# نهز (ن-ه-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ه - ز
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والزاي، والنون معهما
ه ز ن، ن ه ز، ن زه مستعملات هزن: هوازن: قَبيلةٌ ضَخْمةٌ من مُضرَ.
هزّان أيضا قبيلة.
نهز: النَّهْز: التناول اليد والنهوض للتناول جميعاً.
والنُّهْزة: اسمُ الشيء الّذي هو لك مُعَرّض كالغنيمة، تقول: انتهزها فقد أمكنَتْك قبلَ الفَوْت.
والنّاقةُ تَنْهَزُ بصدرِها، أي: تَنْهَضُ لتَمْضِيَ، قال: نَهُوزُ بأولاها زَجُولٌ برجلها والدّابّةُ تَنْهَزُ برأسِها إذا ذَبَّتْ عن نفسِها.
ونَهَزَ الصبي للفطام، أي: دنا فهو ناهزٌ، والجاريةُ ناهزةٌ، قال:
تُرْضِعُ شِبْلَيْنَ في مَغارِهما		قد ناهزا للفِطامِ أو فُطِما
نزه: مكانُ نَزِهٌ، وقد نِزهَ نَزاهةً، وتنزّهْتُ، أي: خرجتُ إلى نُزْهة. وتنزّهت عن كذا، أي: رَفَعْت نفسي عنه تكرّماً، ورغبةً عنه.
وتَنْزيهُ اللهِ: تسبيحُه، وهو تبرئتُه عماّ يصف المشركون .

##### Türkçe

باب **الهاء** و**الزاي**، و**النون** معهما
ه ز ن، ن ه ز، ن زه مستعملات هزن: **هوازن**: مُضَر’dan büyük bir kabiledir.
**هزّان** da ayrıca bir kabiledir.

نهز: **النَّهْز**: el ile alma ve almak için kalkma; ikisi birlikte.
Ve **النُّهْزة**: senin için hazır kılınmış şeyin adı; ganimet gibi. Dersin ki: **انتهزها**; çünkü o, kaçırmadan önce sana mümkün olmuştur.
Ve deve, göğsüyle **تَنْهَزُ**; yani: yürümek için kalkar. Dedi ki:
**نَهُوزُ** بأولاها زَجُولٌ برجلها
Ve binek hayvanı, kendinden savunduğu zaman başıyla **تَنْهَزُ**.
Ve çocuk, sütten kesilmeye **نَهَزَ**; yani: yaklaştı; o hâlde o **ناهزٌ**dur; cariye de **ناهزةٌ**dir. Dedi ki:
تُرْضِعُ شِبْلَيْنَ في مَغارِهما		قد ناهزا للفِطامِ أو فُطِما

نزه: **نَزِهٌ** bir yer; ve **نِزهَ** **نَزاهةً**; ve ben **تنزّهْتُ**; yani: bir **نُزْهة**ye çıktım. Ve falancadan **تنزّهت**; yani: kendimi ondan yücelik göstererek ve ondan yüz çevirme isteğiyle uzak tuttum.
Ve Allah’ı **تَنْزيهُ**: O’nu tesbih etmektir; ve o, müşriklerin vasfettiklerinden O’nu beri kılmaktır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَهَزَهُ مثل نَكَزَهُ ووَكَزَهُ، أي ضربه ودفعه. ونَهَزَ رأسه، أي حرَّكه. ويقال: نَهَزَتِ الدابَّةُ، إذا نهضتْ بصدرها للسير. ونَهَزَ الفَصيلُ ضَرْعَ أمِّه، مثل لَهَزَهُ. ونَهَزْتُ بالدلو في البئر، إذا ضربتَ بها في الماء لتمتلئ. والنُهْزَةُ: الفرصةُ. وانْتَهَزْتُها، إذا اغتنمتها. وقد ناهَزْتُهُمُ الفُرصَ. وناهَزَ الصبيُّ البلوغَ، أي داناه. وهما يَتَناهَزانِ إمارةَ بلدِ كذا، أي يبتدران.

##### Türkçe

**نَهَزَهُ**; **نَكَزَهُ** ve **وَكَزَهُ** gibidir; yani ona vurdu ve onu itti. Ve **نَهَزَ رأسه**; yani onu hareket ettirdi. Ve denilir: **نَهَزَتِ الدابَّةُ**; göğsüyle yürümek için doğrulduğu zaman. Ve **نَهَزَ الفَصيلُ ضَرْعَ أمِّه**; **لَهَزَهُ** gibidir. Ve **نَهَزْتُ بالدلو في البئر**; onunla suya vurduğun zaman, dolması için. Ve **النُهْزَةُ**: fırsat. Ve **انْتَهَزْتُها**; onu ganimet bildiğin zaman. Ve muhakkak **ناهَزْتُهُمُ الفُرصَ**. Ve **ناهَزَ الصبيُّ البلوغَ**; yani ona yaklaştı. Ve onlar **يَتَناهَزانِ إمارةَ بلدِ كذا**; yani acele ederler (öne atılırlar).

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ز ن
هنز ، نزه ، نهز ، هزن : مستعملة .
هنز : في ( نوادر الأعراب ) : يقال : هذه قَرِيصَةٌ من الكلام وهَنِيزةٌ ، ولَدِيغة في معنى الأَذِيَّة .
هزن : هَوَازِنُ ، ابن منصور : لا أدري مِمَّ اشتقاقه .
قال ابن دُرِيد : هَوْزنُ : اسم طائر ، وجمعُه هَوَازِن ، ولم أسمعه لغيره . وقرأتُ بخطِّ أبي الهيثم للأصمعي قال : الهوازن : جمع هَوْزَنٍ ، وهم حيٌّ من اليمن يقال لهم : هَوْزَن .
قال : وأبو عامر الهوزَنيُّ منهم .
نزه : قال الليث : مكان نَزِهٌ ، وقد نَزِهَ نَزَاهَةً . والإنسان يتنزّه : إذا خَرَجَ إلى نُزْهَة . والتنزُّه : أن يَرْفَع نَفْسَه عن الشيء تكرُّماً ، ورغْبةً عنه .
قال : وتنزيه الله : تسبيحُه ، وهو تبرئَتُه عن قول المُشْرِكين ، سبحان الله عمّا يقول الظالمون عُلُوّاً كبيراً .
الحرانيّ ، عن ابن السكيت قال : وممّا تَضَعُه العامّة في غير موضِعه قولهم : خرجنا نتنزَّه : إذا خرجوا إلى البساتين ، وإنما التنزُّه : التَّباعُد عن الأرياف والمياه ؛ ومنه قيل : فلان يتنزّه عن الأَقذار : أي يباعد نفسه عنها ، ومنه قولُ الهُذَليّ :
أقَبَّ طَرِيدٍ بنُزهِ الفَلاَ
ةِ لا يردُ الماء إلا انتيابا
يريد ما تَباعَد من الفلاة عن المياه والأرْياف ، ويقال : ظَلِلنَا مُتَنزِّهِين : إذا تبَاعَدُوا عن المِياه ، وهو يتنزَّه عن الشيء : إذا تباعد عنه ، وإنّ فلاناً لنَزِيهٌ كريم : إذا كان بعيداً من اللُّؤم ، وهو نَزِيه الخُلُق .
ويقال : تَنَزَّهُوا بحُرَمِكُمْ عن القوم ، وهذا مكانٌ نَزِيهٌ : أيْ خَلاءٌ ليس فيه أحد ، فأَنزِلُوا فيه حُرَمَكُم .
قلتُ : وتنزيه الله : تَبْعِيدُه ، وتقديسُه عن الأنداد ، والأضداد وإنّما قيل لِلْفَلاةِ الّتي نأت عن الرِّيف والمِياه : نَزِيهةٌ ؛ لبُعْدِها عن غَمَق المياه ، وذِبّانِ القُرَى ، ووَمَدِ البِحار ، وفَسادِ الهواء .
وقال شَمِر : يقال : هُمْ قومٌ أَنْزاه : أي يتنزَّهون عن الحرام ، الواحدُ نَزِيه ، مثل مَلِىءٌ وأَمْلاَء .
قال : ورجل نَزِهٌ ونَزِيه : وَرِع ، وفلانٌ يتنزه عن مَلائِم الأَخْلاق ، أي يترفّع عمّا يُذَمُّ منها .
نهز : قال الليث : النَّهْزُ : التناوُل باليد ، والنُّهُوض للتناوُل جميعاً . والنُّهْزَة : اسم للشيء الذي هُوَ لك مُعَرَّض ، كالغنيمة التي أمكَنَك تَنَاؤلُها يقال : هو نُهْزَة المُختَلِس : أي هُوَ صَيْدٌ لكلّ أحد ، وتقول : انْتهِزْها فقد أمكنَك قبل الفَوْت .
والنّاقةُ تَنْهَزُ بصَدْرها : إذا نَهَضَتْ لتَمضِيَ وتَسير ، وأنشد :
نَهُوزٌ بأُولاَها زَحُولٌ بصَدْرِها
والدّابّة تَنْهَزُ بِرَأْسِها : إذا ذبّت عن نَفْسها ، قال ذو الرّمة :
قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عَنْ نُخَراتِها
بِنَهْزٍ كإيماءِ الرُّؤوس المَوَاتِع
ويقال للصبيّ إذا دنا للفِظام : نَهَزَ للفِظام فهو ناهِز . والجارية كذلك ، وقد ناهزا ، وأنشَد :
تُرضِعُ شِبْلَيْن في مَغَارِهِما
قد ناهَزَا للفِظامِ أو فُطِمَا
ويقال : نَهَزَتْني إليك حاجةٌ نَهْزاً : أي جاءت بي إليك ، وأصل النَّهْزِ الدَّفْعُ ، كأنّها دَفَعَتنِي ، وحَرَّكَتْني ، وفلان ينهَزُ دابته نَهْزاً ، ويلْهَزُها لَهْزاً : إذا دَفَعها وحرَّكَها .
ورُوِيَ عن عُمَر أنه قال : ( من أَمَّ هذا البيت لا يَنْهَزُهُ إليه غيره رجع وقد غُفِرَ له ) .
أبو عُبيد عن الكسائيّ : نَهَزه ، ولَهَزَهُ ، بمعنًى واحد .
وكان الناسُ نَهْزَ عشرةِ آلاف : أي قُرْبَها . يقال : ناهزَ فُلانٌ الْحُكْمَ : أي قارَبَه .
شمر : المُناهزة : المُبَادَرة ، يقال : ناهزْتُ الصَّيْدَ فقَبَضْتُ عليه قبلَ إفْلاتِه .

