# نهل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: نهل

(باب النون والهاء وما يثلثهما)
(نهي)  النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة: العقل، لأنَّه ينهَى عن قبيح الفِعل والجمع نهىً. وطَلَبَ الحاجة حتَّى نَهِيَ عنها([1])، تركها، ظفِر بها أمْ لا، كأنه نَهَى نفسَه عن طلبِها. والنَّهْي والنِّهْي: الغدير، لأنَّ الماء ينتهي إليه. وتَنهِيَةُ الوادي: حيثُ ينتهي إليه السُّيول. ويقال إنَّ نِهاءَ النَّهار: ارتِفاعُه. فإنْ كان هذا صحيحاً فلأنَّ تلك غايةُ ارتفاعِه.
ومما شذَّ عن هذا الباب إن صح يقولون النُّهاء([2]): القوارير، وليس كذلك عندنا. وينشدون:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])(نهأ)  النون والهاء والهمزة. إذا همز ففيه كلمةٌ واحدة، وهي من الإبدال، يقول: أنهأْتُ اللَّحم، إذا لم تُنضِجْه. وهذا عندنا في الأصل: أنيأْته([4]) من النِّيِّ، فقلبت الياء هاء([5]).
(نهب)  النون والهاء والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على توزُّع شيءٍ في اختلاسٍ لا عن مساواة. منه انتهابُ المالِ وغيرهِ. والنُّهْبى: اسم ما انتُهِب. ومنه المُناهَبة: أنْ يتبارى الفَرَسانِ في حُضْرِهما. يقال: ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]، كأنهما يتناهبان الحُضْر والسَّبَق ويقال نَهَبَ النّاسُ فلاناً بكلامهم: تناوَلُوه به. والقياسُ واحد.
(نهت)  النون والهاء والتاء كلمةٌ تدلُّ على حكايةِ صوت. فالنّهِيتُ: دُونَ الزَّئير. وأسَدٌّ نَهَّات. ونَهت الرجُل: زحَرَ. وحِمارٌ نهّات.
(نهج)  النون والهاء والجيم أصلانِ متباينان:
الأوَّل النَّهْج، الطّريق. ونَهَج لي الأمْرَ: أوضَحَه. وهو مُستقيم المِنْهاج. والمَنْهج: الطَّريق أيضاً، والجمع المناهج.
والآخر الانقطاع. وأتانَا فلانٌ يَنْهَج([7])، إذا أتى مبهوراً منْقَطِع النَّفس. وضربت فلاناً حتى أُنْهِج، أي سقط.
ومن الباب نَهجَ الثّوبُ([8]) وأنْهَجَ: أخلق ولمّا ينشَقّ. وأنهجَه البِلَى. قال أبو عُبيدٍ: لا يقال نَهج([9]).
(نهد)  النون والهاء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على إشراف شيءٍ وارتفاعِه. وفرَسٌ نَهْدٌ: مُشرِفٌ جَسِيم. ونَهَدَ ثَديُ المرأة: أشرَفَ وكَعَب؛ وهي ناهد. ويقولون للزُّبدة الضّخمةِ نَهِيدة.
ومن الباب المناهَدةُ في الحروب، كالمناهَضَة، لأنّ كلاًّ ينْهَد إلى كلّ، قالوا: غير أنَّ النهوضَ يكون عَنْ قعود([10])، والنهود كيف كان. ورجلٌ نَهْدٌ: كريمٌ يَنْهَد إلى معالي الأمور. والنّهْداء: رملة كريمة تُنبت كِرامَ البَقْل. ويقال أنْهَدْتُ الحوضَ: ملأَتُه، وهو حوض نَهدان. ويقولون - وما أدري كيف صِحّته -: إن التّناهُد: إخراجُ كلِّ واحدٍ من الرُّفقَاء نفقةً على قدرِ نَفقةِ صاحِبِهِ.
