# نهد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نهد

نَهَدَ الثدْيُ يَنْهُد، بالضم، نُهُوداً إِذا كَعَبَ وانتَبَرَ وأَشْرَفَ. ونهدتِ المرأَةُ تَنْهُدُ وتَنْهَدُ، وهي ناهِدٌ وناهِدةٌ، ونَهَّدَتْ، وهي مُنَهِّدٌ، كلاهما: نَهَدَ ثَدْيُها. قال أَبو عبيد: إِذا نَهَدَ ثَدْيُ الجارية قيل: هي ناهِد؛ والثُّدِيُّ الفَوالِكُ دون النَّواهِدِ. وفي حديث هِوازِنَ: ولا ثَدْيُها بناهد أَي مرتفع. يقال: نَهَدَ الثديُ إذا ارتفع عن الصدر وصار له حَجْم.
وفرس نَهْد: جَسِيمٌ مُشْرِفٌ. تقول منه: نَهُدَ الفرس، بالضم، نُهُودة؛ وقيل: كثير اللحم حسَن الجسم مع ارتفاع، وكذلك مَنْكِبٌ نَهْدٌ، وقيل: كل مرتفع نَهْد؛ الليث: النهد في نعت الخيل الجسيم المشرف. يقال: فرس نَهْدُ القَذالِ نَهْدُ القُصَيرَى؛ وفي حديث ابن الأَعرابي: يا خَيرَ من يَمْشِي بِنَعْلٍ فَرْدِ،
وَهَبَهُ لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ
النهْدُ: الفرس الضخْمُ القويُّ، والأُنثى نَهْدةٌ. وأَنهَدَ الحوضَ والإِناءَ: مَلأَه حتى يَفِيضَ أَو قارَبَ مِلأَه، وهو حَوْضٌ نَهْدانُ. وإِناءٌ نَهْدانُ وقَصْعَةٌ نَهْدَى ونَهْدانةٌ: الذي قد عَلا وأَشرَف، وحَفَّان: قد بلغ حِفافَيْهِ. أَبو عبيد قال: إِذا قارَبَتِ الدَّلْوُ المَلْءَ فهو نَهْدُها، يقال: نَهَدَتِ المَلْءَ، قال: فإِذا كانت دون مَلْئها قيل: غَرَّضْتُ في الدَّلو؛ وأَنشد:
لا تَمْلإِ الدَّلْوَ وغَرِّضْ فيها،
فإِنَّ دون مَلْئها يَكْفِيها
وكذلك عَرَّقْتُ. وقال: وضَخْتُ وأَوضَخْتُ إِذا جَعَلْتَ في أَسفَلِها مُوَيْهةً. الصحاح: أَنْهَدْتُ الحوضَ ملأْتُه؛ وهو حَوْضٌ نَهْدانُ وقدم نَهْدانُ إِذا امتلأَ ولم يَفِضْ بعد. وحكى ابن الأَعرابي: ناقة تَنْهَدُ الإِناءَ أَي تملؤُه. ونَهَدَ وأَنْهَدْتُه أَنا. ونَهَدَ إِليه: قامَ؛ عن ثعلب.
والمُناهَدَةُ في الحرب: المُناهِضةُ، وفي المحكم: المُناهَدةُ في الحرب أَنْ يَنْهَدَ بعض إِلى بعض، وهو في معنى نَهَضَ إِلا أَنّ النُّهُوضَ قيامٌ غَيْرُ قُعُود
(* قوله «قيام غير قعود» كذا بالأصل ولعلها عن قعود،)
