# نهض (ن-ه-ض) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D8%B6

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ن - ه - ض
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والضاد والنون معهما
ن ه ض مستعمل فقط
نهض:
النُّهُوض: البَراح من المَوْضِع. والنّاهضُ: الفَرْخ الّذي وَفَرَ جَناحاه، ونهض للطَّيَران، قال لبيد:
رَقَمِيَّاتٍ عليها نـاهـضٌ		تُكْلِحُ الأَرْوَق منهم والأَيَل
ونَهْضُ البعير: ما بين المَنْكِب والكَتِف. قال هميان بن قحافة:
أَبْقَى السِّنافُ أثراً بأَنْهُضِهْ

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الضاد** ve **النون** onlarla beraber

ن ه ض yalnızca kullanılmıştır

**نهض**:

**النُّهُوض**: yerden ayrılma. Ve **النّاهضُ**: kanatları tamamlanan ve uçmak için **نهض** eden yavru kuş; Lebîd dedi ki:

رَقَمِيَّاتٍ عليها **نـاهـضٌ**		تُكْلِحُ الأَرْوَق منهم والأَيَل

Ve **نَهْضُ** devenin: **المَنْكِب** ile **الكَتِف** arasıdır. Humeyyân b. Kahâfe dedi ki:

أَبْقَى السِّنافُ أثراً بأَنْهُضِهْ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

نَهَضَ يَنْهَضُ نَهْضاً ونُهوضاً، أي قام. وأَنْهَضْتُهُ أنا فانْتَهَضَ، واسْتَنْهَضْتُهُ لأمر كذا، إذا أمرته بالنُهوضِ له. وناهَضْتُهُ، أي قاومته. وتَناهَضَ القومُ في الحرب، إذا نَهَضَ كلُّ فريقٍ إلى صاحبه. ونَهَضَ النبتُ، إذا استوى. ونَهَضَ الطائر، إذا بسطَ جناحَيه ليطير. والناهِضُ: فرخُ الطائر الذي وَفَرَ جناحاه ونَهَضَ للطيران. والناهِضُ: اللحمُ الذي يلي عَضُدَ الفرسِ من أعلاها. وناهِضَةُ الرجلِ: بنو أبيه الذين يغضبون له. وما لفلانٍ ناهِضَةٌ، وهم الذين يقومون بأمره. والنَهْضُ من البعير: ما بين المَنكِب والكتف، والجمع أَنْهُضٌ. ونَهَضْتُ فلاناً نَهْضاً: ظلمته.

##### Türkçe

**نَهَضَ** **يَنْهَضُ** **نَهْضاً** ve **نُهوضاً**: yani kalktı. Ve ben onu **أَنْهَضْتُهُ**; o da **فانْتَهَضَ**. Ve onu şu iş için **اسْتَنْهَضْتُهُ**; yani ona, onun için ayağa kalkmasını emrettiğim zaman. Ve onu **ناهَضْتُهُ**: yani ona karşı koydum. Ve kavim savaşta **تَناهَضَ**; her bir takım ötekine doğru **نَهَضَ** ettiği zaman. Ve bitki **نَهَضَ**; düzleştiği zaman. Ve kuş **نَهَضَ**; uçmak için iki kanadını açtığı zaman. Ve **الناهِضُ**: kanatları çoğalmış ve uçmaya **نَهَضَ** etmiş kuş yavrusu. Ve **الناهِضُ**: atın üst tarafından **عَضُدَ**’una bitişik olan et. Ve adamın **ناهِضَةُ**’si: onun için öfkelenen baba oğullarıdır. Ve falanın **ناهِضَةٌ**’si yoktur; onlar onun işiyle ayağa kalkan kimselerdir. Ve deveden **النَهْضُ**: **المَنكِب** ile **الكتف** arasıdır; çoğulu **أَنْهُضٌ**. Ve falanı **نَهَضْتُ** **نَهْضاً**: ona zulmettim.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ض ن
نهض
استعمل من وجوهه : نهض .
نهض : قال الليث : النُّهوض : البَراح من المَوضع . والناهِض : الفَرْخ الذي قد وَفُرَ جَناحاه وَنَهض للطَّيَران ، قال لبيد :
رَقَمِيَّاتٍ عليها ناهِضٌ
تُكْلِحُ الأرْوَق منهم والإيَلّ
أي عليها ريشُ فرخٍ ناهضٍ من فِراخ النَّسْرة .
قال : ونَهْضُ البعير : ما بين الكَتِف والمنْكِبِ ، وجمعه أنهُض ، وقال هِمْيان بنُ قُحافة :
وقرَّبوا كلَّ جُمالِيّ عَضِهْ
أَبقَى السِّنافُ أَثَراً بأنهُضِهْ
ثعلب ، عن ابن الأعرابيّ قال : النَّهْض : الظلْم ، وقال رؤبة :
أما تَرَى الحَجّاجَ يأبى النَّهْضا
قال : والنَّهْض : العَتَب .
وقال غيره : طريقٌ ناهِض : أي صاعد في جَبَل ، وهو النَّهْض ، وجمعُه نِهاض ، وقال الهذلي :
يُتابِعُ نَقْباً ذا نِهاضٍ فَوْقعُه
به صُعُداً لولا المَخافة قاصِدُ
ومكانٌ نهّاض ناهِض : مرتفِع .
وقال أبو عبيدة : ناهضُ الفَرَسِ : خَصِيلةُ عَضُده المنتَبِرة ، ويُستَحبّ عِظَمُ ناهِضِ الفَرَس .
وقال أبو دُواد :
نَبِيلُ النَّواهِض والمَنْكِبَين
حديدُ المَحازِم نَابِي المَعَدّ
وقال النضر : نَواهِضُ البعير : صَدْرُه وما أقّلت يدُه إلى كاهِلِه ، هو ما بين كِرْكِرَته إلى ثُغْرة نَحْرِه إلى كاهِله ، والواحد ناهض ، والنَّواهض : عِظامُ الإبل وشِدَادُها ، وقال الراجز :
الغَرْبُ غَرْبٌ بَقَريّ فِارِضُ
لا يَستطِيعُ جَرَّه الغَوامِضُ
إلاّ المُعِيدات به النَّواهض
والغامِض : العاجِز الصّغير .
وقال ابن الفَرج : سمعتُ أبا الجَهْم الجعفريّ يقول : نَهَضْنا إلى القوم ونغَضْنا إليهم بمعنى ( واحد ) .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : النِّهاض : العَتَب ، والنِّهاض السرعة .

##### Türkçe

ه ض ن
**نهض**
Kullanıldı, vecihlerinden: **نهض**.

**نهض**: Leys dedi: **النُّهوض**: yerden ayrılma. Ve **الناهِض**: kanatları çoğalmış ve uçmaya **نَهض** etmiş yavru kuş; Lebîd dedi:
رَقَمِيَّاتٍ عليها ناهِضٌ
تُكْلِحُ الأرْوَق منهم والإيَلّ
Yani: üzerinde, akbaba yavrularından **ناهِض** bir yavrunun tüyü vardır.

Dedi: ve **نَهْضُ** devenin: kürek kemiği ile omuz arasıdır; cem‘i **أنهُض**’dur. Ve Himyân b. Kuhâfe dedi:
وقرَّبوا كلَّ جُمالِيّ عَضِهْ
أَبقَى السِّنافُ أَثَراً بأنهُضِهْ

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **النَّهْض**: zulümdür. Ve Rü’be dedi:
أما تَرَى الحَجّاجَ يأبى النَّهْضا
Dedi: ve **النَّهْض**: azarlamadır.

Ve başkası dedi: **طريقٌ ناهِض**: yani dağda yükselen; o, **النَّهْض**’dur; cem‘i **نِهاض**’dır. Ve Hüzeli dedi:
يُتابِعُ نَقْباً ذا نِهاضٍ فَوْقعُه
به صُعُداً لولا المَخافة قاصِدُ
Ve **مكانٌ نهّاض ناهِض**: yüksek.

Ve Ebû Ubeyde dedi: **ناهضُ الفَرَسِ**: atın kabarmış pazu lifi; ve atın **ناهِض**’inin büyüklüğü müstehap görülür.

Ve Ebû Düvâd dedi:
نَبِيلُ النَّواهِض والمَنْكِبَين
حديدُ المَحازِم نَابِي المَعَدّ

Ve Nadr dedi: **نَواهِضُ البعير**: onun göğsü ve elinin taşıdığı şeyin hörgücüne kadar olanı; o, gıdığından boğaz çukuruna, boğaz çukurundan hörgücüne kadar olan şeydir; tekili **ناهض**’dır. Ve **النَّواهض**: develerin kemiklileri ve güçlüleridir. Ve recez söyleyen dedi:
الغَرْبُ غَرْبٌ بَقَريّ فِارِضُ
لا يَستطِيعُ جَرَّه الغَوامِضُ
إلاّ المُعِيدات به النَّواهض
Ve **الغامِض**: küçük âcizdir.

