهَجَ البُرْدُ باليا

Mâzin’in şiirinde:

حتى آذَنَ الجِسْمُ بالنَّهْجِ

Ve elbise ve beden **نَهِجَ** olur; eskidiği zaman. Ve eskime onu **أَنْهَجَه** eder; onu eskittiği zaman. Ezherî: insan ve köpek **نَهِجَ** olur; **رَبَا** edip **انْبَهَرَ** olduğu zaman; **يَنْهَجُ نَهَجاً**. İbn Bezrec dedi ki: biniti kovaladım da **نَهَجَتْ** oluncaya kadar; o hâlde o, nefesinin şiddetinde, **ناهِجٌ**’dir; ve ben onu **أَنْهَجْتُها** ettim; o hâlde o **مُنْهَجَةٌ**’dir. İbn Şümeyl: köpek sıcaktan elbette **لَيَنْهَجُ** eder; ve **نَهِجَ نَهْجَةً** olmuştur. Ve başkası dedi ki: at, onu **أَنْهَجْتُه** ettiğim zaman **نَهِجَ** oldu; yani onu buna sevk ettiğim zaman **رَبا** etti.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ه ج * * النَّهْجُ * بوزن الفَلْس و * المَنْهَجُ * بوزن المذهب و * المِنْهاجُ * الطريق الواضح و * نَهَجَ * الطريق أَبانه وأَوضحه و * نَهَجَهُ * أيضا سلكه وبابهما قطع و * النَّهْجُ * بفتحتين البُهر وتتابع النَّفس وبابه طرِب وفي الحديث ﴿أنه رأى رجلا * يَنْهَجُ *﴾ أي يرنو من السِّمَنِ

##### Türkçe

* ن ه ج * **النَّهْجُ** ( **الفَلْس** vezninde) ve **المَنْهَجُ** ( **المذهب** vezninde) ve **المِنْهاجُ**: açık yol; ve **نَهَجَ**: yolu, onu açığa çıkardı ve onu açıkladı; ve **نَهَجَهُ**: ayrıca onu izledi; ve ikisinin bâbı **قطع**’dır. Ve **النَّهْجُ** (iki fetha ile): soluk soluğa kalma ve nefesin peş peşe gelmesi; ve onun bâbı **طرِب**’dir. Hadiste: {Onun, bir adamı **يَنْهَجُ** görmüş olduğu} yani şişmanlıktan soluk soluğa kalıyor.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

النهج  ، بفتح فسكون  : الطريق الواضح  البين. وهو النهج، محركة أيضا. والجمع نهجات، ونهج، ونهوج. قال أبو ذؤيب:

  به رجمات بينهن مخارم                      نهوج كلبات الهجائن فيح وطرق نهجة: واضحة  المنهج  بالفتح،  والمنهاج  ، بالكسر. وفي التنزيل:  لكل جعلنا منكم شرعة ومنهاجا  المنهاج: الطريق الواضح. النهج،  بالتحريك  ، والنهجة، الأخير عن الليث:  البهر  ، بالضم، هو الربو  وتتابع النفس  ، محركة، من شدة الحركة، يعلو الإنسان والدابة. قال الليث: ولم أسمع منه فعلا. قال غيره:  الفعل   كفرح وضرب  وأكرم. وفي الحديث:  أنه رأى رجلا ينهج  : أي يربو من السمن ويلهث، نهجت أنهج نهجا، ونهج الرجل نهجا، وأنهج ينهج إنهاجائ. وفي التهذيب: نهج الإنسان والكلب: إذا ربا وانبهر، ينهج نهجا. قال ابن بزرج: طردت الدابة حتى نهجت، فهي ناهج في شدة نفسها، وأنهجتها أنا، فهي منهجة. قال ابن شميل: إن الكلب لينهج من الحر، وقد نهج نهجة. وقال غيره نهج الفرس حين أنهجته: أي ربا حين صيرته إلى ذلك.  وأنهج  الأمر والطريق  وضح. و  أنهج:  أوضح  . قال يزيد بن الحذاق العبدي:
  ولقد أضاء لك الطريق وأنهجت                      سبل المكارم والهدى تـعـدي أي تعين وتقوي. أنهجت  الدابة  : إذا  سار عليها حتى انبهرت  وأعيت. وفي حديث عمر رضي الله عنه:  فضربه حتى أنهج  : أي وقع عليه الربو. وأفعل متعد. يقال: فلان ينهج في النفس فما أدري ما أنهجه. أنهج البلى  الثوب أخلقه، كنهجه، كمنعه  ينهجه نهجا.  ونهج الثوب، مثلثة الهاء: بلي، كأنهج  فهو نهج. وأنهج: بلي ولم يتشقق. وأنهجه البلى فهو منهج. وقال ابن الأعرابي: أنهج فيه البلى: استطار. وأنشد:
  كالثوب  إذ  أنهج فيه البلـى                      أعيا على ذي الحيلة الصانع وفي الصحاح عن أبي عبيد: ولا يقال نهج الثوب ولكن نهج.  ونهج  الأمر  كمنع: وضح، وأوضح  ، يقال: اعمل على ما نهجته لك. نهج وأنهج لغتان. نهج  الطريق: سلكه  .  واستنهج الطريق: صار نهجا  واضحا بينا  كأنهج  الطريق: إذا وضح واستبان. وتقدم إنشاد قول يزيد بن الخذاق العبدي.  وفلان  استنهج  طريق فلان  : إذا  سلك مسلكه  . ومما يستدرك عليه: طريق ناهجة: أي واضحة بينة، جاء ذلك في حديث العباس. وضربه حتى أنهج: أي انبسط وقيل: بكى.

##### Türkçe

**النهج**، fetḥa ile sonra sükûn ile: açık, belli yol. O, **النهج**’dir; harekeli olarak da. Çoğulu: نهجات, ونهج, ونهوج. Ebû Züeyb dedi ki:

به رجمات بينهن مخارم                      نهوج كلبات الهجائن فيح

Ve **طرق نهجة**: açık. **المنهج** fetḥa ile; **المنهاج** ise kesra ile. Tenzîl’de: “Sizden her biri için bir şeriat ve bir **منهاجا** kıldık.” **المنهاج**: açık yol. **النهج** (hareke ile) ve **النهجة**; sonuncusu Leys’ten: **البهر** (ḍamma ile) odur ki **الربو** ve nefesin peş peşe gelmesidir; harekeli olarak, şiddetli hareketten dolayı; insana ve bineğe yükselir. Leys dedi ki: Ondan bir fiil işitmedim. Başkası dedi ki: fiil, **كفرح** ve **ضرب** ve **أكرم** gibidir. Hadiste: “O, bir adamı **ينهج** hâlinde gördü”: yani şişmanlıktan **يربو** eder ve solur; **نهجت** **أنهج** **نهجا**; ve adam **نهجا** **نهج** etti; ve **أنهج** **ينهج** **إنهاجائ**. **التهذيب**’de: insan ve köpek **نهج** eder: eğer **ربا** eder ve **انبهر** olursa; **ينهج** **نهجا**. İbn Bezrec dedi ki: Bineği kovaladım, ta ki **نهجت** edince; o, nefesinin şiddetinde **ناهج**’dir; ben onu **أنهجتها** ettim; o da **منهجة**’dir. İbn Şümeyl dedi ki: Köpek sıcaktan mutlaka **لينهج** eder; ve bir **نهجة** **نهج** etmiştir. Başkası dedi ki: At, onu **أنهجته** ettiğim vakit **نهج** etti: yani onu buna sevk ettiğim vakit **ربا** etti. Ve **أنهج** iş ve yol: açık oldu. Ve **أنهج**: daha açık kıldı. Yezîd b. el-Hazzâk el-‘Abdî dedi ki:

