# نهد (ن-ه-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ه - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والدال والنون معهما
ه د ن،ه ن د، د ه ن، ن ه د، ن د ه مستعملات د ن ه مهمل هدن: المَهْدَنةُ من الهدنة، وهو السّكون. تقول، هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدوناً إذا سكنتَ فلم تَتَحَرَّك.
ورجلٌ مهدونٌ وهو البليد الذي يُرْضيهِ الكلام، تقول: هدنوه بالقول دون الفعل، قال:
ولم يُعَوَّدْ نَوْمَةَ المَهْدونِ
ورجلٌ هِدان وهو الأحمق الجافي قال:
قد يَجْمَعُ المالَ الهِدانُ الجافي
من غيرِ ما عَقْلٍ ولا اصْطِرافِ
والهِداءُ لغةٌ في الهِدانِ.
وهُدِنَ فلانٌ عنك: أَرْضاهُ الشَّيءُ الَيسِيرُ.
والهُوْدنَاتُ: النَّوقُ. وقولُه: "يكونُ بعدَها هُدْنةٌ على دَخَن، وجماعةُ على أقذاء" أي: صُلْحٌ واستقرارٌ على أمورٍ كريهة.
هند: هُنَيْدةُ: مِائَةٌ من الإِبل، معرفة لاتَنْصرِفُ، ولا يدخلها أل ولا تجمع ولا واحد لها من جنسها .
هنّدتِ المرأة فلاناً، أي: أَوْرَثَتْهُ عِشْقاً بالمُغازلة والمُلاطفة، قال:
غرَّكَ مِنْ هنّادةَ التَّنهيدُ
مَوْعودُها والباطلُ الموعودُ
والتَّهنيدُ: شَحْذُ السَّيْف، قال
كلُّ حُسامٍ مُحْكَمِ التَّهْنيدِ
يُقْضِبُ عندَ الهَزّ والتَّجريدِ
سالِفَةَ الهامةِ واللَّديدِ
دهن: الدُّهْنُ: الاسم. والدَّهْنُ: الفِعْل المُجاوز، والادّهانُ: الفعل اللاّزم.
وناقةٌ دَهِينٌ: قليلةُ اللَّبَنِ حداً يُمْرَى ضَرْعُها فلا يَدْرُ قطرة، قال:
لسانُك مِبْردٌ لا عَيْبَ فيه		ودرُّك درُّ حادبةٍ دهينِ
والدُّهْنُ من المَطَر: قدْرُ ما يَبُلُّ وجهَ الأرضِ.
والإدهانُ: اللِّينُ والمُصانَعةُ. قال الله تعالى: "وَدُّوا لو تُدْهِنُ فيُدُهِنون" . أي: تَلينُ لهم فَيلينُونَ. والمُداهِنُ: المُصانِعُ المُواربُ، قال زهير:
وفي الحِلْمِ إدهانٌ وفي العَـفْـوِ دُرْبةٌ		وفي الصِّدْقِ مَنْجاةٌ منَ الشَّرِ فاصْدُقِ
وأصل المُدْهُنِ: مِدْهَنٌ، فلمّا كثُر على الألسُنِ ضمّوه، مثل المّنْخُل.
وكلُّ مَوْضِعٍ حَفَره سَيْل، أو ماءٌ واكِفٌ في حجر فهو: مُدْهُنٌ.
والدَّهناءُ: مَوْضِعٍ كلُّهُ رَمْلٌ، والنِّسبةُ إليها: دَهْناويٌّ. قال:
بوعساءَ دهناويّةِ التّرب مُشرف
نهد: النَّهْدُ من الخَيْل: الجسيمُ المُشرف، تقول: فرس نَهْدُ القَذال، نَهْدُ القُصَيْرَي.
والنَّهْدُ: إخراجُ الرُّفقةِ نَفَقاتِهم على قَدْرِهم. تقول: تناهدوا. وناهَدَ بعضُهم بعضاً.
والمُناهدةُ: أن يَنْهَدُ بعضُهم إلى بَعْضٍ في الحروب. وهو في معنى "نَهَضوا" إلاَ أَنَّ النُهوضَ قيامٌ عن قُعودٍ ومُضِيٌّ، والنُّهُودُ: مُضِيٌّ على كلّ حال. والنَّهِيدةَ: الزُّبْدةُ الضَّخْمة، وتُسَمَّى أيضا: نَهْدَةً.
والنَّهْداءُ من الرّمال كالرّابية المُثَلَبَّدة: مَكْرُمة تُنْبِتُ الشَّجَر، ولا يُنْعِتُ الذّكر على أَنْهد. وَنَهَدَ الثَّدْيُ نُهوداً، أي: انْتَبَرَ وكَعَبَ فهو ناهد.
نده: النَّدْهُ: الزَّجْر عن الحَوْض، وعن كلّ شيءٍ إذا طُرِدَتِ الإِبلُ عنه بالصِّياح، قال: لو دقّ وِرْدي حَوْضَهُ لم يَنْدَهِ وقال:
لمن الديار بقنةِ الردهِ		قفراً من التأييهِ والندهِ

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الدال** و**النون** معهما
**ه د ن**،**ه ن د**، **د ه ن**، **ن ه د**، **ن د ه** مستعملات **د ن ه** مهمل **هدن**: **المَهْدَنةُ** **من** **الهدنة**، وهو sükûndur. Dersin ki: **هَدَنْتُ** **أَهْدِنُ** **هُدوناً**; eğer sükûnet bulduysan da hareket etmediysen.

Ve bir adam **مهدون**; o, söze razı edilen ahmaktır; dersin ki: onları sözle, fiil olmaksızın **هدنوه**; dedi ki:
ولم يُعَوَّدْ نَوْمَةَ **المَهْدونِ**

Ve bir adam **هِدان**; o, kaba ahmaktır; dedi ki:
قد يَجْمَعُ المالَ **الهِدانُ** الجافي
من غيرِ ما عَقْلٍ ولا اصْطِرافِ

Ve **الهِداءُ** **في** **الهِدانِ** bir lugattır.

Ve: **هُدِنَ** falan senden: az şey onu razı etti.

Ve **الهُوْدنَاتُ**: dişi develerdir. Ve onun sözü: "يكونُ بعدَها **هُدْنةٌ** على **دَخَن**، وجماعةُ على **أقذاء**" yani: kerih işler üzerine sulh ve istikrar.

**هند**: **هُنَيْدةُ**: develerden yüzdür; marife olup munsarif olmaz; ona **أل** girmez, cem‘ edilmez ve kendi cinsinden bir tekili yoktur.

Kadın falanı **هنّدتِ**; yani: flörtleşme ve okşama ile ona bir aşk miras bıraktı, dedi ki:
غرَّكَ مِنْ **هنّادةَ** **التَّنهيدُ**
مَوْعودُها والباطلُ الموعودُ

Ve **التَّهنيدُ**: kılıcı bilemektir, dedi:
كلُّ حُسامٍ مُحْكَمِ **التَّهْنيدِ**
يُقْضِبُ عندَ الهَزّ والتَّجريدِ
سالِفَةَ الهامةِ واللَّديدِ

**دهن**: **الدُّهْنُ**: isimdir. Ve **الدَّهْنُ**: müteaddî fiildir; ve **الادّهانُ**: lâzım fiildir.

Ve bir dişi deve **دَهِينٌ**: sütü azdır; öyle ki memesi sağılır da bir damla akıtmaz, dedi ki:
لسانُك مِبْردٌ لا عَيْبَ فيه		ودرُّك درُّ حادبةٍ **دهينِ**

Ve yağmurdan **الدُّهْنُ**: yerin yüzünü ıslatacak miktardır.

Ve **الإدهانُ**: yumuşaklık ve müdârâdır. Allah Teâlâ dedi ki: "وَدُّوا لو **تُدْهِنُ** فيُدُهِنون" yani: onlara yumuşak davranırsın da onlar yumuşak davranırlar. Ve **المُداهِنُ**: müdârâ eden, yan çizen kimsedir; Züheyr dedi ki:
وفي الحِلْمِ **إدهانٌ** وفي العَـفْـوِ دُرْبةٌ		وفي الصِّدْقِ مَنْجاةٌ منَ الشَّرِ فاصْدُقِ

Ve **المُدْهُنِ**’ün aslı: **مِدْهَنٌ**’dir; sonra diller üzerinde çoğalınca onu dammelediler; **المّنْخُل** gibi.

Ve her yer ki onu bir sel, yahut bir kayan su taşta kazmıştır; o: **مُدْهُنٌ**’dür.

Ve **الدَّهناءُ**: tamamı kum olan bir yerdir; ona nisbet: **دَهْناويٌّ**. Dedi ki:
بوعساءَ **دهناويّةِ** التّرب مُشرف

**نهد**: attan **النَّهْدُ**: iri, yüksek olandır; dersin ki: at **نَهْدُ** **القَذال**، **نَهْدُ** **القُصَيْرَي**.

Ve **النَّهْدُ**: yoldaşlığın masraflarını kendi ölçülerine göre çıkarmaktır. Dersin ki: **تناهدوا**. Ve bazısı bazısına **ناهَدَ**.

Ve **المُناهدةُ**: savaşlarda bazılarının bazısına doğru **يَنْهَدُ** etmesidir. Ve o, "نَهَضوا" manasındadır; ancak **النُهوضَ** oturuştan kalkıştır ve yürüyüştür; ve **النُّهُودُ** her hâl üzere yürüyüştür. Ve **النَّهِيدةَ**: iri kaymaktır; ayrıca **نَهْدَةً** diye de adlandırılır.

Ve kumlardan **النَّهْداءُ**; yığılmış tepe gibi: ağaç bitiren bir yükseltidir; ve erkek, **أَنْهد** üzerine vasıflandırılmaz. Ve meme **نَهَدَ** **نُهوداً**; yani: kabardı ve tomurcuklandı; o hâlde o **ناهد**’dir.

**نده**: **النَّدْهُ**: su başından ve her şeyden azarlayıp sürmektir; develer ondan bağırışla kovulduğu zaman; dedi ki: لو دقّ وِرْدي حَوْضَهُ لم يَنْدَهِ وقال:
لمن الديار بقنةِ **الردهِ**		قفراً من التأييهِ و**الندهِ**

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَهَدَ إلى العدوّ يَنْهَدُ بالفتح، أي نَهض. ونَهَدَ ثديُ الجارية يَنْهُدُ بالضم نُهوداً فيهما، إذا أشرف وكَعَّبَ؛ فهي ناهِدٌ وناهِدَةٌ. وفرسٌ نَهْدٌ، أي جَسيمٌ مُشرفٌ. تقول منه: نَهُدَ الفرسُ بالضم نُهودَةً. ورجلٌ نَهْدٌ: كريمٌ يَنْهَدُ إلى معالي الأمور. والنَهْداءُ: الرملةُ المشرفةُ. والمُناهَدَةُ في الحرب: المناهَضَةُ. والمناهَدَةُ: المساهمةُ بالأصابع. والتَناهُدُ: إخراج كلِّ واحدٍ من الرُفقةِ نفقةً على قدر نفقةِ صاحبِه. وأَنْهَدْتُ الحوضَ: ملأتُهُ؛ وهو حوضٌ نَهْدانُ، إذا امتلأ ولم يَفِضْ بعد. والنَهيدَةُ: أن يُغلى لُبابُ الهَبيدِ، وهو حَبُّ الحنظل، فإذا بلغ إناهُ من النُضج والكَثافة ذُرَّتْ عليه قَميحةٌ من دقيقٍ ثم أُكِلَ. وزُبْدٌ نَهيدٌ، إذا لم يكن رقيقاً.