Ve İbnü’l-Ferec dedi: Ebû’l-Cehm el-Ca‘ferî’nin şöyle dediğini işittim: **نَهَضْنا** kavme doğru ve **نغَضْنا** onlara doğru, (bir) mânâ ile.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **النِّهاض**: azarlamadır; ve **النِّهاض** sürattir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب النون والهاء وما يثلثهما)
(نهي)  النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة: العقل، لأنَّه ينهَى عن قبيح الفِعل والجمع نهىً. وطَلَبَ الحاجة حتَّى نَهِيَ عنها([1])، تركها، ظفِر بها أمْ لا، كأنه نَهَى نفسَه عن طلبِها. والنَّهْي والنِّهْي: الغدير، لأنَّ الماء ينتهي إليه. وتَنهِيَةُ الوادي: حيثُ ينتهي إليه السُّيول. ويقال إنَّ نِهاءَ النَّهار: ارتِفاعُه. فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ تلك غايةُ ارتفاعِه.
ومما شذَّ عن هذا الباب إن صح يقولون النُّهاء([2]): القوارير، وليس كذلك عندنا. وينشدون:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])(نهأ)  النون والهاء والهمزة. إذا همز ففيه كلمةٌ واحدة، وهي من الإبدال، يقول: أنهأْتُ اللَّحم، إذا لم تُنضِجْه. وهذا عندنا في الأصل: أنيأْته([4]) من النِّيِّ، فقلبت الياء هاء([5]).
(نهب)  النون والهاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على توزُّع شيءٍ في اختلاسٍ لا عن مساواة. منه انتهابُ المالِ وغيرهِ. والنُّهْبى: اسم ما انتُهِب. ومنه المُناهَبة: أنْ يتبارى الفَرَسانِ في حُضْرِهما. يقال: ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]، كأنهما يتناهبان الحُضْر والسَّبَق ويقال نَهَبَ النّاسُ فلاناً بكلامهم: تناوَلُوه به. والقياسُ واحد.
(نهت)  النون والهاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. فالنّهِيتُ: دُونَ الزَّئير. وأسَدٌّ نَهَّات. ونَهت الرجُل: زحَرَ. وحِمارٌ نهّات.
(نهج)  النون والهاء والجيم أصلانِ متباينان:
الأوَّل النَّهْج، الطّريق. ونَهَج لي الأمْرَ: أوضَحَه. وهو مُستقيم المِنْهاج. والمَنْهج: الطَّريق أيضاً، والجمع المناهج.
والآخر الانقطاع. وأتانَا فلانٌ يَنْهَج([7])، إذا أتى مبهوراً منْقَطِع النَّفس. وضربت فلاناً حتى أُنْهِج، أي سقط.
ومن الباب نَهجَ الثّوبُ([8]) وأنْهَجَ: أخلق ولمّا ينشَقّ. وأنهجَه البِلَى. قال أبو عُبيدٍ: لا يقال نَهج([9]).
(نهد)  النون والهاء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف شيءٍ وارتفاعِه. وفرَسٌ نَهْدٌ: مُشرِفٌ جَسِيم. ونَهَدَ ثَديُ المرأة: أشرَفَ وكَعَب؛ وهي ناهد. ويقولون للزُّبدة الضّخمةِ نَهِيدة.
ومن الباب المناهَدةُ في الحروب، كالمناهَضَة، لأنّ كلاًّ ينْهَد إلى كلّ، قالوا: غير أنَّ النهوضَ يكون عَنْ قعود([10])، والنهود كيف كان. ورجلٌ نَهْدٌ: كريمٌ يَنْهَد إلى معالي الأمور. والنّهْداء: رملة كريمة تُنبت كِرامَ البَقْل. ويقال أنْهَدْتُ الحوضَ: ملأَتُه، وهو حوض نَهدان. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته -: إن التّناهُد: إخراجُ كلِّ واحدٍ من الرُّفقَاء نفقةً على قدرِ نَفقةِ صاحِبِهِ.
(نهر)  النون والهاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح شيءٍ أو فتحِه. وأنْهَرْتُ الدَّم: فتحتُه وأرسلْته. وسمِّي النّهرُ لأنَّه يَنْهَر الأرض أي يشقُّها. والمَنْهَرة: فضاءٌ يكون بين بُيوت القَوم يُلقُون فيها كُناسَتَهم. وجمع النَّهر أنهارٌ ونُهُر. واستَنْهَرَ([11]) النّهرُ: أخَذَ مَجراه. وأنْهَر الماءُ([12]): جرى. ونَهرٌ نَهِر: كثير الماء. قال أبو ذؤيب:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])ومنه النَّهار: انفِتاح الظُّلمة عن الضِّياء ما بين طُلوعِ الفجر إلى غروب الشَّمس. ويقولون: إنَّ النّهار يجمع على نُهُر([14]). ورجلٌ نَهِر: صاحب نهارٍ كأنَّه لا ينبعث ليلاً. قال:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
وأمّا قولهم: النهار: فَرخُ بعضِ الطَّير، فهو مما [لا] يعرَّج على مِثله، ولا معنَى له.
(نهز)  النون والهاء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حركةٍ ونُهوض وتحريكِ الشَّيء. فالنَّهْز: النُّهوضُ لتناوُلِ الشيء؛ ومنه انتهاز الفُرصة. والنُّهْزة: كلُّ ما أمكنَكَ انتهازُه* يقال قد أعْرَض فانتهزْ([16]). ونَهَزَتِ النَّاقةُ بصَدْرِها: نهَضَتْ للسَّير. ونَهَزَت الدّابةُ برأسها: دَفَعَتْ عن نفسها.
ومن الباب ناهَزَ الصبيُّ البُلوغَ، إذا داناه، كأنَّه نَهَضَ له وتحرَّكَ. ونهَزْتُ ضَرْعَ النّاقة عند حَلْبها لتدُرّ، إذا ضربتَه بيدك. ونَهَزْت ماءَ الدَّلو بالماء: ضربتُه لتمتلئ الدّلْو.
(نهس)  النون والهاء والسين كلمةٌ تدلُّ على عضٍّ على شيء. ونهَسَ اللَّحْمَ: قبَضَ عليه ونترَه([17]) عِندَ أكلِه إيّاه. ومنه نَهَسَته([18]) الحية.
(نهش)  النون والهاء والشين أصلٌ صحيح، ومعناه معنى الذي قبله. قال ابن دريد([19]): قال الأصمعيّ النَّهس والنَّهش واحد، وهو أخْذُ اللّحمِ بالفَم. وخالفه أبو زيد فقال: النّهش: بمقدَّم الفم.
(نهض)  النون والهاء والضاد أصلٌ يدلُّ على حركةٍ في عُلُو. ونَهَض من مكانه: قام. وما لـه ناهِضَةٌ، أي قومٌ ينهضون في أمره ويقومون به. ويقولون: ناهضةُ الرّجلِ: بنو أبيه الذي يَغضَبون له. ونَهَضَ النَّبْتُ: استَوَى. والنَّاهض: الطائر الذي وَفَرَ جناحاهُ وتهيَّأ للنُّهُوضِ والطَّيَران. ونِهَاضُ الطُّرُق([20]): صُعُدها وعَتَبها، الواحدة نهضة. وأنْهُض البَعيرِ([21]): ما بين كَتِفِهِ إلى صُلْبه.
(نهط)  النون والهاء والطاء. زعم ابنُ دريد([22]) النَّهْط الطَّعْن. ونَهَطه بالرُّمح: طعنَه به.
(نهع)  النون والهاء والعين ليس بشيء. على أنهم يقولون: نَهَعَ، إذا تَهَوَّعَ من غير قَلْسٍ.
(نهق)  النون والهاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. فالنّهيق والنُّهاق: صوت الحمار. ونَوَاهِقُه: مخارج نُهاقِهِ من حَلْقِه ونَوَاهق الدّابة: عروقٌ اكتنفتْ خياشيمَه، الواحدة ناهقة.
(نهك)  النون والهاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على إبلاغٍ في عقوبة وأذى. ونَهَكَتْهُ الحُمَّى: نَقَصَتْ لحمه. وأنْهَكهُ السُّلطانُ عقوبةً: بالَغَ.
ومن الباب انتهاكُ الحرمة: تنَاوُلُها بما لا يحِلّ. والنّهِيك: الأسد والشُّجاع، لأنَّهُما يَنْهَكان الأقران.
(نهل)  النون والهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَرْبٍ من الشُّرْبِ. ونَهِلَ: شرِبَ في أوّل الوِرد. وأنْهلْتُ الدّوابّ. والمَنْهل([23]): المورِد. والنّاهل: الريّان. وربما قالوا للعطشان([24]) ناهل. وهذا لعلَّه أن يكون على معنَى الفأل. قال:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
أي تَروى منه الرِّماح العِطاش.
(نهم)  النون والهاء والميم أصلانِ صحيحان، أحدُهما صوتٌ من الأصوات والآخر ولُوع بشيء.
فالأوَّل النَّهيم: صوت الأسد. والنّهيم: زَجْرُك الإبل إذا صِحْتَ بها. تقول: نَهَمْتُها، إذا صِحْتَ بها لتَمضي. قال:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])ويقال للحَذْف بالعَصَا والحذف بالحَصَى نَهْمٌ؛ ولا بدَّ من أن يكون لِمَا يُحْذَف به أدنى صوت. قال:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
فأمّا الآخر فالنَّهْمة: بلوغ الهِمّة في الشَّيء. وهو منهومٌ بكذا: مُولَعٌ به. ويقال منه نُهِمَ يُنْهَمُ.
ومما شذَّ عن البابين النِّهَامِيّ: الحَدَّاد([28]).
--------------ـــ
([1]) في المجمل: "نهى بها"، وفي السان: "أنهى عنها ونهي عنها بالكسر"
([2]) كذا ورد في الأصل واللسان بضم النون في التفسير والشاهد بعده، فقيل إن هذا لا واحد له من لفظه، وقيل واحدته نهاءة. وفي المجمل بكسر النون في الموضعين.
([3]) البيت مجهول القائل في المجمل واللسان. ويروى أيضاً: "نهاء" بالفتح، كما في المجمل، وقال ابن بري في هذا: إنه جمع نهاة جمع الجنس ومده لضرورة الشعر. ويروى أيضاً "نهاء" بالكسر جمع نهاة بالفتح.
([4])  هذه هي صورته قبل الإعلال، وإنما يقال أنأته إناءة، إذا لم تنضجه.
([5])  في الأصل: "همزة"، تحريف.
([6])  التكملة من المجمل.
([7]) ماضيه نهج بكسر الهاء، ويقال في معناه أيضاً أنهج إنهاجاً.
([8]) هذا مثلث الهاء.
([9]) كذا ضبطت في المجمل. وفي اللسان بدون عزو إلى أبي عبيد: "ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء".
([10]) في الأصل: "على قعود"، وفي اللسان "قيام غير قعود"، صوابهما في المجمل.
([11]) في الأصل: "انتهر"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([12]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "نهر"، ولم يردا في القاموس.
([13]) ديوان الهذليين: (1: 146) والمجمل واللسان (نهر).
([14]) شاهده قوله:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) أنشده في اللسان (نهر) والمخصص (9: 51) وكتاب سيبويه (2: 91).
([16])  في المجمل: "انتهز فقد أعرض لك".
([17])  النتر: الجذب بجفاء، وفي الأصل: "ونثره"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في المجمل: "نهسه".
([19])  الجمهرة (3: 73).
([20]) في الأصل: "الطير"، صوابه من المجمل. ومفرده نهض بالفتح.
([21]) جمع نهض بالفتح أيضاً. وأنشدوا في الجمع لهميان بن قحافة:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
 ([22]) الجمهرة (3: 119).
([23]) في الأصل: "والنهيل"، صوابه في المجمل واللسان وغيرهما.
([24]) في الأصل: "العطشان".
([25]) البيت للنابغة، كما في اللسان (نهل). وكذا وردت روايته في المجمل والمخصص (13: 26). وفي اللسان والأضداد 99: "ينهل منها". وصدره فيهما:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) الرجز في اللسان (نهم).
([27]) لرؤبة في ملحقات ديوانه 184 واللسان (نهم).
([28]) ويقال أيضاً للراهب، وهو بهذا المعنى الأخير مقيس، قال في اللسان: "لأنه ينهم، أي يدعو".

ـ

##### Türkçe

(**باب النون والهاء وما يثلثهما**)
(**نهي**)  **النون** ve **الهاء** ve **الياء** sahih bir asıldır; bir gaye ve erişmeye delâlet eder. Ondandır: **أنهيت إليه الخَبر**: onu ona ulaştırdım. Ve her şeyin **نِهايةُ**’si: onun gayesidir. Ondandır: **نَهَيته عنه**; bu, yaptığı bir iş sebebiyledir. Artık onu nehyedince de senden vazgeçerse, işte bu, olanın gayesi ve sonudur. Ve falan: **ناهِيكَ** bir adamdır ve **وَنَهْيُك**; nitekim “**حسبك**” denildiği gibi. Bunun te’vîli: onun ciddiyeti ve yeterliliği ile seni başkasını aramaktan men etmesidir. Ve **ناقة نَهِيَّةٌ**: semizlikçe nihayete erdi. Ve **النُّهْيَة**: akıldır; çünkü çirkin fiilden nehyeder; cem‘i **نهىً**. Ve ihtiyacı talep etti, ta ki ondan **نَهِيَ**’ye kadar([1]); onu terk etti; ona erişti mi erişmedi mi (fark etmez); sanki kendisini onu talep etmekten nehyetmiş gibidir. Ve **النَّهْي** ve **النِّهْي**: gölcüktür; çünkü su ona varıp son bulur. Ve **تَنهِيَةُ الوادي**: sellerin ona vardığı yer. Ve denilir ki: **نِهاءَ النَّهار**: onun yükselmesidir. Eğer bu sahih ise, bunun sebebi: o, yükselmesinin gayesidir.

Ve bu babdan şâz olanlardan—eğer sahih ise—derler ki **النُّهاء**([2]): şişeler; bizce böyle değildir. Ve şu beyit okunur:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])

(**نهأ**)  **النون** ve **الهاء** ve **الهمزة**. Eğer hemze yapılırsa onda bir tek kelime vardır; o da ibdâldendir. Der ki: **أنهأْتُ اللَّحم**; onu pişirmediğin zaman. Bu, bizce asılda: **أنيأْته**([4]) (yani **النِّيِّ**’den); sonra **الياء** **هاء**’ya çevrildi([5]).