(نهر)  النون والهاء والراء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تفتُّح شيءٍ أو فتحِه. وأنْهَرْتُ الدَّم: فتحتُه وأرسلْته. وسمِّي النّهرُ لأنَّه يَنْهَر الأرض أي يشقُّها. والمَنْهَرة: فضاءٌ يكون بين بُيوت القَوم يُلقُون فيها كُناسَتَهم. وجمع النَّهر أنهارٌ ونُهُر. واستَنْهَرَ([11]) النّهرُ: أخَذَ مَجراه. وأنْهَر الماءُ([12]): جرى. ونَهرٌ نَهِر: كثير الماء. قال أبو ذؤيب:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])ومنه النَّهار: انفِتاح الظُّلمة عن الضِّياء ما بين طُلوعِ الفجر إلى غروب الشَّمس. ويقولون: إنَّ النّهار يجمع على نُهُر([14]). ورجلٌ نَهِر: صاحب نهارٍ كأنَّه لا ينبعث ليلاً. قال:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
وأمّا قولهم: النهار: فَرخُ بعضِ الطَّير، فهو مما [لا] يعرَّج على مِثله، ولا معنَى له.
(نهز)  النون والهاء والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على حركةٍ ونُهوض وتحريكِ الشَّيء. فالنَّهْز: النُّهوضُ لتناوُلِ الشيء؛ ومنه انتهاز الفُرصة. والنُّهْزة: كلُّ ما أمكنَكَ انتهازُه* يقال قد أعْرَض فانتهزْ([16]). ونَهَزَتِ النَّاقةُ بصَدْرِها: نهَضَتْ للسَّير. ونَهَزَت الدّابةُ برأسها: دَفَعَتْ عن نفسها.
ومن الباب ناهَزَ الصبيُّ البُلوغَ، إذا داناه، كأنَّه نَهَضَ له وتحرَّكَ. ونهَزْتُ ضَرْعَ النّاقة عند حَلْبها لتدُرّ، إذا ضربتَه بيدك. ونَهَزْت ماءَ الدَّلو بالماء: ضربتُه لتمتلئ الدّلْو.
(نهس)  النون والهاء والسين كلمةٌ تدلُّ على عضٍّ على شيء. ونهَسَ اللَّحْمَ: قبَضَ عليه ونترَه([17]) عِندَ أكلِه إيّاه. ومنه نَهَسَته([18]) الحية.
(نهش)  النون والهاء والشين أصلٌ صحيح، ومعناه معنى الذي قبله. قال ابن دريد([19]): قال الأصمعيّ النَّهس والنَّهش واحد، وهو أخْذُ اللّحمِ بالفَم. وخالفه أبو زيد فقال: النّهش: بمقدَّم الفم.
(نهض)  النون والهاء والضاد أصلٌ يدلُّ على حركةٍ في عُلُو. ونَهَض من مكانه: قام. وما لـه ناهِضَةٌ، أي قومٌ ينهضون في أمره ويقومون به. ويقولون: ناهضةُ الرّجلِ: بنو أبيه الذي يَغضَبون له. ونَهَضَ النَّبْتُ: استَوَى. والنَّاهض: الطائر الذي وَفَرَ جناحاهُ وتهيَّأ للنُّهُوضِ والطَّيَران. ونِهَاضُ الطُّرُق([20]): صُعُدها وعَتَبها، الواحدة نهضة. وأنْهُض البَعيرِ([21]): ما بين كَتِفِهِ إلى صُلْبه.
(نهط)  النون والهاء والطاء. زعم ابنُ دريد([22]) النَّهْط الطَّعْن. ونَهَطه بالرُّمح: طعنَه به.
(نهع)  النون والهاء والعين ليس بشيء. على أنهم يقولون: نَهَعَ، إذا تَهَوَّعَ من غير قَلْسٍ.
(نهق)  النون والهاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على صوتٍ من الأصوات. فالنّهيق والنُّهاق: صوت الحمار. ونَوَاهِقُه: مخارج نُهاقِهِ من حَلْقِه ونَوَاهق الدّابة: عروقٌ اكتنفتْ خياشيمَه، الواحدة ناهقة.
(نهك)  النون والهاء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على إبلاغٍ في عقوبة وأذى. ونَهَكَتْهُ الحُمَّى: نَقَصَتْ لحمه. وأنْهَكهُ السُّلطانُ عقوبةً: بالَغَ.
ومن الباب انتهاكُ الحرمة: تنَاوُلُها بما لا يحِلّ. والنّهِيك: الأسد والشُّجاع، لأنَّهُما يَنْهَكان الأقران.
(نهل)  النون والهاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على ضَرْبٍ من الشُّرْبِ. ونَهِلَ: شرِبَ في أوّل الوِرد. وأنْهلْتُ الدّوابّ. والمَنْهل([23]): المورِد. والنّاهل: الريّان. وربما قالوا للعطشان([24]) ناهل. وهذا لعلَّه أن يكون على معنَى الفأل. قال:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