##### Türkçe

ه ز ن
**هنز** ، **نزه** ، **نهز** ، **هزن** : kullanımdadır.

**هنز** : ( **نوادر الأعراب** )’da: denilir ki: bu, sözden bir **قَرِيصَةٌ** ve bir **هَنِيزةٌ**’dir; **لَدِيغة** ise **الأَذِيَّة** mânâsındadır.

**هزن** : **هَوَازِنُ**; İbn Mansûr: onun hangi اشتقاقtan olduğunu bilmiyorum, dedi.

İbn Düreyd dedi: **هَوْزنُ**: bir kuş adıdır; çoğulu **هَوَازِن**’dir; onu başkasından işitmedim. Ebü’l-Heysem’in hattıyla el-Asmaî’ye ait olarak okudum, dedi ki: **الهوازن**: **هَوْزَنٍ**’in çoğuludur; onlar Yemen’den bir kabiledir, onlara **هَوْزَن** denilir.
Dedi: ve Ebû Âmir **الهوزَنيُّ** onlardandır.

**نزه** : Leys dedi: **نَزِهٌ** bir yer; ve **نَزِهَ** **نَزَاهَةً**. İnsan **يتنزّه** eder: **نُزْهَة**’ye çıktığı zaman. **التنزُّه**: bir şeyi kerem göstererek ve ondan rağbet etmeyerek, nefsini ondan yükseltmesidir.
Dedi: Allah’ı **تنزيه** etmek: O’nu tesbih etmektir; ve bu, O’nu müşriklerin sözünden beri kılmaktır: “Allah, zalimlerin söylediklerinden yüce bir yücelikle münezzehtir.”

Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten dedi ki: avâmın onu yerli yerinde olmayan bir şeye koyduklarından biri, onların “çıktık **نتنزَّه**” sözleridir: bahçelere çıktıkları zaman; hâlbuki **التنزُّه** ancak: kırsallardan ve sulardan uzaklaşmaktır; bundan dolayı denildi: falan **يتنزّه** eder **عن الأَقذار**: yani kendisini onlardan uzaklaştırır; ve Hüzeli’nin sözü de bundandır:
أقَبَّ طَرِيدٍ بنُزهِ الفَلاَ
ةِ لا يردُ الماء إلا انتيابا
Sular ve kırsallar bakımından çölün uzaklaştığı şeyi kasteder. Ve denilir: **ظَلِلنَا مُتَنزِّهِين**: sulardan uzaklaştıkları zaman. Ve o, bir şeyden **يتنزَّه** eder: ondan uzaklaştığı zaman. Ve şüphesiz falan **لنَزِيهٌ كريم**’dir: alçaklıktan uzak olduğu zaman; ve o, **نَزِيه الخُلُق**’tur.

Ve denilir: **تَنَزَّهُوا بحُرَمِكُمْ عن القوم**; ve bu, **مكانٌ نَزِيهٌ**’dir: yani içinde kimse olmayan bir boşluktur; öyleyse onda **حُرَمَكُم**’u indirin.

Dedim: Allah’ı **تنزيه** etmek: O’nu uzak kılmak ve O’nu denklerden ve zıtlardan takdis etmektir. Ancak kırsaldan ve sulardan uzaklaşmış olan çöle **نَزِيهةٌ** denilmiştir; suların bulanıklığından, köylerin sineğinden, denizlerin rutubetinden ve havanın bozulmasından uzaklığı sebebiyle.

Şemir dedi: denilir: onlar **قومٌ أَنْزاه**’dır: yani haramdan **يتنزَّهون**; teki **نَزِيه**’dir; **مَلِىءٌ** ve **أَمْلاَء** gibi.
Dedi: ve **رجل نَزِهٌ** ve **نَزِيه**: **وَرِع**; ve falan, ahlâkın ayıplanan şeylerinden **يتنزه** eder: yani onlardan ayıplanan şeyden yücelir.

**نهز** : Leys dedi: **النَّهْزُ**: elle alma; ve **النُّهُوض**: alma için hep birlikte kalkmadır. **النُّهْزَة**: senin için ortaya konmuş olan şeyin adıdır; senin onu alman mümkün olan ganimet gibi. Denilir: o, **نُهْزَة المُختَلِس**’tir: yani o, herkes için bir avdır. Ve dersin: **انْتهِزْها**; çünkü kaçırmadan önce sana mümkün oldu.

Ve dişi deve göğsüyle **تَنْهَزُ**: yürümek ve gitmek için kalktığı zaman. Ve şu beyit okunmuştur:
نَهُوزٌ بأُولاَها زَحُولٌ بصَدْرِها

Ve binek hayvanı başıyla **تَنْهَزُ**: kendinden savdığı zaman. Zü’r-Rumme dedi:
قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عَنْ نُخَراتِها
بِنَهْزٍ كإيماءِ الرُّؤوس المَوَاتِع

Ve çocuğa, sütten kesilmeye yaklaştığı zaman: **نَهَزَ للفِظام** denilir; o hâlde o, **ناهِز**’dir. Cariye de böyledir; ve ikisi **ناهزا** olmuştur. Ve şu beyit okunmuştur:
تُرضِعُ شِبْلَيْن في مَغَارِهِما
قد ناهَزَا للفِظامِ أو فُطِمَا

Ve denilir: bir ihtiyaç beni sana **نَهْزاً** ile **نَهَزَتْني**: yani beni sana getirdi. **النَّهْز**’in aslı itmedir; sanki o beni itti ve beni hareket ettirdi. Ve falan, hayvanını **نَهْزاً** ile **ينهَزُ**; ve onu **لَهْزاً** ile **يلْهَزُ**: onu ittiği ve hareket ettirdiği zaman.

Ömer’den rivayet olundu ki dedi: “(Kim bu evi kasteder de ona, kendisinden başkası onu **لا يَنْهَزُهُ** ile (ona) itmezse, bağışlanmış olarak döner.)”

Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **نَهَزه** ve **لَهَزَهُ** bir mânâdadır.

Ve insanlar on binin **نَهْزَ**’i idi: yani ona yakın. Denilir: falan, hükme **ناهزَ**: yani ona yaklaştı.