ولقد أضاء لك الطريق وأنهجت                      سبل المكارم والهدى تـعـدي

Yani: yardım eder ve kuvvetlendirir. **أنهجت** binek: eğer onun üzerinde yürüdü de **انبهرت** oldu ve yorulduysa. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadisinde: “Ona vurdu, ta ki **أنهج** edince”: yani ona **الربو** isabet etti. Ve **أفعل** müteaddîdir. Denir ki: Falan nefeste **ينهج** eder; ben bilmem onu ne **أنهجه** etti. **أنهج** **البلى** elbiseyi eskitti; **كنهجه** gibi; **كمنعه**: **ينهجه** **نهجا**. Ve elbise **نهج** etti; **الهاء**’nın üç vecihli harekesiyle: eskidi; **كأنهج**; o hâlde o **نهج**’dir. Ve **أنهج**: eskidi ve çatlamadı. Ve onu **البلى** **أنهجه** etti; o da **منهج**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onda **البلى** **أنهج** etti: yayıldı. Ve şu beyti okudu:

كالثوب  إذ  أنهج فيه البلـى                      أعيا على ذي الحيلة الصانع

Ve **الصحاح**’ta Ebû ‘Ubeyd’den: “**نهج الثوب** denilmez; fakat **نهج** denir.” Ve iş **نهج** etti, **كمنع** gibi: açık oldu; ve açık kıldı; denir ki: “Sana **نهجته** ettiğim şey üzere amel et.” **نهج** ve **أنهج** iki lugattır. Yol **نهج** etti: onu tuttu. Ve **استنهج** yol: **نهجا** oldu; açık, belli; sanki yol **كأنهج**: eğer açık oldu ve belirginleştiyse. Yezîd b. el-Hazâk el-‘Abdî’nin sözünün inşadı geçti. Ve falan, falanın yolunu **استنهج** etti: eğer onun mesleğini tuttuysa. Ve ona ek olarak: **طريق ناهجة**: yani açık, belli; bu, Abbâs’ın hadisinde geldi. “Ona vurdu, ta ki **أنهج** edince”: yani yayıldı; ve denildi ki: ağladı.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَهَجَ
1 نَهَجَ ذ , (K, Msb,) aor. نَهَجَ , inf. n. نُهُوجٌ; (Msb;) and ↓ انهج; (S, K;) It (a road, or way, S and Msb, and an affair, TA,) became manifest, plainly apparent, or open; (S, K, Msb,) and so, with respect to a road, ↓ استنهج. (K.) ― -b2- نَهَجَ, (S, K, Msb,) and ↓ انهج, (K, Msb,) He, or it, rendered (a road, S and Msb, and an affair, TA,) manifest, plainly apparent, or open: (S, K, Msb:) ― -b3- اِعْمَلْ عَلَى مَا نَهَجْتُهُ لَكَ Do according to that which I have made manifest to thee. (S.) -A2- نَهَجَ, aor. نَهَجَ , (inf. n. نَهْجٌ; TA,) and ↓ انهج, It (attrition, TA) wore out, or rendered worn out, a garment. (K.) ― -b2- نَهِجَ, aor. نَهَجَ ; (A 'Obeyd, S, K;) and نَهَجَ, (K,) but this is disallowed by A 'Obeyd, (S,) and نَهُجَ, and ↓ انهج; (K;) It (a garment) became old and worn out: (K:) or ↓ انهج signifies it began to become warn out: (S:) and it became old and worn out, but without being rent in several parts. (TA.) انهج فِيهِ البِلَى [The effect of] attrition spread through it. (IAar.) -A3- نَهَجَ الطَّرِيقَ He went along the road. (S, K.) -A4- نَهِجَ, aor. نَهَجَ , inf. n. نَهَجُ; (S, K;) and نُهِجَ, inf. n. نَهْجَةٌ; (ISh;) this inf. n. also mentioned by Lth, who knew no verb belonging to it; (L;) and نَهَجَ, aor. نَهِجَ , (K,) inf. n. نَهِيجٌ; (L, in art. أنح;) and ↓ انهج, inf. n. اِنْهَاجٌ; (L;) He was out of breath; breathed short, or unintermittedly; panted: (S, L, K;) by reason of violent motion: said of a man, and of a beast of carriage, (L,) and of a dog. (T.) One says, فُلَانٌ يَنْهَجُ فِى النَّفَسِ ↓ فَمَا أَدْرَِى مَا أَنْهَجَهُ Such a one is out of breath. or breathes short, or unintermittedly, or pants for breath, and I know not what hath caused him to be so, or to do so. And it is said in a trad., رَأَى رَجُلًا يَنْهَجُ He saw a man breathing short, or unintermittedly, or panting for breath, by reason of fatness, and putting forth his tongue, from fatigue or the like. (S.)

ضَرَبَهُ حَتَّى انهج
4 ضَرَبَهُ حَتَّى انهج ذ He beat him until he became stretched along: or, until he wept: (TA:) [but probably بكى “ he wept ” is a mistake for بَلِىَ he became worn with the beating]. -A2- انهج He, or it, caused him (a man, S, and a beast of carriage, TA) to be out of breath, or to breath short, or unintermittedly, or to pant for breath. (S, TA.) [See an ex voce نَهِجَ.] He rode a beast of carriage so as to cause it, or until he caused it, to be out of breath, &c., (S, K,) and to become fatigued, or jaded. (TA.) -A3- See 1, throughout.

10 اِسْتَنْهَجَ see 1. ― -b2- فُلَانٌ يَسْتَنْهِجُ سَبِيلَ فُلَانٍ, (S.) or طَرِيقَ فُلَانٍ, (K.) Such a one follows the way of such a one. (S, K.)

نَهْجٌ
نَهْجٌ ذ (S, K,) and ↓ نَهجٌ (L) and ↓ مَنْهَجٌ and ↓ مِنْهَاجٌ (S, K) A manifest, plainly apparent, or open, road, or way: (S, L, K:) and so طَرِيقٌ ↓ نَاهِجَةٌ: (TA, from a trad.:) pl. of the ?? نَهْجَاتٌ and نُهُجٌ and نُهُوجٌ: (L:) [and of the third مَنَاهِج]. ― -b2- طُرُقٌ نَهْجَهٌ Manifest roads, or ways. (L.) ― -b3- And نَهْجُ الطَّرِيقِ [The plain, or open, track of the road]. (M, K, in art. سن.)

نَهَجٌ
نَهَجٌ ذ : see نَهْجٌ.

طَرِيقٌ نَاهِجَةٌ
طَرِيقٌ نَاهِجَةٌ ذ : see نَهْجٌ.

مَنْهَجٌ
مَنْهَجٌ ذ and مِنْهَاجٌ: see نَهْجٌ.

##### Türkçe

**نَهَجَ**
1 **نَهَجَ** ذ , (K, Msb,) muzâri‘ **نَهَجَ** , mastar ismi **نُهُوجٌ**; (Msb;) ve ↓ **انهج**; (S, K;) O (bir yol yahut yol, S ve Msb, ve bir iş, TA,) belirgin oldu, apaçık göründü yahut açık oldu; (S, K, Msb,) ve böylece, yol hakkında, ↓ **استنهج**. (K.) ― -b2- **نَهَجَ**, (S, K, Msb,) ve ↓ **انهج**, (K, Msb,) O, yahut o, (bir yolu, S ve Msb, ve bir işi, TA,) belirgin kıldı, apaçık kıldı yahut açık kıldı: (S, K, Msb:) ― -b3- **اِعْمَلْ عَلَى مَا نَهَجْتُهُ لَكَ** Sana belirgin kıldığım şeye göre yap. (S.) -A2- **نَهَجَ**, muzâri‘ **نَهَجَ** , (mastar ismi **نَهْجٌ**; TA,) ve ↓ **انهج**, O (aşınma, TA) bir elbiseyi eskitti yahut eskimiş kıldı. (K.) ― -b2- **نَهِجَ**, muzâri‘ **نَهَجَ** ; (A 'Obeyd, S, K;) ve **نَهَجَ**, (K,) fakat bu A 'Obeyd tarafından reddedilmiştir, (S,) ve **نَهُجَ**, ve ↓ **انهج**; (K;) O (bir elbise) eski ve yıpranmış oldu: (K:) yahut ↓ **انهج** “yıpranmaya başladı” demektir: (S:) ve eski ve yıpranmış oldu, fakat birkaç parçaya yırtılmış olmaksızın. (TA.) **انهج فِيهِ البِلَى** [Aşınmanın etkisi] onun içinde yayıldı. (IAar.) -A3- **نَهَجَ الطَّرِيقَ** Yolda yürüdü. (S, K.) -A4- **نَهِجَ**, muzâri‘ **نَهَجَ** , mastar ismi **نَهَجُ**; (S, K;) ve **نُهِجَ**, mastar ismi **نَهْجَةٌ**; (ISh;) bu mastar ismi, kendisine ait bir fiil bilmeyen Lth tarafından da zikredilmiştir; (L;) ve **نَهَجَ**, muzâri‘ **نَهِجَ** , (K,) mastar ismi **نَهِيجٌ**; (L, “أنح” maddesinde;) ve ↓ **انهج**, mastar ismi **اِنْهَاجٌ**; (L;) O nefessiz kaldı; nefesi kısa aldı yahut kesik kesik aldı; soludu: (S, L, K;) şiddetli hareket sebebiyle: insana, binek hayvanına, (L,) ve köpeğe söylenir. (T.) Şöyle denir: **فُلَانٌ يَنْهَجُ فِى النَّفَسِ ↓ فَمَا أَدْرَِى مَا أَنْهَجَهُ** Filân nefessizdir; yahut nefesi kısa alır, yahut kesik kesik alır, yahut nefes nefese kalır; ve onu böyle yapanın yahut böyle yaptıranın ne olduğunu bilmem. Ve bir rivayette şöyle denmiştir: **رَأَى رَجُلًا يَنْهَجُ** Şişmanlık sebebiyle nefesi kısa alan yahut kesik kesik alan yahut nefes nefese kalan, ve yorgunluk veya benzeri şeyden dilini çıkaran bir adam gördü. (S.)