(**نهب**)  **النون** ve **الهاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; eşitlik üzere olmaksızın bir şeyi kapıp alma içinde dağılıp paylaşmaya delâlet eder. Ondandır: malın ve başkasının **انتهابُ**’ı. Ve **النُّهْبى**: yağmalanan şeyin adıdır. Ondandır: **المُناهَبة**: iki süvarinin kendi **حُضْر**’larında yarışmasıdır. Denilir: **ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]**; sanki ikisi **الحُضْر** ve **السَّبَق**’ı birbirinden kapışıyorlar. Ve denilir: insanlar falanı sözleriyle **نَهَبَ** ettiler: onunla onu çekiştirdiler. Kıyas birdir.

(**نهت**)  **النون** ve **الهاء** ve **التاء** bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. **فالنّهِيتُ**: kükremenin aşağısıdır. Ve **أسَدٌّ نَهَّات**. Ve **نَهت** adamı: azarladı. Ve **حِمارٌ نهّات**.

(**نهج**)  **النون** ve **الهاء** ve **الجيم** iki asıldır; birbirinden ayrıdır:
Birincisi **النَّهْج**: yoldur. Ve **نَهَج لي الأمْرَ**: onu açıkladı. O, dosdoğru **المِنْهاج**’dır. Ve **المَنْهج**: yine yoldur; cem‘i **المناهج**.
İkincisi: kopma/kesilmedir. Falan bize **يَنْهَج**([7]) olarak geldi; yani nefesi kesilmiş, soluğu tükenmiş olarak geldi. Ve falanı dövdüm, ta ki **أُنْهِج**; yani düştü.
Ve babdandır: **نَهجَ الثّوبُ**([8]) ve **أنْهَجَ**: eskidi, fakat henüz yırtılmadı. Ve onu **البِلَى** **أنهج** etti. Ebû Ubeyd dedi ki: **نَهج**([9]) denilmez.

(**نهد**)  **النون** ve **الهاء** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeyin yükselip görünür olmasına ve yükselmesine delâlet eder. Ve **فرَسٌ نَهْدٌ**: iri, yüksekçe. Ve kadının memesi **نَهَدَ**: yükseldi ve tomurcuklandı; o, **ناهد**’dir. Ve iri tereyağına **نَهِيدة** derler.
Ve babdandır: savaşlarda **المناهَدة**; **المناهَضَة** gibidir; çünkü her biri her birine doğru **ينْهَد** eder. Dediler ki: ancak **النهوض** oturuştan olur([10]); **النهود** ise nasıl olursa olsun. Ve **رجلٌ نَهْدٌ**: yüce işlere doğru **يَنْهَد** eden cömerttir. Ve **النّهْداء**: değerli bir kumluktur; değerli ot bitirir. Ve denilir: **أنْهَدْتُ الحوضَ**: onu doldurdum; o, **حوض نَهدان**’dır. Ve derler—sıhhatini bilmiyorum—: **التّناهُد**: yoldaşlardan her birinin, arkadaşının nafakası miktarınca nafaka çıkarmasıdır.

(**نهر**)  **النون** ve **الهاء** ve **الراء** sahih bir asıldır; bir şeyin açılıp yarılmasına yahut açılmasına delâlet eder. Ve **أنْهَرْتُ الدَّم**: onu açtım ve salıverdim. Ve **النّهر** adlandırıldı; çünkü o, yeri **يَنْهَر** eder; yani onu yarar. Ve **المَنْهَرة**: kavmin evleri arasında bulunan bir boşluktur; oraya süprüntülerini atarlar. **النَّهر**’in cem‘i: **أنهارٌ** ve **نُهُر**. Ve **استَنْهَرَ**([11]) nehir: yatağını aldı. Ve **أنْهَر الماءُ**([12]): aktı. Ve **نَهرٌ نَهِر**: suyu çok. Ebû Züeyb dedi ki:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])

Ve ondandır: **النَّهار**; karanlığın aydınlığa açılmasıdır; fecir doğuşundan güneş batışına kadar olan (zaman). Ve derler: **النّهار** **نُهُر**([14]) üzere cem‘ olunur. Ve **رجلٌ نَهِر**: gündüz sahibi; sanki geceleyin harekete geçmez. Şöyle dedi:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
Ama onların “**النهار**: bazı kuşların yavrusu” sözleri, benzerine dönülüp bakılacak şeylerden değildir; onun bir mânâsı yoktur.

(**نهز**)  **النون** ve **الهاء** ve **الزاء** sahih bir asıldır; hareket ve kalkışa ve şeyi hareket ettirmeye delâlet eder. **فالنَّهْز**: bir şeyi almak için kalkıştır; ondandır: fırsatı **انتهاز**. Ve **النُّهْزة**: senin onu kapıp alman mümkün olan her şeydir; denilir: (fırsat) yüz gösterdi, öyleyse **فانتهزْ**([16]). Ve deve göğsüyle **نَهَزَتِ**: yürüyüşe kalktı. Ve binek başıyla **نَهَزَت**: kendinden savdı.
Ve babdandır: çocuk buluğa **ناهَزَ**; yani ona yaklaştı; sanki ona doğru kalktı ve hareket etti. Ve deveyi sağarken memesini sütü aksın diye **نَهَزْتُ**: elinle vurdun. Ve kovadaki suyu su ile **نَهَزْت**: kova dolsun diye onu vurdum.

(**نهس**)  **النون** ve **الهاء** ve **السين** bir kelimedir; bir şeye ısırmaya delâlet eder. Ve eti **نهَسَ**: onu tuttu ve çekip kopardı([17]); onu yerken. Ondandır: yılan onu **نَهَسَته**([18]).

(**نهش**)  **النون** ve **الهاء** ve **الشين** sahih bir asıldır; mânâsı bir öncekinin mânâsıdır. İbn Düreyd([19]) dedi ki: Asma‘î dedi: **النَّهس** ve **النَّهش** birdir; o, eti ağızla almaktır. Ebû Zeyd ona muhalefet etti de dedi ki: **النّهش**: ağzın ön kısmıyladır.

(**نهض**)  **النون** ve **الهاء** ve **الضاد** bir asıldır; yüksekte bir harekete delâlet eder. Yerinden **نَهَض**: kalktı. Ve onun **ناهِضَةٌ**’si yoktur; yani işinde kalkacak ve onu yürütecek bir kavmi yoktur. Ve derler: adamın **ناهضةُ**’si: onun için öfkelenen baba bir kardeşleridir. Ve bitki **نَهَضَ**: düzeldi. Ve **النَّاهض**: kanatları tamamlanan ve kalkışa ve uçmaya hazırlanmış kuştur. Ve **نِهَاضُ الطُّرُق**([20]): yolların yokuşları ve basamaklarıdır; teki **نهضة**. Ve **أنْهُض البَعيرِ**([21]): onun küreği ile sırt kemiği arasıdır.

(**نهط**)  **النون** ve **الهاء** ve **الطاء**. İbn Düreyd([22]) iddia etti ki **النَّهْط**: saplamadır. Ve onu mızrakla **نَهَطه**: onunla sapladı.

(**نهع**)  **النون** ve **الهاء** ve **العين** bir şey değildir. Şu var ki derler: **نَهَعَ**; yani kusmaksızın öğürdü.

(**نهق**)  **النون** ve **الهاء** ve **القاف** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder. **فالنّهيق** ve **النُّهاق**: eşeğin sesidir. Ve onun **نَوَاهِقُه**: boğazından çıkan **نُهاقِهِ**’ın çıkış yerleridir. Ve binek hayvanın **نَوَاهق**’i: burun deliklerini kuşatan damarlardır; teki **ناهقة**.

(**نهك**)  **النون** ve **الهاء** ve **الكاف** sahih bir asıldır; ceza ve eziyette ileri götürmeye delâlet eder. Ateş onu **نَهَكَتْهُ**: etini eksiltti. Ve sultan onu ceza ile **أنْهَكهُ**: aşırıya vardı.
Ve babdandır: hürmeti **انتهاكُ**: helâl olmayanla ona el uzatmaktır. Ve **النّهِيك**: aslan ve yiğittir; çünkü ikisi de akranları **يَنْهَكان** eder.

(**نهل**)  **النون** ve **الهاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; içmenin bir türüne delâlet eder. **ونَهِلَ**: ilk varışta içti. Ve binekleri **أنْهلْتُ**. Ve **المَنْهل**([23]): su varılan yerdir. Ve **النّاهل**: suya kanmış olandır. Bazen susayana([24]) da **ناهل** derler. Bu, belki de uğur mânâsı üzere olur. Şöyle dedi:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
yani susuz mızraklar ondan kanar.

(**نهم**)  **النون** ve **الهاء** ve **الميم** iki sahih asıldır; birisi seslerden bir sestir, diğeri bir şeye düşkünlüktür.
Birincisi: **النَّهيم**: aslanın sesidir. Ve **النّهيم**: develere bağırdığında onları sürüşündür. Dersin ki: onları **نَهَمْتُها**; yani yürüsünler diye onlara bağırdın. Şöyle dedi:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])

Ve sopa ile atmaya ve çakıl ile atmaya **نَهْمٌ** denilir; mutlaka atılan şeyde az bir ses bulunması gerekir. Şöyle dedi:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *

İkincisine gelince: **النَّهْمة**: bir şeyde himmetin nihayetine varmasıdır. O, şuna **منهومٌ**’dur: ona düşkündür. Ondan: **نُهِمَ يُنْهَمُ** denilir.
Ve iki babdan şâz olanlardan: **النِّهَامِيّ**: demircidir([28]).

--------------ـــ
([1]) **المجمل**’de: “**نهى بها**”, **السان**’da: “**أنهى عنها ونهي عنها بالكسر**”
([2]) Asılda ve **اللسان**’da tefsirde ve ardından gelen şâhidde **النون**’un dammesiyle böyle geldi; bunun lafzından tekili olmadığı söylendi; tekilinin **نهاءة** olduğu da söylendi. **المجمل**’de **النون**’un kesresiyle iki yerde.
([3]) Beyit, **المجمل** ve **اللسان**’da söyleyeni meçhuldür. Yine “**نهاء**” fetha ile de rivayet edilir; **المجمل**’de olduğu gibi. İbn Berrî bu hususta dedi ki: bu, cins cem‘i olarak **نهاة**’nin cem‘idir; şiir zarureti için uzattı. Yine “**نهاء**” kesre ile de rivayet edilir; fetha ile **نهاة**’nin cem‘i olarak.
([4]) Bu, i‘lâlden önceki sûretidir; ancak **أنأته إناءة** denilir; onu pişirmediğin zaman.
([5]) Asılda: “**همزة**”, tahriftir.
([6]) Tamamlama **المجمل**’dendir.
([7]) Mâzîsi **نهج** **الهاء**’nın kesresiyle; mânâsında ayrıca **أنهج إنهاجاً** da denilir.
([8]) Bu, **الهاء**’nın müsellesidir.
([9]) **المجمل**’de böyle ضبط edildi. **اللسان**’da Ebû Ubeyd’e isnat olmaksızın: “**ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء**”.
([10]) Asılda: “**على قعود**”, **اللسان**’da “**قيام غير قعود**”; ikisinin doğrusu **المجمل**’dedir.
([11]) Asılda: “**انتهر**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve **القاموس**’tadır.
([12]) Yine **المجمل**’de böyle. **اللسان**’da: “**نهر**”; **القاموس**’ta ikisi de gelmedi.
([13]) **ديوان الهذليين**: (1: 146) ve **المجمل** ve **اللسان** (**نهر**).
([14]) Şâhidi şu sözüdür:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) **اللسان** (**نهر**) ve **المخصص** (9: 51) ve **كتاب سيبويه** (2: 91)’de inşâd etti.
([16]) **المجمل**’de: “**انتهز فقد أعرض لك**”.
([17]) **النتر**: kabalıkla çekmedir; asılda: “**ونثره**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان**’dadır.
([18]) **المجمل**’de: “**نهسه**”.
([19]) **الجمهرة** (3: 73).
([20]) Asılda: “**الطير**”; doğrusu **المجمل**’dendir. Müfred’i fetha ile **نهض**’dur.
([21]) Fetha ile **نهض**’un cem‘idir de. Cem‘de **لهميان بن قحافة**’den şu beyiti inşâd ettiler:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
([22]) **الجمهرة** (3: 119).
([23]) Asılda: “**والنهيل**”; doğrusu **المجمل** ve **اللسان** ve başkalarındadır.
([24]) Asılda: “**العطشان**”.
([25]) Beyit **النابغة**’yadır; **اللسان** (**نهل**)’de olduğu gibi. Rivayeti **المجمل** ve **المخصص** (13: 26)’da da böyle geldi. **اللسان** ve **الأضداد** 99’da: “**ينهل منها**”. İkisinde de صدرُه:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) Recez, **اللسان** (**نهم**)’dedir.
([27]) **رؤبة**’nindir; divanının ملحقات’ında 184 ve **اللسان** (**نهم**).
([28]) Rahibe de denilir; bu son mânâ ile kıyasîdir. **اللسان**’da dedi ki: “çünkü o **ينهم** eder; yani dua eder.”