Şemir: **المُناهزة**: acele davranmadır; denilir: avı **ناهزْتُ** de onu kaçmasından önce yakaladım.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والهاء وما يثلثهما)
(نهي)  النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة: العقل، لأنَّه ينهَى عن قبيح الفِعل والجمع نهىً. وطَلَبَ الحاجة حتَّى نَهِيَ عنها([1])، تركها، ظفِر بها أمْ لا، كأنه نَهَى نفسَه عن طلبِها. والنَّهْي والنِّهْي: الغدير، لأنَّ الماء ينتهي إليه. وتَنهِيَةُ الوادي: حيثُ ينتهي إليه السُّيول. ويقال إنَّ نِهاءَ النَّهار: ارتِفاعُه. فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ تلك غايةُ ارتفاعِه.
ومما شذَّ عن هذا الباب إن صح يقولون النُّهاء([2]): القوارير، وليس كذلك عندنا. وينشدون:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])(نهأ)  النون والهاء والهمزة. إذا همز ففيه كلمةٌ واحدة، وهي من الإبدال، يقول: أنهأْتُ اللَّحم، إذا لم تُنضِجْه. وهذا عندنا في الأصل: أنيأْته([4]) من النِّيِّ، فقلبت الياء هاء([5]).
(نهب)  النون والهاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على توزُّع شيءٍ في اختلاسٍ لا عن مساواة. منه انتهابُ المالِ وغيرهِ. والنُّهْبى: اسم ما انتُهِب. ومنه المُناهَبة: أنْ يتبارى الفَرَسانِ في حُضْرِهما. يقال: ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]، كأنهما يتناهبان الحُضْر والسَّبَق ويقال نَهَبَ النّاسُ فلاناً بكلامهم: تناوَلُوه به. والقياسُ واحد.
(نهت)  النون والهاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. فالنّهِيتُ: دُونَ الزَّئير. وأسَدٌّ نَهَّات. ونَهت الرجُل: زحَرَ. وحِمارٌ نهّات.
(نهج)  النون والهاء والجيم أصلانِ متباينان:
الأوَّل النَّهْج، الطّريق. ونَهَج لي الأمْرَ: أوضَحَه. وهو مُستقيم المِنْهاج. والمَنْهج: الطَّريق أيضاً، والجمع المناهج.
والآخر الانقطاع. وأتانَا فلانٌ يَنْهَج([7])، إذا أتى مبهوراً منْقَطِع النَّفس. وضربت فلاناً حتى أُنْهِج، أي سقط.
ومن الباب نَهجَ الثّوبُ([8]) وأنْهَجَ: أخلق ولمّا ينشَقّ. وأنهجَه البِلَى. قال أبو عُبيدٍ: لا يقال نَهج([9]).
(نهد)  النون والهاء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف شيءٍ وارتفاعِه. وفرَسٌ نَهْدٌ: مُشرِفٌ جَسِيم. ونَهَدَ ثَديُ المرأة: أشرَفَ وكَعَب؛ وهي ناهد. ويقولون للزُّبدة الضّخمةِ نَهِيدة.
ومن الباب المناهَدةُ في الحروب، كالمناهَضَة، لأنّ كلاًّ ينْهَد إلى كلّ، قالوا: غير أنَّ النهوضَ يكون عَنْ قعود([10])، والنهود كيف كان. ورجلٌ نَهْدٌ: كريمٌ يَنْهَد إلى معالي الأمور. والنّهْداء: رملة كريمة تُنبت كِرامَ البَقْل. ويقال أنْهَدْتُ الحوضَ: ملأَتُه، وهو حوض نَهدان. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته -: إن التّناهُد: إخراجُ كلِّ واحدٍ من الرُّفقَاء نفقةً على قدرِ نَفقةِ صاحِبِهِ.
(نهر)  النون والهاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح شيءٍ أو فتحِه. وأنْهَرْتُ الدَّم: فتحتُه وأرسلْته. وسمِّي النّهرُ لأنَّه يَنْهَر الأرض أي يشقُّها. والمَنْهَرة: فضاءٌ يكون بين بُيوت القَوم يُلقُون فيها كُناسَتَهم. وجمع النَّهر أنهارٌ ونُهُر. واستَنْهَرَ([11]) النّهرُ: أخَذَ مَجراه. وأنْهَر الماءُ([12]): جرى. ونَهرٌ نَهِر: كثير الماء. قال أبو ذؤيب:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])ومنه النَّهار: انفِتاح الظُّلمة عن الضِّياء ما بين طُلوعِ الفجر إلى غروب الشَّمس. ويقولون: إنَّ النّهار يجمع على نُهُر([14]). ورجلٌ نَهِر: صاحب نهارٍ كأنَّه لا ينبعث ليلاً. قال:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
وأمّا قولهم: النهار: فَرخُ بعضِ الطَّير، فهو مما [لا] يعرَّج على مِثله، ولا معنَى له.
(نهز)  النون والهاء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حركةٍ ونُهوض وتحريكِ الشَّيء. فالنَّهْز: النُّهوضُ لتناوُلِ الشيء؛ ومنه انتهاز الفُرصة. والنُّهْزة: كلُّ ما أمكنَكَ انتهازُه* يقال قد أعْرَض فانتهزْ([16]). ونَهَزَتِ النَّاقةُ بصَدْرِها: نهَضَتْ للسَّير. ونَهَزَت الدّابةُ برأسها: دَفَعَتْ عن نفسها.
ومن الباب ناهَزَ الصبيُّ البُلوغَ، إذا داناه، كأنَّه نَهَضَ له وتحرَّكَ. ونهَزْتُ ضَرْعَ النّاقة عند حَلْبها لتدُرّ، إذا ضربتَه بيدك. ونَهَزْت ماءَ الدَّلو بالماء: ضربتُه لتمتلئ الدّلْو.
(نهس)  النون والهاء والسين كلمةٌ تدلُّ على عضٍّ على شيء. ونهَسَ اللَّحْمَ: قبَضَ عليه ونترَه([17]) عِندَ أكلِه إيّاه. ومنه نَهَسَته([18]) الحية.
(نهش)  النون والهاء والشين أصلٌ صحيح، ومعناه معنى الذي قبله. قال ابن دريد([19]): قال الأصمعيّ النَّهس والنَّهش واحد، وهو أخْذُ اللّحمِ بالفَم. وخالفه أبو زيد فقال: النّهش: بمقدَّم الفم.
(نهض)  النون والهاء والضاد أصلٌ يدلُّ على حركةٍ في عُلُو. ونَهَض من مكانه: قام. وما لـه ناهِضَةٌ، أي قومٌ ينهضون في أمره ويقومون به. ويقولون: ناهضةُ الرّجلِ: بنو أبيه الذي يَغضَبون له. ونَهَضَ النَّبْتُ: استَوَى. والنَّاهض: الطائر الذي وَفَرَ جناحاهُ وتهيَّأ للنُّهُوضِ والطَّيَران. ونِهَاضُ الطُّرُق([20]): صُعُدها وعَتَبها، الواحدة نهضة. وأنْهُض البَعيرِ([21]): ما بين كَتِفِهِ إلى صُلْبه.
(نهط)  النون والهاء والطاء. زعم ابنُ دريد([22]) النَّهْط الطَّعْن. ونَهَطه بالرُّمح: طعنَه به.
(نهع)  النون والهاء والعين ليس بشيء. على أنهم يقولون: نَهَعَ، إذا تَهَوَّعَ من غير قَلْسٍ.
(نهق)  النون والهاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. فالنّهيق والنُّهاق: صوت الحمار. ونَوَاهِقُه: مخارج نُهاقِهِ من حَلْقِه ونَوَاهق الدّابة: عروقٌ اكتنفتْ خياشيمَه، الواحدة ناهقة.
(نهك)  النون والهاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على إبلاغٍ في عقوبة وأذى. ونَهَكَتْهُ الحُمَّى: نَقَصَتْ لحمه. وأنْهَكهُ السُّلطانُ عقوبةً: بالَغَ.
ومن الباب انتهاكُ الحرمة: تنَاوُلُها بما لا يحِلّ. والنّهِيك: الأسد والشُّجاع، لأنَّهُما يَنْهَكان الأقران.
(نهل)  النون والهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَرْبٍ من الشُّرْبِ. ونَهِلَ: شرِبَ في أوّل الوِرد. وأنْهلْتُ الدّوابّ. والمَنْهل([23]): المورِد. والنّاهل: الريّان. وربما قالوا للعطشان([24]) ناهل. وهذا لعلَّه أن يكون على معنَى الفأل. قال:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
أي تَروى منه الرِّماح العِطاش.
(نهم)  النون والهاء والميم أصلانِ صحيحان، أحدُهما صوتٌ من الأصوات والآخر ولُوع بشيء.
فالأوَّل النَّهيم: صوت الأسد. والنّهيم: زَجْرُك الإبل إذا صِحْتَ بها. تقول: نَهَمْتُها، إذا صِحْتَ بها لتَمضي. قال:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])ويقال للحَذْف بالعَصَا والحذف بالحَصَى نَهْمٌ؛ ولا بدَّ من أن يكون لِمَا يُحْذَف به أدنى صوت. قال:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
فأمّا الآخر فالنَّهْمة: بلوغ الهِمّة في الشَّيء. وهو منهومٌ بكذا: مُولَعٌ به. ويقال منه نُهِمَ يُنْهَمُ.
ومما شذَّ عن البابين النِّهَامِيّ: الحَدَّاد([28]).
--------------ـــ
([1]) في المجمل: "نهى بها"، وفي السان: "أنهى عنها ونهي عنها بالكسر"
([2]) كذا ورد في الأصل واللسان بضم النون في التفسير والشاهد بعده، فقيل إن هذا لا واحد له من لفظه، وقيل واحدته نهاءة. وفي المجمل بكسر النون في الموضعين.
([3]) البيت مجهول القائل في المجمل واللسان. ويروى أيضاً: "نهاء" بالفتح، كما في المجمل، وقال ابن بري في هذا: إنه جمع نهاة جمع الجنس ومده لضرورة الشعر. ويروى أيضاً "نهاء" بالكسر جمع نهاة بالفتح.
([4])  هذه هي صورته قبل الإعلال، وإنما يقال أنأته إناءة، إذا لم تنضجه.
([5])  في الأصل: "همزة"، تحريف.
([6])  التكملة من المجمل.
([7]) ماضيه نهج بكسر الهاء، ويقال في معناه أيضاً أنهج إنهاجاً.
([8]) هذا مثلث الهاء.
([9]) كذا ضبطت في المجمل. وفي اللسان بدون عزو إلى أبي عبيد: "ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء".
([10]) في الأصل: "على قعود"، وفي اللسان "قيام غير قعود"، صوابهما في المجمل.
([11]) في الأصل: "انتهر"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([12]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "نهر"، ولم يردا في القاموس.
([13]) ديوان الهذليين: (1: 146) والمجمل واللسان (نهر).
([14]) شاهده قوله:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) أنشده في اللسان (نهر) والمخصص (9: 51) وكتاب سيبويه (2: 91).
([16])  في المجمل: "انتهز فقد أعرض لك".
([17])  النتر: الجذب بجفاء، وفي الأصل: "ونثره"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في المجمل: "نهسه".
([19])  الجمهرة (3: 73).
([20]) في الأصل: "الطير"، صوابه من المجمل. ومفرده نهض بالفتح.
([21]) جمع نهض بالفتح أيضاً. وأنشدوا في الجمع لهميان بن قحافة:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
 ([22]) الجمهرة (3: 119).
([23]) في الأصل: "والنهيل"، صوابه في المجمل واللسان وغيرهما.
([24]) في الأصل: "العطشان".
([25]) البيت للنابغة، كما في اللسان (نهل). وكذا وردت روايته في المجمل والمخصص (13: 26). وفي اللسان والأضداد 99: "ينهل منها". وصدره فيهما:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) الرجز في اللسان (نهم).
([27]) لرؤبة في ملحقات ديوانه 184 واللسان (نهم).
([28]) ويقال أيضاً للراهب، وهو بهذا المعنى الأخير مقيس، قال في اللسان: "لأنه ينهم، أي يدعو".

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والهاء وما يثلثهما**)
(**نهي**)  **النون** ve **الهاء** ve **الياء** sahih bir asıldır; bir gayeye ve erişmeye delâlet eder. Ondan: **أنهيت إليه الخَبر**: onu ona ulaştırdım. Ve her şeyin **نِهايةُ**: onun gayesidir. Ondan: **نَهَيته عنه**; bu, yaptığı bir iş içindir. Artık onu nehyedince de senden vazgeçerse, işte bu, olanın gayesi ve sonudur. Ve falan: **ناهِيكَ** bir adamdır ve **نَهْيُك**; nitekim “**حسبك**” denildiği gibi. Bunun te’vîli: onun ciddiyeti ve yeterliliğiyle seni başkasını aramaktan men etmesidir. Ve **ناقة نَهِيَّةٌ**: semizlikçe nihayete erdi. Ve **النُّهْيَة**: akıldır; çünkü çirkin fiilden nehyeder; cem‘i **نهىً**. Ve ihtiyacı talep etti, ta ki ondan **نَهِيَ**([1]); onu bıraktı; ona erişti mi erişmedi mi; sanki onu talep etmekten nefsini nehyetmiş gibidir. Ve **النَّهْي** ve **النِّهْي**: gölcüktür; çünkü su ona varıp son bulur. Ve **تَنهِيَةُ الوادي**: sellerin ona vardığı yer. Ve denilir ki: **نِهاءَ النَّهار**: onun yükselmesidir. Şayet bu sahih ise, bunun sebebi, onun yükselmesinin gayesi olmasıdır.
Ve bu babdan şâz olanlardan—sahih ise—derler ki **النُّهاء**([2]): şişeler; bizce böyle değildir. Ve şu beyit okunur:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])

(**نهأ**)  **النون** ve **الهاء** ve **الهمزة**. Hemzelenirse onda tek bir kelime vardır; o da ibdâldendir. Der ki: **أنهأْتُ اللَّحم**; onu pişirmediğin zaman. Bu, bizce asılda: **أنيأْته**([4]) **النِّيِّ**’den; sonra **الياء**’yı **هاء**’ya çevirdin([5]).

(**نهب**)  **النون** ve **الهاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; eşitlik üzere olmaksızın bir şeyi kapıp dağıtmaya delâlet eder. Ondan: malın ve başkasının **انتهابُ**’ı. Ve **النُّهْبى**: yağmalanan şeyin adıdır. Ondan **المُناهَبة**: iki süvarinin kendi **حُضْر**’larında yarışmasıdır. Denilir: **ناهب الفَرسُ** [**الفرسَ**([6])]; sanki ikisi **الحُضْر** ve **السَّبَق**’ı birbirinden kapışıyorlar. Ve denilir: **نَهَبَ النّاسُ فلاناً بكلامهم**: onu sözleriyle çekiştirdiler. Kıyas birdir.

(**نهت**)  **النون** ve **الهاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. **النّهِيتُ**: kükremenin altındadır. Ve **أسَدٌّ نَهَّات**. Ve **نَهت الرجُل**: onu azarladı. Ve **حِمارٌ نهّات**.