أي تَروى منه الرِّماح العِطاش.
(نهم)  النون والهاء والميم أصلانِ صحيحان، أحدُهما صوتٌ من الأصوات والآخر ولُوع بشيء.
فالأوَّل النَّهيم: صوت الأسد. والنّهيم: زَجْرُك الإبل إذا صِحْتَ بها. تقول: نَهَمْتُها، إذا صِحْتَ بها لتَمضي. قال:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])ويقال للحَذْف بالعَصَا والحذف بالحَصَى نَهْمٌ؛ ولا بدَّ من أن يكون لِمَا يُحْذَف به أدنى صوت. قال:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
فأمّا الآخر فالنَّهْمة: بلوغ الهِمّة في الشَّيء. وهو منهومٌ بكذا: مُولَعٌ به. ويقال منه نُهِمَ يُنْهَمُ.
ومما شذَّ عن البابين النِّهَامِيّ: الحَدَّاد([28]).
--------------ـــ
([1]) في المجمل: "نهى بها"، وفي السان: "أنهى عنها ونهي عنها بالكسر"
([2]) كذا ورد في الأصل واللسان بضم النون في التفسير والشاهد بعده، فقيل إن هذا لا واحد له من لفظه، وقيل واحدته نهاءة. وفي المجمل بكسر النون في الموضعين.
([3]) البيت مجهول القائل في المجمل واللسان. ويروى أيضاً: "نهاء" بالفتح، كما في المجمل، وقال ابن بري في هذا: إنه جمع نهاة جمع الجنس ومده لضرورة الشعر. ويروى أيضاً "نهاء" بالكسر جمع نهاة بالفتح.
([4])  هذه هي صورته قبل الإعلال، وإنما يقال أنأته إناءة، إذا لم تنضجه.
([5])  في الأصل: "همزة"، تحريف.
([6])  التكملة من المجمل.
([7]) ماضيه نهج بكسر الهاء، ويقال في معناه أيضاً أنهج إنهاجاً.
([8]) هذا مثلث الهاء.
([9]) كذا ضبطت في المجمل. وفي اللسان بدون عزو إلى أبي عبيد: "ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء".
([10]) في الأصل: "على قعود"، وفي اللسان "قيام غير قعود"، صوابهما في المجمل.
([11]) في الأصل: "انتهر"، صوابه في المجمل واللسان والقاموس.
([12]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "نهر"، ولم يردا في القاموس.
([13]) ديوان الهذليين: (1: 146) والمجمل واللسان (نهر).
([14]) شاهده قوله:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) أنشده في اللسان (نهر) والمخصص (9: 51) وكتاب سيبويه (2: 91).
([16])  في المجمل: "انتهز فقد أعرض لك".
([17])  النتر: الجذب بجفاء، وفي الأصل: "ونثره"، صوابه في المجمل واللسان.
([18])  في المجمل: "نهسه".
([19])  الجمهرة (3: 73).
([20]) في الأصل: "الطير"، صوابه من المجمل. ومفرده نهض بالفتح.
([21]) جمع نهض بالفتح أيضاً. وأنشدوا في الجمع لهميان بن قحافة:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
 ([22]) الجمهرة (3: 119).
([23]) في الأصل: "والنهيل"، صوابه في المجمل واللسان وغيرهما.
([24]) في الأصل: "العطشان".
([25]) البيت للنابغة، كما في اللسان (نهل). وكذا وردت روايته في المجمل والمخصص (13: 26). وفي اللسان والأضداد 99: "ينهل منها". وصدره فيهما:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) الرجز في اللسان (نهم).
([27]) لرؤبة في ملحقات ديوانه 184 واللسان (نهم).
([28]) ويقال أيضاً للراهب، وهو بهذا المعنى الأخير مقيس، قال في اللسان: "لأنه ينهم، أي يدعو".