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ن ه ض
نهض له وإليه نهضاً ونهوضاً وانتهض‏.‏
وحانت منه نهضة إلى موضع كذا وهو كثر النّهضات‏.‏
وأنهضه واستنهضه للأمر‏.‏
وناهض قرنه‏.‏
وتناهضوا في الحرب‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نهض النّبت‏:‏ استوى وأنهضت القربة‏:‏ أنهدتها‏.‏
ونهض الشّيب في الشباب‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ والشّيب ينهض في الشّباب كأنه ليلٌ يصيح بجانبيه نهار ونهض الطائر‏:‏ نشر جناحيه ليطير وفرخٌ ناهض‏:‏ وفر جناحاه وقدر على الطّيران‏.‏
وفراخٌ نواهض‏:‏ قال الطرمّاح‏:‏ قطاً قربٌ تروّح عن فراخٍ نواهض بالفلا صفر البطون وقال لبيد‏:‏ رقميّاتٌ عليها ناهض يكلح الأروق منها والأيل أي ريش ناهض‏.‏
وما لفلان ناهضة‏:‏ قوم يقومون بأمره‏.‏
وفرخٌ عاجز النّهض‏.‏
وهو نهّاضٌ ببزلاء‏.‏

##### Türkçe

ن ه ض
**نهض** onun için ve ona doğru **نهضاً** ve **نهوضاً** (olarak) kalktı; ve **انتهض**.‏
Ondan, falanca yere bir **نهضة** vakti geldi; ve o, **النّهضات**ı çok olandır.‏
Ve onu iş için **أنهضه**; ve onu iş için **استنهضه**.‏
Ve o, akranına **ناهض** oldu.‏
Ve onlar savaşta **تناهضوا** ettiler.‏
Mecazdan: **نهض النّبت**: düz oldu; ve **أنهضت القربة**: onu **أنهدتها** (yaptım).‏
Ve **نهض الشّيب في الشباب**.‏
El-Ferazdak dedi:
Ve **الشّيب** **ينهض** **في الشّباب** sanki o, iki yanında gündüz (ve) gece bağıran bir gecedir.
Ve **نهض الطائر**: uçmak için iki kanadını yaydı; ve **فرخٌ ناهض**: iki kanadı tamam oldu ve uçmaya güç yetirdi.‏
Ve **فراخٌ نواهض**: et-Tırimmâh dedi:
Kırlarda karınları sarı (aç) olan **فراخٍ نواهض**dan uzaklaşıp akşamleyin dönen yakın (bir) yaban güvercinleri.
Ve Lebîd dedi:
Üzerlerinde **ناهض** bulunan çizgili (develer); onlardan **الأروق** ve **الأيل** (olan) dişlerini gösterir; yani **ريش ناهض**.‏
Ve falancanın **ناهضة**sı yoktur: işini ayakta tutan bir kavim.‏
Ve **فرخٌ عاجز النّهض**.‏
Ve o, bir belâda **نهّاضٌ**dur.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

النُّهوضُ: البَراحُ من الموضع والقيامُ عنه، نهَضَ يَنْهَضُ نَهْضاً ونُهوضاً وانْتَهَضَ أَي قامَ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي لرُوَيْشد: ودون حدر وانْتِهاضٍ وربوة،
كأَنَّكما بالرِّيقِ مُخْتَنِقانِ
وأَنشد الأَصمعي لبَعْضِ الأَغْفال:
تَنْتَهِضُ الرِّعْدةُ في ظُهَيْري،
من لَدُنِ الظُّهْر إِلى العُصَيْرِ
وأَنْهَضْتُه أَنا فانْتَهَضَ، وانتهض القومُ وتناهَضوا: نهَضُوا للقتال. وأَنْهَضَه: حَرَّكه للنُّهوض. واسْتَنْهَضْته لأَمر كذا إِذا أَمرته بالنُّهوض له. وناهَضْتُه أَي قاوَمْتُه. وقال أَبو الجَهْم الجعفريّ: نَهَضْنا إِلى القوم ونَغَضْنا إِليهم بمعنىً. وتناهَضَ القومُ في الحرب إِذا نَهض كلُّ فريق إِلى صاحبه. ونَهض النَّبْتُ إِذا استوى؛ قال أَبو نخيلة:
وقد عَلَتْني ذُرْأَةٌ بادِي بَدِي،
ورَثْيةٌ تَنْهَضُ بالتَّشَدُّدِ
قال ابن بري: صوابه: تنهَض في تشدُّد. وأَنْهَضَت الرِّيحُ السَّحابَ: ساقَتْه وحملَتْه؛ قال:
باتَتْ تُنادِيهِ الصَّبا فأَقْبَلا،
تُنْهِضُه صُعْداً ويأْبَى ثِقَلا
والنَّهْضةُ: الطَّاقةُ والقوَّةُ. وأَنهضه بالشيء: قوَّاه على النُّهوضِ به.
والناهِضُ: الفرْخُ الذي استَقَلَّ للنُّهوضِ، وقيل: هو الذي وفُرَ جَناحاه ونَهضَ للطَّيَران، وقيل: هو الذي نَشر جناحَيْه ليَطِيرَ، والجمع نَواهِضُ. ونهَض الطائرُ: بسَط جناحيه ليطير. والناهِضُ: فرْخُ العُقاب الذي وفُرَ جناحاه ونَهضَ للطيران؛ قال امرؤُ القيس:
راشَه مِنْ رِيشِ ناهِضةٍ،
ثم أَمْهاهُ على حَجَرِهْ
وقول لبيد يصف النَّبْل:
رقَمِيَّاتٌ عليها ناهِضٌ،
تُكْلِحُ الأَرْوَقَ منهم والأَيَلّْ
إِنما أَراد رِيشَ من فرْخٍ من فِراخِ النَّسْرِ ناهِضٍ لأَن السِّهامَ لا تُراشُ بالناهِضِ كلّه هذا ما لا يجوز إِنما تُراش برِيشِ الناهض، ومثله كثير. والنَّواهِضُ: عِظامُ الإِبل وشِدادُها؛ قال الراجز: الغَرْبُ غَرْبٌ بَقَرِيٌّ فارضُ،
لا يَسْتَطِيعُ جَرَّه الغَوامِضُ،
إِلاَّ المُعيداتُ به النَّواهِضُ
والغامِضُ: العاجز الضَّعيف. وناهِضةُ الرجل: قومه الذين ينهَضُ بهم فيما يُحْزِنُه من الأُمور، وقيل: ناهِضةُ الرجل بنو أَبيه الذين يَغْضَبُون بغَضَبه فيَنْهَضُون لنَصْره. وما لفلان ناهِضةٌ، وهم الذين يَقُومون بأَمرِه. وتَناهَضَ القومُ في الحرب: نهَضُوا. والناهِضُ: رأْس المنكب، وقيل: هو اللحم المجتمع في ظاهر العضد من أَعْلاها إِلى أَسفلها، وكذلك هو من الفرس، وقد يكون من البعير، وهما ناهِضانِ، والجمع نَواهِضُ. أَبو عبيدة: ناهِضُ الفرس خُصَيْلةُ عضُدِه المُنْتَبِرَةُ، ويُستحب عِظَمُ ناهِضِ الفَرس؛ وقال أَبو دواد:
نَبِيل النَّواهِضِ والمَنْكِبَيْن،
حَدِيد المَحازِم ناتِي المَعَدْ
الجوهري: والناهِضُ اللحم الذي يلي عضُد الفرس من أَعلاها. ونَهْضُ البعيرِ: ما بين الكتف والمَنْكِبِ، وجمعه أَنْهُضٌ مثل فَلْسِ وأَفْلُس؛ قال هِمْيانُ ابن قحافة:
وقَرَّبُوا كلّ جُمالِيٍّ عَضِهْ،
أَبْقَى السِّنافُ أَثَراً بأَنْهُضِهْ
وقال النضر: نَواهِضُ البعير صدره وما أَقَلَّتْ يده إِلى كاهِلِه وهو ما بين كِرْكِرته إِلى ثُغْرةِ نَحْرِه إِلى كاهِلِه، الواحد ناهِضٌ. وطريق ناهِضٌ أَي صاعِدٌ في جبل، وهو النَّهْضُ وجمعه نِهاضٌ؛ وقال الهذلي:يتابع نَقْباً ذا نِهاضٍ، فوَقْعُه
به صُعُدٌ، لولا المَخافةُ قاصِد
(* قوله «يتابع نقباً إلخ» كذا في الأَصل، وفي شرح القاموس: يتائم.) ومكانٌ ناهِضٌ: مرتفِعٌ.
والنَّهْضةُ، بسكون الهاء: العَتَبةُ من الأَرض تُبْهَرُ فيها الدابةُ أَو الإِنسان يَصْعَدُ فيها من غَمْضٍ، والجمع نِهاضٌ؛ قال حاتم بن مُدْرِك يهجو أَبا العَيُوفِ:
أَقولُ لصاحِبَيَّ وقد هَبَطْنا،
وخَلَّفْنا المَعارِضَ والنِّهاضا
يقال: طريق ذو مَعارِضَ أَي مَراعٍ تُغْنِيهم أَن يَتَكَلَّفُوا العَلَف لمواشيهم. الأَزهريُّ: النَّهْضُ العَتَبُ. ابن الأَعرابي: النِّهاضُ العَتَبُ، والنهاض السرْعةُ، والنَّهْضُ الضَّيْمُ والقَسْرُ، وقيل هو الظُّلْم؛ قال:
أَما تَرى الحَجّاجَ يأْبى النَّهْضا
وإِناء نَهْضان: وهو دون الشلثان
(* قوله «الشلثان» كذا بالأَصل بمثلثة
بعد اللام، وفي شرح القاموس بتاء مثناة بعدها.) ؛ هذه عن أَبي حنيفة. وناهِضٌ ومُناهِضٌ ونَهّاضٌ: أَسماء.

