# نهي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%87%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نهي

النَّهْيُ: خلاف الأَمر. نَهاه يَنْهاه نَهْياً فانْتَهى وتناهى: كَفَّ؛ أَنشد سيبويه لزياد بن زيد العذري:
إذا ما انْتَهى عِلْمي تناهَيْتُ عندَه،
أَطالَ فأَمْلى، أَو تَناهى فأَقْصَرا
وقال في المعتل بالأَلف: نَهَوْته عن الأَمر بمعنى نَهيْته. ونَفْسٌ نَهاةٌ: منتهية عن الشيء. وتَناهَوْا عن الأَمر وعن المنكر: نَهى بعضهم بعضاً. وفي التنزيل العزيز: كانوا لا يَتَناهَوْنَ عن مَنْكَرٍ فعلوه؛ وقد يجوز أَن يكون معناه يَنْتَهُونَ. ،ونَهَيْته عن كذا فانْتَهى عنه؛ وقول الفرزدق:
فَنَهَّاكَ عنها مَنْكَرٌ ونَكِيرُ
إنما شدَّده للمبالغة. وفي حديث قيام الليل: هو قُرْبةٌ إلى الله ومَنْهاةٌ عن الآثام أَي حالة من شأْنها أَن تَنْهى عن الإِثم ، أَو هي مكان مختص بذلك، وهي مَفْعَلة من النَّهْيِ، والميم زائدة؛ وقوله: سَمَيَّةَ وَدِّعْ، إنْ تجَهزْتَ غادِيا،
كفى الشَّيْبُ والإِسْلامُ للمَرْءِ ناهِيا
فالقول أَن يكون ناهياً اسمَ الفاعل من نَهَيْتُ كساعٍ من سَعَيْتُ وشارٍ من شَرَيْت، وقد يجوز مع هذا أَن يكون ناهياً مصدراً هنا كالفالجِ ونحوه مما جاء فيه المصدر على فاعِل حتى كأَنه قال: كفى الشيب والإسلام للمرء نَهْياً ورَدْعاً أَي ذا نَهْيٍ، فحذف المضاف وعُلِّقت اللام بما يدل عليه الكلام، ولا تكون على هذا مَعَلَّقة بنفس الناهي لأَن المصدر لا يتقدم شيء من صلته عليه، والاسم النُّهْيَةُ. وفلان نَهيُّ فلان أَي يَنْهاه. ويقال: إنه لأَمُورٌ بالمعروف ونَهُوٌّ عن المنكر، على فعول. قال ابن بري: كان قياسه أَن يقال نَهيٌّ لأَن الواو والياء إذا اجتمعتا وسبق الأَوّل بالسكون قلبت الواو ياء ، قال: ومثل هذا في الشذوذ قولهم في جمع فَتًى فُتُوٌّ. وفلان ما له ناهِيةٌ أَي نَهْيٌ. ابن شميل: استَنْهَيْتُ فلاناً عن نفسه فأَبى أَن يَنْتَهِيَ عن مَساءَتي. واستَنْهَيْتُ فلاناً من فلان إذا قلتَ له انْهَهْ عنِّي. ويقال: ما يَنْهاه عَنَّا ناهِيةٌ أَي ما يَكُفُّه عنا كافَّةٌ. الكلابي: يقول الرجل للرجل إذا وَلِيتَ وِلاية فانْهِ أَي كُفَّ عن القَبيحِ، قال: وانه بمعنى انْتَهِ، قاله بكسر الهاء، وإذا وقف قال فانْهِهْ أَي كُفَّ. قال أَبو بكر: مَرَرْت برجل (*قوله«أبو بكر مررت برجل إلخ» كذا في الأصل ولا مناسبة له هنا.) كَفاكَ به، ومررت برجلين كفاك بهما، ومررت برجال كفاك بهم، ومررت بامرأَة كفاك بها، وبامرأَتين كفاك بهما، وبنسوة كفاك بهنَّ، ولا تُثَنِّ كفاك ولا تجمعه ولا تؤنثه لأَنه فعل للباء. وفلان يَرْكَبُ المَناهِيَ أَي يأْتي ما نُهِيَ عنه.والنُّهْيَةُ والنِّهاية: غاية كل شيء وآخره، وذلك لأَن آخره يَنْهاه عن التمادي فيرتدع؛ قال أَبو ذؤيب:
رَمَيْناهُمُ، حتى إذا ارْبَثَّ جَمْعُهُمْ،
وعادَ الرَّصيعُ نُهْيَةً للحَمائِل
يقول: انْهَزَموا حتى انقلبت سيوفُهن فعاد الرَّصِيعُ على حيث كانت الحمائل، والرصيعُ: جمع رصيعة، وهي سَيْرٌ مضفور، ويروى الرُّصُوع، وهذا مَثَلٌ عند الهزيمة. والنُّهْيَةُ: حيث انتهت إليه الرُّصُوع، وهي سيور تُضْفَرُ بين حِمالة السيف وجَفْنِه. والنِّهايةُ: كالغاية حيث يَنْتَهِي إليه الشيء ، وهو النِّهاء، ممدود. يقال: بلَغَ نِهايَتَه. وانْتَهَى الشيءُ وتَناهَى ونَهَّى: بلغ نِهايَتَه؛ وقول أَبي ذؤيب:
ثم انْتَهَى بَصَري عنهم ، وقد بلغوا،
بَطْنَ المَخِيمِ، فقالوا الجَوّ أَوْ راحوا
أَراد انقطع عنهم، ولذلك عدَّاه بعن. وحكى اللحياني عن الكسائي: إِليك نَهَّى المَثَلُ وأَنْهَى وانْتَهَى ونُهِّي وأُنْهِي ونَهَى، خفيفة، قال: ونَهَى خفيفة قليلة، قال: وقال أَبو جعفر لم أَسمع أَحداً يقول بالتخفيف. وقوله في الحديث: قلت يا رسول الله هل من ساعةٍ أَقْرَب إِلى الله؟ قال: نَعَمْ جوفُ الليل الآخِرُ فَصَلِّ حتى تُصبِح ثم أَنْهِهْ حتى تطلع الشمس؛ قال ابن الأَثير: قوله أَنْهِهْ بمعنى انْتَه. وقد أَنْهَى الرجلُ إِذا انْتَهَى، فإِذا أَمرت قلت أَنْهِهْ، فتزيد الهاء للسكت كقوله تعالى: فَبِهُداهُمُ اقْتَدِه؛ فأَجرى الوصل مُجرَى الوقف. وفي الحديث ذكر سِدْرة المُنْتَهى أَي يُنْتَهى ويُبْلَغ بالوصول إِليها ولا تُتجاوز، وهو مُفْتَعَلٌ من النِّهاية الغاية. والنهاية: طَرَفُ العِران الذي في أَنف البعير وذلك لانتهائه. أَبو سعيد: النِّهاية الخشبة التي تُحْمل عليها الأَحمال، قال: وسأَلت الأَعراب عن الخشبة التي تدعى بالفارسية باهوا، فقالوا: النِّهايتَانِ والعاضِدَتانِ والحامِلَتان. والنَّهْي والنِّهْي: الموضع الذي له حاجز يَنْهَى الماء أَن يَفِيض منه، وقيل: هو الغديِر في لغة أَهل نجد؛ قال:
ظَلَّتْ بِنِهْي البَرَدانِ تَغْتَسِلْ،
تَشْرَبُ منه نَهِلاتٍ وتَعِلُّ
وأَنشد ابن بري لمَعْن بن أَوس:
تَشُجُّ بِيَ العَوْجاءُ كلَّ تَنُوفَةٍ،
كأَنَّ لها بَوًّا بِنَهْيٍ تُغاوِلُهْ
والجمع أَنْهٍ وأَنْهاءٌ ونُهِيٌّ ونِهاء؛ قال عديّ بن الرِّقاع: ويَأْكُلْنَ ما أَغْنَى الوَليُّ فَلْم يُلِتْ،
كأَنَّ بِحافاتِ النِّهاءِ المَزارِعا
وفي الحديث: أَنه أَتَى على نِهْيٍ من ماء؛ النِّهْيُ، بالكسر والفتح: الغدير وكل موضع يجتمع فيه الماء. ومنه حديث ابن مسعود: لو مَرَرْتُ على نِهْيٍ نصفُه ماءٌ ونصفُه دَمٌ لشربتُ منه وتوضأْت. وتناهَى الماءُ إِذا وقف في الغدير وسكن؛ قال العجاج:
حتى تناهَى في صَهارِيج الصَّفا،
خالَطَ من سَلْمَى خَياشِمَ وَفا
الأَزهري: النِّهيُ الغدير حيث يَتَحيَّر السيلُ في الغدير فيُوسِعُ، والجمع النِّهاء، وبعض العرب يقول نِهْيٌ، وبعضٌ يقول تَنْهِيَةٌ. والنِّهاء أَيضاً: أَصغر مَحابِس المطر وأَصله من ذلك.