ـ

### Türkçe

(باب **النون** و**الهاء** وما يثلثهما)
(**نهي**)  **النون** ve**الهاء** ve**الياء** sahih bir asıldır; bir gaye ve erişmeye delâlet eder. Ondandır: **أنهيت إليه الخَبر**: * onu ona ulaştırdım. Ve her şeyin **نِهايةُ**’si: onun gayesidir. Ondandır: **نَهَيته عنه**; bu, yaptığı bir iş sebebiyledir. Artık onu nehyedince de senden vazgeçerse, işte bu, olanın gayesi ve sonudur. Ve “falanca, bir adam olarak **ناهِيكَ** ve **نَهْيُك**” (yeterin)dir; nitekim “**حسبك**” denildiği gibi. Bunun te’vili: onun ciddiyeti ve kifayetiyle seni başkasını aramaktan men eder. Ve **ناقة نَهِيَّةٌ**: semizlikçe nihayete ermiştir. Ve **النُّهْيَة**: akıldır; çünkü çirkin fiilden men eder; cem‘i **نهىً**’dır. Ve “ihtiyacı talep etti, ta ki ondan **نَهِيَ**([1])” (vazgeçti); onu terk etti; ona nail oldu mu olmadı mı (fark etmez); sanki onu talep etmekten nefsini men etti. Ve **النَّهْي** ve **النِّهْي**: gölcüktür; çünkü su ona varıp son bulur. Ve **تَنهِيَةُ الوادي**: sellerin ona vardığı yer. Ve denilir ki: **نِهاءَ النَّهار**: onun yükselmesidir. Şayet bu sahih ise, o yükselmesinin gayesi olduğu içindir.

Bu babdan şâz olanlardan—sahih ise—derler ki **النُّهاء**([2]): şişeler; bizce böyle değildir. Ve inşad ederler:
تَرُضُّ الحصَى أخفافُهنَّ كأنّما *** يُكسَّر قَيْضٌ بيْنها ونِهاءُ([3])(**نهأ**)  **النون** ve**الهاء** ve**الهمزة**. Hemze yapılırsa onda bir tek kelime vardır; o da ibdâldendir: “**أنهأْتُ اللَّحم**”, onu pişirmediğin vakit. Bu, bizce asılda: **أنيأْته**([4]) (yaptım)dır; **النِّيِّ**’den; sonra **الياء** **هاء**’ya çevrildi([5]).

(**نهب**)  **النون** ve**الهاء** ve**الباء** sahih bir asıldır; eşitlik üzere olmaksızın, bir şeyi kapıp alma yoluyla dağıtılmaya delâlet eder. Ondandır: malın ve başkasının **انتهابُ**’ı. Ve **النُّهْبى**: yağmalanan şeyin adıdır. Ondandır: **المُناهَبة**: iki süvarinin, atlarını sürmede birbirleriyle yarışmasıdır. Denilir: **ناهب الفَرسُ [الفرسَ([6])]**; sanki ikisi sürati ve yarışı birbirinden kapışıyor. Ve denilir: “insanlar falancayı sözleriyle **نَهَبَ** ettiler”: onunla onu çekiştirdiler. Kıyas birdir.

(**نهت**)  **النون** ve**الهاء** ve**التاء** bir kelimedir; bir sesin taklidine delâlet eder. **النّهِيتُ**: kükremenin altındadır. Ve **أسَدٌّ نَهَّات**. Ve **نَهت** adamı: azarladı. Ve **حِمارٌ نهّات**.

(**نهج**)  **النون** ve**الهاء** ve**الجيم** iki asıldır; birbirinden ayrıdır:
Birincisi **النَّهْج**: yoldur. Ve “işi bana **نَهَج** etti”: onu açıkladı. O, **مُستقيم المِنْهاج**’dır. Ve **المَنْهج**: yol da (demektir); cem‘i **المناهج**’dir.
Diğeri: kopmadır. “Falanca bize **يَنْهَج**([7]) olarak geldi”: nefesi kesilmiş, soluğu kopmuş olarak geldiği vakit. Ve “falancayı dövdüm, ta ki **أُنْهِج**”: yani düştü.
Ve babdandır: **نَهجَ الثّوبُ**([8]) ve **أنْهَجَ**: eskidi, henüz yırtılmadı. Ve onu **البِلَى** eskitti. Ebû Ubeyd dedi: “**نَهج**([9]) denilmez.”

