# نهك — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%83/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D9%83/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نهك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%83.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نهك

النَّهْكُ: التَّنَقُّضُ. ونَهَكَتْه الحُمَّى نَهْكاً ونَهَكاً ونَهاكةً ونَهْكَةً: جَهَدَتْه وأَضْنَتْه ونَقَصَتْ لَحْمَه، فهو مَنْهُوك، رُؤِيَ أَثَر الهُزالِ عليه منها، وهو من التنقص أَيضاً، وفيه لغة أُخرى: نَهِكَتْه الحمى، بالكسر، تَنْهَكُه نَهَكاً، وقد نُهِكَ أَي دَنِف وضَنِيَ. ويقال: بانت عليه نَهْكَةُ
المرض، بالفتح، وبَدَتْ فيه نَهْكَةٌ. ونَهَكَتِ الإِبلُ ماءَ الحوض إِذا ربت جميع ما فيه؛ قال ابن مقبل يصف إِبلاً:
نَواهِكُ بَيُّوتِ الحِياض إِذا غَدَتْ
عليه، وقد ضَمَّ الضَّرِيبُ الأَفاعِيَا
ونَهَكْت الناقةَ حَلْباً أَنْهَكُها إِذا نقَصْتها فلم يبق في ضرعها لبن. وفي حديث ابن عباس: غير مُضِرٍّ بنَسْلٍ ولا ناهِكٍ في حَلَبٍ أَي غير مبالغ فيه. وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال للخافضة: أَشِمِّي ولا تَنُهَكي أَي لا تُبالغي في استقصاء الختان ولا في إِسْحاتِ مَخفِضِ الجارية، ولكن اخْفِضِي طُرَيفَه.
والمَنْهوك من الرجز والمنْسرح: ما ذهب ثلثاه وبقي ثلثه كقوله في الرجز: يا ليتني فيها جَذَعْ
وقوله في المنسرح:
وَيْلُ امّه سَعْدٍ سعْـــــــدَا
وإِنما سمي بذلك لأَنك حذفت ثلثيه فَنَهَكْتَه بالحذف أَي بالغت في إمراضه والإِجحاف به.
والنَّهْك: المبالغة في كل شيء. والنّاهِك والنَّهِيكُ: المبالغ في جميع الأَشياء. الأَصمعي: النَّهْك أَن تبالغ في العمل، فإِن شَتَمْتَ وبالغتَ في شَتْم العِرْض قيل: انْتَهَكَ عِرْضَه. والنَّهِيكُ والنِّهُوكُمن الرجال: الشجاعُ، وذلك لمبالغته وثَباته لأَنه يَنْهَك عَدُوَّه فيَبْلُغ منه، وهو نَهِيكٌ بَيِّنُ النَّهاكة في الشجاعة، وهو من الإِبل الصَّؤُولُ القويّ الشديد؛ وقول أَبي ذؤيب:
فلو نُبِزُوا بأَبي ماعِزٍ
نَهِيكِ السلاحِ، حَدِيدِ البَصَرْ
أَراد أَن سلاحه مبالِغٌ في نَهْك عدوه. وقد نَهُكَ، بالضم، يَنْهُكُ نَهاكَةً إِذا وُصِفَ بالشجاعة وصار شجاعاً. وفي حديث محمد بن مسلمة: كان من أَنْهَكِ أَصحاب رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَي من أَشجعهم. ورجل نَهِيكٌ أَي شجاع؛ وقول الشاعر أَنشده ابن الأَعرابي:
وأَعْلم أَنَّ الموتَ لا بُدّ مُدْرِكٌ،
نَهِيكٌ على أَهلِ الرُّقَى والتَّمائمِ
فسره فقال: نَهِيكٌ قويّ مُقْدِم مبالغ.