**ضَرَبَهُ حَتَّى انهج**
4 **ضَرَبَهُ حَتَّى انهج** ذ Onu, uzanıp kaldı oluncaya kadar dövdü: yahut, ağlayıncaya kadar: (TA:) [fakat muhtemelen **بكى** “ağladı” ifadesi, **بَلِىَ** “dövülmekle yıprandı” için bir hatadır]. -A2- **انهج** O, yahut o, onu (bir adamı, S, ve bir binek hayvanını, TA) nefessiz bıraktı, yahut nefesini kısa aldırdı, yahut kesik kesik aldırdı, yahut nefes nefese bıraktı. (S, TA.) [**نَهِجَ** maddesinde “ex voce” olarak bak.] Bir binek hayvanına bindi; onu, yahut onu, nefessiz bırakacak şekilde, vb., (S, K,) ve yorulmuş yahut bitkin olmuş kılacak şekilde sürdü. (TA.) -A3- 1’e, bütünüyle bak.

10 **اِسْتَنْهَجَ** 1’e bak. ― -b2- **فُلَانٌ يَسْتَنْهِجُ سَبِيلَ فُلَانٍ**, (S.) yahut **طَرِيقَ فُلَانٍ**, (K.) Filân, filânın yolunu izler. (S, K.)

**نَهْجٌ**
**نَهْجٌ** ذ (S, K,) ve ↓ **نَهجٌ** (L) ve ↓ **مَنْهَجٌ** ve ↓ **مِنْهَاجٌ** (S, K) Belirgin, apaçık yahut açık bir yol, yahut yol: (S, L, K:) ve aynı şekilde **طَرِيقٌ ↓ نَاهِجَةٌ**: (TA, bir rivayetten:) çoğulu, ??’nin çoğulu **نَهْجَاتٌ** ve **نُهُجٌ** ve **نُهُوجٌ**: (L:) [ve üçüncünün çoğulu **مَنَاهِج**]. ― -b2- **طُرُقٌ نَهْجَهٌ** Belirgin yollar, yahut yollar. (L.) ― -b3- Ve **نَهْجُ الطَّرِيقِ** [Yolun düz yahut açık izi]. (M, K, “سن” maddesinde.)

**نَهَجٌ**
**نَهَجٌ** ذ : **نَهْجٌ**’e bak.

**طَرِيقٌ نَاهِجَةٌ**
**طَرِيقٌ نَاهِجَةٌ** ذ : **نَهْجٌ**’e bak.

**مَنْهَجٌ**
**مَنْهَجٌ** ذ ve **مِنْهَاجٌ**: **نَهْجٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَهَجَ
نَهَجَ A ( n. ac. نَهْج 1 ,  نُهُوْج 27 ),
a.  Was open, clear.

b.  Opened, traced out; followed ( road ).

c.  I ( n. ac. نَهْج 1 ), Panted.

d.  see infra (a) & IV ( c ).

نَهِجَ
نَهِجَ A ( n. ac. نَهْج 1 ),
a.  Was worn out.

b.  see supra (c) .

أَنْهَجَ
أَنْهَجَ IV ,
a.  see I (a) .

b.  Opened, traced out ( road ); rendered clear &c.

c.  Wore out.

d.  Put out of breath.

e.  see ( نَهِجَ ) ( a ).

اِنْتَهَجَ
اِنْتَهَجَ VIII ,
a.  Followed a road.

اِسْتَنْهَجَ
اِسْتَنْهَجَ X ,
a.  see I (a) .

b.  Followed, imitated.

نَهْج
نَهْج 1 , ( pl. نُهُج 10 ,  نُهُوْج 27 &
a.  نَهْجَات ), Open road, plain track.

نَهَج
نَهَج 4 ,
a.  Breathlessness; panting.

b.  see 1 .

مَنْهَج
مَنْهَج 17 , ( pl. مَنَاْهِجُ 44 ),
a.  see 1 .

b.  Way, course; manner; method.

مِنْهَاْج
مِنْهَاْج 45 , ( pl. مَنَاْهِيْجُ 65 ),
a.  see 1 &  17 ( b ).

##### Türkçe

**نَهَجَ**
**نَهَجَ** A ( n. ac. **نَهْج** 1 , **نُهُوْج** 27 ),
a. Açık, berrak idi.

b. Açtı, izini çıkardı; (yolu) izledi.

c. I ( n. ac. **نَهْج** 1 ), soludu; soluk soluğa kaldı.

d. Aşağıya bakınız (a) ve IV (c).

**نَهِجَ**
**نَهِجَ** A ( n. ac. **نَهْج** 1 ),
a. Yıpranmış idi.

b. Yukarıya bakınız (c).

**أَنْهَجَ**
**أَنْهَجَ** IV ,
a. I (a)’ya bakınız.

b. (Yolu) açtı, izini çıkardı; berrak kıldı vb.

c. Yıprattı.

d. Nefessiz bıraktı.

e. (**نَهِجَ**) (a)’ya bakınız.

**اِنْتَهَجَ**
**اِنْتَهَجَ** VIII ,
a. Bir yolu izledi.

**اِسْتَنْهَجَ**
**اِسْتَنْهَجَ** X ,
a. I (a)’ya bakınız.

b. İzledi, taklit etti.

**نَهْج**
**نَهْج** 1 , ( pl. **نُهُج** 10 , **نُهُوْج** 27 &
a. **نَهْجَات** ), açık yol, düz patika.

**نَهَج**
**نَهَج** 4 ,
a. Nefes darlığı; soluk soluğa kalma.

b. 1’e bakınız.

**مَنْهَج**
**مَنْهَج** 17 , ( pl. **مَنَاْهِجُ** 44 ),
a. 1’e bakınız.

b. Yol, gidiş; tarz; yöntem.