(**نهد**)  **النون** ve**الهاء** ve**الدال** sahih bir asıldır; bir şeyin yükselip görünür olmasına ve yükselmesine delâlet eder. Ve **فرَسٌ نَهْدٌ**: iri, yüksekçe. Ve “kadının memesi **نَهَدَ**”: yükseldi ve kabardı; o, **ناهد**’dir. Ve iri tereyağına **نَهِيدة** derler.
Ve babdandır: savaşlarda **المناهَدة**; **المناهَضَة** gibidir; çünkü her biri her birine doğru **ينْهَد** eder. Dediler ki: ancak **النهوض** oturuştan olur([10]); **النهود** ise nasıl olursa olsun (olur). Ve **رجلٌ نَهْدٌ**: yüce işlere doğru yükselen, kerimdir. Ve **النّهْداء**: kerim bir kumdur; kerim ot bitirir. Ve “havuzu **أنْهَدْتُ**”: onu doldurdum; o, **حوض نَهدان**’dır. Ve derler—sıhhatini bilmiyorum—: **التّناهُد**: yoldaşlardan her birinin, arkadaşının nafakası miktarınca nafaka çıkarmasıdır.

(**نهر**)  **النون** ve**الهاء** ve**الراء** sahih bir asıldır; bir şeyin açılmasına yahut açılmasına delâlet eder. Ve “kanı **أنْهَرْتُ**”: onu açtım ve salıverdim. Ve nehre **النّهر** adı verildi; çünkü o, yeri **يَنْهَر** eder; yani onu yarar. Ve **المَنْهَرة**: kavmin evleri arasında bulunan bir boşluktur; oraya süprüntülerini atarlar. **النَّهر**’in cem‘i **أنهارٌ** ve **نُهُر**’dür. Ve **استَنْهَرَ**([11]) nehir: yatağını aldı. Ve “su **أنْهَر**([12]) etti”: aktı. Ve **نَهرٌ نَهِر**: suyu çok. Ebû Züeyb dedi:
أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً *** على قَصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ([13])
Ve ondandır: **النَّهار**: fecir doğuşundan güneş batışına kadar, karanlığın aydınlıktan açılmasıdır. Ve derler: **النّهار**’ın cem‘i **نُهُر**([14]) gelir. Ve **رجلٌ نَهِر**: gündüz sahibi; sanki geceleyin harekete geçmez. Dedi ki:
* لستُ بِلَيلِيٍّ ولكنِّي نَهِرْ([15]) *
Ama onların “**النهار**: bazı kuşların yavrusu” sözü, benzerine [dönülüp] bakılmayacak şeylerdendir; onun bir mânası yoktur.

(**نهز**)  **النون** ve**الهاء** ve**الزاء** sahih bir asıldır; hareket ve kalkışa ve şeyi hareket ettirmeye delâlet eder. **النَّهْز**: bir şeyi almak için kalkıştır; ondandır: fırsatı **انتهاز**. Ve **النُّهْزة**: senin kapıp alman mümkün olan her şeydir. Denilir: “yüz çevirdi; öyleyse kap” **فانتهزْ**([16]). Ve “deve göğsüyle **نَهَزَت**”: yürüyüşe kalktı. Ve “binit başıyla **نَهَزَت**”: kendinden savdı.
Ve babdandır: çocuk buluğa **ناهَزَ** etti; yaklaştığı vakit; sanki ona kalktı ve hareket etti. Ve “deveyi sağarken memesini **نهَزْتُ** ki süt versin”: elinle ona vurduğun vakit. Ve “kovanın suyunu suyla **نَهَزْتُ**”: kovayı dolsun diye onu vurdum.

(**نهس**)  **النون** ve**الهاء** ve**السين** bir kelimedir; bir şeyi ısırmaya delâlet eder. Ve “eti **نهَسَ**”: onu tuttu ve çekti([17]); onu yerken. Ondandır: yılan onu **نَهَسَته**([18]).