والتَّنْهاةُ والتَّنْهِيَةُ: حيث يَنْتَهِي الماءُ من الوادي، وهي أَحد الأَسماء التي جاءت على تَفْعِلة، وإِنما باب التَّفْعِلة أَن يكون مصدراً، والجمع التَّناهِي. وتَنْهِيةُ الوادي: حيث يَنْتَهِي إِليه الماءُ من حروفه. والإِنهاء: الإِبلاغ. وأَنْهَيْتُ إِليه الخَبَر فانْتَهى وتَناهَى أَي بلَغ. وتقول: أَنْهَيْتُ إِليه السهم أَي أَوصلته إِليه. وأَنْهَيْتُ إِليه الكتابَ والرِّسالة. اللحياني: بَلَغْتُ مَنْهَى فلان ومَنْهاتَه ومُنْهاه ومُنْهاتَه. وأَنْهَى الشيءَ: أَبلغه. وناقة نَهِيَّةٌ: بلغت غاية السِّمَن، هذا هو الأَصل ثم يستعمل لكل سمين من الذكور والإِناث، إِلا أَن ذلك إِنما هو في الأَنْعام؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
سَوْلاءُ مَسْكُ فارِضٍ نَهِيِّ
مِن الكِباشِ زَمِرٍ خَصِيِّ
وحكي عن أَعرابي أَنه قال: والله لَلْخُبْزُ أَحبُّ إِليَّ من جَزُورٍ نَهِيَّة في غداة عَرِيَّة. ونُهْيَةُ الوَتِد: الفُرْضَةُ التي في رأْسه تَنْهَى الحبلَ أَن يَنْسلخ. ونُهْية كل شيء: غايَته. والنُّهَى: العَقْل، يكون واحداً وجمعاً. وفي التنزيل العزيز: إِنَّ في ذلك لآياتٍ لأُولي النُّهَى. والنُّهْيَةُ: العقل، بالضم، سميت بذلك لأَنها تَنْهَى عن القبيح؛ وأَنشد ابن بري للخَنساء:
فَتًى كان ذا حِلْمٍ أَصِيلٍ ونُهْيَةٍ،
إِذا ما الحُبَا مِن طائِفِ الجَهْل حُلَّتِ
ومن هنا اختار بعضهم أَن يكون النُّهَى جمع نُهْيةٍ، وقد صرح اللحياني بأَن النُّهَى جمع نُهْيَة فأَغْنَى عن التأْويل. وفي الحديث: لِيَلِيَنِّي منك أُولو الأَحلام والنُّهَى؛ هي العقول والأَلباب. وفي حديث أَبي وائل: قد عَلِمْتُ أَن التَّقِيَّ ذو نُهْيَةٍ أَي ذو عقل. والنِّهاية والمَنْهاة: العقل كالنُّهْية. ورجل مَنْهاةٌ: عاقلٌ حَسَنُ الرأْي؛ عن أَبي العميثل. وقد نَهُو ما شاء فهو نَهِيٌّ، من قوم أَنْهِياء: كل ذلك من العقل. وفلان ذو نُهْيةٍ أَي ذو عقل يَنْتَهِي به عن القبائح ويدخل في المحاسن. وقال بعض أَهل اللغة: ذو النّهُيةِ الذي يُنْتَهَى إِلى رأْيه وعقله. ابن سيده: هو نَهِيٌّ من قوم أَنْهِياء، ونَهٍ من قوم نَهِينَ، ونِهٍ على الإِتباع، كل ذلك مُتَناهي العقل؛ قال ابن جني: هو قياس النحويين في حروف الحلق، كقولك فِخِذ في فَخِذ وصِعِق في صَعِق، قال: وسمي العقل نُهْيةً لأَنه يُنْتَهى إِلى ما أَمَر به ولا يُعْدى أَمْرُه.
