# نهز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نهز

نَهَزَه نَهْزاً: دفعه وضربه مثل نَكَزَه ووَكَزَه. وفي الحديث: من توضأَ ثم خرج إِلى المسجد لا يَنْهَزُه إِلاَّ الصلاةُ غفر له ما خلا من ذنبه؛ النَّهْزُ: الدفعُ، يقال: نَهَزْتُ الرجلَ أَنْهَزُه إِذا دفعته، ونَهَزَ رأْسَه إِذا حَرَّكه؛ ،ومنه حديث عمر، رضي الله عنه: من أَتى هذا البيتَ ولا يَنْهَزُه إِليه غيرُه رَجَع وقد غُفِرَ له؛ يريد أَنه من خرج إِلى المسجد أَو حج ولم ينو بخروجه غير الصلاة والحج من أُمور الدنيا. ومنه الحديث: أَنه نَهَزَ راحِلَتَه أَي دفعها في السير. ونَهَزَتِ الدابةُ إِذا نهضت بصدرها للسير؛ قال:
فلا يَزالُ شاحِجٌ يَأْتِيكَ بِجْ،
أَقْمَرُ نَهَّازٌ يُنَزِّي وَفْرَ تِجْ
والنَّهْزُ: التَّناوُل باليد والنُّهوضُ للتناول جميعاً. والناقةُ تَنْهُزُ بصدرها إِذا نهضت لتَمْضِيَ وتسير؛ وأَنشد:
نَهُوزٌ بأُولاها زَجُولٌ بصَدْرِها
والدابة تَنْهَزُ بصدرها إِذا ذَبَّتْ عن نفسها؛ قال ذو الرمة: قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عن نُخَراتِها
بِنَهْزٍ، كإِيماءِ الرُّؤوسِ المَواتِعِ
الأَزهري: النُّهْزَةُ اسم للشيء الذي هو لك مُعَرَّض كالغنيمة. والنُّهْزَةُ: الفُرْصَةُ تجده من صاحبك. ويقال: فلان نُهْزَةُ المُخْتَلِسِ أَي هو صيد لكل أَحد؛ ومنه حديث أَبي الدَّحْداحِ:
وانْتَهَزَ الحَقَّ إِذا الحَقُّ وَضَحْ
أَي قلبه وأَسرع إِلى تناوله. وحديث أَبي الأَسود: وإِن دُعِيَ انْتَهَزَ. وتقول: انْتَهِزُها قد أَمْكَنَتْكَ قبل الفَوْتِ. والمُناهَزَةُ: المُبادَرَةُ. يقال: ناهَزْتُ الصيدَ فَقَبَضْتُ عليه قبل إِفلاته. وانْتَهَزَها وناهَزَها: تناولها من قُرْب وبادرها واغتنمها، وقد ناهَزَتْهُم الفُرَصُ؛ وقال:
ناهَزْتُهُمْ بِنَيْطَلٍ جَرُوفِ
وتَناهَزَ القومُ: كذلك؛ أَنشد سيبويه:
ولقز عَلِمْتُ، إِذا الرِّجالُ تَناهَزُوا،
أَيِّي وأَيُّكمُ أَعَزُّ وأَمْنَعُ
ويقال للصبي إِذا دنا للفطام: نَهَزَ للفطام، فهو ناهِزٌ، والجارية كذلك، وقد ناهَزا؛ وأَنشد:
تُرْضِعُ شِبْلَيْن في مَغارِهما،
قد ناهَزا للفِطامِ أَو فُطِما