، والنُّهُودُ نُهوضٌ على كل حال. ونَهَدَ إِلى العدوّ يَنْهعد، بالفتح: نَهَض. أَبو عبيد: نَهَد القومُ لعدوّهم إِذا صَمَدوا له وشرعوا في قتاله. وفي الحديث: أَنه كان يَنْهَدُ إلى عَدُوّه حين تزول الشمس أَي يَنْهَضُ. وفي حديث ابن عمر: أَنه دخل المسجد الحرام فَنَهَد له النساء يسأَلونه أَي نَهَضُوا. والنّهْد: العَوْنُ. وطَرَحَ نَهْدَه مع القوم: أَعانهم وخارجهم. وقد تَناهَدوا أَي تَخارَجُوا، يكون ذلك في الطعام والشراب؛ وقيل: النَّهْدُ إِخراج القوم نفقاتهم على قدر عدد الرُّفقة. والتناهُدُ: إخراجُ كل واحد من الرفقة نفقة على قدر نفقة صاحبه. يقال: تَناهَدوا وناهَدوا وناهد بعضُهم بعضاً. والمُخْرَجُ يقال له: النِّهْدُ، بالكسر. قال: والعرب تقول: هات نِهدَكَ، مكسورة النون. قال: وحكى عمرو بن عبيد عن الحسن أَنه قال: أَخْرِجوا نِهْدَكم فإِنه أَعظم للبركة وأَحسن لأَخلاقِكم وأَطْيَبُ لنفوسكم؛ قال ابن الأَثير: النِّهد، بالكسر، ما يُخْرِجُه الرفقة عند المناهدة إِلى العدوِّ وهو أَن يقسموا نفقتهم بينهم بالسوية حتى لا يتغابنوا ولا يكون لأَحدهم على الآخر فضل ومنّة. وتَناهَدَ القومُ الشيء: تناولوه بينهم.
والنَّهْداء من الرمل، ممدود: وهي كالرَّابية المُتَلَبِّدة كريمة تنبت الشجر، ولا ينعت الذكر على أَنْهَد. والنهْداء: الرملة المشرفة. والنَّهْدُ والنَّهِيدُ والنَّهِيدةُ كله: الزُّبْدةُ العظيمة، وبعضهم يسميها إِذا كانت ضخمة نَهْدةً فإِذا كانت صغيرة فهدة؛ وقيل: النَّهِيدةُ أَن يُغْلى لُبابُ الهَبيد وهو حب الحنظل، فإِذا بَلَغ إِناه من النضْج والكثافة ذُرّ عليه قُمَيِّحة من دقيق ثم أُكل؛ وقيل: النهيد، بغير هاء، الزُّبْدُ الذي لم يتم رَوْب لبِنِه ثم أُكل. قال أَبو حاتم: النَّهيدة من الزبْد زُبْدُ اللبن الذي لم يَرُبْ ولم يُدْرِكْ فيُمْخَضُ اللبن فتكون زبدته قليلة حُلوة. ورجل نَهْدٌ: كريم يَنْهَضُ إِلى مَعالي الأُمور. والمناهَدةُ: المُساهَمة بالأَصابع. وزبْد نَهِيد إِذا لم يكن رقيقاً؛ قال جرير يَهْجُو عَمْرَو بن لَجإِ التيمي:
أَرَخْفٌ زُبْدٌ أَيْسَرَ أَم نَهِيدُ
وأَول القصيدة:
يَذُمُّ النازِلُون رفادَ تَيْمٍ،
إِذا ما الماءُ أَيْبَسَه الجَلِيدُ
وكَعْثَبٌ نَهْدٌ إِذا كان ناتِئاً مرتفعاً، وإِن كان لاصقاً فهو هَيْدَبٌ؛ وأَنشد الفراء:
أَرَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ نَهداً كعْثَبا،
أَذاكَ أَم أُعْطِيتَ هَيداً هَيْدَبا؟
وفي الحديث، حديث دار النَّدْوة وإِبليس: فأَخذ من كل قبيلة شابّاً نَهْداً أَي قَوِيّاً ضَخْماً.
ونَهْدٌ: قبيلة من قَبائل اليمن. ونَهدانُ ونُهَيدٌ ومُناهِدٌ: أَسماء.