(**نهج**)  **النون** ve **الهاء** ve **الجيم** iki asıldır, birbirinden ayrıdır:
Birincisi **النَّهْج**: yol. Ve **نَهَج لي الأمْرَ**: onu açıkladı. O, **مُستقيم المِنْهاج**’dır. Ve **المَنْهج**: yol da; cem‘i **المناهج**.
İkincisi: kopma. Falan bize **يَنْهَج**([7]) olarak geldi; yani nefesi kesilmiş, soluğu kopmuş olarak geldi. Ve falanı dövdüm, ta ki **أُنْهِج**; yani düştü.
Ve babdandır: **نَهجَ الثّوبُ**([8]) ve **أنْهَجَ**: eskidi, henüz yırtılmadı. Ve onu **البِلَى** eskitti. Ebû Ubeyd dedi: **نَهج**([9]) denilmez.

(**نهد**)  **النون** ve **الهاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyin görünür hâle gelmesine ve yükselmesine delâlet eder. Ve **فرَسٌ نَهْدٌ**: iri, yüksek. Ve kadının memesi **نَهَدَ**: yükseldi ve kabardı; o **ناهد**’dir. Ve iri tereyağına **نَهِيدة** derler.
Ve babdandır: savaşlarda **المناهَدة**; **المناهَضَة** gibidir; çünkü her biri her birine doğru **ينْهَد** eder. Dediler ki: ancak **النهوض** oturuştan olur([10]); **النهود** ise nasıl olursa olsun. Ve **رجلٌ نَهْدٌ**: yüce işlere doğru **يَنْهَد** eden cömert. Ve **النّهْداء**: değerli bir kumluk; değerli ot bitirir. Ve denilir: **أنْهَدْتُ الحوضَ**: onu doldurdum; o, **حوض نَهدان**’dır. Ve derler—sıhhatini bilmiyorum—: **التّناهُد**: yoldaşlardan her birinin, arkadaşının nafakası ölçüsünce nafaka çıkarmasıdır.

(**نهر**)  **النون** ve **الهاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyin yarılmasına yahut açılmasına delâlet eder. Ve **أنْهَرْتُ الدَّم**: onu açtım ve saldım. Ve **النّهر** adlandırıldı; çünkü o, yeri **يَنْهَر** eder; yani yarar. Ve **المَنْهَرة**: kavmin evleri arasında bulunan bir boşluktur; oraya süprüntülerini atarlar. **النَّهر**’in cem‘i **أنهارٌ** ve **نُهُر**’dür. Ve **استَنْهَرَ**([11]) **النّهرُ**: yatağını aldı. Ve **أنْهَر الماءُ**([12]): aktı. Ve **نَهرٌ نَهِر**: suyu çok. Ebû Züeyb dedi:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])
Ve ondandır **النَّهار**: fecir doğuşundan güneş batışına kadar karanlığın ışıktan açılması. Ve derler: **النّهار** **نُهُر**([14]) üzere cem‘ olunur. Ve **رجلٌ نَهِر**: gündüz sahibi; sanki geceleyin harekete geçmez. Dedi ki:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
Ama onların “**النهار**: bazı kuşların yavrusu” sözleri, benzerine [dönülüp] bakılmaz; onun bir mânâsı yoktur.

(**نهز**)  **النون** ve **الهاء** ve **الزاء** sahih bir asıldır; hareket ve kalkış ve şeyi hareket ettirmeye delâlet eder. **النَّهْز**: bir şeyi almak için kalkıştır; ondandır **انتهاز الفُرصة**. Ve **النُّهْزة**: senin kapıp alman mümkün olan her şeydir. Denilir: **قد أعْرَض فانتهزْ**([16]). Ve deve göğsüyle **نَهَزَتِ**: yürüyüşe kalktı. Ve binek başıyla **نَهَزَت**: kendinden savdı.
Ve babdandır: çocuk buluğa **ناهَزَ**; yani ona yaklaştı; sanki ona doğru kalktı ve hareket etti. Ve deveyi sağarken memesini süt versin diye **نَهَزْتُ**; yani onu elinle vurdun. Ve kovadaki suyu, kova dolsun diye suyla **نَهَزْت**: onu vurdum.

(**نهس**)  **النون** ve **الهاء** ve **السين** bir kelimedir; bir şeye ısırmaya delâlet eder. Ve **ونهَسَ اللَّحْمَ**: onu tuttu ve kopardı([17]) onu yerken. Ondan: yılan onu **نَهَسَته**([18]).

(**نهش**)  **النون** ve **الهاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; mânâsı bir öncekinin mânâsıdır. İbn Düreyd([19]) dedi: Asma‘î dedi ki: **النَّهس** ve **النَّهش** birdir; o, eti ağızla almaktır. Ebû Zeyd ona muhalefet etti de dedi ki: **النّهش**: ağzın ön tarafıyladır.

(**نهض**)  **النون** ve **الهاء** ve **الضاد** bir asıldır; yüksekte bir harekete delâlet eder. Yerinden **نَهَض**: kalktı. Ve onun **ناهِضَةٌ**’si yoktur; yani işinde kalkacak ve onu yürütecek bir kavmi yoktur. Ve derler: adamın **ناهضةُ**’si: onun için öfkelenen baba bir kardeşleridir. Ve bitki **نَهَضَ**: düzeldi. Ve **النَّاهض**: kanatları tamamlanan ve kalkışa ve uçmaya hazırlanan kuştur. Ve **نِهَاضُ الطُّرُق**([20]): onların yokuşları ve basamaklarıdır; tekili **نهضة**. Ve **أنْهُض البَعيرِ**([21]): onun küreği ile sırtı arasıdır.

(**نهط**)  **النون** ve **الهاء** ve **الطاء**. İbn Düreyd([22]) iddia etti ki **النَّهْط**: mızraklamadır. Ve onu mızrakla **نَهَطه**: onunla mızrakladı.

(**نهع**)  **النون** ve **الهاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu var ki derler: **نَهَعَ**; yani kusma olmaksızın öğürdü.

(**نهق**)  **النون** ve **الهاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder. **النّهيق** ve **النُّهاق**: eşeğin sesidir. Ve onun **نَوَاهِقُه**: boğazından çıkan **نُهاقِهِ**’ın çıkış yerleridir. Ve binek hayvanın **نَوَاهق**’i: burun deliklerini kuşatan damarlardır; tekili **ناهقة**.

(**نهك**)  **النون** ve **الهاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; ceza ve eziyette ileri götürmeye delâlet eder. **الحُمَّى** onu **نَهَكَتْهُ**: etini eksiltti. Ve sultan onu ceza olarak **أنْهَكهُ**: ileri götürdü.
Ve babdandır: **انتهاكُ الحرمة**: helâl olmayanla ona el uzatmaktır. Ve **النّهِيك**: aslan ve yiğit; çünkü ikisi akranları **يَنْهَكان** eder.

(**نهل**)  **النون** ve **الهاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; içmenin bir türüne delâlet eder. **نَهِلَ**: su başına ilk varışta içti. Ve hayvanları **أنْهلْتُ**. Ve **المَنْهل**([23]): su varılan yer. Ve **النّاهل**: suya kanmış. Bazen susayana([24]) da **ناهل** derler. Bu, belki uğur mânâsı üzere olur. Dedi ki:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
yani susuz mızraklar ondan kanar.

(**نهم**)  **النون** ve **الهاء** ve **الميم** iki sahih asıldır; birisi seslerden bir sestir, diğeri bir şeye düşkünlüktür.
Birincisi: **النَّهيم**: aslanın sesi. Ve **النّهيم**: develere bağırdığında onları sürüşündür. Dersin: onları yürüsünler diye onlara bağırdığında **نَهَمْتُها**. Dedi ki:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])
Ve sopayla atmaya ve çakıl taşıyla atmaya **نَهْمٌ** denilir; mutlaka atılan şeyde az bir ses bulunmalıdır. Dedi ki:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
İkincisine gelince: **النَّهْمة**: bir şeyde himmetin nihayetine varmasıdır. O, şu şeye **منهومٌ**’dur: ona düşkündür. Ondan denilir: **نُهِمَ يُنْهَمُ**.
Ve iki babdan şâz olanlardan: **النِّهَامِيّ**: demirci([28]).

--------------ـــ
([1]) **المجمل**’de: “**نهى بها**”, **السان**’da: “**أنهى عنها ونهي عنها بالكسر**”
([2]) Asılda ve **اللسان**’da tefsirde ve ardından gelen şâhidde **النون**’un dammesiyle böyle geldi; bunun lafzından tekili olmadığı söylendi; tekilinin **نهاءة** olduğu da söylendi. **المجمل**’de **النون**’un kesresiyle iki yerde.
([3]) Beyit, **المجمل** ve **اللسان**’da söyleyeni meçhuldür. Yine “**نهاء**” fetha ile de rivayet olunur; **المجمل**’de olduğu gibi. İbn Berrî bunun hakkında dedi ki: o, cins cem‘i olarak **نهاة**’nin cem‘idir; şiir zarureti için uzatmıştır. Yine “**نهاء**” kesra ile de rivayet olunur; fetha ile **نهاة**’nin cem‘idir.
([4]) Bu, i‘lâlden önceki sûretidir; ancak **أنأته إناءة** denilir; onu pişirmediğin zaman.
([5]) Asılda: “**همزة**”, tahriftir.
([6]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([7]) Mâzîsi **نهج** **الهاء**’nın kesresiyle; mânâsında ayrıca **أنهج إنهاجاً** da denilir.
([8]) Bu, **الهاء**’nın müsellesidir.
([9]) **المجمل**’de böyle ضبط edildi. **اللسان**’da Ebû Ubeyd’e nisbet olmaksızın: “**ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء**”.
([10]) Asılda: “**على قعود**”, **اللسان**’da “**قيام غير قعود**”; ikisinin doğrusu **المجمل**’dedir.
([11]) Asılda: “**انتهر**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
([12]) **المجمل**’de de böyle. **اللسان**’da: “**نهر**”; **القاموس**’ta ikisi de gelmedi.
([13]) **ديوان الهذليين**: (1: 146) ve **المجمل** ve **اللسان** (**نهر**).
([14]) Şâhidi şu sözüdür:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) **اللسان** (**نهر**) ve **المخصص** (9: 51) ve **كتاب سيبويه** (2: 91)’de inşâd etti.
([16]) **المجمل**’de: “**انتهز فقد أعرض لك**”.
([17]) **النتر**: kabalıkla çekmektir; asılda: “**ونثره**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([18]) **المجمل**’de: “**نهسه**”.
([19]) **الجمهرة** (3: 73).
([20]) Asılda: “**الطير**”; doğrusu **المجمل**’dendir. Müfredi **نهض** fetha iledir.
([21]) **نهض**’un fetha ile cem‘idir de. Cem‘ hakkında **لهميان بن قحافة**’den şu beyit okundu:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
([22]) **الجمهرة** (3: 119).
([23]) Asılda: “**والنهيل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve başkalarındadır.
([24]) Asılda: “**العطشان**”.
([25]) Beyit, **اللسان** (**نهل**)’de olduğu üzere Nâbiga’nındır. Rivayeti **المجمل** ve **المخصص** (13: 26)’da da böyle geldi. **اللسان** ve **الأضداد** 99’da: “**ينهل منها**”. İkisinde de onun صدر’ı:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) Recez, **اللسان** (**نهم**)’dedir.
([27]) Rü’be’nindir; divanının ملحقات’ında 184 ve **اللسان** (**نهم**).
([28]) Rahibe de denilir; bu son mânâ ile kıyasîdir. **اللسان**’da dedi ki: “çünkü o **ينهم** eder; yani dua eder.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ه ز
نهوز بأولاها زجول برجلها ونهزت بالدّلو في البئر‏:‏ حرّكتها لتمتليء‏.‏
والدّابة تنهز برأسها إذا ذبّت عن نفسها‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ قياماً تذبّ البقّ عن نخراتها بنهزٍ كإيماء الرءوس الموانع ونهز في صدره‏:‏ ضرب بجمعه‏.‏
وناهز الصّبيّ للفطام والحلم‏:‏ قارب‏.‏
قال‏:‏ ترضع شبلين في مغارهما قد ناهزا للفطام أو فطما وناهز للخمسين‏.‏
وانتهز الفرصة‏:‏ اغتنمها ويقال‏:‏ انتهز فقد أعرض لك وناهزوهم الفرص وتناهزوها‏.‏
وهذه نهزة فاختلسها‏.‏