وناهَزَ فلانٌ الحُلُمَ ونَهَزَه إِذا قاربه. وناهَزَ الصبي البلوغَ أَي داناه. ومنه حديث ابن عباس، رضي الله عنهما: وقد ناهَزْتُ الاحتلامَ. وناهَزَ الخمسين: قارَبها. وإِبل نَهْزُ مائةٍ ونِهازُ مائة ونُهازُ مائة أَي قُرابَتُها. الأَزهري: كان الناس نَهْزَ عشرة آلافٍ أَي قُرْبَها. وفي الحديث: أَن رجلاً اشترى من مال يَتامَى خمراً فلما نزل التحريم أَتى النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، فعرّفه فقال: أَهْرِقُها. وكان المالُ نَهْزَةَ عشرة آلاف أَي قُرْبَها، وحقيقته كان ذا نَهْز. ونَهَز الفَصِيلُ ضَرْعَ أُمه: مثل لهَزَه. الأَزهري: وفلان يَهْنَزُ دابته نَهْزاً ويَلْهَزُها لَهْزاً إِذا دفعها وحركها. الكسائي: نَهَزَه ولَهَزَه بمعنى واحد. ونَهَزَ الناقةَ يَنْهَزُها نَهْزاً: ضرب ضَرَّتَها لِتَدِرَّ صُعُداً. والنَّهُوزُ من الإِبل: التي يموت ولدها فلا تَدِرُّ حتى يُوجَأَ ضَرْعُها. وناقة نَهُوزٌ: لا تَدِرُّ حتى يُنْهَزَ لَحْياها أَي يُضْرَبا؛ قال:أَبْقَى على الذُّلِّ من النَّهُوزِ
وأَنْهَزَتِ الناقةُ إِذا نَهَزَ ولدُها ضَرْعَها؛ قال:
ولكِنَّها كانت ثلاثاً مَياسِراً،
وحاِلَ حُولٍ أَنْهَلَتْ فأَحَلَّتِ
ورواه ابن الأَعرابي: أَنْهَزَتْ ولا وجه له. ونَهَزْتُ بالدَّلو في البئر إِذا ضربت بها إِلى الماء لتمتلئَ. ونَهَزَ الدَّلْوَ يَنْهَزُها نَهْزاً: نزع بها؛ قال الشَّمَّاخ:
غَدَوْنَ لها صُعْرَ الخُدُودِ، كما غَدَتْ،
على ماء يَمْؤُودَ، الدِّلاءُ النَّواهِزُ
يقول: غدت هذه الحمر لهذا الماء كما غدت الدلاء النواهز لماء يَمْؤُودَ، وقيل: النَّواهِزُ اللواتي يُنْهَزْنَ في الماء أَي يُحَرَّكْنَ ليمتلئن، فاعل بمعنى مفعول، والأَوّل أَفضل.
وهما يَتناهَزانِ إِمارَةَ بلد كذا أَي يَبْتَدِرانِ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَتاه الجارودُ وابنُ سَيَّارٍ يَتَناهَزان إِمارَةً أَي يتبادران إِلى طلبها وتناولها؛ ومنه حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: سَيَجِدُ أَحدُكم امرأَته قد ملأَت عِكْمَها من وَبَرِ الإِبل فلْيُناهِزْها وليقطعْ وليُرْسِلْ إِلى جاره الذي لا وَبَرَ له أَي يبادرها ويسابقها إِليه.ونَهَزَ الرجلُ: مَدَّ بعُنُقِه وناءَ بصدره ليَتَهَوَّعَ؛ ومنه حديث عطاء: أَو مَصْدُور يَنْهَزُ قَيْحاً أَي يقذفه؛ والمَصْدُور: الذي بِصَدْرِه وجع. ونَهَزَ: مَدَّ عُنُقَه وناءَ بصدره ليَتَهَوَّع. ويقال: نَهَزَتْني إِليك حاجةٌ أَي جاءت بي إِليك؛ وأَصل النَّهْز: الدفع، كأَنها دفعتني وحَرَّكَتْني.
وناهِزٌ ومُناهِزٌ ونُهَيْز: أَسماء.