### Türkçe

**نَهَدَ** meme **يَنْهُد**; ötre ile; **نُهُوداً**: meme topaklanıp kabarıp çıkıntı verdiği ve yükseldiği zaman.

Kadın **نَهَدَتْ** **تَنْهُدُ** ve **تَنْهَدُ**; o **ناهِدٌ** ve **ناهِدةٌ**’dir. Ve **نَهَّدَتْ**; o **مُنَهِّدٌ**’dir; ikisi de: onun memesi **نَهَدَ**. Ebû Ubeyd dedi: Cariyenin memesi **نَهَدَ** olduğu zaman “o **ناهِد**’dir” denir; **الثُّدِيُّ الفَوالِكُ** ise **النَّواهِدِ**’den aşağıdır. Hevâzin hadîsinde: “ve onun memesi **بناهد** değildir” yani yüksek değildir. Denir ki: meme **نَهَدَ**; göğüsten yükseldiği ve ona bir hacim olduğu zaman.

Ve **نَهْد** bir at: iri, yüksek. Ondan şöyle dersin: at **نَهُدَ**, ötre ile, **نُهُودة**. Ve denildi: çok etli, yükselme ile birlikte güzel cüsseli; aynı şekilde **مَنْكِبٌ نَهْدٌ**; ve denildi: her yükselmiş şey **نَهْد**’dir. Leys: atların niteliğinde **النهد** iri, yüksek olandır. Denir ki: **فرس نَهْدُ القَذالِ نَهْدُ القُصَيرَى**. İbnü’l-A‘râbî hadîsinde:

يا خَيرَ من يَمْشِي بِنَعْلٍ فَرْدِ،
وَهَبَهُ لِنَهْدَةٍ ونَهْدِ

**النهْدُ**: iri, güçlü at; dişisi **نَهْدةٌ**. Ve **أَنهَدَ** havuzu ve kabı: onu taşacak kadar yahut dolmasına yaklaşacak kadar doldurdu; o **حَوْضٌ نَهْدانُ**’dır. Ve **إِناءٌ نَهْدانُ** ve **قَصْعَةٌ نَهْدَى** ve **نَهْدانةٌ**: yükselmiş ve çıkmış olan; ve **حَفَّان**: iki kenarına ulaşmış olan. Ebû Ubeyd dedi: Kova dolmaya yaklaştığı zaman bu onun **نَهْدُها**’sıdır; “dolmayı **نَهَدَتِ**” denir. Dedi: Eğer dolusundan aşağı ise “kovada **غَرَّضْتُ**” denir. Ve şu beyit okundu:

لا تَمْلإِ الدَّلْوَ وغَرِّضْ فيها،
فإِنَّ دون مَلْئها يَكْفِيها

Aynı şekilde: **عَرَّقْتُ**. Ve dedi: **وضَخْتُ** ve **أَوضَخْتُ**; altına bir miktarcık su koyduğun zaman. **الصحاح**: “**أَنْهَدْتُ** havuzu: onu doldurdum”; o **حَوْضٌ نَهْدانُ**’dır; ve “**قدم نَهْدانُ**” dolduğu ve henüz taşmadığı zaman. İbnü’l-A‘râbî nakletti: “bir dişi deve **تَنْهَدُ الإِناءَ**” yani onu doldurur. Ve **نَهَدَ**; ve ben onu **أَنْهَدْتُ**. Ve **نَهَدَ إِليه**: kalktı; Sa‘leb’den.