##### Türkçe

**نَهَدَ** düşmana doğru **يَنْهَدُ** (fetha ile), yani **نَهض**. Ve genç kızın memesi **نَهَدَ** **يَنْهُدُ** (damme ile) ikisinde de **نُهوداً**; yükselip kabarıp (uç verip) kübbeleştiği zaman; o hâlde o **ناهِدٌ** ve **ناهِدَةٌ**’dir. Ve bir at **نَهْدٌ**; yani iri, yüksekçe. Ondan şöyle dersin: at **نَهُدَ** (damme ile) **نُهودَةً**. Ve bir adam **نَهْدٌ**: kerîm; yüce işlere doğru **يَنْهَدُ**. Ve **النَهْداءُ**: yüksekçe kum tepeciği. Ve savaşta **المُناهَدَةُ**: **المناهَضَةُ**. Ve **المناهَدَةُ**: parmaklarla ortaklaşa pay koyma. Ve **التَناهُدُ**: yoldaşlardan her birinin, arkadaşının nafakası miktarınca bir nafaka çıkarması. Ve ben havuzu **أَنْهَدْتُ**: onu doldurdum; ve o, bir havuz **نَهْدانُ**’dır; dolduğu ve henüz taşmadığı zaman. Ve **النَهيدَةُ**: **الهَبيدِ**’in özü kaynatılsın; o da **حَبُّ الحنظل**’dır; olgunluk ve koyuluk bakımından vaktine ulaştığında üzerine undan bir **قَميحةٌ** serpilir, sonra yenir. Ve **زُبْدٌ نَهيدٌ**: ince (sulu) olmadığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه د ن
هدن ، هند ، دهن ، نهد ، نده : مستعملة .
هدن : شمِرٌ عن الهوازنيّ قال : الهُدْنة : انتقاض عَزم الرجلُ لخبرٍ يأتيه ، فيَهْدِنُه عما كان عليه ، فيقال : انْهَدَنَ فلان عن ذاك ، وهَدَنَه خبرٌ أتاه هَدْناً شديداً .
وقال الليث : المهدَنَة من الهُدْنة ، وهو السكون ، يقال منه : هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدُوناً : إذا سكنْتَ فلم تتحرَّك .
ورجلٌ مَهدون ، وهو البليد الذي يُرضيه الكلام ، يقال : قد هَدَنوه بالقَوْل دون الفعل ، وأنشد :
ولم يُعَوَّدْ نَوْمةَ المهدونِ
ويقال : هُدِنَ عنك فلان : أي أرضاه الشيء اليسير .
ورُوِي عن سَلمان أنه قال : مَلْغاةٌ أولِ الليل مَهدنةٌ لآخره ، معناه أنه إذا سَهر في أول ليلِه فَلَغَا في الأباطل لم يستيقظ في آخره للتهجّد والصلاة .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو قال : الهدُون : السكون ، والهِدان : الرجل الأحمقُ الجافي .
قال رؤبة :
قد يَجمعُ المالَ الهِدانُ الجافي
من غير ما عَقْلِ ولا اصطِرافِ
أبو عبيد في كتاب ( النوادر ) قال : الهَيْدانُ والهِدانُ واحد .
قال : والأصل الهدَان ، فزادوا الياء .
قلت : وهو فَيْعال ، مثاله عَيْدان النخل ، النونُ أصلية ، والياء زائدة .
وقال الشاعر في المهدُون :
إنَّ العَواوِيرَ مأكولٌ حُظوظتُها
وذو الكهامَة بالأقوال مَهدُون
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ذكَر الفِتَن فقال : ( يكون بعدَها هُدنةٌ على دَخَن ، وجماعةٌ على أَقْذاء ) ، وتفسيره في الحديث : لا ترجعُ قلوبُ قومٍ على ما كانت عليه . وأصل الهدْنة السكون بعد الهَيْج ، ويقال للصُّلح بعد القتال : هُدْنة ، وربما جُعِلَت الهدْنة مُدّةً معلومة ، فإذا انقضت المدة عاوَدُوا القتال . وتفسير الدَّخَن في كتاب الخاء .
ويقال : هدَّنَت المرأةُ صَبِيَّها : إذا أَهدَأَتْه ليَنَام ، فهو مُهدَّن .
وقال ابن الأعرابي : هَدَّن عدوَّه : إذا كافّه ، وهَدَن : إذا حَمُق .
وقال الليث : الهوْدَناتُ : النُّوق .
وقال شمِرٌ : هدَنْتُ الرجلَ إذا سَكّنْته وخَدَعْته كما يُهْدَن الصبي .
وقال رؤبة :
ثُقِّفْتَ تَثقِيفَ امرىءٍ لم يُهْدَنِ
أي لم يُخدَعْ ولم يُسَكَّن فيُطْمَعَ فيه .
هند : قال الأصمعيّ وغيره : هُنَيْدةُ : مائة من الإبلَ معرِفةٌ لا تنصَرِف ؛ ولا يَدْخُلها الألف واللام ، ولا تُجمع ، ولا واحد لها من جِنْسِها .
وقال أبو وَجزة :
فيهم جِيادٌ وأخطارٌ مُؤبَّلَةٌ
من هِنْدِ هِنْدَ وأرْباءٌ على الهِنَد
ويقال : هنَّدَتْ فلانةُ فُلاناً : إذا أورثَتْه عِشقاً بالمُغازلة والملاطفة ؛ وأنشد :
يَعِدْنَ مَنْ هنَّدْنَ والمُتَيَّمَا
وقال الراجز :
غَرَّكَ مِنْ هنَّادَةَ التَّهنِيدُ
موْعُودُها والباطلُ المَوْعودُ
والتهنِيدُ : شَحْذُ السَّيْف . وقال :
كلُّ حُسامٍ مُحْكَمِ التَّهنِيد
وأصل التهنِيد في السَّيْف أن يُطبَعَ ببلاد الهند ويُحكم عملُ شَحْذِه حتى لا ينبُو عن الضَّرِيبة يقال : سيفٌ مُهنَّد وهِنْديٌّ وهُنْدُوانيّ إذا سوي وطُبِع بالهنْد .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هَنَّدَ : إذا قَصَّرَ وهَنَد وهَنَّد : إذا صاح صياح البُومة .
ابن المستنير : هَنَّدَتْ فلانةُ بقَلْبه : أي ذهبت به .
عمرو عن أبيه : هَنّد الرجل إذا شَتم إنساناً شَتْماً قبيحاً ؛ وهُنِّد إذا شُتم فاحتمله .
وهنْدٌ من أسماء الرجال والنساء . وأما هَنَّادٌ ومُهَنَّد وهِنْديٌّ فمن أسماء الرجال خاصة .
وقال ابن دُريد : هَنَّدتُ الرجلَ تهْنيداً : إذا لايَنْتَه ولاطَفْته ، وأنشد :
راقك من هَنَّادَةَ التهنيدُ
دهن : قال الليث : الدُّهْن الاسمُ . والدَّهْنُ : الفِعْل المجاوز ، والادِّهانُ الفِعْل اللازم .
أبو عبيد عن الأصمعيّ وأبي زيد : الدَّهِين الناقةُ البَكِيئة القليلة اللبن .
قال أبو زيد : وقد دَهِنَتْ تَدْهَنُ دَهَانَةً .
ابن السكيت : ناقة دَهِينٌ : قليلة اللّبَن ، والجميع دُهُن . قال المثقّب :
تَسُدُّ بمَضْرَ حيِّ اللّوْنِ جَثْلٍ
خَوَايَةَ فَرْج مِقْلاتٍ دَهِينِ
وقال الليث : هي التي يُمْرَى ضَرْعُها فلا يدُرُّ قطرةً .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّهِين من الجمال : الذي لا يكاد يُلقِحُ والملِيحُ : الذي لا يُلقح أصلاً ، وإذا ألقَح في أوَّل قَرْعة فهو قَبِيسٌ .
قال : ودَهّن الرَّجُلُ الرَّجُلَ : إذا نافَقَ ، ودَهَّنَ غلامَه ، إذا ضرَبه .
أبو عبيد ، عن الفرَّاء : دَهَنَه بالعصا يَدْهَنُه : إذا ضَرَبه ، وهذا كما يقال : مَسَحَه بالعصا ، وبالسَّيْف ، إذا ضَرَبه برفق
وقال الفراء في قوله جلّ وعزّ : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) يقال : وَدُّوا لو تَلين في دِينك فيلينُون .
وقال أبو الهيثم : الإدهان : المُقَاربة في الكلام والتَّليِين في القَوْل ، من ذلك قوله : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) ، معناه ودوا لو تكفرون فيكفرون ، وقال في قوله جلّ وعزّ : ( الْعَالَمِينَ أَفَبِهَاذَا الْحَدِيثِ أَنتُمْ مُّدْهِنُونَ ) ( الواقِعَة : 81 ) قال : مكذِّبون ، ويقال : كافرون ، وقال في موضع آخر في قوله : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) : يقال : ودُّوا لو تَلينُ في دينك فَيَلِينُون .
وقال أبو الهيثم : الإدهان : المقاربة في الكلام ، والتَّليين في القول من ذلك قوله : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) .
وقال أبو إسحاق الزّجاج : المُدْهِنُ والمُداهِنُ : الكذّاب المنافِق . وقال في قوله : ( الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ ) ( القَلَم : 9 ) أي ودُّوا لو تُصانعهم في الدِّين فيُصانعُونك .
وقال الليث : الإدهان : اللِّينُ ، والمُداهِن : المُصانِع المُوارِبِ ، قال زهير :
وفي الحِلْمِ إِدْهانٌ وفي العَفْوِ دُرْبةٌ
وفي الصِّدْق مَنْجَاةٌ من الشَّرِّ فاصدُقِ
وقال ابن الأنباري : أصل الإدهان الإبقاء ، يقال : لا تُدْهِنُ عليه : أي لا تُبق عليه .
وقال اللحيانيّ : يقال : ما أدهنْتَ إلا على نفسك : أي ما أبقيت بالدال ويقال : ما أرهيْتَ ذاك : أي ما تركتَه ساكناً . والإرهاء : الإسكان .
وقال في موضع آخر : قال بعض أهل اللّغة : معنى داهَنَ وأَدْهَنَ : أي أظْهَر خلافَ ما أَضْمَر فكأنّه بَيَّن الكذبَ على نفسه .
وقال في قول الله جلّ وعزّ : ( الْعَالَمِينَ أَفَبِهَاذَا الْحَدِيثِ أَنتُمْ مُّدْهِنُونَ ) ( الواقِعَة : 81 ) : أي مكذِّبون .
وقال الليث : الدُّهْنُ من المطر : قدرُ ما يَبلُّ وجهَ الأرض . ورجل دَهِينٌ : ضعيف .
ويقال : أتيت بأمرٍ دَهِين . وقال ابن عَرادةَ :
لِتَنْتَزِعُوا تُراثَ بني تميمٍ
لقد ظَنُّوا بنا ظَنّاً دَهِينَا
وقال غيره : الدِّهان : الأمطار اللَّيِّنة ، واحدها دُهن .
وقال الفرَّاء في قول الله جلّ وعزّ : ( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً ) ( الرَّحمان : 37 ) . قال : شَبَّهها في اختلاف ألوانها بالدُّهن واختِلاف ألوانِه . قال : ويقال : الدِّهان : الأدِيم الأحمر وأنشد ابنُ الأعرابي :
ومُخاصِمٍ قاومْتُ في كَبَدٍ
مثل الدِّهانِ فكان لي العُذْرُ
قال : الدِّهان : الطَّرِيقُ الأمْلَس هاهنا : أي قاومْتُه في مَزِلَ فَثَبَتَ قَدَمي ولم تثبُتْ قدمُه . والعُذْرُ : النُّجْح .
قال : والدِّهان في القرآن : الأدِيمُ الأحْمَر الصِّرْف .
وقال أبو إسحاق في قوله جلّ وعزّ : ( السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً ) ( الرَّحمان : 37 ) : تتَلوَّنُ من الفَزَعِ الأكْبَر كما تَتَلوَّن الدِّهانُ المُختلفة ، ودليل ذلك قوله جلّ وعزّ : ( قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ ) ( المعارج : 8 ) : أي كالزَّيت الذي قد أُغْلِي .
أبو عبيد ، عن أبي عمرو : المَداهِنُ : نُقَرٌ في رؤوس الجبال يَسْتَنْقِعُ فيها الماءِ ، واحدها مُدْهُن .
وقال الليث : المُدْهُن كان في الأصل مِدْهناً ، فلمَّا كَثُر في الكلام ضَمُّوه .
وقال ابن السكيت : قال الفرّاء : ما كان على مِفْعل ومِفْعلة ممّا يُعْتَملُ به ، فهو مكسورُ الميم ، نحو مِخْرَز ومِقْطَع ومِسَلّ ومِخَدَّة إلاّ أحرفاً جاءت نوادرَ بضمّ الميم والعين ، وهي : مُدْهُنٌ ومُسعُطٌ ومُنْخُلٌ ومُكْحُلٌ ومُنْصُلٌ ، والقياسُ مِدْهَن ومِنْخَل ومِسْعَط ومِكْحَلة .
والدَّهناء من ديارِ بني تَميم ، معروفة ، تُقْصرُ وتُمَدّ . والنِّسبة إليها دَهْناويّ ، وهي سَبْعَة أجْبُل في عُرْضها بين كلِّ جَبَلَيْن شَقِيقَةٌ ، وطولُها من حَزْن يَنْسوعَةَ إلى رَمْل يَبْرِينَ ، وهي من أكثر بلاد الله كلأً مع قلّة أَعْدادِ المياه ، وإذا أخْصَبت الدَّهْناء رَبَّعَت العَرب جَمْعاء لِسَعيها وكثرة شَجَرها ، وهي غَداةٌ مكرُمَة نَزِهَةٌ ، مَنْ سَكنها لم يَعرِف الحُمَّى لِطيب تُرْبَتها وهوائِها . وقال أبو زيد : الدِّهان : الأمطار الضّعيفة ، واحدها دُهْن ، يقال : دَهَنها وَليُّ ، فهي مَدْهُونة .
والدَّهَّان : الذي يبيع الدُّهْن .
نهد : قال الليث : النَّهْد في نَعْت الخيل : الجسيمُ المُشْرف .
يقال : فَرَسٌ نَهْدُ القَذال ، نَهْدُ القُصَيْرَى .
والنَّهْد : إخراج القَوم نَفقاتهم على قَدْرِ عَدَدِ الرُّفْقة : يقال : تناهدوا وناهَدُوا ، ونَاهَدَ بعضهم بعضاً . والمُخْرَجُ يقال له : النِّهْد : يقال : هاتِ نِهْدَك .
قال : والمُناهَدة في الحرب أن ينْهدَ بعضهم إلى بعض ، وهي في معنى نهضُوا ، إلاّ أنّ النهوض قيامٌ على قُعود ، ومُضِيّ ؛ والنُّهُود : مُضيٌّ على كلِّ حال .
قال والنهيدة : الزُّبدَة الضَّخْمة ، وبعضهم يُسمِّيها إذا كانت ضخْمةً نهْدَةً ، وإذا كانت صغيرةً فَهْدةً .
قال أبو حاتم : النهِيدَة من الزُّبْد : زُبْدُ اللّبن الذي لم يَرُبْ ولم يُدْرِك فَيُمخَضُ اللّبن فتكون زُبْدَتُه قليلةً حلوةً .
والنَّهْداء من الرِّمال كالرَّابية المتلبِّدة : مكرُمَة تُنْبِتُ الشَّجَر ، ولا يُنْعَتُ الذَّكَرُ على أَنْهَد . وتقول : نَهَدَ الشَّدْيُ نُهُوداً : إذا انتَبَرَ وكَعَّب ، فهو ناهِد .
وقال أبو عبيد : إذا نَهَدَ ثَدْيُ الجارية قيل : هي ناهِد . والثُّدِيُّ الفَوالكُ دون النَّواهد .
وَنَهَدَ القومُ لِعَدُوّهم : إذا صَمَدُوا له وفي حديث ابن عمر أنه دخل المسجدَ الحرامَ فنهَدَ له الناسُ يسألونه : أي نَهَضوا ، وأنْهَدْتُ الحَوْضَ إنهاداً : إذا مَلأتَه حتّى يَفيضَ .
أبو عبيد ، عن الكسائي : إناءٌ نَهْدانُ : الذي قد علا وأشرف ، وحَفّانُ : قد بَلَغ الماءُ حَفَافَيْه ، وكَعْثَبٌ نَهْدٌ : إذا نَتَأَ وارتفَع ، وإذا كان مُسْتَرخِياً فهو هَيْدَبٌ ، وأَنشد الفراء :
أريتَ إنْ أُعطِيتَ نَهْداً كَعْثَبا
أذاكَ أمْ نُعطِيك هَيْداً هَيْدَبَا
ابن السكيت : النَّهيدةُ أن يُغْلَى لُبابُ الهبِيد ، وهو حبُّ الحَنظَل ، فإذا بلغ إنَاه من النُّضْج والكَثَافة ذُرَّتْ عليه قُمَيْحة من دَقيق ، ثمَّ أُكِل .
روى ابن السكيت لأبي عبيدة أنه قال : إذا قاربت الدلوُ الملْءَ فهو نَهْدُها : يقال : نهَدتِ المَلْءَ ، قال : فإذا كانت دون مَلْئِها قيل : غرَّضْتُ في الدَّلْو ، وأنشد :
لا تملأ الدَّلْوَ وغَرِّضْ فيها
فإِنّ دُونَ مَلْئِها يَكفيها
وكذلك عَرَّقْتُ .
وقال : وضَخْتُ وأَوضَخْتُ : إذا جعلتَ في أَسْفَلها مُوَيهةً .
نده : الأصمعيّ : النَّدْهُ : الزَّجْر ، قال : وكان يقال للمرأة في الجاهلية إذا طُلِّقَت : اذهَبِي فلا أَندَهُ سَرْبَكِ ، فكانَتْ تَطلُق ، الأصل فيه أنه يقول لها : اذهبِي إلى أهلك فإني لا أَحفَظ عليكِ مالكِ ولا أرُدُّ إبِلك عن مَذْهَبها ، وقد أَهْمَلْتُها لِتَذْهَب حيث شاءت .
وقال الليث : النَّدْه : الزّجْر عن الحوض وعن كلّ شيء إذا طُرِدَتِ الإبلُ عنه بالصِّياح .
وقال أبو مالك : نَدَه الرّجلُ يَنْدَه نَدْهاً : إذا صَوَّت .
وقال أبو زيد : يقال للرجل إذا رأَوه جَرِيئاً على ما أَتَى أو المرأةِ : إحْدَى نَوَادِهِ البَكْر .
أبو عبيد ، عن الأموي : النَّدهة : الكثْرة من المال ، وأنشد قول جميل :
ولا مَالُهم ذُو نَدْهَةٍ فَيدُوني
وقال ابن السكيت : النَّدهة والنُّدهة بفتح النّون وضمِّها : كثرة المال .

##### Türkçe

ه د ن
**هدن** ، **هند** ، **دهن** ، **نهد** ، **نده** : kullanımdadır.

**هدن** : Şemir, Hevâzinî’den şöyle dedi: **الهُدْنة**: erkeğin, kendisine gelen bir haber sebebiyle azminin bozulmasıdır; onu, üzerinde bulunduğu şeyden **فيَهْدِنُه**; şöyle denir: falan, şundan **انْهَدَنَ**; ve ona gelen bir haber onu şiddetli bir **هَدْناً** ile **هَدَنَه**.

Leys dedi: **المهدَنَة** **الهُدْنة**’dendir; o da sükûndur. Ondan şöyle denir: **هَدَنْتُ أَهْدِنُ هُدُوناً**: sakinleştiğin, hareket etmediğin zaman.

Ve **مَهدون** bir adam: o, sözü kendisini razı eden ahmaktır; şöyle denir: onu, fiil olmaksızın sözle **هَدَنوه**; ve şu beyit okundu:
ولم يُعَوَّدْ نَوْمةَ **المهدونِ**

Ve şöyle denir: falan senden **هُدِنَ**: yani onu az bir şey razı etti.

Ve Selmân’dan rivayet olundu ki şöyle dedi: “Gecenin evvelinin **مَلْغاةٌ**’sı, sonunun **مَهدنةٌ**’sidir.” Manası: gecesinin evvelinde uyanık kalıp bâtıllarda saçmalarsa, sonunda teheccüd ve namaz için uyanmaz.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **الهدُون**: sükûn; **الهِدان**: kaba ahmak adamdır.

Rü’be dedi:
قد يَجمعُ المالَ **الهِدانُ** الجافي
من غير ما عَقْلِ ولا اصطِرافِ

Ebû Ubeyd, ( **النوادر** ) kitabında dedi: **الهَيْدانُ** ile **الهِدانُ** birdir.

Dedi: asıl **الهدَان**’dır; sonra **الياء**’yı artırdılar.

Dedim: o **فَيْعال**’dır; misali hurma **عَيْدان**’ıdır; **النونُ** aslîdir, **الياء** ziyadedir.

Şair **المهدُون** hakkında dedi:
إنَّ العَواوِيرَ مأكولٌ حُظوظتُها
وذو الكهامَة بالأقوال **مَهدُون**

Hadiste, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) fitneleri zikretti de şöyle dedi: “(Bundan sonra) **هُدنةٌ** **على دَخَن** ve **جماعةٌ** **على أَقْذاء** olur.” Bunun hadisteki tefsiri: bir kavmin kalpleri, üzerinde oldukları şeye geri dönmez. **الهدْنة**’nin aslı, heyecandan sonra sükûndur. Savaştan sonra sulha **هُدْنة** denir. Bazen **الهدْنة** bilinen bir müddet kılınır; müddet bitince savaşa dönerler. **الدَّخَن**’in tefsiri **الخاء** kitabındadır.

Ve şöyle denir: kadın çocuğunu **هدَّنَت**: onu uyusun diye sakinleştirdiği zaman; o da **مُهدَّن**’dir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: düşmanını **هَدَّن**: ona denk durduğu zaman; ve **هَدَن**: ahmaklaştığı zaman.

Leys dedi: **الهوْدَناتُ**: dişi develerdir.

Şemir dedi: adamı **هدَنْتُ**: onu sakinleştirip aldattığım zaman; tıpkı çocuğun **يُهْدَن** edilmesi gibi.

Rü’be dedi:
ثُقِّفْتَ تَثقِيفَ امرىءٍ لم يُهْدَنِ
Yani: aldatılmadı ve sakinleştirilmedi ki kendisinden ümit edilsin.

**هند** : Asma‘î ve başkaları dedi: **هُنَيْدةُ**: yüz deve; marife olup tenvin almaz; ona **الألف واللام** girmez; çoğul yapılmaz; cinsinden tekili yoktur.