##### Türkçe

**النُّهوضُ**: yerden ayrılma ve ondan kalkma; **نهَضَ يَنْهَضُ نَهْضاً ونُهوضاً وانْتَهَضَ** yani kalktı; İbnü’l-A‘râbî Rüveyşid için inşad etti:

ودون حدر وانْتِهاضٍ وربوة،
كأَنَّكما بالرِّيقِ مُخْتَنِقانِ

Asma‘î bazı gafiller için inşad etti:

تَنْتَهِضُ الرِّعْدةُ في ظُهَيْري،
من لَدُنِ الظُّهْر إِلى العُصَيْرِ

Ve ben onu kaldırdım da o kalktı: **أَنْهَضْتُه** ben, o da **فانْتَهَضَ**; kavim **انتهض** etti ve **تناهَضوا**: savaş için kalktılar. Ve **أَنْهَضَه**: onu kalkış için hareket ettirdi. Ve **اسْتَنْهَضْته** falan iş için: ona bunun için kalkmasını emrettiğim zaman. Ve **ناهَضْتُه** yani ona karşı koydum. Ebü’l-Cehm el-Ca‘ferî dedi: **نَهَضْنا** kavme doğru ve **نَغَضْنا** onlara doğru, bir mânâ ile. Ve kavim savaşta **تناهَضَ** etti: her bir takım kendi arkadaşına doğru kalktığı zaman. Ve **نَهض النَّبْتُ**: düzleştiği zaman; Ebû Nuhayle dedi:

وقد عَلَتْني ذُرْأَةٌ بادِي بَدِي،
ورَثْيةٌ تَنْهَضُ بالتَّشَدُّدِ

İbn Berrî dedi: doğrusu: **تنهَض في تشدُّد**. Ve rüzgâr bulutu **أَنْهَضَت**: onu sevk etti ve onu taşıdı; dedi ki:

باتَتْ تُنادِيهِ الصَّبا فأَقْبَلا،
تُنْهِضُه صُعْداً ويأْبَى ثِقَلا

Ve **النَّهْضةُ**: tâkat ve kuvvet. Ve onu şey ile **أَنهضه بالشيء**: onu onunla kalkmaya kuvvetli kıldı.

Ve **الناهِضُ**: kalkmaya müstakil olan yavru; ve denildi ki: iki kanadı bol olup uçmaya kalkandır; ve denildi ki: uçmak için iki kanadını açandır; çoğulu **نَواهِضُ**. Ve kuş **نهَض**: uçmak için iki kanadını yaydı. Ve **الناهِضُ**: iki kanadı bol olup uçmaya kalkmış kartal yavrusu; İmruü’l-Kays dedi:

راشَه مِنْ رِيشِ ناهِضةٍ،
ثم أَمْهاهُ على حَجَرِهْ

Ve Lebîd’in okları vasfederek sözü:

رقَمِيَّاتٌ عليها ناهِضٌ،
تُكْلِحُ الأَرْوَقَ منهم والأَيَلّْ

Ancak, **ناهِضٌ** olan akbaba yavrularından bir yavrudan tüyü murad etti; çünkü oklar **الناهِضِ** ile bütünüyle tüylendirilmez; bu caiz olmayan şeydir; ancak **رِيشِ الناهض** ile tüylendirilir; bunun benzeri çoktur. Ve **النَّواهِضُ**: develerin kemikleri ve sağlamları; râciz dedi:

الغَرْبُ غَرْبٌ بَقَرِيٌّ فارضُ،
لا يَسْتَطِيعُ جَرَّه الغَوامِضُ،
إِلاَّ المُعيداتُ به النَّواهِضُ

Ve **الغامِضُ**: âciz zayıf. Ve erkeğin **ناهِضةُ الرجل**’i: onu hüzünlendiren işlerde kendileriyle kalktığı kavmi; ve denildi ki: erkeğin **ناهِضةُ الرجل**’i, öfkesine öfkelenen, sonra onun yardımına kalkışan baba oğullarıdır. Ve falanın **ناهِضةٌ**’si yoktur: onlar onun işini üstlenen kimselerdir. Ve kavim savaşta **تَناهَضَ** etti: kalktılar. Ve **الناهِضُ**: omuz başı; ve denildi ki: üst kolun dış tarafında, üstünden altına kadar toplanmış ettir; at için de böyledir; deve için de olabilir; ikisi **ناهِضانِ**’dır; çoğulu **نَواهِضُ**. Ebû Ubeyde: atın **ناهِضُ الفرس**’i, üst kolunun kabarık küçük parçasıdır; ve atın **ناهِضِ الفَرس**’inin büyüklüğü beğenilir; Ebû Duvâd dedi:

نَبِيل النَّواهِضِ والمَنْكِبَيْن،
حَدِيد المَحازِم ناتِي المَعَدْ

Cevherî: ve **الناهِضُ**, atın üst kolunun üst tarafına bitişik olan ettir. Ve devenin **نَهْضُ البعيرِ**’i: kürek ile omuz arasıdır; çoğulu **أَنْهُضٌ**, **فَلْسِ** ve **أَفْلُس** gibi; Himyân b. Kahâfe dedi:

وقَرَّبُوا كلّ جُمالِيٍّ عَضِهْ،
أَبْقَى السِّنافُ أَثَراً بأَنْهُضِهْ

Nadr dedi: devenin **نَواهِضُ البعير**’i, göğsü ve elinin taşıdığı şeyin kahiline kadar olanıdır; o, hörgücünün altı ile boğaz çukurunun, kahiline kadar olan arasıdır; tekili **ناهِضٌ**.

Ve **طريق ناهِضٌ**: yani dağda yükselen; o **النَّهْضُ**’dur, çoğulu **نِهاضٌ**; Hüzeylî dedi:

يتابع نَقْباً ذا نِهاضٍ، فوَقْعُه
به صُعُدٌ، لولا المَخافةُ قاصِد

(* «يتابع نقباً إلخ» sözü: asılda böyle; Kāmûs şerhinde: **يتائم**.)

Ve **مكانٌ ناهِضٌ**: yüksek.

Ve **النَّهْضةُ** (hâ’nın sükûnu ile): yerden bir eşik; onda binek yahut insan, bir alçaklıktan onda yükselirken nefesi kesilir; çoğulu **نِهاضٌ**; Hâtim b. Müdrik Ebü’l-Ayûf’u hicvederek dedi:

أَقولُ لصاحِبَيَّ وقد هَبَطْنا،
وخَلَّفْنا المَعارِضَ والنِّهاضا

Denilir: **طريق ذو مَعارِضَ** yani onları, hayvanlarına yem külfetine girmekten müstağni kılan otlaklar. Ezherî: **النَّهْضُ** eşiklerdir. İbnü’l-A‘râbî: **النِّهاضُ** eşiklerdir; ve **النهاض** sürattir; ve **النَّهْضُ** eziyet ve zorlamadır; ve denildi ki o zulümdür; dedi ki:

أَما تَرى الحَجّاجَ يأْبى النَّهْضا

Ve **إِناء نَهْضان**: o, **الشلثان**’dan aşağıdır.
(* «الشلثان» sözü: asılda böyle, lâm’dan sonra üç noktalı ile; Kāmûs şerhinde iki noktalı tâ ile, ondan sonra.) ; bu, Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **ناهِضٌ** ve **مُناهِضٌ** ve **نَهّاضٌ**: isimlerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ن ه ض * * نَهَضَ * قام وبابه قطع وخضع و * أَنْهَضَهُ فانْتَهَضَ * و * اسْتَنْهَضَهُ * لأمر كذا أمره بالنهوض له

##### Türkçe

* ن ه ض * * **نَهَضَ** * kalktı; babı **قطع** ve **خضع**’dır. Ve * **أَنْهَضَهُ** * böylece * **انْتَهَضَ** *. Ve * **اسْتَنْهَضَهُ** * li-emri kezâ: ona, bunun için kalkmasını emretti.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

نهض، كمنع نهضا ونهوضا: قام، كما في الصحاح والعباب. وفي المحكم: النهوض: البراح عن الموضع والقيام عنه. ومن المجاز: نهض النبت، أي استوى، نقله الجوهري والزمخشري. وفي الصحاح: قال الراجز يصف كبره:
  ورثية تنهض في تشددي قلت: هو قول أبو نخيلة السعدي، وصدره:
  وقد علتني ذرأة بادي بدي ووجد بخط الجوهري: تنهض بالتشدد. قال ابن بري: والصواب في تشددي كما هو في نسختنا. ومن المجاز: نهض الطائر، إذا بسط جناحيه ليطير، وفي بعض نسخ الصحاح: جناحه، ومنه قول لقمان للبد - وهو آخر نسوره في آخر نفس منه -: وانهض لبد، انهض لبد. ومن المجاز: الناهض: فرخ الطائر الذي استقل للنهوض، ومنهم من خصه بفرخ العقاب، وقيل: هو الذي وفر جناحه وتهيأ، وفي الصحاح: وفر جناحاه ونهض للطيران، وقيل: هو الذي بسط جناحيه ليطير، قال امرؤ القيس يصف صائدا:
  راشه من ريش ناهضة                      ثم أمهاه على حجـره قال الصاغاني: وإنما خص ريش ناهضة؛ لأنه ألين. وفي اللسان: إنما أراد ريش فرخ من فراخ النسر ناهض؛ لأن السهام لا تراش بالناهض، وقد نظر فيه، وقال لبيد يصف النبل.

  رقميات عليها نـاهـض                      تكلح الأروق منهم والأيل

  والناهض: اللحم على، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، والصواب - كما في الصحاح - يلي عضد الفرس من أعلاها، وقال غيره: هو اللحم المجتمع في ظاهر العضد من أعلاها إلى أسفلها، وقد يكون من البعير، وهما ناهضان، والجمع نواهض. وقيل: الناهض: رأس المنكب، وقال أبو عبيدة: ناهض الفرس: خصيلة عضده المنتبرة، ويستحب عظم ناهض الفرس، وقال أبو دواد:
  نبيل النواهض والمنكبين                      حديد المحازم ناتي المعد وناهض بن ثومة: شاعر، نقله الصاغاني هكذا. قلت: هو ناهض بن ثومة بن نصيح الكلاعي الشاعر في الدولة العباسية، أخذ عنه الرياشي وغيره، وثومة، بضم المثلثة، وهو القائل في آخر قصيدة له:
  فهذي أخت ثومة فانسبوها                      إليه لا اختفاء ولا اكتتاما نقله الحافظ. قلت: ومن شعره أيضا:
  لمن طلل بين الكثـيب وأخـطـب                      محته السواحي والهدام الرشـائش
  وجر السواني فارتمى فوقه الحصى                      فدق النقا منـه مـقـيم وطـائش
  ومر الليالي فهو من طول ما عفـا                      كبرد اليماني وشيه الحبر نامـش ومن المجاز: ناهضتك: بنو أبيك الذين ينهضون معك، وفي العباب: لك، وفي الصحاح: يغضبون بدل ينهضون، وفي اللسان: ناهضة الرجل: قومه الذين ينهض بهم فيما يحزبه من الأمور، وقيل: هم بنو أبيه الذين يغضبون بغضبه فينهضون لنصره. وقيل: ناهضتك: خدمك القائمون بأمرك، ومنه: ما لفلان ناهضة. والنهض، من البعير: ما بين المنكب والكتف. ج: أنهض، كأفلس، نقله الجوهري، وقال: قال الراجز:
  وقربوا كل جمالي عضه
  أبقى السناف أثرا بأنهضه قلت: هو قول هميان بن قحافة السعدي، وبين المشطورين ثلاثة أشطر، تقدم ذكر بعضها في ب ي ض وفي إدلب رضي الله عنه ض وفي ح م ض. وقال النضر بن شميل: نواهض البعير: صدره وما أقلت يده إلى كاهله، وهو ما بين كركرته إلى ثغرة نحره إلى كاهله، الواحد ناهض. والنهض: الضيم والقسر، وقال ابن الأعرابي: هو الظلم، قال:
  أما ترضى الحجاج يأبى النهضا كما في اللسان، وأنشد الصاغاني لرؤبة:
  يجمعن زأرا وهديرا مخضا
  في علكات يعتلين النهضا والنهض: العتب من الأرض، كالنهضة تبهر فيه الدابة. والنهيض، كزبير: موضع، نقله الصاغاني، قلت: وهو في قول نبهان الطائي:
  سيعلم من ينوي جلائي أننـي                      أريب بأكناف النهيض جبلبس كذا في المعجم. ونهاض، ككتان: اسم. والنواهض: عظام الإبل وشدادها، قال أبو محمد الفقعسي:
  والغرب غرب بقري فارض
  لا يستطيع جره الغوامض
  إلا المعيدات به النواهض ونهاض الطرق، بالكسر:صعدها يصعد فيها الإنسان من غمض. وقيل: عتبها جمع نهض، قال أبو سهم الهذلي:
  يتائم نقبا ذا نهاض فوقـعـه                      به صعدا لولا المخافة قاصد وقال حاتم بن مدرك يهجو أبا العيوف:
  أقول لصاحبي وقد هبطنـا                      وخلفنا المعارض والنهاضا