**مِنْهَاْج**
**مِنْهَاْج** 45 , ( pl. **مَنَاْهِيْجُ** 65 ),
a. 1’e ve 17 (b)’ye bakınız.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AC/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

نهج
نَهَجَ - يَنْهَجُ - مِنْهَاج
نَهَجَ - يَنْهَجُ + المكان أو الشيء أو الأمر: يبين ويتضح وتظهر معالمه وتفاصيله: يتبين وينجلي المكان، وخاصة المسلك أو الطريق، فيمكن للكائن التوجه فيه بوضوح، ويهتدي لكل معالمه: أو يتبين الأمر وتتضح كل تفاصيله وخطواته ومراحله، فيتمكن من تنفيذه والعمل به
مِنْهَاج: اسم آلة على وزن " مِفْعال " من " نَهَجَ - يَنْهَجُ ": الوسيلة أو الأداة التي تستعمل لتبين معالم الطريق أو معالم الأمر: وهي اصطلاحاً: القواعد والأسس العامة التي تنير الطريق وتوضحه وتحدده، وذلك لتطبيق الأحكام الشرعية  بشكل صواب وحق: أسس وقواعد إحقاق الحق والحكم بين الناس بالحق: يشبه ذلك ما اصطلح عليه علماء القانون الدستوري في الغرب بمصطلح " ديباجة الدستور، أو وثيقة الحقوق " Bill of rights: و هي الأحكام العامة التي تضبط تطبيق الدستور والقوانين: الأحكام العامة التي تضبط الشريعة بجزئيها: شريعة الدين: الشريعة والقوانين الدينية المفروضة من الله، وشريعة الأمر: مجموعة البينات والقواعد من الله لتوجيه الرسول وأولي الأمر منكم وأمة الدعوة إلى الخير والأمر بالمعروف والنهي عن المنكر، وذلك لتشريع الأحكام والأوامر والقوانين التي تتعلق بأمور ليس فيها حكم ديني مفروض من الله
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الظهور بتحرك المتحرك نفسه خارجاً من ساتر"، وهي:
شَمَسَ - يَشْمُسُ (شَمَسَ - يَشْمِسُ)، نَهَجَ - يَنْهَجُ، عَلَنَ - يَعْلُن، ظَهَرَ - يَظْهَرُ، بَدا - يَبْدُوْ، لاحَ - يَلُوْحُ
منهاجاً
	﴿وأنزلنا إليك الكتاب بالحق مصدقا لما بين يديه من الكتاب ومهيمنا عليه فاحكم بينهم بما أنزل الله ولا تتبع أهواءهم عما جاءك من الحق لكل جعلنا منكم شرعة ومنهاجا ولو شاء الله لجعلكم أمة واحدة ولكن ليبلوكم في ما آتاكم فاستبقوا الخيرات إلى الله مرجعكم جميعا فينبئكم بما كنتم فيه تختلفون(48)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [نهج] ن ه ج: النَّهْجُ بوزن الفَلْس و المَنْهَجُ بوزن المذهب و المِنْهاجُ الطريق الواضح و نَهَجَ الطريق أَبانه وأَوضحه و نَهَجَهُ أيضا سلكه وبابهما قطع و النَّهْجُ بفتحتين البُهر وتتابع النَّفس وبابه طرِب وفي الحديث ﴿أنه رأى رجلا يَنْهَجُ﴾ أي يرنو من السِّمَنِ
معجم الفرائد القرآنية:
ن هـ ج
"مِنْهَاجا" في قوله تعالـى :" لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجا " (48) المائدة .
نَهج: سلك، والمنهج المسلك والمذهب، والمنهاج الطريق الواضح.
الراغب
نهج
- النهج: الطريق الواضح، ونهج الأمر وأنهج: وضح، ومنهج الطريق ومهاجه. قال تعالى: }لكل جعلنا منكم شرعة ومنهاجا{ [المائدة/48] ومنه قوله: نهج الثوب وأنهج: بان فيه أثر البلى، وقد أنهجه البلى.
ملخص اللسان
1.     طريقٌ نَهْجٌ: بَيِّنٌ واضِحٌ،وهو النَّهْجُ؛ والجمعُ نَهجاتٌ ونُهُجٌ ونُهوجٌ؛فِيحُ وطُرُقٌ نَهْجَةٌ، وسبيلٌ مَنْهَجٌ: كَنَهْجٍ.ومَنْهَجُ الطريقِ:وضَحُه. والمِنهاجُ: كالمَنْهَجِ. وفي التنزيل: لكلٍّ جعلنا منكم شِرْعةً  ومِنْهاجاً.
2.     وأَنهَجَ الطريقُ: وضَحَ واسْتَبانَ وصار نَهْجاً واضِحاً بَيِّناً؛واسْتَنْهَجَ الطريقُ:صار نَهْجاً ،
3.     ونَهَجْتُ الطريقَ: أَبَنْتُه وأَوضَحتُه يقال: اعْمَلْ على ما نَهَجْتُه لك.ونَهَجَ الأَمْرُ وأَنهَجَ، لُغتانِ، إِذا وضَحَ.
4.     ونَهَجتُ الطريقَ: سَلَكتُه. وفلانٌ يَستَنهِجُ سبيلَ فلانٍ أَي يَسلُكُ  مَسلَكَه.
5.     والنَّهْجُ: الطريقُ المستقيمُ.
6.     والنَّهَجةُ: الرَّبْوُ يَعْلو الإِنسانَ والدابَّةَ،
7.     أَنهَجَ يُنْهِجُ إِنهاجاً، ونَهَجْتُ أَنهِجُ نَهْجاً،ونهِجَ الرجلُ نَهَجاً، وأَنْهَجَ إِذا انْبَهَرَ حتى يقع عليه النَّفَسُ من البُهْرِ، وأَنهَجَه غيرُه. يقال: فلانٌ يَنْهَجُ في النفَسِ، فما أَدري ما أَنهَجَه. وأَنهَجتُ الدابَّةَ: سِرْت عليها حتى انْبَهَرَتْ. وفي حديث قُدومِ المُسْتَضعَفِينَ بمكة: فنَهِجَ بين يَدَيْ رسول الله، صلى الله  عليه وسلم، حتى قَضى. النَّهَجُ، بالتحريك، والنَّهِيجُ: الرَّبْوُ،  وتواتُرُ النَّفَسِ من شدَّةِ الحركةِ، وأَفعَلَ مُتَعَدٍّ. وفي حديث عمر،  رضي الله عنه: فضَرَبَه حتى أُنْهِجَ أَي وقع عليه الرَّبْوُ؛ يعني عمر.أَنه رأَى رجلاً  يَنْهَجُ أَي يَرْبو من السِّمَن ويَلْهَثُ ،إِن  الكلبَ لَيَنْهَجُ من الحَرِّ، وقد نَهِجَ نَهْجَةً.
8.     ونَهُجَ، فهو نَهِجٌ، وأَنهَجَ: بَلِيَ ولم يَتَشَقَّقْ؛ وأَنْهَجَه البِلى،فهو مُنْهَجٌ؛أَنْهَجَ فيه البِلى: اسْتَطار؛
لسان العرب
● -   نهج: طريقٌ نَهْجٌ: بَيِّنٌ واضِحٌ، وهو النَّهْجُ؛ قال أَبو كبير:  فأَجَزْتُه بأَفَلَّ تَحْسَبُ أَثْرَهُ  نَهْجاً، أَبانَ بذي فَريغٍ مَخْرَفِ  والجمعُ نَهجاتٌ ونُهُجٌ ونُهوجٌ؛ قال أَبو ذؤَيب:  به رُجُماتٌ بينهنَّ مَخارِمٌ  نُهوجٌ، كلَبَّاتِ الهَجائِنِ، فِيحُ  وطُرُقٌ نَهْجَةٌ، وسبيلٌ مَنْهَجٌ: كَنَهْجٍ. ومَنْهَجُ الطريقِ:  وضَحُه. والمِنهاجُ: كالمَنْهَجِ. وفي التنزيل: لكلٍّ جعلنا منكم شِرْعةً  ومِنْهاجاً.  وأَنهَجَ الطريقُ: وضَحَ واسْتَبانَ وصار نَهْجاً واضِحاً بَيِّناً؛ قال  يزيدُ بنُ الخَذَّاقِ العبدي:  ولقد أَضاءَ لك الطريقُ، وأَنْهَجَتْ  سُبُلُ المَكارِمِ، والهُدَى تُعْدِي  أَي تُعِينُ وتُقَوِّي. والمِنهاجُ: الطريقُ الواضِحُ. واسْتَنْهَجَ  الطريقُ: صار نَهْجاً. وفي حديث العباس: لم يَمُتْ رسولُ الله، صلى الله  عليه وسلم، حتى تَرَكَكُم على طريقٍ ناهِجةٍ أَي واضحةٍ بَيِّنَةٍ.