##### Türkçe

ن ه ز
**نهوز**: başındaki **ن** ile; ayağıyla zıplayan. Ve **نهزت بالدّلو في البئر**: onu dolması için hareket ettirdim.
Ve binek hayvanı, kendinden savmak için başıyla savdığında **تنهز**.
Zü’r-Rumme dedi:
Ayakta, burun deliklerinden sivrisineği, engelleyici başların işareti gibi bir **نهز** ile savar.
Ve **نهز في صدره**: yumruğuyla vurdu.
Ve **ناهز الصّبيّ للفطام والحلم**: yaklaştı.
Dedi:
İnlerinde iki aslan yavrusunu emzirir; sütten kesilmeye yaklaşmışlar yahut sütten kesilmişler.
Ve **ناهز للخمسين**.
Ve **انتهز الفرصة**: onu ganimet bildi. Ve denilir: **انتهز**; çünkü sana (bir fırsat) arz olundu. Ve **ناهزوهم الفرص** ve **تناهزوها**.
Ve bu bir **نهزة**dir; onu kapıp aldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

نَهَزَه نَهْزاً: دفعه وضربه مثل نَكَزَه ووَكَزَه. وفي الحديث: من توضأَ ثم خرج إِلى المسجد لا يَنْهَزُه إِلاَّ الصلاةُ غفر له ما خلا من ذنبه؛ النَّهْزُ: الدفعُ، يقال: نَهَزْتُ الرجلَ أَنْهَزُه إِذا دفعته، ونَهَزَ رأْسَه إِذا حَرَّكه؛ ،ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: من أَتى هذا البيتَ ولا يَنْهَزُه إِليه غيرُه رَجَع وقد غُفِرَ له؛ يريد أَنه من خرج إِلى المسجد أَو حج ولم ينو بخروجه غير الصلاة والحج من أُمور الدنيا. ومنه الحديث: أَنه نَهَزَ راحِلَتَه أَي دفعها في السير. ونَهَزَتِ الدابةُ إِذا نهضت بصدرها للسير؛ قال:
فلا يَزالُ شاحِجٌ يَأْتِيكَ بِجْ،
أَقْمَرُ نَهَّازٌ يُنَزِّي وَفْرَ تِجْ
والنَّهْزُ: التَّناوُل باليد والنُّهوضُ للتناول جميعاً. والناقةُ تَنْهُزُ بصدرها إِذا نهضت لتَمْضِيَ وتسير؛ وأَنشد:
نَهُوزٌ بأُولاها زَجُولٌ بصَدْرِها
والدابة تَنْهَزُ بصدرها إِذا ذَبَّتْ عن نفسها؛ قال ذو الرمة: قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عن نُخَراتِها
بِنَهْزٍ، كإِيماءِ الرُّؤوسِ المَواتِعِ
الأَزهري: النُّهْزَةُ اسم للشيء الذي هو لك مُعَرَّض كالغنيمة. والنُّهْزَةُ: الفُرْصَةُ تجده من صاحبك. ويقال: فلان نُهْزَةُ المُخْتَلِسِ أَي هو صيد لكل أَحد؛ ومنه حديث أَبي الدَّحْداحِ:
وانْتَهَزَ الحَقَّ إِذا الحَقُّ وَضَحْ
أَي قلبه وأَسرع إِلى تناوله. وحديث أَبي الأَسود: وإِن دُعِيَ انْتَهَزَ. وتقول: انْتَهِزُها قد أَمْكَنَتْكَ قبل الفَوْتِ. والمُناهَزَةُ: المُبادَرَةُ. يقال: ناهَزْتُ الصيدَ فَقَبَضْتُ عليه قبل إِفلاته. وانْتَهَزَها وناهَزَها: تناولها من قُرْب وبادرها واغتنمها، وقد ناهَزَتْهُم الفُرَصُ؛ وقال:
ناهَزْتُهُمْ بِنَيْطَلٍ جَرُوفِ
وتَناهَزَ القومُ: كذلك؛ أَنشد سيبويه:
ولقز عَلِمْتُ، إِذا الرِّجالُ تَناهَزُوا،
أَيِّي وأَيُّكمُ أَعَزُّ وأَمْنَعُ
ويقال للصبي إِذا دنا للفطام: نَهَزَ للفطام، فهو ناهِزٌ، والجارية كذلك، وقد ناهَزا؛ وأَنشد:
تُرْضِعُ شِبْلَيْن في مَغارِهما،
قد ناهَزا للفِطامِ أَو فُطِما
وناهَزَ فلانٌ الحُلُمَ ونَهَزَه إِذا قاربه. وناهَزَ الصبي البلوغَ أَي داناه. ومنه حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: وقد ناهَزْتُ الاحتلامَ. وناهَزَ الخمسين: قارَبها. وإِبل نَهْزُ مائةٍ ونِهازُ مائة ونُهازُ مائة أَي قُرابَتُها. الأَزهري: كان الناس نَهْزَ عشرة آلافٍ أَي قُرْبَها. وفي الحديث: أَن رجلاً اشترى من مال يَتامَى خمراً فلما نزل التحريم أَتى النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، فعرّفه فقال: أَهْرِقُها. وكان المالُ نَهْزَةَ عشرة آلاف أَي قُرْبَها، وحقيقته كان ذا نَهْز. ونَهَز الفَصِيلُ ضَرْعَ أُمه: مثل لهَزَه. الأَزهري: وفلان يَهْنَزُ دابته نَهْزاً ويَلْهَزُها لَهْزاً إِذا دفعها وحركها. الكسائي: نَهَزَه ولَهَزَه بمعنى واحد. ونَهَزَ الناقةَ يَنْهَزُها نَهْزاً: ضرب ضَرَّتَها لِتَدِرَّ صُعُداً. والنَّهُوزُ من الإِبل: التي يموت ولدها فلا تَدِرُّ حتى يُوجَأَ ضَرْعُها. وناقة نَهُوزٌ: لا تَدِرُّ حتى يُنْهَزَ لَحْياها أَي يُضْرَبا؛ قال:أَبْقَى على الذُّلِّ من النَّهُوزِ
وأَنْهَزَتِ الناقةُ إِذا نَهَزَ ولدُها ضَرْعَها؛ قال:
ولكِنَّها كانت ثلاثاً مَياسِراً،
وحاِلَ حُولٍ أَنْهَلَتْ فأَحَلَّتِ
ورواه ابن الأَعرابي: أَنْهَزَتْ ولا وجه له. ونَهَزْتُ بالدَّلو في البئر إِذا ضربت بها إِلى الماء لتمتلئَ. ونَهَزَ الدَّلْوَ يَنْهَزُها نَهْزاً: نزع بها؛ قال الشَّمَّاخ:
غَدَوْنَ لها صُعْرَ الخُدُودِ، كما غَدَتْ،
على ماء يَمْؤُودَ، الدِّلاءُ النَّواهِزُ
يقول: غدت هذه الحمر لهذا الماء كما غدت الدلاء النواهز لماء يَمْؤُودَ، وقيل: النَّواهِزُ اللواتي يُنْهَزْنَ في الماء أَي يُحَرَّكْنَ ليمتلئن، فاعل بمعنى مفعول، والأَوّل أَفضل.
وهما يَتناهَزانِ إِمارَةَ بلد كذا أَي يَبْتَدِرانِ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَتاه الجارودُ وابنُ سَيَّارٍ يَتَناهَزان إِمارَةً أَي يتبادران إِلى طلبها وتناولها؛ ومنه حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: سَيَجِدُ أَحدُكم امرأَته قد ملأَت عِكْمَها من وَبَرِ الإِبل فلْيُناهِزْها وليقطعْ وليُرْسِلْ إِلى جاره الذي لا وَبَرَ له أَي يبادرها ويسابقها إِليه.ونَهَزَ الرجلُ: مَدَّ بعُنُقِه وناءَ بصدره ليَتَهَوَّعَ؛ ومنه حديث عطاء: أَو مَصْدُور يَنْهَزُ قَيْحاً أَي يقذفه؛ والمَصْدُور: الذي بِصَدْرِه وجع. ونَهَزَ: مَدَّ عُنُقَه وناءَ بصدره ليَتَهَوَّع. ويقال: نَهَزَتْني إِليك حاجةٌ أَي جاءت بي إِليك؛ وأَصل النَّهْز: الدفع، كأَنها دفعتني وحَرَّكَتْني.
وناهِزٌ ومُناهِزٌ ونُهَيْز: أَسماء.