  وأنهضه فانتهض: أقامه، نقله الجوهري، وقيل: حركه للنهوض. وأنهض القربة، إذا دنا من ملئها، وهو مجاز. واستنهضه لكذا من الأمر: أمره بالنهوض له، نقله الجوهري. وناهضه مناهضة: قاومه، نقله الجوهري. وتناهضوا في الحرب، إذا نهض كل فريق إلى صاحبه، نقله الجوهري. ومناهض، كمبارز: اسم. ومما يستدرك عليه: انتهض الرجل: قام، عن ابن الأعرابي، وأنشد الأصمعي لبعض الأغفال:
  تنتهض الرعدة في ظهيري
  من لدن الظهر إلى العصير وانتهض القوم، وتناهضوا:نهضوا للقتال. وقال أبو الجهم الجعفري: نهضنا إلى القوم، ونغضنا إليهم، بمعنى واحد. وأنهضت الريح السحاب: ساقته وحملته، وهو مجاز، قال:
  باتت تناديه الصبا فأقبلا
  تنهضه صعدا ويأبى ثقلا والنهضة: الطاقة والقوة. وأنهضه بالشيء: قواه على النهوض به. والنهضة، بالضم: اسم من الانتهاض. وطرف ناهض: صاعد في الجبل وهو مجاز وعامل ناهض: ماض في عمله. والنهاض، بالكسر: السرعة. ومكان نهاض، ككتان: مرتفع. وعارض نهاض: كذلك، ومنه قول رؤبة:
  برق سرى في عارض نهاض والنهضة، بالفتح: العتبة من الأرض تبهر فيها الدابة. وأصابه نهض، أي ضيم. وإناء نهضان، وهو دون الثلثان، عن أبي حنيفة. حانت منه نضة لمحل كذا وهو كثير النهضات. وفرخ عاجز النهض. ويقال: نهض الشيب في الشباب، وهو مجاز. وكذا قولهم: هو نهاض ببزلاء، كذا في الأساس.

##### Türkçe

نهض, **منع** gibi, نهضًا ve نهوضًا: kalktı; **الصحاح** ve **العباب**’da olduğu gibi. **المحكم**’de: **النهوض**: yerden ayrılma ve ondan kalkma. Mecazdan: **نهض النبت**; yani, düzeldi; bunu **الجوهري** ve **الزمخشري** nakletti. **الصحاح**’ta: **الراجز** büyüklüğünü vasfederek dedi:
  ورثية تنهض في تشددي قلت: bu, **أبو نخيلة السعدي**’nin sözüdür; ve صدره:
  وقد علتني ذرأة بادي بدي ve **الجوهري**’nin hattında bulundu: تنهض بالتشدد. **ابن بري** dedi: ve doğru olan, nüshamızda olduğu gibi, في تشددي’dir. Mecazdan: **نهض الطائر**; kanatlarını uçmak için açtığı zaman; ve **الصحاح**’ın bazı nüshalarında: جناحه. Ve ondan, **لقمان**’ın **البد**’e sözü - ve o, onun akbabalarının sonuncusudur, ondan son nefeste -: وانهض لبد، انهض لبد. Mecazdan: **الناهض**: kalkmaya (uçmaya) müstakil olan kuş yavrusu; ve onlardan kimi onu kartal yavrusuna tahsis etti; ve denildi: o, kanadı tamam olan ve hazır olan kimsedir; **الصحاح**’ta: kanatları tamam oldu ve uçmaya kalktı; ve denildi: o, uçmak için iki kanadını açan kimsedir. **امرؤ القيس** bir avcıyı vasfederek dedi:
  راشه من ريش ناهضة                      ثم أمهاه على حجـره **الصاغاني** dedi: ancak **ريش ناهضة**’yı tahsis etti; çünkü o daha yumuşaktır. **اللسان**’da: ancak, akbaba yavrularından bir yavrunun tüyünü kastetti, **ناهض**; çünkü oklar **الناهض** ile tüylendirilmez; ve onda bakılmıştır. Ve **لبيد** okları vasfederek dedi.

  رقميات عليها نـاهـض                      تكلح الأروق منهم والأيل

  Ve **الناهض**: et, üzerinde; diğer bütün nüshalarda böyle; ve o yanlıştır; doğru olan - **الصحاح**’ta olduğu gibi - atın üst tarafından pazusuna bitişik olandır. Başkası dedi: o, pazunun dış tarafında üstünden altına kadar toplanmış ettir; ve deve için de olabilir; ve ikisi **ناهضان**’dır; çoğulu **نواهض**. Ve denildi: **الناهض**: omuz başıdır. **أبو عبيدة** dedi: **ناهض الفرس**: pazusunun çıkıntılı lifidir; ve atın **ناهض**’ının iri olması beğenilir. **أبو دواد** dedi:
  نبيل النواهض والمنكبين                      حديد المحازم ناتي المعد و **ناهض بن ثومة**: şair; **الصاغاني** onu böyle nakletti. Dedim: o, Abbâsî devletinde şair olan **ناهض بن ثومة بن نصيح الكلاعي**’dir; ondan **الرياشي** ve başkası aldı; ve **ثومة**, مثلثة’nin zammıyla; ve o, bir kasidesinin sonunda söyleyendir:
  فهذي أخت ثومة فانسبوها                      إليه لا اختفاء ولا اكتتاما bunu **الحافظ** nakletti. Dedim: onun şiirinden de:
  لمن طلل بين الكثـيب وأخـطـب                      محته السواحي والهدام الرشـائش
  وجر السواني فارتمى فوقه الحصى                      فدق النقا منـه مـقـيم وطـائش
  ومر الليالي فهو من طول ما عفـا                      كبرد اليماني وشيه الحبر نامـش Mecazdan: **ناهضتك**: seninle birlikte kalkan senin baba bir kardeşlerin; **العباب**’da: senin için; **الصحاح**’ta: ينهضون yerine يغضبون; **اللسان**’da: **ناهضة الرجل**: kendisini meşgul eden işlerde onunla kalktığı kavmi; ve denildi: onlar, onun öfkesiyle öfkelenen, böylece onun yardımına kalkan baba bir oğullarıdır. Ve denildi: **ناهضتك**: işini gören ayakta duran hizmetçilerin. Ve ondan: ما لفلان ناهضة. Ve **النهض**, deveden: omuz ile kürek arası. Çoğul: **أنهض**, **أفلس** gibi; bunu **الجوهري** nakletti; ve dedi: **الراجز** dedi:
  وقربوا كل جمالي عضه
  أبقى السناف أثرا بأنهضه Dedim: bu, **هميان بن قحافة السعدي**’nin sözüdür; ve iki yarım beyit arasında üç mısra vardır; onların bazısının zikri **ب ي ض**’da ve **إدلب رضي الله عنه ض**’da ve **ح م ض**’da geçti. **النضر بن شميل** dedi: **نواهض البعير**: onun göğsü ve elinin taşıdığı şeyden hörgücüne kadar olan; ve o, kükresinden boğaz çukuruna, hörgücüne kadar olan şeydir; tekili **ناهض**. Ve **النهض**: eziyet ve zorlamadır. **ابن الأعرابي** dedi: o zulümdür. Dedi:
  أما ترضى الحجاج يأبى النهضا **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **الصاغاني** **رؤبة**’den okudu:
  يجمعن زأرا وهديرا مخضا
  في علكات يعتلين النهضا Ve **النهض**: yerden eşik; **النهضة** gibi; binek hayvanı onda nefesi kesilir. Ve **النهيض**, **زبير** gibi: bir yer; bunu **الصاغاني** nakletti. Dedim: o, **نبهان الطائي**’nin sözündedir:
  سيعلم من ينوي جلائي أننـي                      أريب بأكناف النهيض جبلبس **المعجم**’de böyle. Ve **نهاض**, **كتان** gibi: bir isim. Ve **النواهض**: develerin kemikleri ve sıkılarıdır. **أبو محمد الفقعسي** dedi:
  والغرب غرب بقري فارض
  لا يستطيع جره الغوامض
  إلا المعيدات به النواهض Ve **نهاض الطرق**, kesre ile: insanın gizli yerden çıktığı yokuşlarıdır, onlara çıkar. Ve denildi: onun eşikleridir; **نهض**’un çoğulu. **أبو سهم الهذلي** dedi:
  يتائم نقبا ذا نهاض فوقـعـه                      به صعدا لولا المخافة قاصد Ve **حاتم بن مدرك** **أبا العيوف**’u hicvederek dedi:
  أقول لصاحبي وقد هبطنـا                      وخلفنا المعارض والنهاضا

  Ve **أنهضه** böylece **انتهض**: onu kaldırdı; bunu **الجوهري** nakletti. Ve denildi: onu kalkmaya hareket ettirdi. Ve **أنهض القربة**: onu doldurmaya yaklaştığı zaman; ve o mecazdır. Ve **استنهضه** şu iş için: onu onun için kalkmaya emretti; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **ناهضه مناهضة**: ona karşı koydu; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **تناهضوا في الحرب**: her bir takım diğerine kalktığı zaman; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **مناهض**, **مبارز** gibi: bir isim. Ve ona ilâve olarak: **انتهض الرجل**: kalktı; **ابن الأعرابي**’den. Ve **الأصمعي** bazı gafillerden okudu:
  تنتهض الرعدة في ظهيري
  من لدن الظهر إلى العصير Ve **انتهض القوم** ve **تناهضوا**: savaşmak için kalktılar. Ve **أبو الجهم الجعفري** dedi: **نهضنا إلى القوم** ve **نغضنا إليهم**; tek manadadır. Ve rüzgâr **أنهضت** bulutu: onu sevk etti ve taşıdı; ve o mecazdır. Dedi:
  باتت تناديه الصبا فأقبلا
  تنهضه صعدا ويأبى ثقلا Ve **النهضة**: tâkat ve kuvvettir. Ve **أنهضه بالشيء**: onu onunla kalkmaya güçlendirdi. Ve **النهضة**, zamm ile: **الانتهاض**’dan bir isimdir. Ve **طرف ناهض**: dağda yükselen; ve o mecazdır. Ve **عامل ناهض**: işinde yürüyen. Ve **النهاض**, kesre ile: sürattir. Ve **مكان نهاض**, **كتان** gibi: yüksek yer. Ve **عارض نهاض**: yine öyle. Ve ondan **رؤبة**’nin sözü:
  برق سرى في عارض نهاض Ve **النهضة**, fetha ile: yerden eşik; binek hayvanı onda nefesi kesilir. Ve ona **نهض** isabet etti; yani eziyet. Ve **إناء نهضان**: o, üçte ikiden aşağıdır; **أبو حنيفة**’den. Şu yer için ondan bir **نضة** vakti geldi; ve o çok **النهضات** sahibidir. Ve kalkmaya aciz bir yavru. Ve denilir: **نهض الشيب في الشباب**; ve o mecazdır. Ve yine onların sözü: هو **نهاض** ببزلاء; **الأساس**’ta böyle.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