ونَهَجْتُ الطريقَ: أَبَنْتُه وأَوضَحتُه يقال: اعْمَلْ على ما نَهَجْتُه لك.  ونَهَجتُ الطريقَ: سَلَكتُه. وفلانٌ يَستَنهِجُ سبيلَ فلانٍ أَي يَسلُكُ  مَسلَكَه. والنَّهْجُ: الطريقُ المستقيمُ.  ونَهَجَ الأَمْرُ وأَنهَجَ، لُغتانِ، إِذا وضَحَ.  والنَّهَجةُ: الرَّبْوُ يَعْلو الإِنسانَ والدابَّةَ، قال الليث: ولم  أَسمَعْ منه فِعلاً.  وقال غيره: أَنهَجَ يُنْهِجُ إِنهاجاً، ونَهَجْتُ أَنهِجُ نَهْجاً،  ونهِجَ الرجلُ نَهَجاً، وأَنْهَجَ إِذا انْبَهَرَ حتى يقع عليه النَّفَسُ من  البُهْرِ، وأَنهَجَه غيرُه. يقال: فلانٌ يَنْهَجُ في النفَسِ، فما أَدري  ما أَنهَجَه. وأَنهَجتُ الدابَّةَ: سِرْت عليها حتى انْبَهَرَتْ. وفي  حديث قُدومِ المُسْتَضعَفِينَ بمكة: فنَهِجَ بين يَدَيْ رسول الله، صلى الله  عليه وسلم، حتى قَضى. النَّهَجُ، بالتحريك، والنَّهِيجُ: الرَّبْوُ،  وتواتُرُ النَّفَسِ من شدَّةِ الحركةِ، وأَفعَلَ مُتَعَدٍّ. وفي حديث عمر،  رضي الله عنه: فضَرَبَه حتى أُنْهِجَ أَي وقع عليه الرَّبْوُ؛ يعني عمر.  وفي حديث عائشة: فقادني وإِني لأَنْهَجُ. وفي الحديث:
أَنه رأَى رجلاً  يَنْهَجُ أَي يَرْبو من السِّمَن ويَلْهَثُ. وأَنْهَجَتِ الدابةُ: صارتْ  كذلك. وضَرَبَه حتى أَنْهَجَ أَي انْبَسَط، وقيل: بَكى. ونَهَجَ الثوبُ  ونَهُجَ، فهو نَهِجٌ، وأَنهَجَ: بَلِيَ ولم يَتَشَقَّقْ؛ وأَنْهَجَه البِلى،  فهو مُنْهَجٌ؛ وقال ابن الأَعرابي: أَنْهَجَ فيه البِلى: اسْتَطار؛  وأَنشد:  كالثوبِ أَنْهَجَ فيه البِلى،  أَعْيا على ذي الحِيلَةِ الصانِع  (* قوله «كالثوب إلخ» كذا بالأصل. والشطر الأول منه غير موزون ولعل  الأصل اذ أَنهج.)  ولا يقال: نَهَجَ الثوبُ، ولكن نَهِجَ. وأَنْهَجْتُ الثوبَ، فهو  مُنْهَجٌ أَي أَخْلَقْتُه. أَبو عبيد: المُنْهَج الثوبُ الذي أَسرعَ فيه  البِلَى. الجوهري: أَنْهَجَ الثوبُ إِذا أَخذ في البِلى؛ قال عبدُ بني  الحَسْحاسِ:  فما زال بُرْدي طَيِّباً من ثِيابِها  إِلى الحَوْلِ، حتى أَنْهَجَ البُرْدُ باليا  وفي شعر مازِنٍ:  حتى آذَنَ الجِسْمُ بالنَّهْجِ  وقد نَهِجَ الثوبُ والجسمُ إِذا بَليَ. وأَنْهَجَه البِلى إِذا  أَخْلَقَهُ. الأَزهري: نَهِجَ الإِنسانُ والكلبُ إِذا رَبَا وانْبَهَرَ يَنْهَجُ  نَهَجاً. قال ابن بزرج: طَرَدْتُ الدابةَ حتى نَهَجَتْ، فهي ناهِجٌ، في  شِدَّةِ نَفَسِها، وأَنْهَجْتُها أَنا، فهي مُنْهَجَةٌ. ابن شميل: إِن  الكلبَ لَيَنْهَجُ من الحَرِّ، وقد نَهِجَ نَهْجَةً. وقال غيرُه: نَهِجَ  الفرَسُ حين أَنْهَجْتُه أَي رَبا حين صَيَّرتُه إِلى ذلك.
مقاييس اللغة:
(نهج) النون والهاء والجيم أصلانِ متباينان:
الأوَّل النَّهْج، الطّريق. ونَهَج لي الأمْرَ: أوضَحَه. وهو مُستقيم المِنْهاج. والمَنْهج: الطَّريق أيضاً، والجمع المناهج.
والآخر الانقطاع. وأتانَا فلانٌ يَنْهَج([7])، إذا أتى مبهوراً منْقَطِع النَّفس. وضربت فلاناً حتى أُنْهِج، أي سقط.
ومن الباب نَهجَ الثّوبُ([8]) وأنْهَجَ: أخلق ولمّا ينشَقّ. وأنهجَه البِلَى. قال أبو عُبيدٍ: لا يقال نَهج([9]).
القاموس المحيط:
النَّهْجُ الطَّريقُ الواضِحُ، كالمَنْهَجِ والمِنْهاجِ، وبالتحريك البُهْرُ، وتَتابُعُ النَّفَسِ، والفِعْلُ كفَرِحَ وضَرَبَ. وأنْهَجَ وضَحَ وأوضح، والدَّابَّةَ سارَ عليها حتى انْبَهَرَتْ، والثَّوْبَ أخلَقَهُ،
كنَهَجَهُ، كمَنَعَهُ. ونَهَجَ الثَّوْبُ، مُثَلَّثَةَ الهاءِ: بَلِي، كأَنْهَجَ. ونَهَجَ، كمنَعَ: وضَحَ وأوْضَحَ، والطَّريقَ: سَلَكَهُ. واسْتَنْهَجَ الطَّريقُ: صارَ نَهْجاً، كأَنْهَجَ، وفُلانٌ سَبيلَ فلانٍ: سَلَكَ مَسْلَكَهُ.
تاج العروس:
نهج
" النَّهْج " بفتح فسكون " : الطَّريقُ الواضِحُ " البَيِّنُ . وهو النَّهَج محرَّكةً أَيضاً . والجمع نَهْجَاتٌ ونُهُجٌ ونُهُوجٌ . قال أَبو ذُؤيب :
به رُجُماتٌ بَيْنهنَّ مَخارِمٌ ... نُهُوجٌ كَلَبّاتِ الهَجائنِ فِيحُ وطُرُقٌ نَهْجَةٌ : وَاضحةٌ " المَنْهَج " بالفتح " والمِنْهاجِ " بالكسر . وفي التنزيل : " لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً ومِنْهَاجاً " المِنْهاجُ : الطَّريقُ الواضح . النَّهَج " بالتحريك " والنَّهَجَة الأَخير عن اللّيث : " البُهْرُ " بالضّمّ هو الرَّبْوُ " وتَتابُعُ النَّفَسِ " محرَّكةً من شِدَّةِ الحَركة يَعلُو الإِنسانَ والدَّابَّةَ . قال اللّيث : ولم أَسمَعْ منه فِعْلاً . قال غيرُه : " الفِعلُ " " كفَرِحَ وضَرَبَ " وأَكْرَمَ . وفي الحديث : " أَنه رَأَى رَجُلاً يَنْهَجُ " : أَي يَرْبُو من السِّمَن ويَلْهَثُ نَهَجْت أَنْهِجَ نَهْجاً ونَهِجَ الرَّجلُ نَهَجاً وأَنْهَجَ يُنْهِج إِنْهاجاُئ . وفي التهذيب : نَهِجَ الإِنسانُ والكَلبُ : إِذا رَبَا وانْبَهَرَ يَنْهَج نَهَجاً . قال ابن بُزُرْج : طَرَدْتُ الدَّابَّةَ حتى نَهَجَت فهي ناهِجٌ في شِدّةِ نَفَسِها وأَنْهَجْتُها أَنا فهي مُنْهَجَةٌ . قال ابن شُمَيل : إِنّ الكَلْبَ ليَنْهَج من الحَرِّ وقد نَهِج نَهْجَةً . وقال غيرُه نَهِجَ الفَرَسُ حين أَنْهَجْتُه : أَي رَبَا حينَ صَيَّرْته إِلى ذلك . " وأَنْهَجَ " الأَمْرُ والطَّريقُ " وَضَحَ . و " أَنْهَجَ : " أَوْضَحَ " . قال يَزيدُ بن الحَذّاق العَبْديّ :
ولقد أَضاءَ لك الطَّرِيقُ وأَنْهجَتْ ... سُبُلُ المَكارمِ والهُدَى تُعْدِي أَي تُعِينُ وتُقوِّي . أَنْهَجْتُ " الدَّابَّةَ " : إِذا " سارَ عليها حتى انْبَهَرَتْ " وأَعْيَتْ . وفي حديث عُمَرَ رضي الله عنه : " فضَرَبه حتى أُنْهِج " : أَي وَقَعَ عليه الرَّبْوُ . وأَفعَلَ متعدٍّ . يقال : فُلانٌ يَنْهَجُ في النَّفَس فما أَدرِي ما أَنْهَجَه . أَنْهَجَ البِلَى " الثَّوْبَ أَخْلَقَه كنَهَجَه كمَنَعَه " يَنْهَجُه نَهْجاً . " ونَهجَ الثَّوْبُ مثلَّثةَ الهاءِ : بَلِيَ كأَنْهَجَ " فهو نَهِجٌ . وأَنْهَجَ : بَلِيَ ولم يَتشقَّقْ . وأَنْهَجَه البِلَى فهو مُنْهَجٌ . وقال ابنُ الأَعرابيّ : أَنْهَجَ فيه البِلَى : اسْتَطارَ . وأَنشد :
" كالثَّوْبِ " إِذْ أَنْهَجَ فيه البِلَى ... أَعْيَا علَى ذِي الحِيلَةِ الصَّانِع وفي الصّحاح عن أَبي عُبيدٍ : ولا يقال نَهَجَ الثَّوْبُ ولكن نَهِجَ . " ونَهَجَ " الأَمْرُ " كمَنَع : وَضَحَ وأَوْضَحَ " يقال : اعْمَلْ على ما نَهَجْتُه لك . نَهَج وأَنْهَجَ لُغتانِ . نَهَجَ " الطَّريقَ : سَلَكَه " . " واسْتَنْهَجَ الطَّريقُ : صارَ نَهْجاً " وَاضحاً بَيِّناً " كأَنْهَجَ " الطَّريقُ : إِذا وَضَحَ واسْتبانَ . وتقدّمَ إِنشادُ قولِ يَزيدَ بنِ الخَذّاقِ العَبْدِيّ . " وفلانٌ " استَنْهَجَ " طَريقَ فُلانٍ " : إِذا " سَلَك مَسْلَكَه " . ومما يستدرك عليه : طريقٌ ناهِجَةٌ : أَي واضِحةٌ بَيِّنةٌ جاءَ ذلك في حديث العَبَّاس . وضَرَبه حتى أَنْهَجَ : أَي انْبَسَط وقيل : بَكَى