Ebû Vecze dedi:
فيهم جِيادٌ وأخطارٌ مُؤبَّلَةٌ
من **هِنْدِ هِنْدَ** وأرْباءٌ على **الهِنَد**

Ve şöyle denir: falanca, falancayı **هنَّدَتْ**: cilveleşme ve yumuşak davranışla ona bir aşk miras bıraktığı zaman; ve şu beyit okundu:
يَعِدْنَ مَنْ **هنَّدْنَ** والمُتَيَّمَا

Ve recez söyleyen dedi:
غَرَّكَ مِنْ **هنَّادَةَ** **التَّهنِيدُ**
موْعُودُها والباطلُ المَوْعودُ

Ve **التَّهنِيدُ**: kılıcı bilemektir. Ve dedi:
كلُّ حُسامٍ مُحْكَمِ **التَّهنِيد**

**التَّهنِيد**’in kılıçtaki aslı: Hind diyarında damgalanması ve bileme işinin sağlam yapılmasıdır; ta ki darbeye karşı sekmesin. Şöyle denir: Hind’de düzeltilip damgalandıysa kılıç **مُهنَّد** ve **هِنْديٌّ** ve **هُنْدُوانيٌّ**’dir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **هَنَّدَ**: kısalttığı zaman; ve **هَنَد** ve **هَنَّد**: baykuşun çığlığı gibi bağırdığı zaman.

İbnü’l-Müstenîr: falanca, onun kalbiyle **هَنَّدَتْ**: yani onu götürdü.

Amr, babasından: adam **هَنّد**: bir kimseye çirkin bir sövüşle sövdüğü zaman; ve **هُنِّد**: sövüldüğü zaman da onu taşıdığı (katlandığı) zaman.

Ve **هنْدٌ** erkeklerin ve kadınların isimlerindendir. **هَنَّادٌ** ve **مُهَنَّد** ve **هِنْديٌّ** ise erkeklerin isimlerindendir, özellikle.

İbn Düreyd dedi: adamı **هَنَّدتُ** **تهْنيداً**: ona yumuşak davrandığım ve latif davrandığım zaman; ve şu beyit okundu:
راقك من **هَنَّادَةَ** **التهنيدُ**

**دهن** : Leys dedi: **الدُّهْن** isimdir. **الدَّهْنُ**: geçişli fiildir; **الادِّهانُ**: geçişsiz fiildir.

Ebû Ubeyd, Asma‘î ve Ebû Zeyd’den: **الدَّهِين**: sütü az olan **البَكِيئة** dişi devedir.

Ebû Zeyd dedi: ve o **دَهِنَتْ تَدْهَنُ دَهَانَةً**.

İbnü’s-Sikkît: **دَهِينٌ** dişi deve: sütü azdır; çoğulu **دُهُن**’dür. Müsekkab dedi:
تَسُدُّ بمَضْرَ حيِّ اللّوْنِ جَثْلٍ
خَوَايَةَ فَرْج مِقْلاتٍ **دَهِينِ**

Leys dedi: o, memesi sağılır da bir damla bile akıtmaz.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: develerden **الدَّهِين**: neredeyse dölleyemeyen; **الملِيحُ**: asla dölleyemeyen; ilk sıçrayışta döllediyse o **قَبِيسٌ**’tir.

Dedi: adam, adamı **دَهّن**: münafıklık yaptığı zaman; ve kölesini **دَهَّنَ**: onu dövdüğü zaman.

Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: onu değnekle **دَهَنَه يَدْهَنُه**: onu dövdüğü zaman; bu, “onu değnekle sildi” ve “kılıçla (sildi)” denmesi gibidir; yani onu yumuşakça dövdü.

Ferrâ, Aziz ve Celîl’in şu sözü hakkında: ( **الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ** ) ( **القَلَم : 9** ): şöyle denir: dininde yumuşasan diye arzu ettiler; onlar da yumuşarlar.

Ebû’l-Heysem dedi: **الإدهان**: sözde yakınlık ve sözde yumuşatmadır; bundan da şu söz: ( **الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ** ) ( **القَلَم : 9** ); manası: sizin küfre girmenizi istediler ki onlar da küfre girsinler. Ve Aziz ve Celîl’in şu sözü hakkında: ( **الْعَالَمِينَ أَفَبِهَاذَا الْحَدِيثِ أَنتُمْ مُّدْهِنُونَ** ) ( **الواقِعَة : 81** ) dedi: yalanlayanlardır; ve denir: kâfirlerdir. Ve başka bir yerde, şu söz hakkında: ( **الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ** ) ( **القَلَم : 9** ): şöyle denir: dininde yumuşasan diye arzu ettiler; onlar da yumuşarlar.

Ebû’l-Heysem dedi: **الإدهان**: sözde yakınlık ve sözde yumuşatmadır; bundan da şu söz: ( **الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ** ) ( **القَلَم : 9** ).

Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: **المُدْهِنُ** ve **المُداهِنُ**: yalancı münafıktır. Ve şu söz hakkında: ( **الْمُكَذِّبِينَ وَدُّواْ لَوْ تُدْهِنُ** ) ( **القَلَم : 9** ): yani dinde onlarla uzlaşsan diye arzu ettiler; onlar da seninle uzlaşırlar.

Leys dedi: **الإدهان**: yumuşaklıktır; **المُداهِن**: uzlaşan, eğip bükendir. Züheyr dedi:
وفي الحِلْمِ **إِدْهانٌ** وفي العَفْوِ دُرْبةٌ
وفي الصِّدْق مَنْجَاةٌ من الشَّرِّ فاصدُقِ

İbnü’l-Enbârî dedi: **الإدهان**’ın aslı, bırakıp sağ bırakmadır; şöyle denir: onun hakkında **لا تُدْهِنُ عليه**: yani onu sağ bırakma.

Lihyânî dedi: şöyle denir: sen ancak kendi aleyhine **ما أدهنْتَ**: yani **بالدال** (dâl ile) ancak bıraktın. Ve şöyle denir: sen bunu **ما أرهيْتَ**: yani onu sakin bırakmadın. **الإرهاء**: sakinleştirmedir.

Ve başka bir yerde dedi: dil ehlinin bazısı dedi ki: **داهَنَ** ve **أَدْهَنَ**’ın manası: gizlediğinin tersini ortaya koydu; sanki kendi aleyhine yalanı açıklamış gibi.

Ve Aziz ve Celîl’in şu sözü hakkında: ( **الْعَالَمِينَ أَفَبِهَاذَا الْحَدِيثِ أَنتُمْ مُّدْهِنُونَ** ) ( **الواقِعَة : 81** ): yani yalanlayanlardır.

Leys dedi: yağmurdan **الدُّهْنُ**: yerin yüzünü ıslatacak kadardır. Ve **دَهِينٌ** bir adam: zayıftır.

Ve şöyle denir: **دَهِين** bir işle geldin. İbn Arâde dedi:
لِتَنْتَزِعُوا تُراثَ بني تميمٍ
لقد ظَنُّوا بنا ظَنّاً **دَهِينَا**

Başkası dedi: **الدِّهان**: yumuşak yağmurlardır; tekili **دُهن**’dür.

Ferrâ, Aziz ve Celîl’in şu sözü hakkında: ( **السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً** ) ( **الرَّحمان : 37** ) dedi: onu, renklerinin değişmesinde **الدُّهن** ve onun renklerinin değişmesine benzetti. Dedi: ve denir: **الدِّهان**: kırmızı deri; İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
ومُخاصِمٍ قاومْتُ في كَبَدٍ
مثل **الدِّهانِ** فكان لي العُذْرُ

Dedi: burada **الدِّهان**: kaygan düz yoldur; yani onu kaygan bir yerde karşı koydum da ayağım sabit kaldı, onun ayağı sabit kalmadı. **العُذْرُ**: başarıdır.

Dedi: Kur’an’daki **الدِّهان**: katıksız kırmızı deridir.

Ebû İshâk, Aziz ve Celîl’in şu sözü hakkında: ( **السَّمَآءُ فَكَانَتْ وَرْدَةً** ) ( **الرَّحمان : 37** ): en büyük korkudan renk değiştirir; tıpkı farklı **الدِّهان**’ın renk değiştirmesi gibi. Bunun delili Aziz ve Celîl’in şu sözüdür: ( **قَرِيباً يَوْمَ تَكُونُ** ) ( **المعارج : 8** ): yani kaynatılmış yağ gibi.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المَداهِنُ**: dağ başlarında suyun biriktiği çukurlardır; tekili **مُدْهُن**’dür.

Leys dedi: **المُدْهُن** aslında **مِدْهناً** idi; sözde çoğalınca onu zammelediler.

İbnü’s-Sikkît dedi: Ferrâ dedi ki: üzerinde bir şeyin yapıldığı **مِفْعل** ve **مِفْعلة** vezninde olan şeylerin **الميم**’i kesrelidir; **مِخْرَز** ve **مِقْطَع** ve **مِسَلّ** ve **مِخَدَّة** gibi; ancak zamme ile gelen bazı harfler nadir olarak gelmiştir; onlar: **مُدْهُنٌ** ve **مُسعُطٌ** ve **مُنْخُلٌ** ve **مُكْحُلٌ** ve **مُنْصُلٌ**; kıyas ise **مِدْهَن** ve **مِنْخَل** ve **مِسْعَط** ve **مِكْحَلة**’dir.

Ve **الدَّهناء** Benî Temîm diyarındandır; bilinir; kısaltılır ve uzatılır. Ona nisbet **دَهْناويّ**’dir. O, enine yedi dağdır; her iki dağ arasında bir **شَقِيقَةٌ** vardır. Boyu **حَزْن يَنْسوعَةَ**’dan **رَمْل يَبْرِينَ**’e kadardır. Allah’ın beldeleri içinde, suların sayısı az olmakla beraber, otça en çok olanlardandır. **الدَّهْناء** bereketlendiğinde, Arapların hepsi onun otlağına ve ağaçlarının çokluğuna koşarak baharlar. O, şerefli, temiz bir **غَداةٌ**’dır; orada oturan, toprağının ve havasının hoşluğundan dolayı hummayı bilmez. Ebû Zeyd dedi: **الدِّهان**: zayıf yağmurlardır; tekili **دُهْن**’dür. Şöyle denir: onu **وَليُّ** **دَهَنها**; o da **مَدْهُونة**’dur.

Ve **الدَّهَّان**: **الدُّهْن** satan kimsedir.

**نهد** : Leys dedi: atların vasfında **النَّهْد**: iri, yüksek yapılıdır.

Şöyle denir: **فَرَسٌ نَهْدُ القَذال** ، **نَهْدُ القُصَيْرَى**.

Ve **النَّهْد**: topluluğun, yoldaşların sayısı ölçüsünce nafakalarını çıkarmasıdır; şöyle denir: **تناهدوا** ve **ناهَدُوا**; ve bazısı bazısına **نَاهَدَ**. Çıkarılana **النِّهْد** denir; şöyle denir: **هاتِ نِهْدَك**.

Dedi: savaşta **المُناهَدة**: bazısının bazısına **ينْهدَ** etmesidir; bu, **نهضُوا** manasındadır; ancak **النهوض** oturuştan kalkış ve yürüyüştür; **النُّهُود** ise her hâlükârda yürüyüştür.

Dedi: **النهيدة**: iri tereyağıdır; bazısı, iri olunca ona **نهْدَةً** der; küçük olunca **فَهْدةً** der.

Ebû Hâtim dedi: kaymaktan **النهِيدَة**: ekşimeyip olgunlaşmamış sütün kaymağıdır; sonra süt çalkalanır da kaymağı az ve tatlı olur.

Ve kumlardan **النَّهْداء**: birbirine yapışmış tepe gibi; şereflidir, ağaç bitirir. Erkek için **أَنْهَد** diye vasıflandırılmaz. Ve dersin ki: meme **نَهَدَ** **نُهُوداً**: kabarıp tomurcuklandığı zaman; o da **ناهِد**’dir.

Ebû Ubeyd dedi: cariyenin memesi **نَهَدَ** olunca: o **ناهِد** denir. **الثُّدِيُّ الفَوالكُ** ise **النَّواهد**’den aşağıdır.

Ve kavim düşmanlarına karşı **نَهَدَ**: ona yöneldikleri zaman. İbn Ömer hadîsinde: Mescid-i Harâm’a girdi de insanlar ona **فنهَدَ** ettiler, ona soruyorlardı: yani kalktılar. Ve havuzu **أنْهَدْتُ** **إنهاداً**: onu doldurduğum, taşacak hâle getirdiğim zaman.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **إناءٌ نَهْدانُ**: yükselmiş ve aşmış olan; ve **حَفّانُ**: suyu iki kenarına ulaşmış olan. Ve **كَعْثَبٌ نَهْدٌ**: kabarıp yükseldiği zaman; gevşek olursa o **هَيْدَبٌ**’dir. Ferrâ şu beyiti okudu:
أريتَ إنْ أُعطِيتَ نَهْداً كَعْثَبا
أذاكَ أمْ نُعطِيك هَيْداً هَيْدَبَا

İbnü’s-Sikkît: **النَّهيدةُ**: **الهَبِيد**’in özü kaynatılır; o, **الحَنظَل** tanesidir. Olgunluk ve koyuluk kıvamına varınca üzerine undan bir **قُمَيْحة** serpilir; sonra yenir.

İbnü’s-Sikkît, Ebû Ubeyde’ye rivayet etti: o dedi ki: kova dolmaya yaklaştığında, o onun **نَهْدُها**’sıdır; şöyle denir: dolmayı **نهَدتِ**. Dedi: dolusunun altında olursa “kovada **غرَّضْتُ**” denir; ve şu beyit okundu:
لا تملأ الدَّلْوَ وغَرِّضْ فيها
فإِنّ دُونَ مَلْئِها يَكفيها
Ve bunun gibi: **عَرَّقْتُ**.

Ve dedi: **وضَخْتُ** ve **أَوضَخْتُ**: altına bir **مُوَيهةً** koyduğun zaman.

**نده** : Asma‘î: **النَّدْهُ**: azarlamadır. Dedi: câhiliyede kadın boşandığında ona şöyle denirdi: “Git; sürünü **فلا أَندَهُ سَرْبَكِ**.” Böylece boşanmış olurdu. Bunun aslı: ona “ailene git; ben senin malını korumam ve develerini gidişlerinden geri çevirmem; onları ihmal ettim ki diledikleri yere gitsinler” demesidir.

Leys dedi: **النَّدْه**: havuzdan ve her şeyden azarlamadır; develer bağırışla ondan kovulduğu zaman.

Ebû Mâlik dedi: adam **نَدَه** **يَنْدَه** **نَدْهاً**: seslendiği zaman.

Ebû Zeyd dedi: bir erkeği, yaptığı şeye karşı cesur gördüklerinde, yahut kadını: “o, bakirenin **إحْدَى نَوَادِهِ**’sidir” denir.

Ebû Ubeyd, Emevî’den: **النَّدهة**: malın çokluğudur. Cemîl’in şu sözü okundu:
ولا مَالُهم ذُو **نَدْهَةٍ** فَيدُوني