نَهَضَ
1 نَهَضَ ذ , aor. نَهَضَ , inf. n. نُهُوضٌ (S, A, Mgh, Msb, K) and نَهْضٌ, (S, A, K,) He rose, or stood up. syn. اِرْتَفَعَ, (Msb,) or قَامَ, (S, Mgh, O, K,) عَنْ مَكَانِهِ from his place; (Msb;) as also ↓ انتهض, syn. قَامَ: (IAar:) or the former, he quitted a place: and he rose from it: (M, TA:) or he rose from sitting; thus differing from نَهَدَ, which signifies “ he rose ” under any circumstances: (M, L, in art. نهد:) [and he rose and went: or he rose and hastened, as shown below:] and ↓ انتهض, he was, or became, made, or excited, to rise, or stand up; quasipass. of أَنْهَضَهُ. (S.) You say, نَهَضَ اِلَيْهِ He rose, or stood up, to him: (Mgh.) and لِأَمْرٍ [to do, or perform, an affair] (S, K. *) And نَهَضَ اِلَى العَدُوِّ He [rose and] sped, or hastened. to, or towards, the enemy. (Msb.) [See also ??.] And نَهَضْنَا اِلَى القَوْمِ and نَغَضْنَا اِلَيْهِمْ [We rose and sped, or hastened, to. or towards, the people, or company of men:] both signify the same. (Abu-l-Jahm El-Jaafaree.) And ↓ انتهضوا and ↓ تناهضوا signify the same as نَهَضُوا لِلْقِتَالِ [They rose and sped, or hastened, to fight, or to the fight]. (TA.) ― -b2- (tropical:) It (a plant) stood erect; or became strong and erect. (S, A, K.) ― -b3- (tropical:) It (a bird) spread, or expanded, its wings to fly. (S, A, Mgh, K.) You say, فَرْخٌ عَاجِزُ النُّهْض [A young bird lacking the power of spreading its wings to fly, (A, TA.) [See an ex. in a verse of El- Hoteينh cited in the first paragraph of art. خلف.] ― -b4- نَهَضَتْ نَفْسُهُ (K in art. جشأ. &c.) and نَهَضَتْ نَفْسُهُ اِلَيْهِ (S in the same art, and A in art. جهش, &c.) signify [the same. i. e.] جَشأَتْ (assumed tropical:) [His said, or stomach, heaved, &c.] (S, A, K. in the arts. above mentioned.) ― -b5- نَهَضَ الشَّيْبُ فِى الشَّبَابِ (tropical:) [Hoariness a rose in youth] (A, TA.) As cites the following verse from an anonymous poet:
الْرِّعْدَةُ فِى ظُهَيْرِى ↓ تَنْتَهِضُ
مِنْ لَدُنِ الظُّهْرِ اِلَى العُصَيْرِ
(assumed tropical:) [Tremor arises in my little back from the time of noon to the little evening.). (TA.)

ناهضهُ
3 ناهضهُ ذ , (S, A, &c.,) inf. n. مُنَاهَضَةٌ, (TA,) He rose with him, or against him, and withstood him, or opposed him, in contention; syn. قَاوَمَهُ; (S, Mgh, K;) namely his adversary. (A, Mgh.)

انهضهُ
4 انهضهُ ذ He made him, or excited him, to rise, or stand up. (S, A, * K, TA:) or he roused him. or put him in portion to rise. (TA.) You say also, لِلْأَمْرِ ↓ اِنْتَهَضْتُهُ, [if this be not a mistranscription for ??,] I made him to rise to (do, or perform,] the affair. (Msb,) And انهضهُ عَلَى الشَّىْءِ (assumed tropical:) He strengthened him to rise, and do, or perform, the thing. (TA.) ― -b2- انهض القِرْبَةَ: He nearly filled the water-skin [so as to make it rise]. (K. TA.) ― -b3- أَنْهَضَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ (tropical:) The wind bore and drove along the cloud, or clouds. (TA.)

تناهضوا فِى الحَرْبِ
6 تناهضوا فِى الحَرْبِ ذ (S, A, Mgh, K) They rose, one with another, or one against another, and withstood, or opposed, one another. in war. or battle: (Mgh,) or each party of them rose and hastened (نَهَضَ) to, or towards, the other, in war. or battle. (S, K. *) See also 1.

8 اِنْتَهَضَ see 1. in four places: -A2- and see 4.

استنهضهُ لِأَمْرِ كَذَا
10 استنهضهُ لِأَمْرِ كَذَا ذ He ordered him, or commanded him, to rise to [do, or perform,] such an affair. (S, K. *) [And استنهضهُ فِى أَمْرٍ] He sent him on an affair, to perform it.]

نَهْضَةٌ
نَهْضَةٌ ذ [inf. n. of un. of 1, A single act of rising, &c.: and] a motion, or movement: pl. نَهَضَاتٌ. (Msb.) You say, جَآءَتْ مِنْهُ نَهْضَةٌ, (A, TA,) or كَانَتْ مِنْهُ نَهْضَةٌ, There was (a rising, or) a motion, or movement, on his part. (Msb,) لِمحَلّ كَذَا [to such a place], (A TA,) or اِلَى كَذَا (to, or towards, such a thing]. (Msb.) And هُوَ كثِيرُ النَّهَضَاتِ [He is a person of frequent risings, or motions or movements]. (A, TA.) ― -b2- Also, (assumed tropical:) Power, or ability; and strength. (TA.)

نُهْضَةٌ
نُهْضَةٌ ذ [The act of rising, or standing up: or the state of being made, or excited, to rise, or stand up] a subst. from الاِنْتِهَاضُ (TA.)

نَهَّاضٌ
نَهَّاضٌ ذ [One who frequently rises; or who frequently rises from, or quits, his place:] quick on motion. (Expos. of the Mo'allakلt, printed at Calcutta, p ??) ― -b2- هُوَ نَهَّاضٌ نِهٰؤُلَآءِ (tropical:) [app. He is wont to rise with these, for their assistance. see نَاهِضَةٌ]. (A, TA.) ― -b3- هُوَ نَهّاضٌ بِبَزْلَآءَ: see art. بزل.

نَاهِضٌ
نَاهِضٌ ذ [act. part. n. of 1, Rising, or standing up: &c.]. ― -b2- (assumed tropical:) Energetic, sharp, vigorous, or effective in his agency, or work. (TA.) ― -b3- (tropical:) A young bird whose wings have became complete, (S, A, Mgh.,) or whose wing has became complete, (K,) and which has risen, (S,) or is able. (A, Mgh,) or ready, (K,) to fly: (S, A, Mgh, K:) (??) has spread its wings to fly: or that has raised itself to quit its place applied by some particularly to the young or the eagled. (TA.) pl. نَوَاهِضُ. (A, Mgh.) [See also عَاتِقٌ.]

نَاهِضَةُ رَجُلٍ
نَاهِضَةُ رَجُلٍ ذ (tropical:) A man's people, (L,) or the sons of his father or ancestor, (S, O, K,) who rise for him, (O,) or with him. (K,) or with whom he rises, in a case that grieves him, (L,) or who are angry for him, (S,) or who are angry by reason of his anger, and rise to aid him: (TA:) and his people, (A,) or servants, (K,) or those, (S,) who undertake, or manage, his affairs: (S, A, K:) or his aiders, or assistants. (A, in art. ظهر) You say, مَا لِفُلَانِ نَاهِضَةٌ (tropical:) Such a one has not any (S, A) people, (A,) or servants, (TA,) who undertake, or manage, his affairs. (S, A, TA.)

##### Türkçe

**نَهَضَ**
1 **نَهَضَ** ذ , muzârîsi **نَهَضَ** , mastar ismi **نُهُوضٌ** (S, A, Mgh, Msb, K) ve **نَهْضٌ**, (S, A, K,) O kalktı, yahut ayağa dikildi. eşanlamlısı **اِرْتَفَعَ**, (Msb,) yahut **قَامَ**, (S, Mgh, O, K,) **عَنْ مَكَانِهِ** yerinden; (Msb;) bunun gibi ↓ **انتهض**, eşanlamlısı **قَامَ**: (IAar:) yahut birincisi, bir yeri terk etti: ve ondan kalktı: (M, TA:) yahut oturuştan kalktı; böylece **نَهَدَ**’den ayrılır; o ise “kalktı”yı her hâl üzere ifade eder: (M, L, madde **نهد**’de:) [ve kalktı ve gitti: yahut kalktı ve acele etti, aşağıda gösterildiği üzere:] ve ↓ **انتهض**, kalkmaya yahut ayağa durmaya sevk olunmuş, yahut kılınmış, yahut tahrik edilmiş oldu; **أَنْهَضَهُ**’nun yarı-edilgeni. (S.) Dersin ki, **نَهَضَ اِلَيْهِ** Ona doğru kalktı, yahut ayağa durdu: (Mgh.) ve **لِأَمْرٍ** [bir işi yapmak yahut yerine getirmek için] (S, K. *) Ve **نَهَضَ اِلَى العَدُوِّ** O, düşmana doğru [kalktı ve] sürat etti, yahut acele etti. (Msb.) [Ayrıca bk. ??.] Ve **نَهَضْنَا اِلَى القَوْمِ** ve **نَغَضْنَا اِلَيْهِمْ** [Biz, kavme yahut erkekler topluluğuna doğru kalktık ve sürat ettik, yahut acele ettik:] ikisi de aynı mânaya gelir. (Abu-l-Jahm El-Jaafaree.) Ve ↓ **انتهضوا** ve ↓ **تناهضوا**, **نَهَضُوا لِلْقِتَالِ**’in [Onlar savaşmak için, yahut savaşa, kalktılar ve sürat ettiler, yahut acele ettiler] aynı mânasına gelir. (TA.) ― -b2- (mecaz:) O (bir bitki) dimdik durdu; yahut kuvvetli ve dimdik oldu. (S, A, K.) ― -b3- (mecaz:) O (bir kuş) uçmak için kanatlarını açtı, yahut yaydı. (S, A, Mgh, K.) Dersin ki, **فَرْخٌ عَاجِزُ النُّهْض** [Uçmak için kanatlarını açma kudretinden âciz bir yavru kuş, (A, TA.) [Bir örnek için, madde **خلف**’ın birinci paragrafında zikredilen El-Hoteينh’in bir beytine bk.] ― -b4- **نَهَضَتْ نَفْسُهُ** (K, madde **جشأ**’de, vb.) ve **نَهَضَتْ نَفْسُهُ اِلَيْهِ** (S aynı maddede, ve A madde **جهش**’te, vb.) [yani] **جَشأَتْ** ile aynı mânaya gelir (mecaz kabul edilerek): [Onun göğsü, yahut midesi kabardı, vb.] (S, A, K. yukarıda anılan maddelerde.) ― -b5- **نَهَضَ الشَّيْبُ فِى الشَّبَابِ** (mecaz:) [Ak saçlılık gençlikte yükseldi] (A, TA.) Aşağıdaki beyti meçhul bir şairden nakleder:
**الْرِّعْدَةُ فِى ظُهَيْرِى** ↓ **تَنْتَهِضُ**
**مِنْ لَدُنِ الظُّهْرِ اِلَى العُصَيْرِ**
(mecaz kabul edilerek:) [Öğle vaktinden küçük akşama kadar küçük sırtımda titreme yükselir]. (TA.)

**ناهضهُ**
3 **ناهضهُ** ذ , (S, A, &c.,) mastar ismi **مُنَاهَضَةٌ**, (TA,) O, onunla birlikte yahut ona karşı kalktı ve çekişmede ona karşı durdu, yahut ona muhalefet etti; eşanlamlısı **قَاوَمَهُ**; (S, Mgh, K;) yani hasmı. (A, Mgh.)