(**نهش**)  **النون** ve**الهاء** ve**الشين** sahih bir asıldır; mânası bir öncekinin mânasıdır. İbn Düreyd([19]) dedi: Asmaî dedi: **النَّهس** ve**النَّهش** birdir; o, etin ağızla alınmasıdır. Ebû Zeyd ona muhalefet etti de dedi: **النّهش**: ağzın ön tarafıyladır.

(**نهض**)  **النون** ve**الهاء** ve**الضاد** bir asıldır; yüksekte bir harekete delâlet eder. “Yerinden **نَهَض**”: kalktı. Ve “onun **ناهِضَةٌ**’si yoktur”: yani işinde kalkacak ve onu yürütecek bir kavmi yoktur. Ve derler: adamın **ناهضةُ**’si: onun için öfkelenen baba bir kardeşleridir. Ve “bitki **نَهَضَ**”: düzeldi. Ve **النَّاهض**: kanatları tamamlanan ve kalkışa ve uçmaya hazırlanan kuştur. Ve **نِهَاضُ الطُّرُق**([20]): onların yokuşları ve basamaklarıdır; teki **نهضة**’dır. Ve **أنْهُض البَعيرِ**([21]): onun küreğinden sırtına kadar olan yerdir.

(**نهط**)  **النون** ve**الهاء** ve**الطاء**. İbn Düreyd([22]) iddia etti: **النَّهْط** mızraklamadır. Ve “onu mızrakla **نَهَطه**”: onunla onu mızrakladı.

(**نهع**)  **النون** ve**الهاء** ve**العين** bir şey değildir. Şu var ki derler: “**نَهَعَ**”, kusma olmaksızın öğürdüğü vakit.

(**نهق**)  **النون** ve**الهاء** ve**القاف** sahih bir asıldır; seslerden bir sese delâlet eder. **النّهيق** ve**النُّهاق**: eşeğin sesidir. Ve **نَوَاهِقُه**: boğazından çıkan anırmasının çıkış yerleridir. Ve binitin **نَوَاهق**’i: burun deliklerini kuşatan damarlardır; teki **ناهقة**’dir.

(**نهك**)  **النون** ve**الهاء** ve**الكاف** sahih bir asıldır; ceza ve eziyette ileri götürmeye delâlet eder. “Hummâ onu **نَهَكَتْهُ**”: etini eksiltti. Ve “sultan onu ceza ile **أنْهَكهُ**”: ileri götürdü.
Ve babdandır: hürmeti **انتهاك**: onu helâl olmayanla ele almak. Ve **النّهِيك**: aslan ve yiğittir; çünkü ikisi akranları **يَنْهَكان** eder.

(**نهل**)  **النون** ve**الهاء** ve**اللام** sahih bir asıldır; içmenin bir türüne delâlet eder. **نَهِلَ**: ilk varışta içti. Ve “binitleri **أنْهلْتُ**.” Ve **المَنْهل**([23]): su varılan yer. Ve **النّاهل**: suya kanmış. Bazen susayana([24]) da **ناهل** derler. Bu, belki uğur mânası üzere olur. Dedi ki:
* ينهَلُ منه الأسَلُ النّاهلُ([25]) *
yani susamış mızraklar ondan kanar.

(**نهم**)  **النون** ve**الهاء** ve**الميم** iki sahih asıldır; birisi seslerden bir ses, diğeri bir şeye düşkünlüktür.
Birincisi: **النَّهيم**: aslanın sesi. Ve **النّهيم**: develere bağırdığın vakit onları sürüşündür. “Onlara **نَهَمْتُها**” dersin; yürüsünler diye onlara bağırdığın vakit. Dedi ki:
ألاَ انهِمَاها إنَّهَا مَناهيمْ *** وإنما ينْهِمَها القَومُ الهِيمْ([26])
Ve sopayla atmaya ve çakıl taşıyla atmaya **نَهْمٌ** denilir; mutlaka atılan şeyde en az bir ses bulunur. Dedi ki:
* يَنْهَمْنَ بالدّارِ الحَصَى المنهوما([27]) *
Ama diğeri: **النَّهْمة**: bir şeyde himmetin nihayetine varmasıdır. “O, şuna **منهومٌ**’dur”: ona düşkündür. Ondan “**نُهِمَ يُنْهَمُ**” denilir.
İki babdan şâz olanlardan: **النِّهَامِيّ**: demirci([28]).