İbnü’s-Sikkît dedi: **النَّدهة** ve **النُّدهة** (nûn’un fethası ve zammıyla): malın çokluğudur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والهاء وما يثلثهما)
(نهي)  النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة: العقل، لأنَّه ينهَى عن قبيح الفِعل والجمع نهىً. وطَلَبَ الحاجة حتَّى نَهِيَ عنها([1])، تركها، ظفِر بها أمْ لا، كأنه نَهَى نفسَه عن طلبِها. والنَّهْي والنِّهْي: الغدير، لأنَّ الماء ينتهي إليه. وتَنهِيَةُ الوادي: حيثُ ينتهي إليه السُّيول. ويقال إنَّ نِهاءَ النَّهار: ارتِفاعُه. فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ تلك غايةُ ارتفاعِه.
ومما شذَّ عن هذا الباب إن صح يقولون النُّهاء([2]): القوارير، وليس كذلك عندنا. وينشدون:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])(نهأ)  النون والهاء والهمزة. إذا همز ففيه كلمةٌ واحدة، وهي من الإبدال، يقول: أنهأْتُ اللَّحم، إذا لم تُنضِجْه. وهذا عندنا في الأصل: أنيأْته([4]) من النِّيِّ، فقلبت الياء هاء([5]).
(نهب)  النون والهاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على توزُّع شيءٍ في اختلاسٍ لا عن مساواة. منه انتهابُ المالِ وغيرهِ. والنُّهْبى: اسم ما انتُهِب. ومنه المُناهَبة: أنْ يتبارى الفَرَسانِ في حُضْرِهما. يقال: ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]، كأنهما يتناهبان الحُضْر والسَّبَق ويقال نَهَبَ النّاسُ فلاناً بكلامهم: تناوَلُوه به. والقياسُ واحد.
(نهت)  النون والهاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. فالنّهِيتُ: دُونَ الزَّئير. وأسَدٌّ نَهَّات. ونَهت الرجُل: زحَرَ. وحِمارٌ نهّات.
(نهج)  النون والهاء والجيم أصلانِ متباينان:
الأوَّل النَّهْج، الطّريق. ونَهَج لي الأمْرَ: أوضَحَه. وهو مُستقيم المِنْهاج. والمَنْهج: الطَّريق أيضاً، والجمع المناهج.
والآخر الانقطاع. وأتانَا فلانٌ يَنْهَج([7])، إذا أتى مبهوراً منْقَطِع النَّفس. وضربت فلاناً حتى أُنْهِج، أي سقط.
ومن الباب نَهجَ الثّوبُ([8]) وأنْهَجَ: أخلق ولمّا ينشَقّ. وأنهجَه البِلَى. قال أبو عُبيدٍ: لا يقال نَهج([9]).
(نهد)  النون والهاء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف شيءٍ وارتفاعِه. وفرَسٌ نَهْدٌ: مُشرِفٌ جَسِيم. ونَهَدَ ثَديُ المرأة: أشرَفَ وكَعَب؛ وهي ناهد. ويقولون للزُّبدة الضّخمةِ نَهِيدة.
ومن الباب المناهَدةُ في الحروب، كالمناهَضَة، لأنّ كلاًّ ينْهَد إلى كلّ، قالوا: غير أنَّ النهوضَ يكون عَنْ قعود([10])، والنهود كيف كان. ورجلٌ نَهْدٌ: كريمٌ يَنْهَد إلى معالي الأمور. والنّهْداء: رملة كريمة تُنبت كِرامَ البَقْل. ويقال أنْهَدْتُ الحوضَ: ملأَتُه، وهو حوض نَهدان. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته -: إن التّناهُد: إخراجُ كلِّ واحدٍ من الرُّفقَاء نفقةً على قدرِ نَفقةِ صاحِبِهِ.
(نهر)  النون والهاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح شيءٍ أو فتحِه. وأنْهَرْتُ الدَّم: فتحتُه وأرسلْته. وسمِّي النّهرُ لأنَّه يَنْهَر الأرض أي يشقُّها. والمَنْهَرة: فضاءٌ يكون بين بُيوت القَوم يُلقُون فيها كُناسَتَهم. وجمع النَّهر أنهارٌ ونُهُر. واستَنْهَرَ([11]) النّهرُ: أخَذَ مَجراه. وأنْهَر الماءُ([12]): جرى. ونَهرٌ نَهِر: كثير الماء. قال أبو ذؤيب:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])ومنه النَّهار: انفِتاح الظُّلمة عن الضِّياء ما بين طُلوعِ الفجر إلى غروب الشَّمس. ويقولون: إنَّ النّهار يجمع على نُهُر([14]). ورجلٌ نَهِر: صاحب نهارٍ كأنَّه لا ينبعث ليلاً. قال:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
وأمّا قولهم: النهار: فَرخُ بعضِ الطَّير، فهو مما [لا] يعرَّج على مِثله، ولا معنَى له.
(نهز)  النون والهاء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حركةٍ ونُهوض وتحريكِ الشَّيء. فالنَّهْز: النُّهوضُ لتناوُلِ الشيء؛ ومنه انتهاز الفُرصة. والنُّهْزة: كلُّ ما أمكنَكَ انتهازُه* يقال قد أعْرَض فانتهزْ([16]). ونَهَزَتِ النَّاقةُ بصَدْرِها: نهَضَتْ للسَّير. ونَهَزَت الدّابةُ برأسها: دَفَعَتْ عن نفسها.
ومن الباب ناهَزَ الصبيُّ البُلوغَ، إذا داناه، كأنَّه نَهَضَ له وتحرَّكَ. ونهَزْتُ ضَرْعَ النّاقة عند حَلْبها لتدُرّ، إذا ضربتَه بيدك. ونَهَزْت ماءَ الدَّلو بالماء: ضربتُه لتمتلئ الدّلْو.
(نهس)  النون والهاء والسين كلمةٌ تدلُّ على عضٍّ على شيء. ونهَسَ اللَّحْمَ: قبَضَ عليه ونترَه([17]) عِندَ أكلِه إيّاه. ومنه نَهَسَته([18]) الحية.
(نهش)  النون والهاء والشين أصلٌ صحيح، ومعناه معنى الذي قبله. قال ابن دريد([19]): قال الأصمعيّ النَّهس والنَّهش واحد، وهو أخْذُ اللّحمِ بالفَم. وخالفه أبو زيد فقال: النّهش: بمقدَّم الفم.
(نهض)  النون والهاء والضاد أصلٌ يدلُّ على حركةٍ في عُلُو. ونَهَض من مكانه: قام. وما لـه ناهِضَةٌ، أي قومٌ ينهضون في أمره ويقومون به. ويقولون: ناهضةُ الرّجلِ: بنو أبيه الذي يَغضَبون له. ونَهَضَ النَّبْتُ: استَوَى. والنَّاهض: الطائر الذي وَفَرَ جناحاهُ وتهيَّأ للنُّهُوضِ والطَّيَران. ونِهَاضُ الطُّرُق([20]): صُعُدها وعَتَبها، الواحدة نهضة. وأنْهُض البَعيرِ([21]): ما بين كَتِفِهِ إلى صُلْبه.
(نهط)  النون والهاء والطاء. زعم ابنُ دريد([22]) النَّهْط الطَّعْن. ونَهَطه بالرُّمح: طعنَه به.
(نهع)  النون والهاء والعين ليس بشيء. على أنهم يقولون: نَهَعَ، إذا تَهَوَّعَ من غير قَلْسٍ.
(نهق)  النون والهاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. فالنّهيق والنُّهاق: صوت الحمار. ونَوَاهِقُه: مخارج نُهاقِهِ من حَلْقِه ونَوَاهق الدّابة: عروقٌ اكتنفتْ خياشيمَه، الواحدة ناهقة.
(نهك)  النون والهاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على إبلاغٍ في عقوبة وأذى. ونَهَكَتْهُ الحُمَّى: نَقَصَتْ لحمه. وأنْهَكهُ السُّلطانُ عقوبةً: بالَغَ.
ومن الباب انتهاكُ الحرمة: تنَاوُلُها بما لا يحِلّ. والنّهِيك: الأسد والشُّجاع، لأنَّهُما يَنْهَكان الأقران.
(نهل)  النون والهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَرْبٍ من الشُّرْبِ. ونَهِلَ: شرِبَ في أوّل الوِرد. وأنْهلْتُ الدّوابّ. والمَنْهل([23]): المورِد. والنّاهل: الريّان. وربما قالوا للعطشان([24]) ناهل. وهذا لعلَّه أن يكون على معنَى الفأل. قال:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
أي تَروى منه الرِّماح العِطاش.
(نهم)  النون والهاء والميم أصلانِ صحيحان، أحدُهما صوتٌ من الأصوات والآخر ولُوع بشيء.
فالأوَّل النَّهيم: صوت الأسد. والنّهيم: زَجْرُك الإبل إذا صِحْتَ بها. تقول: نَهَمْتُها، إذا صِحْتَ بها لتَمضي. قال:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])ويقال للحَذْف بالعَصَا والحذف بالحَصَى نَهْمٌ؛ ولا بدَّ من أن يكون لِمَا يُحْذَف به أدنى صوت. قال:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
فأمّا الآخر فالنَّهْمة: بلوغ الهِمّة في الشَّيء. وهو منهومٌ بكذا: مُولَعٌ به. ويقال منه نُهِمَ يُنْهَمُ.
ومما شذَّ عن البابين النِّهَامِيّ: الحَدَّاد([28]).
--------------ـــ
([1]) في المجمل: "نهى بها"، وفي السان: "أنهى عنها ونهي عنها بالكسر"
([2]) كذا ورد في الأصل واللسان بضم النون في التفسير والشاهد بعده، فقيل إن هذا لا واحد له من لفظه، وقيل واحدته نهاءة. وفي المجمل بكسر النون في الموضعين.
([3]) البيت مجهول القائل في المجمل واللسان. ويروى أيضاً: "نهاء" بالفتح، كما في المجمل، وقال ابن بري في هذا: إنه جمع نهاة جمع الجنس ومده لضرورة الشعر. ويروى أيضاً "نهاء" بالكسر جمع نهاة بالفتح.
([4])  هذه هي صورته قبل الإعلال، وإنما يقال أنأته إناءة، إذا لم تنضجه.
([5])  في الأصل: "همزة"، تحريف.
([6])  التكملة من المجمل.
([7]) ماضيه نهج بكسر الهاء، ويقال في معناه أيضاً أنهج إنهاجاً.
([8]) هذا مثلث الهاء.
([9]) كذا ضبطت في المجمل. وفي اللسان بدون عزو إلى أبي عبيد: "ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء".
([10]) في الأصل: "على قعود"، وفي اللسان "قيام غير قعود"، صوابهما في المجمل.
([11]) في الأصل: "انتهر"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([12]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "نهر"، ولم يردا في القاموس.
([13]) ديوان الهذليين: (1: 146) والمجمل واللسان (نهر).
([14]) شاهده قوله:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) أنشده في اللسان (نهر) والمخصص (9: 51) وكتاب سيبويه (2: 91).
([16])  في المجمل: "انتهز فقد أعرض لك".
([17])  النتر: الجذب بجفاء، وفي الأصل: "ونثره"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في المجمل: "نهسه".
([19])  الجمهرة (3: 73).
([20]) في الأصل: "الطير"، صوابه من المجمل. ومفرده نهض بالفتح.
([21]) جمع نهض بالفتح أيضاً. وأنشدوا في الجمع لهميان بن قحافة:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
 ([22]) الجمهرة (3: 119).
([23]) في الأصل: "والنهيل"، صوابه في المجمل واللسان وغيرهما.
([24]) في الأصل: "العطشان".
([25]) البيت للنابغة، كما في اللسان (نهل). وكذا وردت روايته في المجمل والمخصص (13: 26). وفي اللسان والأضداد 99: "ينهل منها". وصدره فيهما:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) الرجز في اللسان (نهم).
([27]) لرؤبة في ملحقات ديوانه 184 واللسان (نهم).
([28]) ويقال أيضاً للراهب، وهو بهذا المعنى الأخير مقيس، قال في اللسان: "لأنه ينهم، أي يدعو".

ـ

##### Türkçe

(باب **النون** و**الهاء** وما يثلثهما)

(**نهي**)  **النون** و**الهاء** و**الياء** sahih bir asıldır; bir gaye ve erişmeye delâlet eder. Ondan: **أنهيت إليه الخَبر**: onu ona ulaştırdım. Ve her şeyin **نِهايةُ**’si: onun gayesidir. Ondan: **نَهَيته عنه**; bu, yaptığı bir iş içindir. Artık onu nehyedince de senden vazgeçerse, işte bu, olanın gayesi ve sonudur. Ve falan, erkek olarak **ناهِيكَ** ve **نَهْيُك**’tur; tıpkı “**حسبك**” denildiği gibi. Bunun te’vili: onun ciddiyeti ve kifayetiyle seni, ondan başkasını aramaktan men eder. Ve **ناقة نَهِيَّةٌ**: semizlikçe nihayete vardı. Ve **النُّهْيَة**: akıldır; çünkü çirkin fiilden nehyeder; cem‘i **نهىً**’dır. Ve ihtiyacı talep etti, ta ki ondan **نَهِيَ**([1]) oluncaya kadar: onu terk etti; ona nail oldu mu olmadı mı; sanki kendisini onu talep etmekten nehyetti. Ve **النَّهْي** ve **النِّهْي**: gölcüktür; çünkü su ona varıp son bulur. Ve **تَنهِيَةُ الوادي**: sellerin ona vardığı yer. Ve denilir ki: **نِهاءَ النَّهار**: onun yükselmesidir. Eğer bu sahih ise, o, yükselmesinin gayesi olduğu içindir.

Ve bu babdan şâz olanlardan—eğer sahihse—derler ki **النُّهاء**([2]): şişeler; bizce böyle değildir. Ve inşad ederler:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])

(**نهأ**)  **النون** ve**الهاء** ve **الهمزة**. Eğer hemze yapılırsa onda tek bir kelime vardır; o da ibdâldendir. Der ki: **أنهأْتُ اللَّحم**; onu pişirmediğin zaman. Bu, bizce asılda: **أنيأْته**([4]) **النِّيِّ**’den; sonra **الياء**’yı **هاء**’ya çevirdin([5]).

(**نهب**)  **النون** ve **الهاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; eşitlik üzere olmaksızın, bir şeyi kapıp alma tarzında dağılıp paylaşılmaya delâlet eder. Ondan: malın ve başkasının **انتهابُ**’ı. Ve **النُّهْبى**: yağmalanan şeyin adıdır. Ondan **المُناهَبة**: iki süvarinin, atlarını sürmede birbirleriyle yarışmasıdır. Denilir: **ناهب الفَرسُ** [**الفرسَ**([6])]; sanki ikisi, sürüş ve önde gitmeyi birbirinden kapıp alır. Ve denilir: insanlar falanı sözleriyle **نَهَبَ** ettiler: onunla onu çekiştirdiler. Kıyas birdir.

(**نهت**)  **النون** ve **الهاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. Artık **النّهِيتُ**: kükremenin altındadır. Ve **أسَدٌّ نَهَّات**. Ve **نَهت** adamı: azarladı. Ve **حِمارٌ نهّات**.

(**نهج**)  **النون** ve **الهاء** ve **الجيم** iki asıldır, birbirinden ayrıdır:
Birincisi **النَّهْج**: yoldur. Ve **نَهَج لي الأمْرَ**: onu açıkladı. O, dosdoğru **المِنْهاج**’dır. Ve **المَنْهج**: yine yoldur; cem‘i **المناهج**’dir.
İkincisi: kopmadır. Falan bize **يَنْهَج**([7]) olarak geldi; yani nefesi kesilmiş, soluğu kopmuş olarak geldi. Ve falanı dövdüm, ta ki **أُنْهِج** oluncaya kadar; yani düştü.
Ve babdandır: elbise **نَهجَ**([8]) ve **أنْهَجَ**: eskidi, henüz yırtılmadı. Ve onu eskiten **البِلَى**’dır. Ebû Ubeyd dedi: **نَهج**([9]) denilmez.

(**نهد**)  **النون** ve **الهاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyin yükselip görünür olmasına ve yükselmesine delâlet eder. Ve **فرَسٌ نَهْدٌ**: iri, yüksekçe. Ve kadının memesi **نَهَدَ**: yükseldi ve tomurcuklandı; o, **ناهد**’dir. Ve iri tereyağına **نَهِيدة** derler.
Ve babdandır: savaşlarda **المناهَدة**; **المناهَضَة** gibidir; çünkü her biri her birine doğru **ينْهَد** eder. Dediler ki: ancak **النهوض** oturuştan olur([10]); **النهود** ise nasıl olursa olsun. Ve **رجلٌ نَهْدٌ**: yüce işlere doğru yükselen cömerttir. Ve **النّهْداء**: kerim bir kumluktur; kerim sebzeyi bitirir. Ve denilir: **أنْهَدْتُ الحوضَ**: onu doldurdum; o, **حوض نَهدان**’dır. Ve derler—sıhhatini bilmiyorum—: **التّناهُد**: yoldaşlardan her birinin, arkadaşının nafakası miktarınca nafaka çıkarmasıdır.

(**نهر**)  **النون** ve **الهاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyin açılıp yarılmasına yahut açılmasına delâlet eder. Ve **أنْهَرْتُ الدَّم**: onu açtım ve saldım. Ve nehre, yeri **يَنْهَر** ettiği, yani yardığı için nehir adı verildi. Ve **المَنْهَرة**: kavmin evleri arasında bulunan bir boşluktur; oraya süprüntülerini atarlar. **النَّهر**’in cem‘i **أنهارٌ** ve **نُهُر**’dur. Ve **استَنْهَرَ**([11]) nehir: yatağını aldı. Ve su **أنْهَر**([12]): aktı. Ve **نَهرٌ نَهِر**: suyu çok. Ebû Züeyb dedi:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])
Ve ondandır **النَّهار**: fecir doğuşundan güneş batışına kadar, karanlığın ışıktan açılmasıdır. Ve derler: **النّهار** **نُهُر**([14]) üzere cem‘ olunur. Ve **رجلٌ نَهِر**: gündüz sahibi; sanki geceleyin harekete geçmez. Dedi ki:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
Ama onların “**النهار**: bazı kuşların yavrusu” sözleri, benzerine dönülmez şeylerdendir; onun bir manası yoktur.

(**نهز**)  **النون** ve **الهاء** ve **الزاء** sahih bir asıldır; hareket ve kalkışa ve şeyi hareket ettirmeye delâlet eder. Artık **النَّهْز**: bir şeyi almak için kalkıştır; ondandır fırsatı **انتهاز**. Ve **النُّهْزة**: senin kapıp alman mümkün olan her şeydir; denilir: yüz çevirdi, artık kap([16]). Ve deve göğsüyle **نَهَزَت**: yürüyüşe kalktı. Ve binek başıyla **نَهَزَت**: kendinden savdı.
Ve babdandır: çocuk buluğa **ناهَزَ**; yani yaklaştı; sanki ona kalktı ve hareket etti. Ve deveyi sağarken memesini süt aksın diye **نَهَزْتُ**; yani onu elinle vurdun. Ve kovadaki suyu suyla **نَهَزْت**: kovayı dolsun diye onu vurdum.

(**نهس**)  **النون** ve **الهاء** ve **السين** bir kelimedir; bir şeye ısırmaya delâlet eder. Ve eti **نهَسَ**: onu tuttu ve çekti([17]), onu yerken. Ondan: yılan onu **نَهَسَته**([18]).

(**نهش**)  **النون** ve **الهاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; manası, ondan öncekinin manasıdır. İbn Düreyd([19]) dedi: Asma‘î dedi: **النَّهس** ve **النَّهش** birdir; o, eti ağızla almaktır. Ebû Zeyd ona muhalefet etti de dedi: **النّهش**: ağzın ön kısmıyladır.