##### Türkçe

**نَهَزَه** **نَهْزاً**: Onu itti ve vurdu; **نَكَزَه** ve **وَكَزَه** gibi. Hadiste: “Kim abdest alır, sonra mescide çıkar da onu ancak namaz **لا يَنْهَزُه** (itip sevk eder) ise, günahından geri kalan (kısmı) bağışlanır”; **النَّهْزُ**: itmedir; “**نَهَزْتُ** adamı, **أَنْهَزُه**” denir, onu ittiğim zaman; ve “**نَهَزَ** başını” denir, onu hareket ettirdiği zaman; ve ondan, Ömer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: “Kim bu Beyt’e gelir de onu ona doğru ondan başkası **ولا يَنْهَزُه** (itip sevk etmez) ise, dönmüş olur ve ona bağışlanmış olarak”; bununla, mescide çıkan yahut hacca giden kimsenin, çıkışıyla dünya işlerinden namaz ve hacdan başkasını niyet etmemesini ister. Ve ondan hadiste: “O, **نَهَزَ** binitini” yani onu yürüyüşte itti. Ve **نَهَزَتِ** binek hayvanı, göğsüyle yürüyüş için doğrulduğu zaman; dedi ki:
فلا يَزالُ شاحِجٌ يَأْتِيكَ بِجْ،
أَقْمَرُ نَهَّازٌ يُنَزِّي وَفْرَ تِجْ

Ve **النَّهْزُ**: elle alma ve almak için kalkış (doğrulma) ikisi birden. Ve dişi deve, göğsüyle **تَنْهُزُ**; geçip gitmek ve yürümek için doğrulduğu zaman; ve inşad etti:
نَهُوزٌ بأُولاها زَجُولٌ بصَدْرِها

Ve binek hayvanı göğsüyle **تَنْهَزُ**; kendinden (zararı) savdığı zaman; Zû’r-Rumme dedi ki:
قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عن نُخَراتِها
بِنَهْزٍ، كإِيماءِ الرُّؤوسِ المَواتِعِ

El-Ezherî: **النُّهْزَةُ** senin için ganimet gibi, sana arz edilmiş (ele geçmeye hazır) olan şeyin adıdır.

Ve **النُّهْزَةُ**: arkadaşından bulduğun fırsattır. Ve denir: “Falan, **نُهْزَةُ المُخْتَلِسِ**” yani o, herkes için avdır; ve ondan Ebû’d-Dahdâh’ın hadisi:
وانْتَهَزَ الحَقَّ إِذا الحَقُّ وَضَحْ
yani onu (hakkı) kalbiyle (benimsedi) ve onu almaya hızlandı. Ve Ebû’l-Esved’in hadisi: “Ve eğer çağrılırsa **انْتَهَزَ**.” Ve dersin: “**انْتَهِزُها**; seni geçip gitmeden önce mümkün kıldı.”

Ve **المُناهَزَةُ**: acele davranmadır. Denir: “**ناهَزْتُ** avı, böylece onun üzerine el koydum; kaçıp kurtulmasından önce.” Ve **انْتَهَزَها** ve **ناهَزَها**: onu yakından aldı; ona atıldı ve onu ganimet bildi; ve fırsatlar onları **ناهَزَتْهُم**; ve dedi ki:
ناهَزْتُهُمْ بِنَيْطَلٍ جَرُوفِ

Ve **تَناهَزَ** kavim: aynı şekilde; Sîbeveyh inşad etti:
ولقز عَلِمْتُ، إِذا الرِّجالُ تَناهَزُوا،
أَيِّي وأَيُّكمُ أَعَزُّ وأَمْنَعُ

Ve sütten kesilmeye yaklaştığı zaman çocuğa denir: “Sütten kesilmeye **نَهَزَ**”; o, **ناهِزٌ**’dir; kız çocuğu da böyledir; ve ikisi **ناهَزا**; ve inşad etti:
تُرْضِعُ شِبْلَيْن في مَغارِهما،
قد ناهَزا للفِطامِ أَو فُطِما

Ve falan, ergenliğe **ناهَزَ** ve onu **نَهَزَه**; ona yaklaştığı zaman. Ve çocuk buluğa **ناهَزَ**; yani ona yaklaştı. Ve ondan İbn Abbâs’ın hadisi, Allah ikisinden razı olsun: “Ve ben ihtilâma **ناهَزْتُ**.”

Ve elliye **ناهَزَ**: ona yaklaştı. Ve “yüzün **نَهْزُ** develeri” ve “yüzün **نِهازُ**”u ve “yüzün **نُهازُ**”u; yani onun yakın(ı). El-Ezherî: İnsanlar “on binin **نَهْزَ**”i idi; yani ona yakın(ı). Ve hadiste: Bir adam yetimlerin malından şarap satın aldı; haram kılma inince Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; ona bildirdi; o da dedi ki: “Onu dök.” Ve mal, on binin **نَهْزَةَ**si idi; yani ona yakın(ı); ve onun hakikati: **نَهْز** sahibi idi.

Ve sütten kesilmemiş deve yavrusu, annesinin memesini **نَهَزَ**: **لَهَزَه** gibi. El-Ezherî: Ve falan, binek hayvanını **يَهْنَزُ**; **نَهْزاً** ve onu **يَلْهَزُها**; **لَهْزاً**; onu ittiği ve hareket ettirdiği zaman. El-Kisâî: **نَهَزَه** ve **لَهَزَه** bir mânâdadır.

Ve dişi deveyi **نَهَزَ**; onu **يَنْهَزُها**; **نَهْزاً**: yukarı doğru süt versin diye memesini vurdu. Ve develerden **النَّهُوزُ**: yavrusu ölen, memesi **يُوجَأَ** (acı verilip vurulmadıkça) süt vermeyen(ler)dir. Ve **ناقة نَهُوزٌ**: çeneleri **يُنْهَزَ** edilmedikçe, yani vurulmadıkça süt vermez; dedi ki:
أَبْقَى على الذُّلِّ من النَّهُوزِ

Ve dişi deve **أَنْهَزَتِ**; yavrusu onun memesini **نَهَزَ** ettiği zaman; dedi ki:
ولكِنَّها كانت ثلاثاً مَياسِراً،
وحاِلَ حُولٍ أَنْهَلَتْ فأَحَلَّتِ
İbnü’l-A‘râbî onu “**أَنْهَزَتْ**” diye rivayet etti; onda bir yön yoktur.

Ve kuyuda kovayla **نَهَزْتُ**; suya dolsun diye onunla suya doğru vurduğum zaman. Ve kovayı **نَهَزَ**; onu **يَنْهَزُها**; **نَهْزاً**: onunla çekti; eş-Şemmâh dedi ki:
غَدَوْنَ لها صُعْرَ الخُدُودِ، كما غَدَتْ،
على ماء يَمْؤُودَ، الدِّلاءُ النَّواهِزُ
Der ki: Bu yaban eşekleri bu suya, kovaların “**النَّواهِزُ**” olarak “**ماء يَمْؤُودَ**”a gidişi gibi gitti; ve denildi: **النَّواهِزُ**, suda **يُنْهَزْنَ** edilenlerdir; yani dolsunlar diye hareket ettirilirler; mef‘ûl mânâsında fâ‘ildir; birincisi daha üstündür.

Ve ikisi, falan beldenin emirliğini **يَتناهَزانِ** ederler; yani birbirleriyle yarışarak öne atılırlar. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Cârûd ve İbn Seyyâr ona, bir emirliği **يَتَناهَزان** olarak geldiler; yani onu istemeye ve onu almaya doğru birbirleriyle yarışarak öne atılırlar; ve ondan Ebû Hureyre’nin hadisi, Allah ondan razı olsun: “Sizden biriniz, karısının deve kılından heybesini doldurmuş olduğunu bulacaktır; öyleyse onu **فَلْيُناهِزْها** etsin ve kessin ve deve kılı olmayan komşusuna göndersin”; yani ona doğru acele etsin ve ona doğru onunla yarışsın.

Ve adam **نَهَزَ**: kusmak için boynunu uzattı ve göğsüyle yüklendi; ve ondan Atâ’nın hadisi: “Yahut göğsü hasta olan, irin **يَنْهَزُ** eder”; yani onu fırlatır; ve **المَصْدُور**: göğsünde ağrı olan kimsedir. Ve **نَهَزَ**: kusmak için boynunu uzattı ve göğsüyle yüklendi. Ve denir: “Beni sana bir ihtiyaç **نَهَزَتْني**”; yani beni sana getirdi; ve **النَّهْز**’in aslı itmedir; sanki o beni itti ve beni hareket ettirdi.

Ve **ناهِزٌ** ve **مُناهِزٌ** ve **نُهَيْز**: isimlerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ه ز * * النُّهْزَةُ * كالفُرصة وزنا ومعنى و * انْتَهَزَها * اغتنمها و * نَاهَزَ * الصبي البُلوغ أي داناه

##### Türkçe

* ن ه ز * * **النُّهْزَةُ** * vezin ve anlamca fırsat gibidir; ve * **انْتَهَزَها** * onu ganimet bildi; ve * **نَاهَزَ** * çocuk bulûğa yaklaştı; yani ona yaklaştı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نهزه، كمنعه: ضربه ودفعه، مثل وكزه ونكزه. وقال الأزهري: فلان ينهز دابته نهزا ويلهزها لهزا: إذا دفعها وحركها. وقال الكسائي: نهزه ولهزه بمعنى واحد. نهز الشيء: قرب. نهز رأسه: حركه. نهزت الدابة: نهضت بصدرها للسير والمضي: قال ذو الرمة:
  قياما تذب البق عن نخراتهـا                      بنهز كإيماء الرؤوس الموانع نهز بالدلو في البئر ينهز بها نهزا: ضرب بها في الماء، وفي بعض الأصول: إلى الماء لتمتلئ، وفي الأساس: حركها لتمتلئ. النهزة، بالضم: الفرصة تجدها من صاحبك، ويقال: فلان نهزة المختلس، أي هو صيد لكل أحد. وانتهزها: اغتنمها. وتقول: انتهزها قد أمكنتك قبل الفوت. وفي الأساس: انتهز في الضحك: أفرط فيه وقبح، نقله الصاغاني. ناهزه مناهزة: داناه وقاربه، وكذلك نهزه، يقال: ناهز فلان الحلم، والصبي البلوغ، وكذا قولهم: ناهز الخمسين، وقال الشاعر:
  ترضع شبلين في مغارهما                      قد ناهزا للفطام أو فطما ناهز الصيد مناهزة: بادره فقبض عليه قبل إفلاته. وتناهزا: تبادرا واغتنما، أنشد سيبويه:
  ولقد علمت إذا الرجال تناهزوا                      أيي وأيكـم أعـز وأمـنـع يقال: نهز كذا، بالفتح، ونهازه، بالضم والكسر، أي قدره وزهاؤه. يقال: إبل نهز مائة، أي قرابتها، وقال الأزهري: كان الناس نهز عشرة آلاف، أي قربها، وحقيقته: كان ذا نهز. النهز، ككتف: الأسد، نقله الصاغاني، كأنه لدفعه وضربه وحركته. النهاز، كشداد: الحمار الذي ينهز بصدره للسير، قال:
  فلا يزال شاحج يأتيك بج                      أقمر نهاز ينزي زفرتج والمنهز، كمكرم، من الركية: ما ظهر من ظهرها حيث تقوم السانية، إذا دنا من فم الركية هكذا نقله الصاغاني. قد سموا ناهزا ونهازا، ككتان. ومما يستدرك عليه: النهز: التناول باليد، والنهوض للتناول جميعا. وانتهز الشيء، إذا قبله وأسرع إلى تناوله. وانتهزها وناهزها: تناولها من قرب. ويقال للصبي إذا دنا للفطام، فهو ناهز، والجارية كذلك. ونهز الفصيل ضرع أمه: مثل لهزه. ونهز الناقة نهزا: ضرب ضرتها لتدر صعدا. والنهوز من الإبل: التي يموت ولدها فلا تدر حتى يوجأ ضرعها، قال:
  أبقى على الذل من النهوز وقيل: ناقة نهوز: شديدة الدفع للسير، قال:
  نهوز بأولاها زجول بصدرها وأنهزت الناقة: إذا نهز ولدها ضرعها، هكذا قاله ابن الأعرابي، وروى قول الشاعر:
  ولكنها كانت ثلاثا مياسـرا                      وحائل حول أنهزت فأحلت ورواه غير أنهلت باللام. ودلاء نواهز، قال الشماخ:
  غدون لها صعر الخدود كما غدت                      على ماء يمؤود الدلاء النواهـز