##### Türkçe

**نهج**
**نَهَجَ - يَنْهَجُ - مِنْهَاج**
**نَهَجَ - يَنْهَجُ** + mekânı veya şeyi veya işi: belirginleşir ve açıklığa kavuşur ve onun işaretleri ve ayrıntıları ortaya çıkar: mekân, özellikle de geçit veya yol, belirginleşir ve açılır; böylece varlık onun içinde açıklıkla yönelebilir ve onun bütün işaretlerine kılavuzlanır; yahut iş belirginleşir ve onun bütün ayrıntıları, adımları ve merhaleleri açıklığa kavuşur; böylece onu yerine getirmeye ve onunla amel etmeye güç yetirir.

**مِنْهَاج**: **نَهَجَ - يَنْهَجُ**’den, “**مِفْعال**” vezninde âlet ismi: yolun işaretlerini veya işin işaretlerini belirginleştirmek için kullanılan vasıta yahut âlet; ve o, ıstılahta: yolu aydınlatan, onu açıklayan ve onu belirleyen genel kaideler ve esaslardır; bu da şer‘î hükümleri doğru ve hak üzere tatbik etmek içindir: hakkı gerçekleştirme ve insanlar arasında hak ile hükmetmenin esasları ve kaideleri: bu, Batı’da anayasa hukuku âlimlerinin “**ديباجة الدستور، أو وثيقة الحقوق**” Bill of rights terimiyle ıstılah ettiklerine benzer: ve o, anayasanın ve kanunların uygulanmasını ضبط eden genel hükümlerdir: şeriatı iki cüz’üyle ضبط eden genel hükümler: din şeriatı: Allah’tan farz kılınmış dinî şeriat ve kanunlar; ve emir şeriatı: resulü ve sizden olan ulu’l-emri ve hayra davet ümmetini yönlendirmek ve ma‘rûfu emretmek ve münkerden nehyetmek için Allah’tan olan beyyineler ve kaideler bütünü; bu da, Allah’tan farz kılınmış dinî hükmün bulunmadığı işlerle ilgili hükümlerin, emirlerin ve kanunların teşrî‘i içindir.

Ve lafız, “örtücü bir şeyin dışından, hareket edenin bizzat kendisinin hareketiyle ortaya çıkma” lafızları grubuna mensuptur; ve onlar şunlardır:
**شَمَسَ - يَشْمُسُ** (**شَمَسَ - يَشْمِسُ**)، **نَهَجَ - يَنْهَجُ**، **عَلَنَ - يَعْلُن**، **ظَهَرَ - يَظْهَرُ**، **بَدا - يَبْدُوْ**، **لاحَ - يَلُوْحُ**

**منهاجاً**
	﴿Ve sana kitabı hak ile indirdik; önündekini kitaptan tasdik edici ve onun üzerine muhafız olarak. Öyleyse aralarında Allah’ın indirdiğiyle hükmet; sana gelen haktan onların hevalarına uyma. Her biriniz için bir şeriat ve bir **منهاجاً** kıldık. Allah dileseydi sizi tek bir ümmet yapardı; fakat size verdiği şeyde sizi denemek için. Öyleyse hayırlarda yarışın. Hepinizin dönüşü Allah’adır; sonra, ihtilaf etmekte olduğunuz şeyi size haber verecektir (48)﴾ **المائدة**

**مختار الصحاح**
● [**نهج**] ن هـ ج: **النَّهْجُ** “**الفَلْس**” vezninde; ve **المَنْهَجُ** “**المذهب**” vezninde; ve **المِنْهاجُ** açık yol. Ve **نَهَجَ** yolu: onu açığa çıkardı ve onu açıkladı. Ve **نَهَجَهُ** da: onu katetti; ve ikisinin bâbı **قطع**. Ve **النَّهْجُ** iki fetha ile: **البُهر** ve nefesin peş peşe gelmesi; ve onun bâbı **طرِب**. Ve hadiste: ﴿onun bir adamı **يَنْهَجُ** hâlinde gördüğü﴾ yani semizlikten solur.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ن هـ ج
“**مِنْهَاجا**” Yüce sözü: “**لِكُلٍّ جَعَلْنَا مِنْكُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجا**” (48) **المائدة**.
**نَهج**: girdi; ve **المنهج** geçit ve mezhep; ve **المنهاج** açık yol.

**الراغب**
**نهج**
- **النهج**: açık yol; ve **نهج** iş ve **أنهج**: açık oldu. Ve **منهج** yol ve **مهاجه**. Yüce Allah dedi: }**لكل جعلنا منكم شرعة ومنهاجا**{ [**المائدة**/48]. Ve ondan şu söz: **نهج** elbise ve **أنهج**: onda eskime izi göründü; ve onu eskime **أنهجه**.