### Türkçe

**نَهَزَه** **نَهْزاً**: Onu itti ve vurdu; **نَكَزَه** ve **وَكَزَه** gibi. Hadiste: “Kim abdest alır, sonra mescide çıkar da onu ancak namaz **لا يَنْهَزُه** (itip sevk eder) ise, günahından geri kalan (kısmı) bağışlanır”; **النَّهْزُ**: itmedir; “**نَهَزْتُ** adamı, **أَنْهَزُه**” denir, onu ittiğim zaman; ve “**نَهَزَ** başını” denir, onu hareket ettirdiği zaman; ve ondan, Ömer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: “Kim bu Beyt’e gelir de onu ona doğru ondan başkası **ولا يَنْهَزُه** (itip sevk etmez) ise, dönmüş olur ve ona bağışlanmış olarak”; bununla, mescide çıkan yahut hacca giden kimsenin, çıkışıyla dünya işlerinden namaz ve hacdan başkasını niyet etmemesini ister. Ve ondan hadiste: “O, **نَهَزَ** binitini” yani onu yürüyüşte itti. Ve **نَهَزَتِ** binek hayvanı, göğsüyle yürüyüş için doğrulduğu zaman; dedi ki:
فلا يَزالُ شاحِجٌ يَأْتِيكَ بِجْ،
أَقْمَرُ نَهَّازٌ يُنَزِّي وَفْرَ تِجْ

Ve **النَّهْزُ**: elle alma ve almak için kalkış (doğrulma) ikisi birden. Ve dişi deve, göğsüyle **تَنْهُزُ**; geçip gitmek ve yürümek için doğrulduğu zaman; ve inşad etti:
نَهُوزٌ بأُولاها زَجُولٌ بصَدْرِها

Ve binek hayvanı göğsüyle **تَنْهَزُ**; kendinden (zararı) savdığı zaman; Zû’r-Rumme dedi ki:
قِياماً تَذُبُّ البَقَّ عن نُخَراتِها
بِنَهْزٍ، كإِيماءِ الرُّؤوسِ المَواتِعِ

El-Ezherî: **النُّهْزَةُ** senin için ganimet gibi, sana arz edilmiş (ele geçmeye hazır) olan şeyin adıdır.

Ve **النُّهْزَةُ**: arkadaşından bulduğun fırsattır. Ve denir: “Falan, **نُهْزَةُ المُخْتَلِسِ**” yani o, herkes için avdır; ve ondan Ebû’d-Dahdâh’ın hadisi:
وانْتَهَزَ الحَقَّ إِذا الحَقُّ وَضَحْ
yani onu (hakkı) kalbiyle (benimsedi) ve onu almaya hızlandı. Ve Ebû’l-Esved’in hadisi: “Ve eğer çağrılırsa **انْتَهَزَ**.” Ve dersin: “**انْتَهِزُها**; seni geçip gitmeden önce mümkün kıldı.”

Ve **المُناهَزَةُ**: acele davranmadır. Denir: “**ناهَزْتُ** avı, böylece onun üzerine el koydum; kaçıp kurtulmasından önce.” Ve **انْتَهَزَها** ve **ناهَزَها**: onu yakından aldı; ona atıldı ve onu ganimet bildi; ve fırsatlar onları **ناهَزَتْهُم**; ve dedi ki:
ناهَزْتُهُمْ بِنَيْطَلٍ جَرُوفِ

Ve **تَناهَزَ** kavim: aynı şekilde; Sîbeveyh inşad etti:
ولقز عَلِمْتُ، إِذا الرِّجالُ تَناهَزُوا،
أَيِّي وأَيُّكمُ أَعَزُّ وأَمْنَعُ

Ve sütten kesilmeye yaklaştığı zaman çocuğa denir: “Sütten kesilmeye **نَهَزَ**”; o, **ناهِزٌ**’dir; kız çocuğu da böyledir; ve ikisi **ناهَزا**; ve inşad etti:
تُرْضِعُ شِبْلَيْن في مَغارِهما،
قد ناهَزا للفِطامِ أَو فُطِما

Ve falan, ergenliğe **ناهَزَ** ve onu **نَهَزَه**; ona yaklaştığı zaman. Ve çocuk buluğa **ناهَزَ**; yani ona yaklaştı. Ve ondan İbn Abbâs’ın hadisi, Allah ikisinden razı olsun: “Ve ben ihtilâma **ناهَزْتُ**.”

Ve elliye **ناهَزَ**: ona yaklaştı. Ve “yüzün **نَهْزُ** develeri” ve “yüzün **نِهازُ**”u ve “yüzün **نُهازُ**”u; yani onun yakın(ı). El-Ezherî: İnsanlar “on binin **نَهْزَ**”i idi; yani ona yakın(ı). Ve hadiste: Bir adam yetimlerin malından şarap satın aldı; haram kılma inince Peygamber’e, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; ona bildirdi; o da dedi ki: “Onu dök.” Ve mal, on binin **نَهْزَةَ**si idi; yani ona yakın(ı); ve onun hakikati: **نَهْز** sahibi idi.