(**نهض**)  **النون** ve **الهاء** ve **الضاد** bir asıldır; yüksekte bir harekete delâlet eder. Ve yerinden **نَهَض**: kalktı. Ve onun **ناهِضَةٌ**’si yoktur; yani işinde kalkacak ve onu yürütecek bir kavmi yoktur. Ve derler: adamın **ناهضةُ**’si: onun için öfkelenen baba bir kardeşleridir. Ve bitki **نَهَضَ**: düzeldi. Ve **النَّاهض**: kanatları tamamlanan ve kalkışa ve uçmaya hazırlanan kuştur. Ve **نِهَاضُ الطُّرُق**([20]): onların yokuşları ve basamaklarıdır; teki **نهضة**’dır. Ve devenin **أنْهُض**’u([21]): küreği ile sırt kemiği arasıdır.

(**نهط**)  **النون** ve **الهاء** ve **الطاء**. İbn Düreyd([22]) iddia etti: **النَّهْط** mızraklamadır. Ve onu mızrakla **نَهَطه**: onunla mızrakladı.

(**نهع**)  **النون** ve **الهاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu var ki derler: **نَهَعَ**; kusma olmaksızın öğürdüğü zaman.

(**نهق**)  **النون** ve **الهاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder. Artık **النّهيق** ve **النُّهاق**: eşeğin sesidir. Ve onun **نَوَاهِقُه**: boğazından çıkan anırma çıkış yerleridir. Ve binek hayvanın **نَوَاهق**’i: burun deliklerini çevreleyen damarlardır; teki **ناهقة**’dır.

(**نهك**)  **النون** ve **الهاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; ceza ve eziyette ileri götürmeye delâlet eder. Ve hummâ onu **نَهَكَتْهُ**: etini eksiltti. Ve sultan onu ceza ile **أنْهَكهُ**: aşırıya vardı.
Ve babdandır: hürmeti **انتهاكُ**: helâl olmayanla ona el uzatmaktır. Ve **النّهِيك**: aslan ve yiğittir; çünkü ikisi de akranları **يَنْهَكان** eder.

(**نهل**)  **النون** ve **الهاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; bir tür içmeye delâlet eder. Ve **نَهِلَ**: ilk varışta içti. Ve hayvanları **أنْهلْتُ**. Ve **المَنْهل**([23]): su varılan yerdir. Ve **النّاهل**: suya kanmış olandır. Bazen susuza([24]) **ناهل** derler. Bu, belki de uğur manası üzere olur. Dedi ki:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
yani susuz mızraklar ondan kanar.

(**نهم**)  **النون** ve **الهاء** ve **الميم** iki sahih asıldır; birisi seslerden bir sestir, diğeri bir şeye düşkünlüktür.
Birincisi: **النَّهيم**: aslanın sesidir. Ve **النّهيم**: develere bağırdığında onları sürüşündür. Dersin: onları **نَهَمْتُها**; yani yürüsünler diye onlara bağırdın. Dedi ki:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])
Ve sopayla atmaya ve çakıl taşıyla atmaya **نَهْمٌ** denilir; mutlaka atılan şeyde en az bir ses olmalıdır. Dedi ki:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
Ama ikincisi: **النَّهْمة**: bir şeyde himmetin sonuna varmasıdır. O, şuna **منهومٌ**’dur: ona düşkündür. Ve ondan denilir: **نُهِمَ يُنْهَمُ**.
Ve iki babdan şâz olanlardan: **النِّهَامِيّ**: demircidir([28]).

--------------ـــ
([1]) el-Mücmel’de: “**نهى بها**”, Lisân’da: “**أنهى عنها ونهي عنها بالكسر**”
([2]) Asılda ve Lisân’da tefsirde ve ardından gelen şâhidde **النون**’un dammesiyle böyle geldi; bunun lafzından tekili olmadığı söylendi; tekilinin **نهاءة** olduğu da söylendi. el-Mücmel’de **النون**’un kesresiyle iki yerde.
([3]) Beyit, el-Mücmel ve Lisân’da söyleyeni meçhuldür. Yine “**نهاء**” fetha ile de rivayet olunur; el-Mücmel’de olduğu gibi. İbn Berrî bunun hakkında dedi ki: o, cins cem‘i olarak **نهاة**’nin cem‘idir; şiir zarureti için uzattı. Yine “**نهاء**” kesra ile de rivayet olunur; fetha ile **نهاة**’nin cem‘idir.
([4]) Bu, i‘lâlden önceki suretidir; ancak **أنأته إناءة** denilir: onu pişirmediğin zaman.
([5]) Asılda: “**همزة**”, tahriftir.
([6]) Tekmile, el-Mücmel’dendir.
([7]) Mâzîsi **نهج** **الهاء**’nın kesresiyle; manasında ayrıca **أنهج إنهاجاً** da denilir.
([8]) Bu, **الهاء**’nın müsellesidir.
([9]) el-Mücmel’de böyle ضبط edildi. Lisân’da Ebû Ubeyd’e isnat olmaksızın: “**ولا يقال نهج الثوب**—yani **الهاء**’nın fethasıyla—fakat **نهج**—yani **الهاء**’nın kesresiyle.”
([10]) Asılda: “**على قعود**”, Lisân’da “**قيام غير قعود**”; ikisinin doğrusu el-Mücmel’dedir.
([11]) Asılda: “**انتهر**”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve Kâmûs’tadır.
([12]) el-Mücmel’de de böyle. Lisân’da: “**نهر**”; Kâmûs’ta ikisi de gelmedi.
([13]) Dîvânu’l-Huzeliyyîn: (1: 146) ve el-Mücmel ve Lisân (**نهر**).
([14]) Şâhidi onun sözü:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) Lisân (**نهر**) ve el-Muhassas (9: 51) ve Kitâbu Sîbeveyh (2: 91)’de inşad etti.
([16]) el-Mücmel’de: “**انتهز فقد أعرض لك**”.
([17]) **النتر**: kabalıkla çekmedir; asılda: “**ونثره**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([18]) el-Mücmel’de: “**نهسه**”.
([19]) el-Cemhere (3: 73).
([20]) Asılda: “**الطير**”; doğrusu el-Mücmel’dendir. Müfredi **نهض** fetha iledir.
([21]) **نهض**’un fetha ile cem‘idir de. Cem‘de onlara Luhaymân b. Kahâfe’den inşad ettiler:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
([22]) el-Cemhere (3: 119).
([23]) Asılda: “**والنهيل**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân ve başkalarındadır.
([24]) Asılda: “**العطشان**”.
([25]) Beyit Nâbiga’nındır; Lisân (**نهل**)’de olduğu gibi. el-Mücmel ve el-Muhassas (13: 26)’da rivayeti böyle geldi. Lisân ve el-Ezdâd 99’da: “**ينهل منها**”. Onlarda صدرُه:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) Recez, Lisân (**نهم**)’dedir.
([27]) Ru’be’nindir; Dîvânının ملحقات’ında 184 ve Lisân (**نهم**).
([28]) Rahibe de denilir; bu son manada kıyasîdir. Lisân’da dedi ki: “çünkü o **ينهم** eder; yani dua eder.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ه د
نَهَدَ إلى العدوِّ وناهَد العدوَّ‏.‏
ناهضه‏.‏
وتناهدوا في الحرب‏:‏ نهض بعضهم إلى بعض للمحاربة‏.‏
وتنهّدت المرأة‏:‏ تنهّضت ونهد ثديها نهوداً وثديٌ وامرأة ناهد وثديٌّ ونساء نواهد‏.‏
وفرس نهد ونهدُ القذال‏:‏ مشرف‏.‏
وتناهدوا من النّهد وهو أن يخرجوا نفقاتهم على التّساوي‏.‏
وناهد بعضهم بعضاً‏.‏
ونهدت القربة‏:‏ قربت من الامتلاء‏.‏
وإناء نهدان‏.‏
وأنهدت القدح‏.‏
وغلام ناهد‏:‏ مراهق‏.‏

##### Türkçe

ن ه د
**نَهَدَ** düşmana doğru kalktı ve **ناهَد** düşmanı.
**ناهضه**.
Savaşta **تناهدوا**: birbirleriyle savaşmak için onların bir kısmı diğer bir kısmına kalktı.
Kadın **تنهّدت**: kalkıştı; ve onun memesi **نهوداً** **نهد** etti; ve (bu) bir **ثديٌ**dür; ve (bu) bir **امرأة ناهد**dir; ve (bu) bir **ثديٌّ**dür; ve (bunlar) **نساء نواهد**dir.
Ve **فرس نهد** ve **نهدُ القذال**: yüksekçe/çıkıntılı.
Ve **تناهدوا** (bu) **النّهد**dendir; o da şudur: masraflarını eşitlik üzere çıkarmaları.
Ve onların bir kısmı diğer bir kısmıyla **ناهد**.
Ve **نهدت القربة**: dolmaya yaklaştı.
Ve **إناء نهدان**.
Ve **أنهدت القدح**.
Ve **غلام ناهد**: ergenliğe yaklaşan.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَهَدَ الثدْيُ يَنْهُد، بالضم، نُهُوداً إِذا كَعَبَ وانتَبَرَ وأَشْرَفَ. ونهدتِ المرأَةُ تَنْهُدُ وتَنْهَدُ، وهي ناهِدٌ وناهِدةٌ، ونَهَّدَتْ، وهي مُنَهِّدٌ، كلاهما: نَهَدَ ثَدْيُها. قال أَبو عبيد: إِذا نَهَدَ ثَدْيُ الجارية قيل: هي ناهِد؛ والثُّدِيُّ الفَوالِكُ دون النَّواهِدِ. وفي حديث هِوازِنَ: ولا ثَدْيُها بناهد أَي مرتفع. يقال: نَهَدَ الثديُ إذا ارتفع عن الصدر وصار له حَجْم.
وفرس نَهْد: جَسِيمٌ مُشْرِفٌ. تقول منه: نَهُدَ الفرس، بالضم، نُهُودة؛ وقيل: كثير اللحم حسَن الجسم مع ارتفاع، وكذلك مَنْكِبٌ نَهْدٌ، وقيل: كل مرتفع نَهْد؛ الليث: النهد في نعت الخيل الجسيم المشرف. يقال: فرس نَهْدُ القَذالِ نَهْدُ القُصَيرَى؛ وفي حديث ابن الأَعرابي: يا خَيرَ من يَمْشِي بِنَعْلٍ فَرْدِ،
وَهَبَهُ لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ
النهْدُ: الفرس الضخْمُ القويُّ، والأُنثى نَهْدةٌ. وأَنهَدَ الحوضَ والإِناءَ: مَلأَه حتى يَفِيضَ أَو قارَبَ مِلأَه، وهو حَوْضٌ نَهْدانُ. وإِناءٌ نَهْدانُ وقَصْعَةٌ نَهْدَى ونَهْدانةٌ: الذي قد عَلا وأَشرَف، وحَفَّان: قد بلغ حِفافَيْهِ. أَبو عبيد قال: إِذا قارَبَتِ الدَّلْوُ المَلْءَ فهو نَهْدُها، يقال: نَهَدَتِ المَلْءَ، قال: فإِذا كانت دون مَلْئها قيل: غَرَّضْتُ في الدَّلو؛ وأَنشد:
لا تَمْلإِ الدَّلْوَ وغَرِّضْ فيها،
فإِنَّ دون مَلْئها يَكْفِيها
وكذلك عَرَّقْتُ. وقال: وضَخْتُ وأَوضَخْتُ إِذا جَعَلْتَ في أَسفَلِها مُوَيْهةً. الصحاح: أَنْهَدْتُ الحوضَ ملأْتُه؛ وهو حَوْضٌ نَهْدانُ وقدم نَهْدانُ إِذا امتلأَ ولم يَفِضْ بعد. وحكى ابن الأَعرابي: ناقة تَنْهَدُ الإِناءَ أَي تملؤُه. ونَهَدَ وأَنْهَدْتُه أَنا. ونَهَدَ إِليه: قامَ؛ عن ثعلب.
والمُناهَدَةُ في الحرب: المُناهِضةُ، وفي المحكم: المُناهَدةُ في الحرب أَنْ يَنْهَدَ بعض إِلى بعض، وهو في معنى نَهَضَ إِلا أَنّ النُّهُوضَ قيامٌ غَيْرُ قُعُود
(* قوله «قيام غير قعود» كذا بالأصل ولعلها عن قعود،)
، والنُّهُودُ نُهوضٌ على كل حال. ونَهَدَ إِلى العدوّ يَنْهعد، بالفتح: نَهَض. أَبو عبيد: نَهَد القومُ لعدوّهم إِذا صَمَدوا له وشرعوا في قتاله. وفي الحديث: أَنه كان يَنْهَدُ إلى عَدُوّه حين تزول الشمس أَي يَنْهَضُ. وفي حديث ابن عمر: أَنه دخل المسجد الحرام فَنَهَد له النساء يسأَلونه أَي نَهَضُوا. والنّهْد: العَوْنُ. وطَرَحَ نَهْدَه مع القوم: أَعانهم وخارجهم. وقد تَناهَدوا أَي تَخارَجُوا، يكون ذلك في الطعام والشراب؛ وقيل: النَّهْدُ إِخراج القوم نفقاتهم على قدر عدد الرُّفقة. والتناهُدُ: إخراجُ كل واحد من الرفقة نفقة على قدر نفقة صاحبه. يقال: تَناهَدوا وناهَدوا وناهد بعضُهم بعضاً. والمُخْرَجُ يقال له: النِّهْدُ، بالكسر. قال: والعرب تقول: هات نِهدَكَ، مكسورة النون. قال: وحكى عمرو بن عبيد عن الحسن أَنه قال: أَخْرِجوا نِهْدَكم فإِنه أَعظم للبركة وأَحسن لأَخلاقِكم وأَطْيَبُ لنفوسكم؛ قال ابن الأَثير: النِّهد، بالكسر، ما يُخْرِجُه الرفقة عند المناهدة إِلى العدوِّ وهو أَن يقسموا نفقتهم بينهم بالسوية حتى لا يتغابنوا ولا يكون لأَحدهم على الآخر فضل ومنّة. وتَناهَدَ القومُ الشيء: تناولوه بينهم.
والنَّهْداء من الرمل، ممدود: وهي كالرَّابية المُتَلَبِّدة كريمة تنبت الشجر، ولا ينعت الذكر على أَنْهَد. والنهْداء: الرملة المشرفة. والنَّهْدُ والنَّهِيدُ والنَّهِيدةُ كله: الزُّبْدةُ العظيمة، وبعضهم يسميها إِذا كانت ضخمة نَهْدةً فإِذا كانت صغيرة فهدة؛ وقيل: النَّهِيدةُ أَن يُغْلى لُبابُ الهَبيد وهو حب الحنظل، فإِذا بَلَغ إِناه من النضْج والكثافة ذُرّ عليه قُمَيِّحة من دقيق ثم أُكل؛ وقيل: النهيد، بغير هاء، الزُّبْدُ الذي لم يتم رَوْب لبِنِه ثم أُكل. قال أَبو حاتم: النَّهيدة من الزبْد زُبْدُ اللبن الذي لم يَرُبْ ولم يُدْرِكْ فيُمْخَضُ اللبن فتكون زبدته قليلة حُلوة. ورجل نَهْدٌ: كريم يَنْهَضُ إِلى مَعالي الأُمور. والمناهَدةُ: المُساهَمة بالأَصابع. وزبْد نَهِيد إِذا لم يكن رقيقاً؛ قال جرير يَهْجُو عَمْرَو بن لَجإِ التيمي:
أَرَخْفٌ زُبْدٌ أَيْسَرَ أَم نَهِيدُ
وأَول القصيدة:
يَذُمُّ النازِلُون رفادَ تَيْمٍ،
إِذا ما الماءُ أَيْبَسَه الجَلِيدُ
وكَعْثَبٌ نَهْدٌ إِذا كان ناتِئاً مرتفعاً، وإِن كان لاصقاً فهو هَيْدَبٌ؛ وأَنشد الفراء:
أَرَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ نَهداً كعْثَبا،
أَذاكَ أَم أُعْطِيتَ هَيداً هَيْدَبا؟
وفي الحديث، حديث دار النَّدْوة وإِبليس: فأَخذ من كل قبيلة شابّاً نَهْداً أَي قَوِيّاً ضَخْماً.
ونَهْدٌ: قبيلة من قَبائل اليمن. ونَهدانُ ونُهَيدٌ ومُناهِدٌ: أَسماء.

##### Türkçe

**نَهَدَ** meme **يَنْهُد**; ötre ile; **نُهُوداً**: meme topaklanıp kabarıp çıkıntı verdiği ve yükseldiği zaman.

Kadın **نَهَدَتْ** **تَنْهُدُ** ve **تَنْهَدُ**; o **ناهِدٌ** ve **ناهِدةٌ**’dir. Ve **نَهَّدَتْ**; o **مُنَهِّدٌ**’dir; ikisi de: onun memesi **نَهَدَ**. Ebû Ubeyd dedi: Cariyenin memesi **نَهَدَ** olduğu zaman “o **ناهِد**’dir” denir; **الثُّدِيُّ الفَوالِكُ** ise **النَّواهِدِ**’den aşağıdır. Hevâzin hadîsinde: “ve onun memesi **بناهد** değildir” yani yüksek değildir. Denir ki: meme **نَهَدَ**; göğüsten yükseldiği ve ona bir hacim olduğu zaman.