  يقول: غدت هذه الحمر لهذا الماء كما غدت الدلاء النواهز في يمؤد. وقيل: النواهز: اللاتي ينهزن في الماء، أي يحركن، ليمتلئن، فاعل بمعنى مفعول. وهما يتناهزان إمارة بلد كذا، أي يتبادران إلى طلبها وتناولها. والمناهزة: المسابقة. ونهز الرجل: مد بعنقه ونأى بصدره، ليتهوع. ونهز قيحا: قذفه. ويقال: نهزتني إليك حاجة، أي جاءت بي إليك. واستدرك شيخنا من التوشيح للجلال: أنهزه إنهازا: دفعه. وأنهزه أيضا، كأنهضه، وزنا ومعنى. وقد سموا مناهزا ونهيزا.

##### Türkçe

**نهزه**، **كمنعه**: onu dövdü ve itti; **وكزه** ve **نكزه** gibi. El-Ezherî dedi: falan, binitini **نهزا** ile **ينهز** ve onu **لهزا** ile **يلهزها**: onu ittiği ve hareket ettirdiği zaman. El-Kisâî dedi: **نهزه** ve **لهزه** bir mânâdadır. **نهز الشيء**: yaklaştı. **نهز رأسه**: onu hareket ettirdi. **نهزت الدابة**: yürümek ve gitmek için göğsüyle doğruldu: Zû’r-Rumme dedi ki:
  Ayakta, burun deliklerinden piresini silkeler                      engelleyici başların işareti gibi bir **نهز** ile

**نهز بالدلو في البئر ينهز بها نهزا**: onunla suda vurdu; bazı nüshalarda: dolsun diye suya (doğru); ve **الأساس**’ta: dolsun diye onu hareket ettirdi. **النهزة**، **بالضم**: arkadaşından bulduğun fırsat; ve denir: falan **نهزة المختلس**tir; yani o, herkes için bir avdır. **وانتهزها**: onu ganimet bildi. Ve dersin: **انتهزها**; kaçırmadan önce sana imkân verilmiştir. Ve **الأساس**’ta: **انتهز في الضحك**: onda aşırıya gitti ve çirkinleşti; bunu es-Sâğânî nakletti. **ناههزه مناهزة**: ona yaklaştı ve ona yakın oldu; aynı şekilde **نهزه**; denir: falan **ناهز** **الحلم**’ü, ve çocuk **البلوغ**’u; ve yine onların sözü: **ناهز الخمسين**; şair dedi ki:
  İki aslan yavrusunu inlerinde emzirir                      sütten kesmeye **ناهزا** oldular yahut sütten kesildiler

**ناهز الصيد مناهزة**: ona atıldı da kaçmasından önce onu yakaladı. **وتناهزا**: birbirlerine atıldılar ve ganimet bildiler; Sîbeveyh şu beyti şahit getirdi:
  Erkekler **تناهزوا** ettikleri vakit elbette bildim                      hanginiz ve hanginiz daha aziz ve daha engelleyicidir

Denir: **نهز** şöyle, **بالفتح**; ve **نهازه**، **بالضم والكسر**; yani onun miktarı ve parlaklığı. Denir: **إبل نهز مائة**; yani ona yakın(dır). El-Ezherî dedi: insanlar **نهز** on bin idi; yani ona yakın(dı); ve onun hakikati: **ذا نهز** idi. **النهز**، **ككتف**: aslan; es-Sâğânî nakletti; sanki onun itmesi, vurması ve hareketi sebebiyle. **النهاز**، **كشداد**: yürümek için göğsüyle **ينهز** eden eşek; dedi ki:
  Sana, böğüren bir (hayvan) ile gelir durur                      külrengi, **نهاز**; **ينزي** (eder), **زفرتج**

**والمنهز**، **كمكرم**، **من الركية**: kuyunun sırtından, sâniyenin durduğu yerden görünen kısmı; kuyunun ağzına yaklaştığı zaman; es-Sâğânî böyle nakletti. **ناههزا** ve **نهازا** diye adlandırmışlardır; **ككتان**. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **النهز**: elle alma; ve almak için kalkma, ikisi birden. **وانتهز الشيء**: onu kabul ettiği ve onu almaya hızlandığı zaman. **وانتهزها وناهزها**: onu yakından aldı. Ve çocuk sütten kesilmeye yaklaştığı zaman ona denir; o, **ناهز**dir; kız da böyledir. **ونهز الفصيل ضرع أمه**: **لهزه** gibi. **ونهز الناقة نهزا**: yukarıdan süt versin diye onun **ضرة**sine vurdu. **والنهوز من الإبل**: yavrusu ölen, memesi yaralanmadıkça süt vermeyen (develer); dedi ki:
  **النهوز**dan (olan) zillet üzerine bıraktı

Ve denildi: **ناقة نهوز**: yürüyüş için şiddetli itişlidir; dedi ki:
  İlkleriyle **نهوز**; göğsüyle gür sesli

**وأنهزت الناقة**: yavrusu onun memesini **نهز** ettiği zaman; İbnü’l-A‘râbî bunu böyle söyledi; ve şairin sözünü rivayet etti:
  Fakat o, üç (defa) kolaylıklar idi                      ve bir kısır (deve) (vardı); çevresinde **أنهزت** oldu da gebe kaldı

Ve başkası onu **أنهلت** (lâm ile) diye rivayet etti. **ودلاء نواهز**; eş-Şemmâh dedi ki:
  Ona, yanakları eğri (olarak) gittiler; nasıl gittiyse                      bir suya; **يمؤود** (eder) **الدلاء النواهز**

Der ki: bu yaban eşekleri bu suya gitti; nasıl ki **الدلاء النواهز** **يمؤد** içinde gitti. Ve denildi: **النواهز**: suda **ينهزن** edenlerdir; yani dolsunlar diye hareket ettirilenler; mef‘ûl mânâsında fâ‘ildir. Ve ikisi, falan beldenin emirliğini **يتناهزان** ederler; yani onu istemeye ve almaya birbirlerinden önce davranırlar. **والمناهزة**: yarışma. **ونهز الرجل**: kusmak için boynunu uzattı ve göğsüyle uzaklaştı. **ونهز قيحا**: onu fırlattı. Ve denir: **نهزتني إليك حاجة**; yani bir ihtiyaç beni sana getirdi. Şeyhimiz, Celâl’in **التوشيح**’inden istidrâk etti: **أنهزه إنهازا**: onu itti. Ve **أنهزه** de; **كأنهضه**; vezin ve mânâca. Ve **مناهزا** ve **نهيزا** diye adlandırmışlardır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَهَزَ
1 نَهَزَ ذ , aor. نَهَزَ , (Msb,) inf. n. نَهْزٌ, (Msb, TA,) He rose to take a thing with his extended hand. (Msb, JK, TA.) He took a thing with his extended hand. (JK, TA.) See also 3 and 8. -A2- نَهَزَ الشَّىْءُ The thing became near. (K.) See also 3, in two places.

ناهزهُ
3 ناهزهُ ذ , inf. n. مُنَاهَزَةٌ, He strove with him, or made haste, to outstrip him; to be, or get, before him; to precede him. (TA.) You say, ناهز الصَّيْدَ He made haste to get before the game, or object of the chase, (K, TA,) and seized it before its escape. (TA.) And نَاهَزْتُهُمُ الفُرَصَ [I strove with them, or made haste, to be before them in taking, or seizing, the opportunities, or the turns for drawing water or the like]. (S, A.) A poet says,
نَاهَزْتُهُمْ بِنَيْطَلٍ جَرُوفِ
[I strove with them, or made haste, to be before them in drawing water with a capacious bucket]. (S.) -A2- Also, (K,) inf. n. as above, (TA,) He approached it; drew near to it; nearly attained to it; (K, TA;) as also ↓ نَهَزَهُ. (TA.) You say, ناهز البُلُوغُ, (S, Msb,) and الحُلُمَ, (A, TA,) He (a boy, S, Msb) approached, drew near to, or nearly attained to, puberty. (S, A, Msb.) And ناهز الخَمْسِينَ [He approached, or nearly attained to, the age of fifty]. (A, TA.) And ناهز لِلْفِطَامِ, (A, Msb,) inf. n. as above, (Msb,) He (a child) approached, or drew near to, the [time of] weaning; (A, Msb;) as also ↓ نَهَزَ لَهُ, (Msb, TA,) aor. نَهَزَ . (Msb.) -A3- See also 8.

تناهزا
6 تناهزا ذ They strove together, or made haste, each to be, or get, before the other. (K.) You say, هُمَا يَتَنَاهَزَانِ اِمَارَةَ بَلَدِ كَذَا They strive together, or make haste, each to be before the other in obtaining the government of such a town, or country. (S, * TA.) And تَنَاهَزُوا الفُرَصَ [They strove together, or made haste, to be before one another in taking, or seizing, the opportunities, or the turns for drawing water or the like: see 3.] (A.)