**ملخص اللسان**
1.     Açık, belirgin yol: o **النَّهْجُ**’dür; çoğulu **نَهجاتٌ** ve **نُهُجٌ** ve **نُهوجٌ**; **فِيحُ** ve **طُرُقٌ نَهْجَةٌ**; ve **سبيلٌ مَنْهَجٌ**: **كَنَهْجٍ**. Ve yolun **مَنْهَجُ**’i: onun açıklığıdır. Ve **المِنهاجُ**: **كالمَنْهَجِ**. Ve tenzilde: her biri için sizden bir şeriat ve bir **مِنْهاجاً** kıldık.
2.     Ve **أَنهَجَ** yol: açık oldu ve belirginleşti ve açık, belirgin bir **نَهْجاً** oldu; **واسْتَنْهَجَ** yol: **نَهْجاً** oldu.
3.     Ve **نَهَجْتُ** yolu: onu açığa çıkardım ve onu açıkladım; denir: sana **نَهَجْتُه** üzere amel et. Ve **نَهَجَ** iş ve **أَنهَجَ**: iki lugattır; açık olduğunda.
4.     Ve **نَهَجتُ** yolu: onu katettim. Ve falan, falanın yolunu **يَستَنهِجُ**: yani onun mesleğini sülûk eder.
5.     Ve **النَّهْجُ**: dosdoğru yol.
6.     Ve **النَّهَجةُ**: insanın ve binitin üzerine çıkan **الرَّبْوُ**.
7.     **أَنهَجَ** **يُنْهِجُ** **إِنهاجاً**; ve **نَهَجْتُ** **أَنهِجُ** **نَهْجاً**; ve adam **نَهِجَ** **نَهَجاً**; ve **أَنْهَجَ**: nefesin **البُهْرِ**den dolayı üzerine düşeceği kadar nefessiz kalınca. Ve başkası onu **أَنهَجَه**. Denir: falan nefeste **يَنْهَجُ**; onun neyin **أَنهَجَه** olduğunu bilmiyorum. Ve biniti **أَنهَجتُ**: onun üzerinde yürüdüm de nefessiz kaldı. Ve Mekke’de zayıf düşürülenlerin geliş hadîsinde: Resûlullah’ın, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, önünde **فنَهِجَ** etti, ta ki öldü. **النَّهَجُ**, harekeli olarak, ve **النَّهِيجُ**: **الرَّبْوُ** ve şiddetli hareketten nefesin peş peşe gelmesi; ve **أَفعَلَ** müteaddîdir. Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: onu vurdu da **أُنْهِجَ** oldu; yani **الرَّبْوُ** onun üzerine düştü; yani Ömer. Onun bir adamı **يَنْهَجُ** hâlinde gördüğü: yani semizlikten **يَرْبو** eder ve solur; şüphesiz köpek sıcaktan **لَيَنْهَجُ** eder; ve **نَهِجَ** **نَهْجَةً**.
8.     Ve **نَهُجَ**, o hâlde o **نَهِجٌ**’dir; ve **أَنهَجَ**: eskidi ve çatlamadı; ve eskime onu **أَنْهَجَه**; o hâlde o **مُنْهَجٌ**’dir; onda eskime **أَنْهَجَ**: yayıldı.

**لسان العرب**
● -   **نهج**: yol **نَهْجٌ**: belirgin, açık; o **النَّهْجُ**’dür. Ebû Kebîr dedi:
  Onu, izini sanırsın **نَهْجاً** (diye), **أَفَلَّ** ile geçtim; **بذي فَريغٍ مَخْرَفِ**’te açığa çıkardı.
  Çoğulu **نَهجاتٌ** ve **نُهُجٌ** ve **نُهوجٌ**; Ebû Züeyb dedi:
  Onda, aralarında gedikler bulunan yığınlar vardır; **نُهوجٌ**; **الهَجائِنِ**’in **كَلَبّاتِ**’i gibi; **فِيحُ**.
  Ve yollar **نَهْجَةٌ**; ve yol **مَنْهَجٌ**: **كَنَهْجٍ**. Ve yolun **مَنْهَجُ**’i: onun açıklığıdır. Ve **المِنهاجُ**: **كالمَنْهَجِ**. Ve tenzilde: her biri için sizden bir şeriat ve bir **مِنْهاجاً** kıldık. Ve **أَنهَجَ** yol: açık oldu ve belirginleşti ve açık, belirgin bir **نَهْجاً** oldu; Yezîd b. el-Hazzâk el-‘Abdî dedi:
  Yol senin için aydınlandı ve **أَنْهَجَتْ**; kerem yolları; ve hidayet **تُعْدِي**; yani yardım eder ve güçlendirir.
  Ve **المِنهاجُ**: açık yol. Ve **واسْتَنْهَجَ** yol: **نَهْجاً** oldu. Ve Abbas hadîsinde: Resûlullah, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ölmedi; ta ki sizi **ناهِجةٍ** bir yol üzerinde bıraktı; yani açık, belirgin.

Ve **نَهَجْتُ** yolu: onu açığa çıkardım ve onu açıkladım; denir: sana **نَهَجْتُه** üzere amel et. Ve **نَهَجتُ** yolu: onu katettim. Ve falan, falanın yolunu **يَستَنهِجُ**: yani onun mesleğini sülûk eder. Ve **النَّهْجُ**: dosdoğru yol. Ve **نَهَجَ** iş ve **أَنهَجَ**: iki lugattır; açık olduğunda. Ve **النَّهَجةُ**: insanın ve binitin üzerine çıkan **الرَّبْوُ**; Leys dedi: ondan bir fiil işitmedim. Ve başkası dedi: **أَنهَجَ** **يُنْهِجُ** **إِنهاجاً**; ve **نَهَجْتُ** **أَنهِجُ** **نَهْجاً**; ve adam **نَهِجَ** **نَهَجاً**; ve **أَنْهَجَ**: nefesin **البُهْرِ**den dolayı üzerine düşeceği kadar nefessiz kalınca. Ve başkası onu **أَنهَجَه**. Denir: falan nefeste **يَنْهَجُ**; onun neyin **أَنهَجَه** olduğunu bilmiyorum. Ve biniti **أَنهَجتُ**: onun üzerinde yürüdüm de nefessiz kaldı. Ve Mekke’de zayıf düşürülenlerin geliş hadîsinde: Resûlullah’ın, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, önünde **فنَهِجَ** etti, ta ki öldü. **النَّهَجُ**, harekeli olarak, ve **النَّهِيجُ**: **الرَّبْوُ** ve şiddetli hareketten nefesin peş peşe gelmesi; ve **أَفعَلَ** müteaddîdir. Ve Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: onu vurdu da **أُنْهِجَ** oldu; yani **الرَّبْوُ** onun üzerine düştü; yani Ömer. Ve Âişe hadîsinde: beni çekti ve ben elbette **لأَنْهَجُ** ediyordum. Ve hadiste:
Onun bir adamı **يَنْهَجُ** hâlinde gördüğü: yani semizlikten **يَرْبو** eder ve solur. Ve binit **أَنْهَجَتِ**: öyle oldu. Ve onu vurdu da **أَنْهَجَ**: yani yayıldı; ve denildi: ağladı. Ve elbise **نَهَجَ** ve **نَهُجَ**; o hâlde o **نَهِجٌ**’dir; ve **أَنهَجَ**: eskidi ve çatlamadı; ve eskime onu **أَنْهَجَه**; o hâlde o **مُنْهَجٌ**’dir. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: onda eskime **أَنْهَجَ**: yayıldı. Ve şu beyit okundu:
  Elbise gibi; onda eskime **أَنْهَجَ** etti;
  Hile sahibi sanatkâra ağır geldi.
(* “**كالثوب إلخ**” sözü: asılda böyle. Onun birinci mısraı vezinli değildir; asıl “**اذ أَنهج**” olması muhtemeldir.)
Ve “elbiseye **نَهَجَ** denmez; fakat **نَهِجَ** denir.” Ve elbiseyi **أَنْهَجْتُ**; o hâlde o **مُنْهَجٌ**’dir; yani onu eskittim. Ebû Ubeyd: **المُنْهَج** eskimenin onda çabuklaştığı elbisedir. Cevherî: elbise **أَنْهَجَ**: eskimeye girdiğinde. Abd b. el-Hasḥâs dedi:
  Onun elbiselerinden **بُرْدي**’m, bir yıla kadar, hep hoş kaldı; ta ki **البُرْدُ** eskimiş olarak **أَنْهَجَ** etti.
Mâzin’in şiirinde:
  Ta ki beden **بالنَّهْجِ** ile haber verdi.
Ve elbise ve beden **نَهِجَ** eder: eskidiğinde. Ve eskime onu **أَنْهَجَه**: onu eskittiğinde. Ezherî: insan ve köpek **نَهِجَ** eder: kabarıp nefessiz kaldığında; **يَنْهَجُ** **نَهَجاً**. İbn Buzerc dedi: biniti kovaladım da **نَهَجَتْ**; o hâlde o, nefesinin şiddetinde **ناهِجٌ**’dir; ve ben onu **أَنْهَجْتُ**; o hâlde o **مُنْهَجَةٌ**’dir. İbn Şümeyl: şüphesiz köpek sıcaktan **لَيَنْهَجُ** eder; ve **نَهِجَ** **نَهْجَةً**. Ve başkası dedi: at, onu **أَنْهَجْتُ** vakit **نَهِجَ** etti; yani onu buna sevk ettiğim vakit kabardı.