Ve savaşta **المُناهَدَةُ**: **المُناهِضةُ**’dır. Ve **المحكم**’de: savaşta **المُناهَدةُ**, bazısının bazısına doğru **يَنْهَدَ** etmesidir; bu, **نَهَضَ** manasındadır; ancak **النُّهُوضَ** “oturuş olmayan kalkış”tır
(* “قيام غير قعود” sözü asılda böyle; belki “عن قعود”dandır,)
; ve **النُّهُودُ** her hâlükârda bir **نُهوضٌ**dur. Ve düşmana doğru **نَهَدَ** **يَنْهعد**; fetha ile: **نَهَضَ**. Ebû Ubeyd: Kavim düşmanlarına karşı **نَهَدَ**; ona yöneldikleri ve onunla savaşmaya başladıkları zaman. Hadîste: “Güneş zeval bulduğu vakit düşmanına doğru **يَنْهَدُ** ederdi” yani **يَنْهَضُ**. İbn Ömer hadîsinde: Mescid-i Harâm’a girdi de kadınlar ona doğru **فَنَهَدَ**; ona soruyorlardı; yani kalktılar. Ve **النّهْد**: yardımdır. “Kavimle birlikte **نَهْدَه**’ini ortaya koydu”: onlara yardım etti ve onlarla ortak çıktı. Ve **تَناهَدوا**: yani ortak çıktılar; bu, yiyecek ve içecekte olur. Ve denildi: **النَّهْدُ**, kavmin masraflarını yol arkadaşlarının sayısına göre çıkarmasıdır. Ve **التناهُدُ**: yol arkadaşlarından her birinin, arkadaşının masrafı ölçüsünce bir masraf çıkarmasıdır. Denir ki: **تَناهَدوا** ve **ناهدوا** ve bazısı bazısına **ناهد** etti. Ve çıkarılana **النِّهْدُ** denir; kesra ile. Dedi: Araplar “**هات نِهدَكَ**” der; nûn kesralı. Dedi: Amr b. Ubeyd, Hasan’dan nakletti: O dedi ki: “**أَخْرِجوا نِهْدَكم**; çünkü o bereket için daha büyüktür, ahlâkınız için daha güzeldir ve nefisleriniz için daha hoştur.” İbnü’l-Esîr dedi: **النِّهد**, kesra ile, yol arkadaşlarının **المناهدة** sırasında çıkardığı şeydir; düşmana doğru (çıkışta); o da masraflarını aralarında eşitçe paylaştırmalarıdır; ta ki birbirlerini aldatmasınlar ve birinin diğerine karşı bir fazlalığı ve minneti olmasın. Ve kavim bir şeyi **تَناهَدَ** etti: onu aralarında birbirine uzatıp aldılar.

Kumdan **النَّهْداء**, medli: o, ağaç bitiren, yığılmış bir tümsek gibi olan kıymetli (kumluk)tur; erkeği **أَنْهَد** ile nitelenmez. Ve **النهْداء**: yüksek kum tepesidir.

**النَّهْدُ** ve **النَّهِيدُ** ve **النَّهِيدةُ** hepsi: büyük kaymaktır; bazısı onu iri olduğu zaman **نَهْدةً** diye adlandırır; küçük olduğu zaman ise **فهدة**. Ve denildi: **النَّهِيدةُ**, **الهَبيد**’in özü kaynatılmaktır; o, **حب الحنظل**’dür; olgunluk ve koyuluk bakımından kıvamına ulaştığı zaman üzerine undan bir **قُمَيِّحة** serpilir, sonra yenir. Ve denildi: **النهيد** (hâ’sız), sütün kaymağıdır; sütün yoğurtlaşması tamamlanmadan sonra yenir. Ebû Hâtim dedi: Kaymaktan **النَّهيدة**, sütün kaymağıdır; yoğurtlaşmamış ve olgunlaşmamış olur; süt çalkalanır da kaymağı az, tatlı olur. Ve **رجل نَهْدٌ**: kerimdir; işlerin yüceliklerine doğru **يَنْهَضُ** eder. Ve **المناهَدةُ**: parmaklarla kura/ortaklaşa paylaştırmadır. Ve **زُبْد نَهِيد**: ince olmadığı zaman. Cerîr, Teymî Amr b. Lecî’yi hicvederek dedi:

أَرَخْفٌ زُبْدٌ أَيْسَرَ أَم نَهِيدُ

Kasidenin başı:

يَذُمُّ النازِلُون رفادَ تَيْمٍ،
إِذا ما الماءُ أَيْبَسَه الجَلِيدُ

Ve **كَعْثَبٌ نَهْدٌ**: çıkıntılı, yüksek olduğu zaman; eğer yapışık ise o **هَيْدَبٌ**’dir. Ferrâ’ şu beyiti okudu:

أَرَيْتَ إِنْ أُعْطِيتَ نَهداً كعْثَبا،
أَذاكَ أَم أُعْطِيتَ هَيداً هَيْدَبا؟

Hadîste, **دار النَّدْوة** ve İblîs hadîsi: “Her kabileden güçlü bir genç **نَهْداً** aldı” yani güçlü, iri.

Ve **نَهْدٌ**: Yemen kabilelerinden bir kabiledir. Ve **نَهدانُ** ve **نُهَيدٌ** ve **مُناهِدٌ**: isimlerdir.