انتهز الفُرْصَةَ
8 انتهز الفُرْصَةَ ذ He took, or seized, [or availed himself of,] the opportunity; syn. اِغْتَنَمَهَا: (S, A, K:) or he arose and hastened to be before another, or others, in taking, or seizing, the opportunity; or simply he hastened to take it. (Msb.) You say, انْتَهِزْهَا قَدْ أَمْكَنَتْكَ قَبْلَ الفَوْتِ [Take thou, or seize thou, it; (meaning the opportunity;) for it hath become within thy power; before the escape thereof]. (TA.) And اِنْتَهِزْ فَقَدْ أَعْرَضَ لَكَ [Take thou, or seize thou, the opportunity; for it hath offered itself to thee]. (A, TA.) Also, انْتَهَزَهَا He took it, or them, [but to what the pronoun refers is not shown,] with his extended hand, from a near spot; and so ↓ نَاهَزَهَا. (TA.) And انتهز الشَّىْءَ He accepted the thing, and hastened to take it with his extended hand. (TA.)

نُهْزَةٌ
نُهْزَةٌ ذ An opportunity; a time at which, or during which, a thing may be done or had; syn. فُرْصَةٌ. (S, K.) ― -b2- A thing that offers itself to one as a prey, or spoil. (JK, L. *) You say, فُلَانٌ نُهْزَةُ المُخْتَلِسِ [Such a one is the prey of the snatcher]; meaning, such a one is the prey of every one. (L.) And هٰذِهِ نُهْزَةٌ فَاخْتَلِسْهَا [This is a thing that offers itself as a prey, therefore snatch thou it.] (A.)

نَاهِزٌ
نَاهِزٌ ذ Approaching, or near, to the time of weaning; applied to a boy; (JK, Msb, TA;) and to a girl; (TA;) or the epithet applied to the latter is with ة. (JK, Msb.)

##### Türkçe

**نَهَزَ**
1 **نَهَزَ** ذ , muzari‘ **نَهَزَ** , (Msb,) mastar ismi **نَهْزٌ**, (Msb, TA,) O, uzatılmış eliyle bir şeyi almak için ayağa kalktı. (Msb, JK, TA.) O, uzatılmış eliyle bir şeyi aldı. (JK, TA.) 3 ve 8’e de bak. -A2- **نَهَزَ الشَّىْءُ** Şey yakın oldu. (K.) İki yerde 3’e de bak.

**ناهزهُ**
3 **ناهزهُ** ذ , mastar ismi **مُنَاهَزَةٌ**, O, onunla çekişti; yahut onu geçmek için acele etti; onun önünde olmak yahut onun önüne geçmek için; ona takaddüm etti. (TA.) Sen dersin ki, **ناهز الصَّيْدَ** O, avın, yahut avlanan şeyin, önüne geçmek için acele etti, (K, TA,) ve onun kaçmasından önce onu yakaladı. (TA.) Ve **نَاهَزْتُهُمُ الفُرَصَ** [Ben, fırsatları, yahut su çekme nöbetlerini veya benzerini, almak yahut kapmakta onların önünde olmak için onlarla çekiştim; yahut acele ettim]. (S, A.) Bir şair der ki,
**نَاهَزْتُهُمْ بِنَيْطَلٍ جَرُوفِ**
[Ben, geniş bir kova ile su çekmede onların önünde olmak için onlarla çekiştim; yahut acele ettim]. (S.) -A2- Yine, (K,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) O, ona yaklaştı; ona yaklaştı; ona neredeyse erişti; (K, TA;) ve bunun gibi ↓ **نَهَزَهُ**. (TA.) Sen dersin ki, **ناهز البُلُوغُ**, (S, Msb,) ve **الحُلُمَ**, (A, TA,) O (bir oğlan, S, Msb) bulûğa yaklaştı, bulûğa yaklaştı, yahut bulûğa neredeyse erişti. (S, A, Msb.) Ve **ناهز الخَمْسِينَ** [O, elli yaşa yaklaştı; yahut elli yaşa neredeyse erişti]. (A, TA.) Ve **ناهز لِلْفِطَامِ**, (A, Msb,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (Msb,) O (bir çocuk) sütten kesme [vakti]ne yaklaştı; yahut ona yaklaştı; (A, Msb;) ve bunun gibi ↓ **نَهَزَ لَهُ**, (Msb, TA,) muzari‘ **نَهَزَ**. (Msb.) -A3- 8’e de bak.

**تناهزا**
6 **تناهزا** ذ Onlar birlikte çekiştiler; yahut acele ettiler; her biri diğerinin önünde olmak yahut diğerinin önüne geçmek için. (K.) Sen dersin ki, **هُمَا يَتَنَاهَزَانِ اِمَارَةَ بَلَدِ كَذَا** Onlar, böyle bir kasabanın yahut ülkenin emirliğini elde etmede, birlikte çekişirler; yahut acele ederler; her biri diğerinin önünde olmak için. (S, * TA.) Ve **تَنَاهَزُوا الفُرَصَ** [Onlar, fırsatları, yahut su çekme nöbetlerini veya benzerini, almak yahut kapmakta birbirlerinin önünde olmak için birlikte çekiştiler; yahut acele ettiler: 3’e bak.] (A.)

**انتهز الفُرْصَةَ**
8 **انتهز الفُرْصَةَ** ذ O, fırsatı aldı yahut kaptı, [yahut ondan yararlandı]; müradifi **اِغْتَنَمَهَا**: (S, A, K:) yahut o, fırsatı almak yahut kapmakta bir başkasının yahut başkalarının önünde olmak için ayağa kalktı ve acele etti; yahut sadece onu almak için acele etti. (Msb.) Sen dersin ki, **انْتَهِزْهَا قَدْ أَمْكَنَتْكَ قَبْلَ الفَوْتِ** [Onu al yahut kap; (fırsat kastedilerek;) çünkü o senin için mümkün oldu; onun kaçmasından önce]. (TA.) Ve **اِنْتَهِزْ فَقَدْ أَعْرَضَ لَكَ** [Fırsatı al yahut kap; çünkü o sana arz oldu]. (A, TA.) Yine, **انْتَهَزَهَا** O, onu yahut onları, [zamirin neye döndüğü gösterilmemiştir,] yakın bir yerden uzatılmış eliyle aldı; ve bunun gibi ↓ **نَاهَزَهَا**. (TA.) Ve **انتهز الشَّىْءَ** O, şeyi kabul etti ve uzatılmış eliyle onu almak için acele etti. (TA.)

**نُهْزَةٌ**
**نُهْزَةٌ** ذ Bir fırsat; bir şeyin yapılabileceği yahut elde edilebileceği bir vakit; müradifi **فُرْصَةٌ**. (S, K.) ― -b2- Bir kimseye av yahut ganimet olarak kendini arz eden bir şey. (JK, L. *) Sen dersin ki, **فُلَانٌ نُهْزَةُ المُخْتَلِسِ** [Falanca, kapıp kaçıranın avıdır]; yani, falanca herkesin avıdır. (L.) Ve **هٰذِهِ نُهْزَةٌ فَاخْتَلِسْهَا** [Bu, av olarak kendini arz eden bir şeydir; öyleyse onu kapıp kaçır.] (A.)

**نَاهِزٌ**
**نَاهِزٌ** ذ Sütten kesme vaktine yaklaşan yahut ona yakın olan; bir oğlana söylenir; (JK, Msb, TA;) ve bir kıza da; (TA;) yahut ikincisine uygulanan sıfat ة iledir. (JK, Msb.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَهَزَ
نَهَزَ A ( n. ac. نَهْز 1 ),
a.  Was near.

b.  Raised the head.

c.  Shook ( the head & c. ).

d.  Butted; struck; thrust, pushed.

e.  [ Bi &  Fī ], Shook about .... in.

f.  Goaded on.

g.  see III (a) .

نَاْهَزَ
نَاْهَزَ III ,
a.  Was near to; approached.

b.  Got in front of, outstripped.

c.  see VIII (a) .

تَنَاْهَزَ
تَنَاْهَزَ VI ,
a.  Raced; competed together.

اِنْتَهَزَ
اِنْتَهَزَ VIII ,
a.  Seized, availed himself of ( opportunity ).

b.  [ Fī ], Was immoderate in.

نَهْز
نَهْز 1 ,
a.  Quantity, measure; number.

نُهْزَة
نُهْزَة 3t , ( pl. نُهَز 9 ),
a.  Opportunity, chance, occasion.

b.  Prey, spoil.

نَهِز
نَهِز 5 ,
a.  Lion.

نَاْهِز
نَاْهِز 21 ,
a.  Chief, head.

b.  Fit to be weaned.

نِهَاْز
نِهَاْز 23 ,  نِهَاْزَة 23t ,  نُهَاْز 24 ,  نُهَاْزَة 24t ,
a.  see 1 .

نَهَّاْز
نَهَّاْز 28 ,
a.  Raising the head.

##### Türkçe

**نَهَزَ**
**نَهَزَ** A ( i. ac. **نَهْز** 1 ),
a. Yakın idi.

b. Başı kaldırdı.

c. (Başı vb.) salladı.

d. Tosladı; vurdu; itti, sürdü.

e. [ Bi ve Fī ], .... içinde etrafına salladı.

f. Dürtüp sevk etti.

g. III (a)’ya bak.

**نَاْهَزَ**
**نَاْهَزَ** III ,
a. -e yakın oldu; yaklaştı.

b. Önüne geçti, geride bıraktı.

c. VIII (a)’ya bak.

**تَنَاْهَزَ**
**تَنَاْهَزَ** VI ,
a. Birlikte yarıştı; birlikte rekabet etti.

**اِنْتَهَزَ**
**اِنْتَهَزَ** VIII ,
a. (Fırsatı) ele geçirdi, ondan yararlandı.

b. [ Fī ], -de ölçüsüz oldu.

**نَهْز**
**نَهْز** 1 ,
a. Miktar, ölçü; sayı.

**نُهْزَة**
**نُهْزَة** 3t , ( pl. **نُهَز** 9 ),
a. Fırsat, şans, vesile.

b. Av, ganimet.

**نَهِز**
**نَهِز** 5 ,
a. Aslan.

**نَاْهِز**
**نَاْهِز** 21 ,
a. Reis, baş.

b. Sütten kesilmeye elverişli.

**نِهَاْز**
**نِهَاْز** 23 ,  **نِهَاْزَة** 23t ,  **نُهَاْز** 24 ,  **نُهَاْزَة** 24t ,
a. 1’e bak.

**نَهَّاْز**
**نَهَّاْز** 28 ,
a. Başı kaldırma.