**مقاييس اللغة:**
(**نهج**) **النون** ve **الهاء** ve **الجيم** iki ayrı asıldır:
Birincisi **النَّهْج**: yol. Ve bana işi **نَهَجَ** etti: onu açıkladı. O, dosdoğru **المِنْهاج**’dır. Ve **المَنْهج**: yol da; çoğulu **المناهج**.
Diğeri kopma. Falan bize **يَنْهَج** geldi: nefesi kesilmiş, kopmuş olarak geldiğinde. Ve falanı vurdum da **أُنْهِج** oluncaya kadar: yani düştü.
Ve bu bâbdan: elbise **نَهجَ** ve **أنْهَجَ**: eskidi, henüz yırtılmadı. Ve eskime onu **أنهجَه**. Ebû Ubeyd dedi: **نَهج** denmez.

**القاموس المحيط:**
**النَّهْجُ** açık yol; **كالمَنْهَجِ** ve **المِنْهاجِ**; ve harekeli olarak **البُهْرُ** ve nefesin peş peşe gelmesi; ve fiil **كفَرِحَ** ve **ضَرَبَ** gibidir. Ve **أنْهَجَ**: açık oldu ve açıkladı; ve binit: onun üzerinde yürüdü de nefessiz kaldı; ve elbise: onu eskitti; **كنَهَجَهُ** gibi; **كمَنَعَهُ**. Ve elbise **نَهَجَ**; **مُثَلَّثَةَ الهاءِ**: eskidi; **كأَنْهَجَ** gibi. Ve **نَهَجَ** **كمنَعَ**: açık oldu ve açıkladı; ve yolu: onu katetti. Ve **اسْتَنْهَجَ** yol: **نَهْجاً** oldu; **كأَنْهَجَ** gibi. Ve falan, falanın yolunu: onun mesleğini sülûk etti.

**تاج العروس:**
**نهج**
“**النَّهْج**” fetha ile sonra sükûn ile: “açık yol”, “belirgin”. Ve o, harekeli olarak da **النَّهَج**’dir. Çoğulu **نَهْجَاتٌ** ve **نُهُجٌ** ve **نُهُوجٌ**. Ebû Züeyb dedi:
Onda, aralarında gedikler bulunan yığınlar vardır ... **نُهُوجٌ**; **الهَجائنِ**’in **كَلَبّاتِ**’i gibi; **فِيحُ**.
Ve yollar **نَهْجَةٌ**: açık. **المَنْهَج** fetha ile; ve **المِنْهاجِ** kesra ile. Ve tenzilde: “**لِكُلٍّ جَعَلْنا مِنْكُمْ شِرْعَةً ومِنْهَاجاً**” **المِنْهاجُ**: açık yol. **النَّهَج** “harekeli olarak” ve **النَّهَجَة** (sonuncusu Leys’ten): “**البُهْرُ**”; damme ile, o **الرَّبْوُ**’dur; ve şiddetli hareketten nefesin peş peşe gelmesi; harekeli olarak; insanın ve binitin üzerine çıkar. Leys dedi: ondan bir fiil işitmedim. Başkası dedi: “fiil” “**كفَرِحَ وضَرَبَ**” ve **أَكْرَمَ** gibidir. Ve hadiste: “onun bir adamı **يَنْهَجُ** hâlinde gördüğü”: yani semizlikten **يَرْبُو** eder ve solur. **نَهَجْت** **أَنْهِجَ** **نَهْجاً**; ve adam **نَهِجَ** **نَهَجاً**; ve **أَنْهَجَ** **يُنْهِج** **إِنْهاجاُئ**. Ve **التهذيب**’de: insan ve köpek **نَهِجَ** eder: kabarıp nefessiz kaldığında; **يَنْهَج** **نَهَجاً**. İbn Buzerc dedi: biniti kovaladım da **نَهَجَت**; o hâlde o, nefesinin şiddetinde **ناهِجٌ**’dir; ve ben onu **أَنْهَجْتُ**; o hâlde o **مُنْهَجَةٌ**’dir. İbn Şümeyl dedi: şüphesiz köpek sıcaktan **ليَنْهَج** eder; ve **نَهِج** **نَهْجَةً**. Ve başkası dedi: at, onu **أَنْهَجْتُه** vakit **نَهِجَ** etti: yani onu buna sevk ettiğim vakit kabardı. Ve “**أَنْهَجَ**” iş ve yol: açık oldu. Ve “**أَنْهَجَ**”: açıkladı. Yezîd b. el-Hazzâk el-‘Abdî dedi:
Yol senin için aydınlandı ve **أَنْهجَتْ** ... kerem yolları; ve hidayet **تُعْدِي**; yani yardım eder ve güçlendirir.
Biniti **أَنْهَجْتُ**: “onun üzerinde yürüdü de nefessiz kaldı” ve yorulduğunda. Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “onu vurdu da **أُنْهِج** oldu”: yani **الرَّبْوُ** onun üzerine düştü. Ve **أَفعَلَ** müteaddîdir. Denir: falan nefeste **يَنْهَجُ**; onun neyin **أَنْهَجَه** olduğunu bilmiyorum. Eskime elbiseyi **أَنْهَجَ**: onu eskitti; **كنَهَجَه كمَنَعَه**; onu **يَنْهَجُه** **نَهْجاً**. Ve elbise **نَهجَ**; **مثلَّثةَ الهاءِ**: eskidi; **كأَنْهَجَ** gibi; o hâlde o **نَهِجٌ**’dir. Ve **أَنْهَجَ**: eskidi ve çatlamadı. Ve eskime onu **أَنْهَجَه**; o hâlde o **مُنْهَجٌ**’dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: onda eskime **أَنْهَجَ**: yayıldı. Ve şu beyit okundu:
“Elbise gibi; onda eskime **أَنْهَجَ** etti ... hile sahibi sanatkâra ağır geldi.”
Ve **الصحاح**’ta Ebû Ubeyd’den: “elbiseye **نَهَجَ** denmez; fakat **نَهِجَ** denir.” Ve “**نَهَجَ**” iş “**كمَنَع**”: açık oldu ve açıkladı; denir: sana **نَهَجْتُه** üzere amel et. **نَهَج** ve **أَنْهَجَ** iki lugattır. **نَهَجَ** yolu: onu katetti. “**واسْتَنْهَجَ** yol: açık, belirgin bir **نَهْجاً** oldu”; “**كأَنْهَجَ**” yol: açık olup belirginleştiğinde. Yezîd b. el-Hazzâk el-‘Abdî’nin sözünün inşadı geçti. Ve falan, falanın yolunu **استَنْهَجَ**: onun mesleğini sülûk ettiğinde. Ve üzerine istidrâk edilenlerdendir: yol **ناهِجَةٌ**: yani açık, belirgin; bu, Abbas hadîsinde gelmiştir. Ve onu vurdu da **أَنْهَجَ**: yani yayıldı; ve denildi: ağladı.