ورجل مَنْهُوك إِذا رأَيته قد بَلَغ منه المرض. ومَنْهوكُ البدن: بَيِّنُالنَّهْكَة في المرض. ونَهَك في الطعام: أَكل منه أَكلاً شديداً فبالغ فيه؛ يقال: ما ينفك فلان يَنْهَك الطعام إِذا ما أَكل يشتد أَكلُه. ونَهَكْتُ من الطعام أَيضاً: بالَغْتُ في أَكله. ويقال: انْهَك من هذا الطعام، وكذلك عِرْضَه، أَي بالِغْ في شتمه. الأَزهري عن الليث: يقال ما يَنْهَكُ فلان يصنع كذا وكذا أَي ما ينفك؛ وأَنشد:
لم يَنْهَكُوا صَقْعاً إِذا أَرَمُّوا
أَي ضَرْباً إِذا سكتوا؛ قال الأَزهري: ما أَعرف ما قاله الليث ولا أَدري ما هو لم أَسمع لأَحد ما يَنْهَكُ يصنع كذا أَي ما ينفك لغير الليث، ولا أَحقُّه. وقال الليث: مررت برجل ناهيكَ من رجل أَي كافيك وهو غير مُشْكل. ورجل يَنْهَكُ في العدُوّ أَي يبالغ فيهم. ونَهَكه عُقوبةً. بالغ فيها يَنْهَكه نَهْكاً. ويقال: انْهَكْهُ عقوبةً أَي بْلُغْ في عقوبته. ونَهَكَ الشيءَ وانْتَهَكَه: جَهده. وفي الحديث: لِيَنْهَكِ الرجلُ ما بين أَصابعه أَو لَتَنتَهِكَنَّها النارُ
أَي ليُقْبِل على غسلها إِقبالاً شديداً ويبالغ في غسل ما بين أصابعه في الوضوء مبالغة حتى يُنْعِمَ تنظيفَها، أَو لَتُبالِغَنَّ النارُ في إِحراقه. وفي الحديث أَيضاً: انْهَكُوا الأَعقابَ أَو لتَنْهَكَنَّها النارُأَي بالغوا في غسلها وتنظيفها في ا لوضوء، وكذلك يقال في الحث على القتال. وفي حديث يزيد بن شجرةَ حين حَضَّ المؤمنين الذين كانوا معه في غزاة وهو قائدهم على قتال المشركين: انْهَكوا وجُوهَ القوم يعني اجْهَدُوهم أَي ابْلُغُوا جُهْدَكم في قتالهم؛ وحديث الخَلُوق: اذْهَبْ فانْهَكْه، قاله ثلاثاً، أَي بالغْ في غسله. ونَهَكْتُ الثوبَ، بالفتح، أَنْهَكُه نَهْكاً: لبسته حتى خَلَقَ. والأَسَدُ نَهِيكٌ، وسيف نَهيكٌ أَي قاطع ماض. ونَهَكَ الرجلَ يَنْهكُه نَهْكةً ونَهاكةً: غلبه. والنَّهِيك من السيوف: القاطع الماضي. وانْتِهاكُ الحُرْمة: تناُلُها بما لا يحل وقد انْتَهَكها. وفي حديث ابن عباس: أَن قوماً قَتَلُوا فأَكثروا وزَنَوْا وانْتَهَكُوا أَي بالغوا في خَرْق محارم الشرع وإِتيانها. وفي حديث أَبي هريرة: يَنْتَهِكُ ذِمّةَ
الله وذمّة رسوله، يريد نقض العهد والغدر بالمُعاهد. والنَّهِيكُ: البَئِيسُ.
والنُّهَيْكُ: الحُرْقُوصُ، وعَضَّ الحُرْقُوصُ فرجَ أَعرابية فقال زوجها:
وما أَنا، للحُرْقوصِ إِن عَضَّ عَضَّةً
ِمَا بين رجليها بجِدٍّ، عَقُورُ
(* قوله بجدّ عقورُ، هكذا في الأصل، والوزن مختلّ، وإذا قيل هي: بجدّ عقورِ، صحّ الوزن وكان في البيت إقواء).
تُطَيِّبُ نَفْسِي، بعدما تَسْتَفِزُّني
مَقالَتُها، إِنَّ النِّهيكَ صَغيرُ
وفي النوادر: النُّهَيْكةُ دابة سُوَيْداءٌ مُدارَةٌ تدخُل مَدَاخِل الحراقِيصِ.