Ve **نَهْد** bir at: iri, yüksek. Ondan şöyle dersin: at **نَهُدَ**, ötre ile, **نُهُودة**. Ve denildi: çok etli, yükselme ile birlikte güzel cüsseli; aynı şekilde **مَنْكِبٌ نَهْدٌ**; ve denildi: her yükselmiş şey **نَهْد**’dir. Leys: atların niteliğinde **النهد** iri, yüksek olandır. Denir ki: **فرس نَهْدُ القَذالِ نَهْدُ القُصَيرَى**. İbnü’l-A‘râbî hadîsinde:

يا خَيرَ من يَمْشِي بِنَعْلٍ فَرْدِ،
وَهَبَهُ لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ

**النهْدُ**: iri, güçlü at; dişisi **نَهْدةٌ**. Ve **أَنهَدَ** havuzu ve kabı: onu taşacak kadar yahut dolmasına yaklaşacak kadar doldurdu; o **حَوْضٌ نَهْدانُ**’dır. Ve **إِناءٌ نَهْدانُ** ve **قَصْعَةٌ نَهْدَى** ve **نَهْدانةٌ**: yükselmiş ve çıkmış olan; ve **حَفَّان**: iki kenarına ulaşmış olan. Ebû Ubeyd dedi: Kova dolmaya yaklaştığı zaman bu onun **نَهْدُها**’sıdır; “dolmayı **نَهَدَتِ**” denir. Dedi: Eğer dolusundan aşağı ise “kovada **غَرَّضْتُ**” denir. Ve şu beyit okundu:

لا تَمْلإِ الدَّلْوَ وغَرِّضْ فيها،
فإِنَّ دون مَلْئها يَكْفِيها

Aynı şekilde: **عَرَّقْتُ**. Ve dedi: **وضَخْتُ** ve **أَوضَخْتُ**; altına bir miktarcık su koyduğun zaman. **الصحاح**: “**أَنْهَدْتُ** havuzu: onu doldurdum”; o **حَوْضٌ نَهْدانُ**’dır; ve “**قدم نَهْدانُ**” dolduğu ve henüz taşmadığı zaman. İbnü’l-A‘râbî nakletti: “bir dişi deve **تَنْهَدُ الإِناءَ**” yani onu doldurur. Ve **نَهَدَ**; ve ben onu **أَنْهَدْتُ**. Ve **نَهَدَ إِليه**: kalktı; Sa‘leb’den.

Ve savaşta **المُناهَدَةُ**: **المُناهِضةُ**’dır. Ve **المحكم**’de: savaşta **المُناهَدةُ**, bazısının bazısına doğru **يَنْهَدَ** etmesidir; bu, **نَهَضَ** manasındadır; ancak **النُّهُوضَ** “oturuş olmayan kalkış”tır
(* “قيام غير قعود” sözü asılda böyle; belki “عن قعود”dandır,)
; ve **النُّهُودُ** her hâlükârda bir **نُهوضٌ**dur. Ve düşmana doğru **نَهَدَ** **يَنْهعد**; fetha ile: **نَهَضَ**. Ebû Ubeyd: Kavim düşmanlarına karşı **نَهَدَ**; ona yöneldikleri ve onunla savaşmaya başladıkları zaman. Hadîste: “Güneş zeval bulduğu vakit düşmanına doğru **يَنْهَدُ** ederdi” yani **يَنْهَضُ**. İbn Ömer hadîsinde: Mescid-i Harâm’a girdi de kadınlar ona doğru **فَنَهَدَ**; ona soruyorlardı; yani kalktılar. Ve **النّهْد**: yardımdır. “Kavimle birlikte **نَهْدَه**’ini ortaya koydu”: onlara yardım etti ve onlarla ortak çıktı. Ve **تَناهَدوا**: yani ortak çıktılar; bu, yiyecek ve içecekte olur. Ve denildi: **النَّهْدُ**, kavmin masraflarını yol arkadaşlarının sayısına göre çıkarmasıdır. Ve **التناهُدُ**: yol arkadaşlarından her birinin, arkadaşının masrafı ölçüsünce bir masraf çıkarmasıdır. Denir ki: **تَناهَدوا** ve **ناهدوا** ve bazısı bazısına **ناهد** etti. Ve çıkarılana **النِّهْدُ** denir; kesra ile. Dedi: Araplar “**هات نِهدَكَ**” der; nûn kesralı. Dedi: Amr b. Ubeyd, Hasan’dan nakletti: O dedi ki: “**أَخْرِجوا نِهْدَكم**; çünkü o bereket için daha büyüktür, ahlâkınız için daha güzeldir ve nefisleriniz için daha hoştur.” İbnü’l-Esîr dedi: **النِّهد**, kesra ile, yol arkadaşlarının **المناهدة** sırasında çıkardığı şeydir; düşmana doğru (çıkışta); o da masraflarını aralarında eşitçe paylaştırmalarıdır; ta ki birbirlerini aldatmasınlar ve birinin diğerine karşı bir fazlalığı ve minneti olmasın. Ve kavim bir şeyi **تَناهَدَ** etti: onu aralarında birbirine uzatıp aldılar.

Kumdan **النَّهْداء**, medli: o, ağaç bitiren, yığılmış bir tümsek gibi olan kıymetli (kumluk)tur; erkeği **أَنْهَد** ile nitelenmez. Ve **النهْداء**: yüksek kum tepesidir.

**النَّهْدُ** ve **النَّهِيدُ** ve **النَّهِيدةُ** hepsi: büyük kaymaktır; bazısı onu iri olduğu zaman **نَهْدةً** diye adlandırır; küçük olduğu zaman ise **فهدة**. Ve denildi: **النَّهِيدةُ**, **الهَبيد**’in özü kaynatılmaktır; o, **حب الحنظل**’dür; olgunluk ve koyuluk bakımından kıvamına ulaştığı zaman üzerine undan bir **قُمَيِّحة** serpilir, sonra yenir. Ve denildi: **النهيد** (hâ’sız), sütün kaymağıdır; sütün yoğurtlaşması tamamlanmadan sonra yenir. Ebû Hâtim dedi: Kaymaktan **النَّهيدة**, sütün kaymağıdır; yoğurtlaşmamış ve olgunlaşmamış olur; süt çalkalanır da kaymağı az, tatlı olur. Ve **رجل نَهْدٌ**: kerimdir; işlerin yüceliklerine doğru **يَنْهَضُ** eder. Ve **المناهَدةُ**: parmaklarla kura/ortaklaşa paylaştırmadır. Ve **زُبْد نَهِيد**: ince olmadığı zaman. Cerîr, Teymî Amr b. Lecî’yi hicvederek dedi:

أَرَخْفٌ زُبْدٌ أَيْسَرَ أَم نَهِيدُ

Kasidenin başı:

يَذُمُّ النازِلُون رفادَ تَيْمٍ،
إِذا ما الماءُ أَيْبَسَه الجَلِيدُ

Ve **كَعْثَبٌ نَهْدٌ**: çıkıntılı, yüksek olduğu zaman; eğer yapışık ise o **هَيْدَبٌ**’dir. Ferrâ’ şu beyiti okudu:

أَرَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ نَهداً كعْثَبا،
أَذاكَ أَم أُعْطِيتَ هَيداً هَيْدَبا؟

Hadîste, **دار النَّدْوة** ve İblîs hadîsi: “Her kabileden güçlü bir genç **نَهْداً** aldı” yani güçlü, iri.

Ve **نَهْدٌ**: Yemen kabilelerinden bir kabiledir. Ve **نَهدانُ** ve **نُهَيدٌ** ve **مُناهِدٌ**: isimlerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نهد الثدي ينهد، كمنع ونصر، وعلى الثاني اقتصر كثير من الأئمذة، ننودا، بالضم، إذا كعب وانتبر وأشرف، ونهدت المرأة تنهد وتنهد، بالفتح والضم كعب ثديها وارتفع، كنهدت تنهيدا فهي منهد وناهد، وناهدة. قال أبو عبيد: إذا نهد ثدي الجارية قيل: هي ناهد، والثدي الفوالك دون النواهد. وفي حديث هوازان ولا ثديها بناهد، أي مرتفع، يقال، نهد الثدي، إذا ارتفع عن الصدر وصار له حجم. نهد الرجل ينهد، بالفتح. نهودا نهض، والفرق بين النهود والنهوض أن النهوض قيام غير قعود والنهود نهوض على كل حال. عن أبي عبيد: نهد فلان لعدوه: صمد لهم، نهدا ونهدا. ونص عبارة أبي عبيد: نهد القوم لعدوهم، إذا صمدوا له وشرعوا في قتاله. وفي الحديث أنه كان ينهد إلى عدوه حين تزول الشمس أي ينهض. وفي حديث ابن عمر أنه دخل المسجد الحرام فنهد الناس يسألونه أي نهضوا. في كتاب الأفعال لابن القطاع: نهد الهدية نهدا عظمها وأضخهما كأنهدها ونقله الصاغاني عن الزجاج. والنهد: الشيء المرتفع، فرس نهد ومنكب نهد. النهد: الأسد، كالناهد مأخوذ من النهود بمعنى النهوض، والقوة، يقال: هو أنهد القوم، أي أقواهم وأجلدهم، كما صرح به في الروض. النهد: الكريم ينهض إلى معالي الأمور. النهد: الفرس الحسن الجميل الجسيم اللحيم المشرف، يقال: فرس نهد القذال ونهد القصيرى، وفي حديث ابن الأعرابي:
  يا خير من يمشي بنعل فرد                      وهبه لـنـهـدة ونـهـد النهد: الفرس الضخم القوي. والأنثى نهدة، وقد نهد الفرس، ككرم، نهودة، بالضم. نهد: قبيلة باليمن وهم بنو نهد بن زيد بن ليث بن أسلم بن الحاف بن قضاعة. وفي همدان نهد بن مرهبة بن دعام بن مالك بن معاوية بن صعب. النهد، بالكسر: ما تخرجه الرفقة من النفقة بالسوية في السفر والعرب تقول: هات نهدك، بالكسر. وحكى عمرو بن عبيد عن الحسن أنه قال: أخرجوا نهدكم فإنه أعظم للبركة وأحسن لأخلاقكم وأطيب لنفوسكم. قال ابن الأثير: النهد. بالكسر: ما يخرجه الرفقة عند المناهدة إلى العدو وهو أن يقسموا نفقتهم بينهم بالسوية حتى لا يتغابنوا ولا يكون لأحدهم فضل على الآخر ومنه قال رؤبة:
  إن لنا من كل قوم نهدا                      من الرباب حلبا ورفدا

  وقد يفتح، وتناهدوا: أخرجوه وكذلك ناهدوا، وقال ابن سيده: يكون في الطعام والشراب، وذكر محمد بن عبد الملك التاريخي أن أول من أحدثه حضين الرقاشي. وأنهد الإناء، وكذلك الحوض: ملأه حتى يفيض أو قارب ملأه، هو حوض نهدان أو إناء نهدان أي ملآن وقصعة نهدى ونهدانة، الذي قد علا وأشرف، وحفان: قد بلغ حفافيه، قال أبو عبيد: إذا قاربت الدلو الملء فهو نهدها، يقال نهدت الملء، قال: فإذا كانت دون ملئها قيل: غرضت في الدلو، وأنشد:
  لا تملإ الدلو وغرض فيها                      فإن دون ملئها يكفـيهـا وفي الصحاح: أنهدت الحوض: ملأته، وهو حوض نهدان، وقدح نهدان، إذا امتلأ ولم يفض بعد أو بلغ ثلثيه، نقله أبو زيد عن الكسائي. والمناهدة: المناهضة في الحرب وفي المحكم: المناهدة في الحرب أن ينهد بعض إلى بعض، وهو في معنى نهض، إلا أن النهوض قيام غير قعود والنهود: نهوض على كل حال، ونهد إلى العدو ينهد، إذا نهض، المناهدة: المخارجة، والمساهمة بالأصابع. والنهداء: الرملة المشرفة كالرابية المتلبدة كريمة تنبت الشجر ولا ينعت الذكر على أنهد. والنهيدة أن يغلى لباب الهبيد وهو حب الحنظل، فإذا بلغ النضج والكثافة يعالج بدقيق بأن يذر عليه شيء منه فيؤكل، النهد والنهديدة والنهيد: الزبد، وبعضهم يسميها إذا كانت ضخمة نهدة، وإذا كانت صغيرة فهدة، وقيل: النهيد الزبد الرقيق الذي لم يتم ذوب لبنه، وقال أبو حاتم النهيدة من الزبد: زبد اللبن الذي لم يرب ولم يدرك فيمخض اللبن فتكون زبدته قليلة حلوة. يقال: هذا نهاد مائة بالضم، أي نهاؤها، أي قريب منها، نقله الصاغاني. النهود بالضم: المضي على كل حال، وقد نهد الشيء: مضى، كما في الأفعال لابن القطاع. وبه فرق بينه وبين النهوض، كما تقدم. ومما يستدرك عليه: نهدينهد نهدا: شخص، وأنهدته أنا. ونهد إليه: قام، عن ثعلب. والنهد: العون. وطرح نهده مع القوم: أعانهم وخارجهم. والمناهدة: المخاصمة مطلقا. وتناهد القوم الشيء: تناولوه بينهم. وكعثب نهد، إذا كان ناتئا مرتفعا، وإن كان لاصقا فهو هيدب. وفي حديث دار الندوة فأخذ من كل قبيلة شابا نهدا أي قويا ضخما. وتنهدت: تنفست صعداء. وغلام ناهد: مراهق. ونهدان ونهيد ومناهد، أسماء. وأناهيد اسم للزهرة، وسيأتي في الذال المعجمة، وهو بالوجهين. والنهد والناهد: الأسد، عن الصاغاني.

##### Türkçe

**نهد** **الثدي** **ينهد**، **كمنع** ve **نصر** gibi; ve ikincisi üzerine imamların çoğu iktisar etti; **ننودا** (ضم ile), **إذا** topuklaştı, kabardı, yükseldi ve göründü ise. Ve kadın **نهدت** **تنهد** ve **تنهد**; فتح ve ضم ile: memesinin **كعب** olması ve yükselmesi; **كنهدت** **تنهيدا**; o hâlde o **منهد** ve **ناهد** ve **ناهدة**’dir. Ebû Ubeyd dedi: Cariyenin memesi **نهد** olunca denir ki: o **ناهد**’dir; ve meme **الفوالك** (olanlar) **النواهد**’den aşağıdır. Ve **هوازان** hadîsinde: “ve memesi **بناهد** değildir”; yani: yükselmiş (değildir). Denir ki: **نهد** **الثدي**; **إذا** göğüsten yükseldi ve onun için bir hacim oldu ise. Adam **نهد** **ينهد**; فتح ile. **نهودا**: **نهض**. Ve **النهود** ile **النهوض** arasındaki fark: **النهوض** oturuş olmaksızın kalkıştır; **النهود** ise her hâl üzere kalkıştır. Ebû Ubeyd’den: Falan, düşmanına karşı **نهد**: onlara yöneldi; **نهدا** ve **نهدا**. Ebû Ubeyd’in ibaresinin nassı: Kavim, düşmanlarına karşı **نهد**; **إذا** ona yöneldiler ve onunla savaşmaya başladılar ise. Ve hadîste: güneş zeval bulduğunda düşmanına doğru **ينهد** idi; yani kalkar. İbn Ömer hadîsinde: Mescid-i Harâm’a girdi de insanlar onu soruyor olarak **نهد** ettiler; yani kalktılar. İbnü’l-Kattâ‘ın **كتاب الأفعال**’inde: **نهد** hediyeyi **نهدا**: onu büyüttü ve onu daha iri yaptı; **كأنهدها** gibi; ve bunu Sâgânî, Zeccâc’dan nakletti. Ve **النهد**: yükselmiş şeydir; **فرس نهد** ve **منكب نهد**. **النهد**: aslandır; **كالناهد**; **النهود**’dan, **النهوض** mânâsıyla ve kuvvet (mânâsıyla) alınmıştır. Denir ki: o, kavmin **أنهد**’idir; yani onların en kuvvetlisi ve en dayanıklısıdır; **الروض**’da açıkça belirtildiği gibi. **النهد**: yüce işlerin yüceliklerine doğru kalkışan cömerttir. **النهد**: güzel, hoş, iri, etli, yüksek (yapılı) iyi attır; denir ki: **فرس نهد القذال** ve **نهد القصيرى**. İbnü’l-A‘râbî hadîsinde:
  “Ey tek nal ile yürüyenlerin en hayırlısı,
  onu **لـنـهـدة** ve **نـهـد**’e bağışladı.”

**النهد**: iri, güçlü attır. Dişisi **نهدة**’dir. Ve at **نهد** etti; **ككرم** (gibi); **نهودة** (ضم ile). **نهد**: Yemen’de bir kabiledir; onlar **بنو نهد بن زيد بن ليث بن أسلم بن الحاف بن قضاعة**’dır. Ve Hemdân’da: **نهد بن مرهبة بن دعام بن مالك بن معاوية بن صعب**. **النهد** (kesra ile): yolculukta yoldaş topluluğunun masraftan eşit olarak çıkardığı şeydir; ve Araplar der ki: “**هات نهدك**” (kesra ile). Amr b. Ubeyd, Hasan’dan hikâye etti: o dedi ki: “**أخرجوا نهدكم**; çünkü o bereket için daha büyüktür, ahlâkınız için daha güzeldir ve nefisleriniz için daha hoştur.” İbnü’l-Esîr dedi: **النهد** (kesra ile): yoldaş topluluğunun düşmana karşı **المناهدة** sırasında çıkardığı şeydir; o da masraflarını aralarında eşit olarak taksim etmeleridir; ta ki birbirlerini aldatmasınlar ve birinin diğerine fazlalığı olmasın. Ondandır ki Ru’be dedi:
  “Bizim için her kavimden bir **نهدا** vardır;
  **الرباب**’dan sağım ve yardım.”