**انهضهُ**
4 **انهضهُ** ذ O, onu kalkmaya yahut ayağa durmaya sevk etti, yahut tahrik etti. (S, A, * K, TA:) yahut onu uyandırdı; yahut kalkmaya güç yetirecek hâle koydu. (TA.) Yine dersin ki, **لِلْأَمْرِ** ↓ **اِنْتَهَضْتُهُ**, [eğer bu ?? yerine bir yanlış yazım değilse,] Ben onu, işi [yapmaya yahut yerine getirmeye] kalkar kıldım. (Msb,) Ve **انهضهُ عَلَى الشَّىْءِ** (mecaz kabul edilerek:) O, onu kalkmaya ve şeyi yapmaya yahut yerine getirmeye kuvvetlendirdi. (TA.) ― -b2- **انهض القِرْبَةَ**: O, su tulumunu neredeyse doldurdu [onu yükseltecek şekilde]. (K. TA.) ― -b3- **أَنْهَضَتِ الرِّيحُ السَّحَابَ** (mecaz:) Rüzgâr bulutu yahut bulutları taşıdı ve sürükledi. (TA.)

**تناهضوا فِى الحَرْبِ**
6 **تناهضوا فِى الحَرْبِ** ذ (S, A, Mgh, K) Onlar, savaşta yahut muharebede birbirleriyle birlikte yahut birbirlerine karşı kalktılar ve birbirlerine karşı durdular, yahut muhalefet ettiler: (Mgh,) yahut onların her bir fırkası, savaşta yahut muharebede ötekine doğru **نَهَضَ** (kalktı ve acele etti). (S, K. *) Ayrıca bk. 1.

8 **اِنْتَهَضَ** 1’e bak; dört yerde: -A2- ve 4’e de bak.

**استنهضهُ لِأَمْرِ كَذَا**
10 **استنهضهُ لِأَمْرِ كَذَا** ذ O, ona böyle bir işe [yapmaya yahut yerine getirmeye] kalkmasını emretti, yahut buyurdu. (S, K. *) [Ve **استنهضهُ فِى أَمْرٍ**] O, onu bir iş için gönderdi; onu yerine getirsin diye.]

**نَهْضَةٌ**
**نَهْضَةٌ** ذ [1’in bir defalık mastar ismi, tek bir kalkış vb.: ve] bir hareket, yahut devinim: çoğulu **نَهَضَاتٌ**. (Msb.) Dersin ki, **جَآءَتْ مِنْهُ نَهْضَةٌ**, (A, TA,) yahut **كَانَتْ مِنْهُ نَهْضَةٌ**, Onun tarafından (bir kalkış, yahut) bir hareket yahut devinim oldu. (Msb,) **لِمحَلّ كَذَا** [böyle bir yere], (A TA,) yahut **اِلَى كَذَا** (böyle bir şeye doğru]. (Msb.) Ve **هُوَ كثِيرُ النَّهَضَاتِ** [O, çok kalkışları, yahut hareketleri yahut devinimleri olan bir kimsedir]. (A, TA.) ― -b2- Ayrıca, (mecaz kabul edilerek:) kudret, yahut kabiliyet; ve kuvvet. (TA.)

**نُهْضَةٌ**
**نُهْضَةٌ** ذ [Kalkma yahut ayağa durma fiili: yahut kalkmaya yahut ayağa durmaya sevk olunmuş olma hâli] **الاِنْتِهَاضُ**’dan bir isimdir. (TA.)

**نَهَّاضٌ**
**نَهَّاضٌ** ذ [Sık sık kalkan; yahut sık sık yerinden kalkan, yahut yerini terk eden:] harekette çabuk. (Mo'allakāt şerhi, Kalküta’da basılı, s. ??) ― -b2- **هُوَ نَهَّاضٌ نِهٰؤُلَآءِ** (mecaz:) [görünüşe göre: O, bunlarla birlikte, onların yardımı için, kalkmaya alışkındır; **نَاهِضَةٌ**’ye bak]. (A, TA.) ― -b3- **هُوَ نَهّاضٌ بِبَزْلَآءَ**: madde **بزل**’e bak.

**نَاهِضٌ**
**نَاهِضٌ** ذ [1’in ism-i fâili, kalkan, yahut ayağa duran: vb.]. ― -b2- (mecaz kabul edilerek:) işinde yahut amelinde enerjik, keskin, güçlü, yahut etkili. (TA.) ― -b3- (mecaz:) Kanatları tamam olmuş, (S, A, Mgh.,) yahut kanadı tamam olmuş, (K,) ve kalkmış, (S,) yahut uçmaya kâdir, (A, Mgh,) yahut hazır, (K,) olan bir yavru kuş: (S, A, Mgh, K:) (??) uçmak için kanatlarını açmış: yahut yerini terk etmek için kendini yükseltmiş olan; bazılarınca özellikle kartal yavrusuna uygulanır. (TA.) çoğulu **نَوَاهِضُ**. (A, Mgh.) [Ayrıca bk. **عَاتِقٌ**.]

**نَاهِضَةُ رَجُلٍ**
**نَاهِضَةُ رَجُلٍ** ذ (mecaz:) Bir adamın kavmi, (L,) yahut babasının yahut atasının oğulları, (S, O, K,) onun için kalkan, (O,) yahut onunla birlikte kalkan. (K,) yahut kendisiyle birlikte, onu kederlendiren bir işte kalktığı kimseler, (L,) yahut onun için öfkelenenler, (S,) yahut onun öfkesi sebebiyle öfkelenenler ve ona yardım etmek için kalkanlar: (TA:) ve onun kavmi, (A,) yahut hizmetkârları, (K,) yahut o kimseler, (S,) onun işlerini üstlenen, yahut yürüten: (S, A, K:) yahut onun yardımcıları, yahut destekçileri. (A, madde **ظهر**’de) Dersin ki, **مَا لِفُلَانِ نَاهِضَةٌ** (mecaz:) Filânın, (S, A) kavminden, (A,) yahut hizmetkârlarından, (TA,) işlerini üstlenen yahut yürüten hiç kimse yoktur. (S, A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B6/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

نَهَضَ
نَهَضَ A ( n. ac. نَهْض 1 ,  نُهُوْض 27 )
a.  [ 'An ], Rose, arose, stood up from.

b.  [ La ], Rose to; set about.

c.  [ Ila ], Fell upon, attacked.

d.  [ 'Ala ],   Revolted, rebelled against.

e.  Rose, shot up ( plant ); spread its wings ( bird ).

f.  [ Bi ], Lifted, carried.

g.  Accomplished.

نَاْهَضَ
نَاْهَضَ III ,
a.  Strove with; opposed, resisted.

أَنْهَضَ
أَنْهَضَ IV ,
a.  Made to rise, stand up; roused, stirred up; stimulated.

b.  [ 'Ala ], Enabled to do.

c.  Filled.

d.  Drove along.

تَنَاْهَضَ
تَنَاْهَضَ VI
a.  [ Fī ], Contended together in.

اِنْتَهَضَ
اِنْتَهَضَ VIII ,
a.  Rose, stood up; was roused, excited; was raised.

اِسْتَنْهَضَ
اِسْتَنْهَضَ X
a.  [ acc. &  La ], Bid, incited to.

b.  [ acc. &  Fī ], Sent, dispatched about.

نَهْض
نَهْض 1 ,
a.  Injustice.

b.  ( pl. نِهَاْض 23 ), Hard.

c.  ( pl. نُهُوْض 27 ), Back.

نَهْضَة
نَهْضَة 1t , ( pl. نَهَضَات ),
a.  Rising; movement.

b.  Power.

نُهْضَة
نُهْضَة 3t ,
a.  Rising.

b.  Zeal, ardour.

نَاْهِض
نَاْهِض 21 ,
a.  Rising.

b.  Energetic, vigorous.

c.  ( pl. نَوَاْهِضُ 41 ), Able to fly ( bird ).

نَاْهِضَة
نَاْهِضَة 21t ,
a.  Aiders, assistants.

نِهَاْض
نِهَاْض 23 ,
a.  Difficult.

نُهُوْض
نُهُوْض 27 ,
a.  Rising.

نَهَّاْض
نَهَّاْض 28 ,
a.  Rising; active.

b.  Helper.

نَوَاْهِضُ
نَوَاْهِضُ 41 ,
a.  Strong camels.

نَهڤضَ
N. P. نَهڤضَ I ,
a.  Upright.

أَنْهَضَ
N. Ac. أَنْهَضَ IV ,
a.  Instigation; encouragement.

نَهْضَل
نَهْضَل
a.  Old, aged.

##### Türkçe

**نَهَضَ**
**نَهَضَ** A ( n. ac. **نَهْض** 1 ,  **نُهُوْض** 27 )
a.  [ 'An ], -den kalktı, doğruldu, -den ayağa kalktı.

b.  [ La ], -e kalktı; işe koyuldu.

c.  [ Ila ], üzerine atıldı, saldırdı.

d.  [ 'Ala ],   isyan etti, -e karşı ayaklandı.

e.  Kalktı, fışkırdı ( bitki ); kanatlarını açtı ( kuş ).

f.  [ Bi ], kaldırdı, taşıdı.

g.  Yerine getirdi.

**نَاْهَضَ**
**نَاْهَضَ** III ,
a.  ile çabaladı; karşı koydu, direndi.

**أَنْهَضَ**
**أَنْهَضَ** IV ,
a.  Ayağa kaldırdı, kaldırttı; uyandırdı, harekete geçirdi; teşvik etti.

b.  [ 'Ala ], yapmaya muktedir kıldı.

c.  Doldurdu.

d.  Sürdü.

**تَنَاْهَضَ**
**تَنَاْهَضَ** VI
a.  [ Fī ], içinde birlikte çekiştiler.

**اِنْتَهَضَ**
**اِنْتَهَضَ** VIII ,
a.  Kalktı, ayağa kalktı; uyandırıldı, heyecanlandırıldı; kaldırıldı.

**اِسْتَنْهَضَ**
**اِسْتَنْهَضَ** X
a.  [ acc. &  La ], -e emretti, -e kışkırttı.

b.  [ acc. &  Fī ], hakkında gönderdi, sevk etti.

**نَهْض**
**نَهْض** 1 ,
a.  Zulüm.

b.  ( pl. **نِهَاْض** 23 ), Sert.

c.  ( pl. **نُهُوْض** 27 ), Sırt.

**نَهْضَة**
**نَهْضَة** 1t , ( pl. **نَهَضَات** ),
a.  Kalkış; hareket.

b.  Güç.

**نُهْضَة**
**نُهْضَة** 3t ,
a.  Kalkış.

b.  Gayret, hararet.

**نَاْهِض**
**نَاْهِض** 21 ,
a.  Kalkan.

b.  Enerjik, güçlü.

c.  ( pl. **نَوَاْهِضُ** 41 ), Uçmaya muktedir ( kuş ).

**نَاْهِضَة**
**نَاْهِضَة** 21t ,
a.  Yardımcılar, asistanlar.

**نِهَاْض**
**نِهَاْض** 23 ,
a.  Zor.

**نُهُوْض**
**نُهُوْض** 27 ,
a.  Kalkış.

**نَهَّاْض**
**نَهَّاْض** 28 ,
a.  Kalkan; faal.

b.  Yardımcı.

**نَوَاْهِضُ**
**نَوَاْهِضُ** 41 ,
a.  Güçlü develer.

**نَهڤضَ**
N. P. **نَهڤضَ** I ,
a.  Dik.

**أَنْهَضَ**
N. Ac. **أَنْهَضَ** IV ,
a.  Kışkırtma; teşvik.

**نَهْضَل**
**نَهْضَل**
a.  Yaşlı, ihtiyar.