### Türkçe

**النَّهْكُ**: eksiltme. Ve hummâ onu **نَهْكاً** ve **نَهَكاً** ve **نَهاكةً** ve **نَهْكَةً** ile **نَهَكَتْه**: onu yordu, onu zayıflattı ve etini eksiltti; o hâlde o **مَنْهُوك**tur; ondan dolayı zayıflığın izi onun üzerinde görüldü; bu da eksiltmedendir ayrıca. Ve onda başka bir dil vardır: hummâ onu kesre ile **نَهِكَتْه**; onu **تَنْهَكُه** **نَهَكاً**; ve gerçekten **نُهِكَ** olmuştur, yani hastalandı ve zayıfladı. Ve denilir: hastalığın **نَهْكَةُ**’si (fetha ile) onun üzerinde belirdi; ve onda bir **نَهْكَةٌ** göründü. Ve develer havuzun suyunu, içindekinin tamamını içtikleri zaman, **نَهَكَتِ الإِبلُ ماءَ الحوض**; İbn Mukbil develeri vasfederek dedi ki:

نَواهِكُ بَيُّوتِ الحِياض إِذا غَدَتْ
عليه، وقد ضَمَّ الضَّرِيبُ الأَفاعِيَا

Ve ben dişi deveyi sağma bakımından **نَهَكْتُ الناقةَ حَلْباً**; onu **أَنْهَكُها**: onu eksilttiğim zaman, böylece memesinin içinde süt kalmaz. İbn Abbas hadîsinde: **غير مُضِرٍّ بنَسْلٍ ولا ناهِكٍ في حَلَبٍ**; yani onda aşırıya varan değil. Ve Peygamber’den, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, rivayet olundu ki, sünnet eden kadına dedi: **أَشِمِّي ولا تَنُهَكي**; yani sünneti sonuna kadar araştırmada ve kızın sünnet yerini kökünden kazımada aşırıya varma; fakat onun ucunu indir.

Ve **المَنْهوك** recezden ve **المنْسرح**’tan: üçte ikisi gidip üçte biri kalan şeydir; recezdeki sözü gibi:
يا ليتني فيها جَذَعْ
Ve **المنسرح**’taki sözü:
وَيْلُ امّه سَعْدٍ سعْـــــــدَا
Ve ancak bununla adlandırıldı; çünkü sen onun üçte ikisini sildin de onu silmekle **نَهَكْتَه**; yani onu hastalandırmada ve ona haksızlık etmede aşırıya vardın.

Ve **النَّهْك**: her şeyde aşırıya varma. Ve **النّاهِك** ve **النَّهِيكُ**: bütün şeylerde aşırıya varan. el-Asmaî: **النَّهْك** işte aşırıya varmandır; eğer sövdün ve ırza sövmede aşırıya vardınsa, “onun ırzını **انْتَهَكَ** etti” denilir. Ve erkeklerden **النَّهِيكُ** ve **النِّهُوكُ**: yiğit; bu, onun aşırılığı ve sebatı sebebiyledir; çünkü o düşmanını **يَنْهَك** eder de ondan sonuna varır; o, yiğitlikte **النَّهاكة**’si açık olan bir **نَهِيكٌ**tir. Ve o, develerden güçlü, kuvvetli, şiddetli olan **الصَّؤُولُ**dur. Ebû Züeyb’in sözü:

فلو نُبِزُوا بأَبي ماعِزٍ
نَهِيكِ السلاحِ، حَدِيدِ البَصَرْ

Düşmanını **نَهْك** etmede silahının aşırı olduğunu murad etti. Ve (kişi) damme ile **نَهُكَ** olur; **يَنْهُكُ نَهاكَةً**: yiğitlikle vasfedildiği ve yiğit olduğu zaman. Muhammed b. Mesleme hadîsinde: Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, ashabının en **أَنْهَكِ**’inden idi; yani onların en yiğitlerindendi. Ve bir adam **نَهِيكٌ**; yani yiğit. Şairin sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okudu:

وأَعْلم أَنَّ الموتَ لا بُدّ مُدْرِكٌ،
نَهِيكٌ على أَهلِ الرُّقَى والتَّمائمِ

Onu açıkladı ve dedi ki: **نَهِيكٌ** güçlü, atılgan, aşırıya varan.

Ve bir adam, ondan hastalığın sonuna vardığını gördüğün zaman **مَنْهُوك**tur. Ve **مَنْهوكُ البدن**: hastalıkta **النَّهْكَة**’si açık olan. Ve yemekte **نَهَك**: ondan şiddetli bir yiyişle yedi de onda aşırıya vardı; denilir: falan, yediği zaman yiyişi şiddetlenirse, yemekte **يَنْهَك** etmeyi bırakmaz. Ve **نَهَكْتُ من الطعام** da: onu yemede aşırıya vardım. Ve denilir: bu yemekten **انْهَك** ol; ve aynı şekilde onun ırzını; yani ona sövmede aşırıya var. el-Ezherî, el-Leys’ten: denilir, falan şöyle şöyle yapmayı **ما يَنْهَكُ**; yani bırakmaz; ve şu beyiti okudu:

لم يَنْهَكُوا صَقْعاً إِذا أَرَمُّوا

Yani sustukları zaman vurmayı. el-Ezherî dedi ki: el-Leys’in dediğini bilmiyorum ve onun ne olduğunu da bilmiyorum; el-Leys’ten başkası için “falan şöyle yapmayı **ما يَنْهَكُ**” yani “bırakmaz” sözünü kimse için işitmedim; ve onu doğru bulmam. Ve el-Leys dedi ki: bir adamın yanından geçtim; adamdan **ناهيكَ** bir adam; yani sana yeter; ve o müşkil değildir. Ve bir adam düşmana karşı **يَنْهَكُ** eder; yani onlarda aşırıya varır. Ve onu ceza bakımından **نَهَكه**: onda aşırıya vardı; onu **يَنْهَكه نَهْكاً**. Ve denilir: onu ceza bakımından **انْهَكْهُ**; yani cezasında sonuna var. Ve bir şeyi **نَهَكَ** ve onu **انْتَهَكَه**: onu yordu. Hadîste: **لِيَنْهَكِ الرجلُ ما بين أَصابعه أَو لَتَنتَهِكَنَّها النارُ**; yani parmaklarının arasını yıkamaya şiddetli bir yönelişle yönelsin ve abdestte parmaklarının arasını yıkamada aşırıya varsın; ta ki temizlemeyi iyice yapsın; yahut ateş onu yakmada aşırıya varacaktır. Hadîste ayrıca: **انْهَكُوا الأَعقابَ أَو لتَنْهَكَنَّها النارُ**; yani abdestte onları yıkamada ve temizlemede aşırıya varın; ve bu, savaşmaya teşvikte de söylenir. Yezîd b. Şecere hadîsinde; o, bir gazvede beraberindeki müminleri, kendisi onların kumandanı iken, müşriklerle savaşmaya teşvik ettiğinde: **انْهَكوا وجُوهَ القوم**; yani onları yorun; yani onlarla savaşmada gücünüzün sonuna varın. Ve **الخَلُوق** hadîsi: **اذْهَبْ فانْهَكْه**; onu üç kere söyledi; yani onu yıkamada aşırıya var. Ve elbiseyi fetha ile **نَهَكْتُ الثوبَ**; onu **أَنْهَكُه نَهْكاً**: onu giydim, ta ki eskidi. Ve aslan **نَهِيكٌ**dir; ve kılıç **نَهيكٌ**; yani keskin, işleyen. Ve bir adamı **نَهَكَ**; onu **يَنْهكُه نَهْكةً ونَهاكةً**: ona galip geldi. Ve kılıçlardan **النَّهِيك**: kesen, işleyen. Ve **انْتِهاكُ الحُرْمة**: helâl olmayanla ona el uzatmadır; ve onu gerçekten **انْتَهَكها**. İbn Abbas hadîsinde: bir kavim öldürdüler de çoğalttılar, zina ettiler ve **انْتَهَكُوا**; yani şeriatın haramlarını delmede ve onları işlemekte aşırıya vardılar. Ebû Hureyre hadîsinde: **يَنْتَهِكُ ذِمّةَ الله وذمّة رسوله**; ahdi bozmayı ve antlaşmalıya hıyaneti murad ediyor. Ve **النَّهِيكُ**: bedbaht.

Ve **النُّهَيْكُ**: **الحُرْقُوصُ**. Ve **الحُرْقُوصُ** bir bedevî kadının ferçini ısırdı; bunun üzerine kocası dedi ki:

وما أَنا، للحُرْقوصِ إِن عَضَّ عَضَّةً
ِمَا بين رجليها بجِدٍّ، عَقُورُ

(* **قوله بجدّ عقورُ**: asılda böyledir ve vezin bozuk; “**بجدّ عقورِ**” denilirse vezin sahih olur ve beyitte **إقواء** olur.)

تُطَيِّبُ نَفْسِي، بعدما تَسْتَفِزُّني
مَقالَتُها، إِنَّ النِّهيكَ صَغيرُ

Ve **النوادر**’de: **النُّهَيْكةُ**; **الحراقِيصِ**’in girdikleri yerlere giren, yuvarlak, küçük siyah bir hayvandır.