Ve bazen فتح edilir. Ve **تناهدوا**: onu çıkardılar; aynı şekilde **ناهدوا**. İbn Sîde dedi: Yemekte ve içecekte olur. Muhammed b. Abdülmelik et-Târîhî zikretti ki: onu ilk ihdas eden **حضين الرقاشي**’dir. Ve **أنهد** kabı, aynı şekilde havuzu: onu taşacak kadar doldurdu yahut doldurmaya yaklaştı. O, **حوض نهدان** yahut **إناء نهدان**’dır; yani doludur. Ve **قصعة نهدى** ve **نهدانة**: yükselmiş ve görünmüş olan (şey). Ve **حفان**: iki kenarına ulaşmış olandır. Ebû Ubeyd dedi: Kova dolmaya yaklaştığında o, onun **نهدها**’sıdır. Denir ki: **نهدت** doluluğu. Dedi ki: Eğer doluluğunun altında ise denir ki: kovada **غرضت** etti. Ve şu beyti okudu:
  “Kovayı doldurma; onda **غرض** bırak;
  çünkü doluluğunun altı ona yeter.”

Ve **الصحاح**’ta: **أنهدت** havuzu: onu doldurdum; ve o, **حوض نهدان**’dır; ve **قدح نهدان** (dır); **إذا** doldu ve henüz taşmadıysa yahut üçte ikisine ulaştıysa. Bunu Ebû Zeyd, Kisâî’den nakletti. Ve **المناهدة**: savaşta **المناهضة**’dır. Ve **المحكم**’de: savaşta **المناهدة**, bazısının bazısına doğru **ينهد** etmesidir; ve o, **نهض** mânâsındadır; ancak **النهوض** oturuş olmaksızın kalkıştır; **النهود** ise her hâl üzere kalkıştır. Ve düşmana doğru **نهد** eder, **ينهد**; **إذا** kalktı ise. **المناهدة**: **المخارجة** ve parmaklarla **المساهمة**’dir. Ve **النهداء**: yığılmış tümsek gibi, tepecik gibi yüksek kumluktur; cömerttir; ağaç bitirir; ve erkek, **أنهد** üzerine vasfedilmez. Ve **النهيدة**: **الهبيد**’in içini kaynatmaktır; o, **حب الحنظل**’dür. Olgunluğa ve koyuluğa ulaştığında un ile muamele edilir; ondan bir şey üzerine serpilir de yenir. **النهد** ve **النهديدة** ve **النهيد**: kaymaktır. Bazıları onu iri olduğunda **نهدة** diye isimlendirir; küçük olduğunda **فهدة** (der). Ve denildi ki: **النهيد** tam olarak sütünün erimesi tamamlanmamış ince kaymaktır. Ebû Hâtim dedi: Kaymaktan **النهيدة**: yoğurtlaşmamış ve olgunlaşmamış sütün kaymağıdır; sonra süt çalkalanır da kaymağı az, tatlı olur. Denir ki: bu, **نهاد مائة**’dır (ضم ile); yani onun **نهاؤها**’sıdır; yani ona yakındır; bunu Sâgânî nakletti. **النهود** (ضم ile): her hâl üzere gitmektir; ve şey **نهد** etti: geçti; İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında olduğu gibi. Ve onunla, daha önce geçtiği üzere, onu **النهوض**’dan ayırdı. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **نهدينهد** **نهدا**: şahıs (dikildi); ve ben onu **أنهدته**. Ve ona doğru **نهد**: kalktı; Sa‘leb’den. Ve **النهد**: yardımdır. Ve kavimle birlikte **نهده**’sini attı: onlara yardım etti ve onlarla **خارجهم** etti. Ve **المناهدة**: mutlak olarak çekişmedir. Ve kavim, şeyi **تناهد** etti: onu aralarında aldılar. Ve **كعثب نهد**: çıkıntılı, yüksek olduğunda; eğer yapışık ise o **هيدب**’dir. Ve **دار الندوة** hadîsinde: “her kabileden bir genç **نهدا** aldı”; yani güçlü, iri. Ve **تنهدت**: derin nefes aldı. Ve **غلام ناهد**: bülûğa yaklaşan (delikanlı). Ve **نهدان** ve **نهيد** ve **مناهد**: isimlerdir. Ve **أناهيد**: Zühre’nin adıdır; **الذال المعجمة**’da gelecektir; ve o, iki vecih iledir. Ve **النهد** ve **الناهد**: aslandır; Sâgânî’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَهَدَ
1 نَهَدَ ذ , aor. نَهُدَ , (S, L, Msb, K,) and نَهَدَ , (Msb, K,) inf. n. نُهُودٌ, (S, L, &c.,) It (a girl's or woman's breast) was, or became, swelling, prominent, or protuberant: (S, L, Msb, K:) or became full. (Munjid of Kr.) [See also كَعَبَ, and فَلُكَ; and see also نَاهِدٌ.] ― -b2- نَهَدَتْ, aor. نَهُدَ , and نَهَدَ ; and ↓ نهّدت, (inf. n. تَنْهِيدٌ, TA,) She (a woman [or girl]) came to have swelling, prominent, or protuberant, breasts. (L, K.) ― -b3- نَهَدَتِ القِرْبَةُ The skin became nearly full. (A.) ― -b4- نَهَدَتِ الدَّلْوُ المِلْءَ, inf. n. نَهْدٌ, The bucket became nearly full. (A 'Obeyd, L, TA.) ― -b5- نَهَدَ, (M, L, K,) aor. نَهَدَ , (L,) inf. n. نُهُودٌ, (M, L,) and نَهْدٌ, (L,) He (a man) rose; (M, L;) i. q. نَهَضَ; (K;) or the latter signifies “ he rose from sitting; ” whereas the former signifies “ he rose under any circumstances. ” (M, L.) ― -b6- نَهَدَ لَهُ, (L,) and اِلَيْهِ, (Th, L,) He rose to him. (Th, L.) ― -b7- نَهَدَ لِلْعَدُوِّ, (A 'Obeyd, L, K,) and اِلَى العَدُوِّ, (S, L, Msb,) aor. نَهَدَ , (S, L, Msb,) and نَهُدَ , (Msb,) inf. n. نَهْدٌ (Msb, K) and نَهَدٌ, (K,) He attacked, or assaulted; or rose and hastened and went forth to, or towards, the enemy; (S, * L, Msb;) i. q. نَهَضَ: (S, L:) he directed his course towards the enemy, and commenced fighting with them. (A 'Obeyd, L, K.) ― -b8- نَهَدَ, (IKtt,) inf. n. نُهُودٌ, (K,) It (a thing, IKtt) went, or went away, (مَضَى,) in any case. (IKtt, K.) -A2- نُهُودٌ also signifies The being strong. (TA.) ― -b2- نَهُدَ, aor. نَهُدَ , inf. n. نُهُودَةٌ, He (a horse) was, or became, large and tall: (S, L:) or bulky and strong: or goodly in body and limbs, and tall: (L:) or goodly, large in body and limbs, fleshy and tall. (K.) -A3- نَهَدَ, and ↓ انهد, He honoured (عَظَّمَ) a gift. (IKtt, K.)

2 نَهَّدَ see 1, near the beginning.

ناهدهُ
3 ناهدهُ ذ , inf. n. مُنَاهَدَةٌ, i. q. نَاهَضَهُ; (S, A, L, Msb, K;) He attacked or assaulted him, or rose and hastened and went forth to or towards him, in war; he directed his course towards him, and commenced fighting with him. (M, L.) ― -b2- ناهدهُ, inf. n. مُنَاهَدَةٌ, He contended or disputed with him, in an absolute sense. (TA.) -A2- نَاهَدَهُمْ, [inf. n. مُنَاهَدَةٌ,] He contributed with them to the expenses of a journey or an expedition, clubbing with them, i. e. sharing equally with each of them. (L.) See also 6. -A3- ناهدهُ, inf. n. مُنَاهَدَةٌ, He played with him at the game in which one puts forth as many of his fingers as he pleases, and the other does the like; he played with him at the game of morra; the inf. n. expl. by مُسَاهَمَةٌ بِالأَصَابِعِ, (S, L, K,) and مُخَارَجَةٌ, q. v. (TA.)

انهد
4 انهد ذ He filled a tank or cistern, (S, L,) and a drinking-bowl, (A,) and a vessel, (L, K,) so that it overflowed: (L:) or nearly filled it. (A, L, K.) ― -b2- نَاقَةٌ تُنْهِدُ الاِنَآءَ A she-camel that fills the vessel [with her milk]. (IAar, L.) ― -b3- انهدهُ He made him, or it, to rise. (L.) -A2- See 1.

تنهّدت
5 تنهّدت ذ He sighed; breathed with an expression of pain, grief, or sorrow; or uttered a prolonged breathing. (TA.)

تناهدوا
6 تناهدوا ذ They attacked or assaulted one another, or rose and hastened and went forth to or towards one another, in war; they directed their courses one towards another, and commenced fighting. (A, Msb.) -A2- تناهدوا; (S, Mgh, L, K;) and ↓ ناهدوا, (L, Msb,) inf. n. مُنَاهَدَةٌ; (Msb;) They clubbed, i. e. contributed equally to, the expenses which they had to incur, (S, Mgh, L, K,) on the occasion of a journey, (K,) or an expedition against an enemy; (L;) or contributed equal shares of food and drink: (ISd, L:) the first who instituted this practice is said to have been Hudeyn Er-Rakلshee: (TA:) or they contributed, each giving his share, for the purchase of wheat, or food, for their eating in common. (Msb.) ― -b2- تناهدوا الشَّىْءَ They took the thing and shared it between them. (L.) -A3- تناهدوا They played together the game of morra, described in one of the explanations of نَاهَدَهُ. (S, TA, art. خرج.)

نَهْدٌ
نَهْدٌ ذ A high, or elevated, thing: (L, K:) as a shoulder-joint, (L,) and a horse. (TA.) ― -b2- A girl's or woman's breast: so called because of its prominence, or protuberance: (Msb:) [pl. نُهُودٌ]. ― -b3- كَعْثَبٌ نَهْدٌ A pubes swelling forth, or prominent: opposed to هَيْدَبٌ. (L.) ― -b4- شَابٌّ نَهْدٌ A strong, bulky, youth, or young man. (L, from a trad.) ― -b5- نَهْدٌ A generous man, (S, K,) who aims at means of acquiring eminence, or nobility. (S.) ― -b6- نَهْدٌ A horse large and tall: (Lth, S, L:) or bulky and strong: or goodly in body and limbs, and tall: (L:) or goodly, large in body and limbs, fleshy, and tall: (K:) fem. with ة. (L.) ― -b7- نَهْدُ القَذَالِ, and القُصَيْرَى, A horse large and prominent in the back of the head, and, in the short ribs. (Lth, L.) ― -b8- النَّهْدُ and ↓ النَّاهِدُ The lion: (K:) from نُهُودٌ in the sense of نُهُوضٌ and قُوَّةٌ. (TA.) -A2- نَهْدٌ Aid; assistance. (L.) See نِهْدٌ. ― -b2- طَرحَ نَهْدَهُ مَعَ القَوْمِ He aided, or assisted, the people. (L.) ― -b3- Also, He contributed with the people to the expenses of a journey or expedition, sharing equally with each of them. (L.) See also 3. -A3- And see نَهِيدٌ.

نِهْدٌ
نِهْدٌ ذ (L, K) and sometimes ↓ نَهْدٌ, (K,) or the latter signifies the action described in the following explanation, (L,) A contribution, or that which is contributed, to the expenses of a journey, equally shared by each member of the party: (L, K:) or a contribution that is made for an expedition against an enemy, by a clubbing, i. e. an equal sharing of the expenses, so that there shall be no defrauding of one by another, and no obligation of one to another. (IAth, L.) See 3 and 6. You say, هَاتِ نِهْدَكَ Give thou thy contribution to the expenses of the journey, or expedition, equally with thy companions. (L.)

نَهْدَانُ
نَهْدَانُ ذ or نَهْدَانٌ, (S, L, K,) fem. نَهْدَى and نَهْدَانَةٌ, (L,) A tank or cistern, (S, L, K,) and bowl, (S, A, L,) or vessel, (L, K,) full, but not yet overflowing: (S, L, K:) or full so as to overflow: (L:) or nearly full: (A, L:) or filled high: (L:) or two-thirds fall. (K.)

نُهَادُ مِائَةٍ
نُهَادُ مِائَةٍ ذ The amount, or number, of a hundred. (K.)

نَهِيدٌ
نَهِيدٌ ذ Fresh butter that is not thin: (S, L:) or thin butter: (K:) or fresh butter of which the milk has not been quite thick and fit for churning: or a large lump of fresh butter; as also ↓ نَهِيدَةٌ and ↓ نَهْدٌ: (L:) or ↓ نَهِيدَةٌ signifies fresh butter made of milk that has not become thick and fit for churning, and which is therefore little in quantity, and sweet: (AHلt, L:) or زُبْدَةٌ نَهِيدَةٌ fresh butter expressed from a skin by squeecing it. (L, art. زغد.)

نَهِيدَةٌ
نَهِيدَةٌ ذ : see نَهِيدٌ. ― -b2- The hearts of the grains of colocynths, boiled until thoroughly cooked and thick, and then having a little flour sprinkled upon them, after which they are eaten. (S, L, K. *)

نَاهِدٌ
نَاهِدٌ ذ A girl's breast that is swelling, prominent, or protuberant: pl. نَوَاهِدُ; which denotes more than فَوَالِكُ. (A 'Obeyd, L.) ― -b2- Also, and ↓ نَاهِدَةٌ (S, L, Msb, K) and ↓ مُنَهِّدٌ, (L, K,) or مُنَهِّدَةٌ, (as in the TA,) A girl, or woman, having swelling, prominent, or protuberant, breasts: (S, L, Msb, K:) or a woman whose breasts have become full: (Munjid of Kr:) pl. نَوَاهِدُ. (Msb.) ― -b3- نَاهِدٌ A boy nearly come to the age of puberty. (A.) ― -b4- نَاهِدٌ Attacking or assaulting, or rising and hastening and going forth to or towards an enemy: pl. نُهَّادٌ. (Msb.) ― -b5- See نَهْدٌ.

نَاهِدَةٌ
نَاهِدَةٌ ذ : see نَاهِدٌ.

نَهْدَآءُ
نَهْدَآءُ ذ [fem. of أَنْهَدُ] An elevated sand, (S, L, K,) like a compact hill, fertile, producing trees: (L:) or a tract of ground such as is called نَفْخَآءُ, but more flat and extensive: (L, art. نفخ:) it is used as an epithet; but not the masc. أَنْهَدُ. (L.) ― -b2- هُوَ أَنْهَدُ القَوْمِ He is the strongest and hardiest of the people. (R.)

مُنَهِّدٌ
مُنَهِّدٌ ذ : see نَاهِدٌ.

##### Türkçe

نَهَدَ
1 **نَهَدَ** ذ , muzâri‘ **نَهُدَ** , (S, L, Msb, K,) ve **نَهَدَ** , (Msb, K,) mastar ismi **نُهُودٌ**, (S, L, &c.,) O (bir kızın yahut kadının memesi) şişkin, belirgin yahut çıkıntılı idi veya oldu: (S, L, Msb, K:) yahut dolu oldu. (Munjid of Kr.) [Ayrıca **كَعَبَ**’a ve **فَلُكَ**’a bak; ayrıca **نَاهِدٌ**’e de bak.] ― -b2- **نَهَدَتْ**, muzâri‘ **نَهُدَ** , ve **نَهَدَ** ; ve ↓ **نهّدت**, (mastar ismi **تَنْهِيدٌ**, TA,) O (bir kadın [yahut kız]) şişkin, belirgin yahut çıkıntılı memelere sahip oldu. (L, K.) ― -b3- **نَهَدَتِ القِرْبَةُ** Deri (tulum) neredeyse dolu oldu. (A.) ― -b4- **نَهَدَتِ الدَّلْوُ المِلْءَ**, mastar ismi **نَهْدٌ**, Kova dolmaya yaklaştı. (A 'Obeyd, L, TA.) ― -b5- **نَهَدَ**, (M, L, K,) muzâri‘ **نَهَدَ** , (L,) mastar ismi **نُهُودٌ**, (M, L,) ve **نَهْدٌ**, (L,) O (bir erkek) kalktı; (M, L;) **نَهَضَ** ile aynı: (K;) yahut ikincisi “oturuştan kalktı” mânâsınadır; hâlbuki birincisi “herhangi bir hâl üzere kalktı” mânâsınadır. (M, L.) ― -b6- **نَهَدَ لَهُ**, (L,) ve **اِلَيْهِ**, (Th, L,) Ona doğru kalktı. (Th, L.) ― -b7- **نَهَدَ لِلْعَدُوِّ**, (A 'Obeyd, L, K,) ve **اِلَى العَدُوِّ**, (S, L, Msb,) muzâri‘ **نَهَدَ** , (S, L, Msb,) ve **نَهُدَ** , (Msb,) mastar ismi **نَهْدٌ** (Msb, K) ve **نَهَدٌ**, (K,) O saldırdı yahut hücum etti; yahut kalktı ve acele etti ve düşmana doğru çıktı yahut yöneldi; (S, * L, Msb;) **نَهَضَ** ile aynı: (S, L:) düşmana doğru yöneldi ve onlarla savaşmaya başladı. (A 'Obeyd, L, K.) ― -b8- **نَهَدَ**, (IKtt,) mastar ismi **نُهُودٌ**, (K,) O (bir şey, IKtt) her hâlükârda gitti yahut geçip gitti, (**مَضَى**). (IKtt, K.) -A2- **نُهُودٌ** ayrıca kuvvetli olmayı ifade eder. (TA.) ― -b2- **نَهُدَ**, muzâri‘ **نَهُدَ** , mastar ismi **نُهُودَةٌ**, O (bir at) iri ve uzun idi yahut oldu: (S, L:) yahut hacimli ve kuvvetli: yahut beden ve uzuvlarda güzel yapılı ve uzun: (L:) yahut güzel, beden ve uzuvlarda iri, etli ve uzun. (K.) -A3- **نَهَدَ**, ve ↓ **انهد**, O bir hediyeyi yüceltti (**عَظَّمَ**). (IKtt, K.)