Ve sütten kesilmemiş deve yavrusu, annesinin memesini **نَهَزَ**: **لَهَزَه** gibi. El-Ezherî: Ve falan, binek hayvanını **يَهْنَزُ**; **نَهْزاً** ve onu **يَلْهَزُها**; **لَهْزاً**; onu ittiği ve hareket ettirdiği zaman. El-Kisâî: **نَهَزَه** ve **لَهَزَه** bir mânâdadır.

Ve dişi deveyi **نَهَزَ**; onu **يَنْهَزُها**; **نَهْزاً**: yukarı doğru süt versin diye memesini vurdu. Ve develerden **النَّهُوزُ**: yavrusu ölen, memesi **يُوجَأَ** (acı verilip vurulmadıkça) süt vermeyen(ler)dir. Ve **ناقة نَهُوزٌ**: çeneleri **يُنْهَزَ** edilmedikçe, yani vurulmadıkça süt vermez; dedi ki:
أَبْقَى على الذُّلِّ من النَّهُوزِ

Ve dişi deve **أَنْهَزَتِ**; yavrusu onun memesini **نَهَزَ** ettiği zaman; dedi ki:
ولكِنَّها كانت ثلاثاً مَياسِراً،
وحاِلَ حُولٍ أَنْهَلَتْ فأَحَلَّتِ
İbnü’l-A‘râbî onu “**أَنْهَزَتْ**” diye rivayet etti; onda bir yön yoktur.

Ve kuyuda kovayla **نَهَزْتُ**; suya dolsun diye onunla suya doğru vurduğum zaman. Ve kovayı **نَهَزَ**; onu **يَنْهَزُها**; **نَهْزاً**: onunla çekti; eş-Şemmâh dedi ki:
غَدَوْنَ لها صُعْرَ الخُدُودِ، كما غَدَتْ،
على ماء يَمْؤُودَ، الدِّلاءُ النَّواهِزُ
Der ki: Bu yaban eşekleri bu suya, kovaların “**النَّواهِزُ**” olarak “**ماء يَمْؤُودَ**”a gidişi gibi gitti; ve denildi: **النَّواهِزُ**, suda **يُنْهَزْنَ** edilenlerdir; yani dolsunlar diye hareket ettirilirler; mef‘ûl mânâsında fâ‘ildir; birincisi daha üstündür.

Ve ikisi, falan beldenin emirliğini **يَتناهَزانِ** ederler; yani birbirleriyle yarışarak öne atılırlar. Ve Ömer’in hadîsinde, Allah ondan razı olsun: Cârûd ve İbn Seyyâr ona, bir emirliği **يَتَناهَزان** olarak geldiler; yani onu istemeye ve onu almaya doğru birbirleriyle yarışarak öne atılırlar; ve ondan Ebû Hureyre’nin hadisi, Allah ondan razı olsun: “Sizden biriniz, karısının deve kılından heybesini doldurmuş olduğunu bulacaktır; öyleyse onu **فَلْيُناهِزْها** etsin ve kessin ve deve kılı olmayan komşusuna göndersin”; yani ona doğru acele etsin ve ona doğru onunla yarışsın.

Ve adam **نَهَزَ**: kusmak için boynunu uzattı ve göğsüyle yüklendi; ve ondan Atâ’nın hadisi: “Yahut göğsü hasta olan, irin **يَنْهَزُ** eder”; yani onu fırlatır; ve **المَصْدُور**: göğsünde ağrı olan kimsedir. Ve **نَهَزَ**: kusmak için boynunu uzattı ve göğsüyle yüklendi. Ve denir: “Beni sana bir ihtiyaç **نَهَزَتْني**”; yani beni sana getirdi; ve **النَّهْز**’in aslı itmedir; sanki o beni itti ve beni hareket ettirdi.

Ve **ناهِزٌ** ve **مُناهِزٌ** ve **نُهَيْز**: isimlerdir.