--------------ـــ
([1]) el-Mücmel’de: “**نهى بها**”, Lisân’da: “**أنهى عنها ونهي عنها بالكسر**”
([2]) Asılda ve Lisân’da, tefsirde ve ardından gelen şâhidde **النون**’un dammesiyle böyle vârid olmuştur; bunun lafzından bir tekili olmadığı söylendi; tekilinin **نهاءة** olduğu da söylendi. el-Mücmel’de iki yerde de **النون**’un kesresiyle.
([3]) Beyit, el-Mücmel ve Lisân’da söyleyeni meçhuldür. Ayrıca el-Mücmel’de olduğu gibi fetha ile “**نهاء**” diye de rivayet edilir. İbn Berrî bunun hakkında dedi ki: bu, cins cem‘i olarak **نهاة**’nin cem‘idir; şiir zarureti için uzatmıştır. Ayrıca “**نهاء**” kesre ile de rivayet edilir; fetha ile **نهاة**’nin cem‘i olarak.
([4]) Bu, i‘lâlden önceki sûretidir; ancak “**أنأته إناءة**” denilir; onu pişirmediğin vakit.
([5]) Asılda: “**همزة**”; tahriftir.
([6]) Tamamlama el-Mücmel’dendir.
([7]) Mâzîsi **نهج** **الهاء**’nın kesresiyle; mânasında ayrıca “**أنهج إنهاجاً**” da denilir.
([8]) Bu, **الهاء**’nın müsellesidir.
([9]) el-Mücmel’de böyle ضبط edilmiştir. Lisân’da Ebû Ubeyd’e isnat olmaksızın: “**ولا يقال نهج الثوب -أي بفتح الهاء- ولكن نهج- أي بكسر الهاء**”.
([10]) Asılda: “**على قعود**”, Lisân’da “**قيام غير قعود**”; ikisinin doğrusu el-Mücmel’dedir.
([11]) Asılda: “**انتهر**”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve Kâmûs’tadır.
([12]) el-Mücmel’de de böyledir. Lisân’da: “**نهر**”; Kâmûs’ta ikisi de vârid olmadı.
([13]) Dîvânu’l-Huzeliyyîn: (1: 146) ve el-Mücmel ve Lisân (**نهر**).
([14]) Şâhidi onun sözüdür:
لولا  الثريدان لمتنا بالضمر *** ثريد ليل وثريد بالنَّهر
([15]) Lisân’da (**نهر**) ve el-Muhassas’ta (9: 51) ve Sîbeveyh kitabında (2: 91) inşad etti.
([16]) el-Mücmel’de: “**انتهز فقد أعرض لك**”.
([17]) **النتر**: kabalıkla çekmektir; asılda: “**ونثره**”; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([18]) el-Mücmel’de: “**نهسه**”.
([19]) el-Cemhere (3: 73).
([20]) Asılda: “**الطير**”; doğrusu el-Mücmel’dendir. Müfredi **نهض** fetha iledir.
([21]) **نهض**’un fetha ile cem‘idir de. Cem‘de onlara Luhaymân b. Kahâfe’den inşad ettiler:
وقربوا كل جمالي عضه *** أبقى السناف أثراً بأنهضه
([22]) el-Cemhere (3: 119).
([23]) Asılda: “**والنهيل**”; doğrusu el-Mücmel, Lisân ve başkalarındadır.
([24]) Asılda: “**العطشان**”.
([25]) Beyit Nâbiga’nındır; Lisân’da (**نهل**) böyledir. el-Mücmel ve el-Muhassas’ta (13: 26) rivayeti de böyle vârid olmuştur. Lisân ve el-Ezdâd 99’da: “**ينهل منها**”. İkisinde de صدرُه:
* الطاعن الطعنة يوم الوغى *
([26]) Recez Lisân’da (**نهم**).
([27]) Ru’be’nindir; Dîvânının mülhaklarında 184 ve Lisân’da (**نهم**).
([28]) Rahibe de denilir; bu son mânada قياسîdir. Lisân’da dedi ki: “çünkü o **ينهم** eder; yani dua eder.”