2 **نَهَّدَ** 1’e, baş tarafına yakın yere bak.

ناهدهُ
3 **ناهدهُ** ذ , mastar ismi **مُنَاهَدَةٌ**, **نَاهَضَهُ** ile aynı: (S, A, L, Msb, K;) O ona saldırdı yahut hücum etti, yahut savaşta ona doğru kalktı ve acele etti ve ona doğru çıktı yahut yöneldi; ona doğru yöneldi ve onunla savaşmaya başladı. (M, L.) ― -b2- **ناهدهُ**, mastar ismi **مُنَاهَدَةٌ**, Mutlak olarak onunla çekişti yahut tartıştı. (TA.) -A2- **نَاهَدَهُمْ**, [mastar ismi **مُنَاهَدَةٌ**,] Onlarla birlikte bir yolculuğun yahut bir seferin masraflarına katkıda bulundu, onlarla ortaklaşa verdi; yani onların her biriyle eşit olarak paylaştı. (L.) 6’ya da bak. -A3- **ناهدهُ**, mastar ismi **مُنَاهَدَةٌ**, O, parmaklarından dilediği kadarını ortaya koyduğu ve ötekinin de bunun benzerini yaptığı oyunda onunla oynadı; morra oyununda onunla oynadı; mastar ismi **مُسَاهَمَةٌ بِالأَصَابِعِ**, (S, L, K,) ve **مُخَارَجَةٌ**, bkz. (TA.)

انهد
4 **انهد** ذ O bir havuzu yahut sarnıcı, (S, L,) ve bir içme kâsesini, (A,) ve bir kabı, (L, K,) taşacak derecede doldurdu: (L:) yahut onu neredeyse doldurdu. (A, L, K.) ― -b2- **نَاقَةٌ تُنْهِدُ الاِنَآءَ** Kabı [sütüyle] dolduran bir dişi deve. (IAar, L.) ― -b3- **انهدهُ** Onu yahut onu (şeyi) kalkar hâle getirdi. (L.) -A2- 1’e bak.

تنهّدت
5 **تنهّدت** ذ O iç çekti; acı, keder yahut hüzün ifadesiyle nefes aldı; yahut uzatılmış bir nefes çıkardı. (TA.)

تناهدوا
6 **تناهدوا** ذ Onlar birbirlerine saldırdılar yahut hücum ettiler, yahut savaşta birbirlerine doğru kalktılar ve acele ettiler ve birbirlerine doğru çıktılar yahut yöneldiler; birbirlerine doğru yöneldiler ve savaşmaya başladılar. (A, Msb.) -A2- **تناهدوا**; (S, Mgh, L, K;) ve ↓ **ناهدوا**, (L, Msb,) mastar ismi **مُنَاهَدَةٌ**; (Msb;) Onlar, (S, Mgh, L, K,) bir yolculuk vesilesiyle, (K,) yahut bir düşmana karşı sefer vesilesiyle; (L;) yahut yiyecek ve içecekte eşit paylar verdiler: (ISd, L:) bu uygulamayı ilk başlatanın Hudeyn Er-Rakلshee olduğu söylenir: (TA:) yahut onlar, her biri payını vererek, buğdayın yahut yiyeceğin, ortak yemeleri için satın alınmasına katkıda bulundular. (Msb.) ― -b2- **تناهدوا الشَّىْءَ** Şeyi aldılar ve onu aralarında paylaştırdılar. (L.) -A3- **تناهدوا** **نَاهَدَهُ**’nun açıklamalarından birinde tasvir edilen morra oyununu birlikte oynadılar. (S, TA, art. خرج.)

نَهْدٌ
**نَهْدٌ** ذ Yüksek yahut yükseltilmiş bir şey: (L, K:) bir omuz eklemi gibi, (L,) ve bir at. (TA.) ― -b2- Bir kızın yahut kadının memesi: çıkıntılı oluşu sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (Msb:) [çoğulu **نُهُودٌ**]. ― -b3- **كَعْثَبٌ نَهْدٌ** Dışarı doğru şişkin yahut belirgin bir kasık: **هَيْدَبٌ**’ın karşıtı. (L.) ― -b4- **شَابٌّ نَهْدٌ** Kuvvetli, hacimli bir delikanlı yahut genç adam. (L, bir rivayetten.) ― -b5- **نَهْدٌ** Cömert bir adam, (S, K,) yücelik yahut soyluluk kazanma yollarını hedefleyen. (S.) ― -b6- **نَهْدٌ** İri ve uzun bir at: (Lth, S, L:) yahut hacimli ve kuvvetli: yahut beden ve uzuvlarda güzel yapılı ve uzun: (L:) yahut güzel, beden ve uzuvlarda iri, etli ve uzun: (K:) müennesi ة ile. (L.) ― -b7- **نَهْدُ القَذَالِ**, ve **القُصَيْرَى**, Başın arka kısmında ve kısa kaburgalarda iri ve belirgin olan bir at. (Lth, L.) ― -b8- **النَّهْدُ** ve ↓ **النَّاهِدُ** Aslan: (K:) **نُهُودٌ**’dan, **نُهُوضٌ** ve **قُوَّةٌ** mânâsında. (TA.) -A2- **نَهْدٌ** Yardım; destek. (L.) **نِهْدٌ**’e bak. ― -b2- **طَرحَ نَهْدَهُ مَعَ القَوْمِ** Kavme yardım etti yahut destek oldu. (L.) ― -b3- Ayrıca, kavimle birlikte bir yolculuğun yahut seferin masraflarına katkıda bulundu, onların her biriyle eşit olarak paylaştı. (L.) 3’e de bak. -A3- Ve **نَهِيدٌ**’e de bak.

نِهْدٌ
**نِهْدٌ** ذ (L, K) ve bazen ↓ **نَهْدٌ**, (K,) yahut ikincisi aşağıdaki açıklamada anlatılan fiili ifade eder, (L,) Bir yolculuğun masraflarına, grubun her üyesi tarafından eşit paylaşılan bir katkı, yahut katkıda bulunulan şey: (L, K:) yahut bir düşmana karşı sefer için, ortaklaşa verme ile, yani masrafların eşit paylaşılmasıyla yapılan bir katkı; öyle ki birinin diğerini aldatması olmasın ve birinin diğerine bir yükümlülüğü olmasın. (IAth, L.) 3 ve 6’ya bak. Şöyle dersin: **هَاتِ نِهْدَكَ** Yolculuk yahut sefer masrafına, arkadaşlarınla eşit olarak, katkını ver. (L.)

نَهْدَانُ
**نَهْدَانُ** ذ yahut **نَهْدَانٌ**, (S, L, K,) müennesi **نَهْدَى** ve **نَهْدَانَةٌ**, (L,) Taşmamış olmakla beraber dolu bir havuz yahut sarnıç, (S, L, K,) ve kâse, (S, A, L,) yahut kap, (L, K:) (S, L, K:) yahut taşacak şekilde dolu: (L:) yahut neredeyse dolu: (A, L:) yahut yüksekçe doldurulmuş: (L:) yahut üçte ikisi dolu. (K.)

نُهَادُ مِائَةٍ
**نُهَادُ مِائَةٍ** ذ Yüzün miktarı yahut sayısı. (K.)

نَهِيدٌ
**نَهِيدٌ** ذ İnce olmayan taze tereyağı: (S, L:) yahut ince tereyağı: (K:) yahut sütü tam koyulaşıp yayık için elverişli olmamış taze tereyağı; yahut büyük bir taze tereyağı parçası; bunun gibi ↓ **نَهِيدَةٌ** ve ↓ **نَهْدٌ**: (L:) yahut ↓ **نَهِيدَةٌ**, yayık için koyulaşıp elverişli hâle gelmemiş sütten yapılan, bu sebeple miktarı az ve tatlı olan taze tereyağını ifade eder: (AHلt, L:) yahut **زُبْدَةٌ نَهِيدَةٌ**, bir deriden sıkılarak çıkarılan taze tereyağı. (L, art. زغد.)

نَهِيدَةٌ
**نَهِيدَةٌ** ذ : **نَهِيدٌ**’e bak. ― -b2- Kolokint tanelerinin içleri; iyice pişip koyulaşıncaya kadar kaynatılmış, sonra üzerlerine biraz un serpilmiş, ardından yenilen. (S, L, K. *)

نَاهِدٌ
**نَاهِدٌ** ذ Şişkin, belirgin yahut çıkıntılı olan bir kız memesi: çoğulu **نَوَاهِدُ**; bu, **فَوَالِكُ**’tan daha fazlasını ifade eder. (A 'Obeyd, L.) ― -b2- Ayrıca, ve ↓ **نَاهِدَةٌ** (S, L, Msb, K) ve ↓ **مُنَهِّدٌ**, (L, K,) yahut **مُنَهِّدَةٌ**, (TA’da olduğu gibi,) Şişkin, belirgin yahut çıkıntılı memelere sahip bir kız yahut kadın: (S, L, Msb, K:) yahut memeleri dolu hâle gelmiş bir kadın: (Munjid of Kr:) çoğulu **نَوَاهِدُ**. (Msb.) ― -b3- **نَاهِدٌ** Buluğ çağına yaklaşmış bir oğlan. (A.) ― -b4- **نَاهِدٌ** Bir düşmana saldıran yahut hücum eden, yahut ona doğru kalkıp acele eden ve ona doğru çıkan yahut yönelen: çoğulu **نُهَّادٌ**. (Msb.) ― -b5- **نَهْدٌ**’e bak.

نَاهِدَةٌ
**نَاهِدَةٌ** ذ : **نَاهِدٌ**’e bak.

نَهْدَآءُ
**نَهْدَآءُ** ذ [**أَنْهَدُ**’un müennesi] Sıkı bir tepe gibi, verimli, ağaç bitiren yükseltilmiş bir kum: (S, L, K,) (L:) yahut **نَفْخَآءُ** denilen türden, fakat daha düz ve daha geniş bir arazi parçası: (L, art. نفخ:) sıfat olarak kullanılır; fakat müzekkeri **أَنْهَدُ** değil. (L.) ― -b2- **هُوَ أَنْهَدُ القَوْمِ** O, kavmin en kuvvetlisi ve en dayanıklısıdır. (R.)

مُنَهِّدٌ
**مُنَهِّدٌ** ذ : **نَاهِدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَهَدَ
نَهَدَ A ,  U ( n. ac. نُهُوْد 27 ),
a.  Became full, rounded ( breast ).

b.  Was high-bosomed.

c.  ( n. ac. نَهْد 1 ,  نَهَد 4 ) [ La or Ila ], Assailed, attacked; charged.

d.  Increased ( a gift ).

c.  [ La or Ila ], Rose to.

f.  Was nearly full.

g.  Went away.

نَهُدَ
نَهُدَ U ( n. ac. نُهُوْدَة 27t ),
a.  Was strong ( horse ).

نَهَّدَ
نَهَّدَ II ,
a.  see I (b) .

نَاْهَدَ
نَاْهَدَ III ,
a.  Fought, contended with.

b.  Shared expenses with.

c.  Drew, cast lots with; played at mora with.

أَنْهَدَ
أَنْهَدَ IV ,
a.  Filled.

b.  see I (d) .

تَنَهَّدَ
تَنَهَّدَ V ,
a.  Sighed; moaned, groaned.

تَنَاْهَدَ
تَنَاْهَدَ VI ,
a.  Attacked each other.

b.  Shared expenses; clubbed together.

c.  Played at mora.

اِسْتَنْهَدَ
اِسْتَنْهَدَ X ,
a.  Challenged.

نَهْد
نَهْد 1 , ( pl. نُهُوْد 27 ),
a.  Breast, bosom.

b.  Generous, aspiring.

c.  Well-made horse, steed.

d.  Aid, assistance.

e.  Strength.

f.  see 2 .

g.  Lion.

h.  Height, elevation.

نِهْد
نِهْد 2 ,
a.  Contribution.

نَاْهِد
نَاْهِد 21 , ( pl. نُهَّاْد 29 ,  نُهَدَآءُ 43 ),
a.  Swelling, prominent, protuberant.

b.  High-bosomed.

c.  ( pl. نُهَّاْد 29 ), Assailant.

نَاْهِدَة
نَاْهِدَة 21t , ( pl. نَوَاْهِدُ 41 ),
a.  see 21 (b) .

نُهَاْد
نُهَاْد 24 ,
a.  Quantity, measure; amount, number. -

نَهِيْد
نَهِيْد 25 ,
a.  Fresh butter.

نَهِيْدَة
نَهِيْدَة 25t ,
a.  A certain dish.

b.  see 25 .

نَهَّاْد
نَهَّاْد 28 ,
a.  Attacking &c.

نَهْدَاْنُ
نَهْدَاْنُ 33 ,
a.  Full; twothirds full.

نَهْدَآءُ
نَهْدَآءُ 42 ,
a.  High ( sandhill ).

b.  see 21 (b) .

نَهَّدَ
N. Ag. نَهَّدَ II ,
a.  see 21 (b) .

نَهَّدَ
N. Ac. نَهَّدَ II ,
a.  Respiration.

تَنَهَّدَ
N. Ac. تَنَهَّدَ V ,
a.  Sigh; moaning, groaning.

نُهَاد مِئَة
نُهَاد مِئَة
a.  About a hundred.

##### Türkçe

نَهَدَ
نَهَدَ A , U ( n. ac. **نُهُوْد** 27 ),
a. (meme) dolgun, yuvarlak oldu.

b. yüksek göğüslü oldu.

c. ( n. ac. **نَهْد** 1 , **نَهَد** 4 ) [ La veya Ila ], saldırdı, hücum etti; yüklendi.

d. (bir bağış) arttı.

c. [ La veya Ila ], -e yükseldi.

f. neredeyse dolgun oldu.

g. gitti.

نَهُدَ
نَهُدَ U ( n. ac. **نُهُوْدَة** 27t ),
a. (at) güçlü oldu.

نَهَّدَ
نَهَّدَ II ,
a. I (b)’ye bak.

نَاْهَدَ
نَاْهَدَ III ,
a. ile savaştı, ile çekişti.

b. ile masrafları paylaştı.

c. ile çekti, kura çekti; ile mora oynadı.

أَنْهَدَ
أَنْهَدَ IV ,
a. doldurdu.

b. I (d)’ye bak.

تَنَهَّدَ
تَنَهَّدَ V ,
a. iç çekti; inledi, sızlandı.

تَنَاْهَدَ
تَنَاْهَدَ VI ,
a. birbirlerine saldırdılar.

b. masrafları paylaştılar; birlikte para koydular.

c. mora oynadılar.

اِسْتَنْهَدَ
اِسْتَنْهَدَ X ,
a. meydan okudu.

نَهْد
نَهْد 1 , ( pl. **نُهُوْد** 27 ),
a. meme, göğüs.

b. cömert, hevesli.

c. iyi yapılı at, binek.

d. yardım, destek.

e. güç.

f. 2’ye bak.

g. aslan.

h. yükseklik, yükselti.

نِهْد
نِهْد 2 ,
a. katkı.

نَاْهِد
نَاْهِد 21 , ( pl. **نُهَّاْد** 29 , **نُهَدَآءُ** 43 ),
a. şişkin, çıkıntılı, kabarık.

b. yüksek göğüslü.

c. ( pl. **نُهَّاْد** 29 ), saldıran.

نَاْهِدَة
نَاْهِدَة 21t , ( pl. **نَوَاْهِدُ** 41 ),
a. 21 (b)’ye bak.

نُهَاْد
نُهَاْد 24 ,
a. miktar, ölçü; tutar, sayı. -

نَهِيْد
نَهِيْد 25 ,
a. taze tereyağı.

نَهِيْدَة
نَهِيْدَة 25t ,
a. belli bir yemek.

b. 25’e bak.

نَهَّاْد
نَهَّاْد 28 ,
a. saldırma vb.

نَهْدَاْنُ
نَهْدَاْنُ 33 ,
a. dolu; üçte ikisi dolu.

نَهْدَآءُ
نَهْدَآءُ 42 ,
a. yüksek (kum tepeciği).

b. 21 (b)’ye bak.

نَهَّدَ
N. Ag. **نَهَّدَ** II ,
a. 21 (b)’ye bak.

نَهَّدَ
N. Ac. **نَهَّدَ** II ,
a. solunum.

تَنَهَّدَ
N. Ac. **تَنَهَّدَ** V ,
a. iç çekme; inleme, sızlanma.

نُهَاد مِئَة
نُهَاد مِئَة
a. yaklaşık yüz.