وفي قولهم: ناهِيكَ بفلان معناه كافِيكَ به، من قولهم قد نَهيَ الرجلُ من اللحم وأَنْهَى إِذا اكْتَفى منه وشَبِع؛ قال:
يَمْشُونَ دُسْماً حَوْلَ قُبَّتِهِ،
يَنْهَوْنَ عن أَكْلٍ وعَنْ شُرْب
فمعنى يَنْهَوْن يشبعون ويكتفون؛ وقال آخر:
لَوْ كانَ ما واحِداً هَواكِ لقدْ
أَنْهَى، ولكنْ هَواكِ مُشْتَرَكُ
ورجل نَهْيُكَ مِن رجل، وناهِيك من رجل، ونَهاكَ من رجلٍ أَي كافيك من رجل، كلُّه بمعنى: حَسْب، وتأْويله أَنه بجِدِّه وغَنائه يَنْهاكَ عن تَطَلُّب غيره؛ وقال:
هو الشَّيخُ الذي حُدِّثْتَ عنهُ،
نَهاكَ الشَّيْخُ مَكْرُمةً وفَخْرا
وهذه امرأَةٌ ناهِيَتُك من امرأَة، تذكر وتؤنث وتثنى وتجمع لأَنه اسم فاعل، وإِذا قلت نَهْيُك من رجل كما تقول حَسْبُك من رجل لم تثن ولم تجمع لأَنه مصدر.وتقول في المعرفة: هذا عبدُ الله ناهِيَك من رجل فتنصبه على الحال.
وجَزُورٌ نَهِيَّةٌ، على فَعِيلة، أَي ضخمة سمينة. ونِهاءُ النها: ارتفاعُه قرابَ نصف النهار. وهم نُهاءُ مائة ونِهاء مائة أَي قدر مائة كقولك زُهاء مائة. والنُّهاء: القوارير
(* قوله« والنهاء القوارير وقوله والنهاء
حجر إلخ» هكذا ضبطا في الأصل ونسخة من المحكم، وفي القاموس: انهما ككساء.) ، قيل: لا واحد لها من لفظها، وقيل: واحدته نَهاءَةٌ؛ عن كراع، وقيل: هو الزُّجاج عامة؛ حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
تَرُضُّ الحَصى أَخْفافُهُنَّ كأَنما
يُكَسَّرُ قَيْضٌ، بَيْنها، ونُهاءُ
قال: ولم يسمع إِلا في هذا البيت. وقال بعضهم: النُّها الزجاج، يمدّ ويقصر، وهذا البيت أَنشده الجوهري: تَرُدُّ الحصى أَخفافُهن؛ قال ابن بري: والذي رواه ابن الأَعرابي تَرُضُّ الحصى، ورواه النِّهاء، بكسر النون، قال: ولم أَسمع النِّهاء مكسور الأَول إِلا في هذا البيت؛ قال ابن بري: وروايته نِهاء، بكسر النون، جمع نَهاة الوَدْعة، قال: ويروى بفتح النون أَيضاً جمع نَهاة، جمع الجنس، ومدّه لضرورة الشعر. قال: وقال القالي النُّهاء، بضم أَوله، الزجاج، وأَنشد البيت المتقدّم، قال: وهو لعُتَيّ بن ملك؛ وقبله:
ذَرَعْنَ بنا عُرْضَ الفَلاةِ، وما لَنا
عَلَيْهِنَّ إِلاَّ وَخْدَهُن سِقاء
والنُّهاء: حجر أَبيض أَرخى من الرُّخام يكون بالبادية ويُجاء به من البحر، واحدته نُهاءةٌ. والنُّهاء: دواء
(* قوله« والنهاء دواء» كذا ضبط في
الأصل والمحكم، وصرح الصاغاني فيه بالضم وانفرد القاموس بضبطه بالكسر.) يكون بالبادية يتعالجون به ويشربونه. والنَّهى: ضرب من الخَرَز، واحدته نَهاةٌ. والنَّهاة أَيضاً: الودْعَة، وجمعها نَهًى، قال: وبعضهم يقول النِّهاء ممدود. ونُهاء الماء، بالضم: ارتفاعه. ونَهاةُ: فرس لاحق بن جرير.وطلب حاجةً حتى أَنْهى عنها ونَهِيَ عنها، بالكسر، أَي تركها ظَفِرَ بها أَو لم يَظْفَر. وحَوْلَه من الأَصوات نُهْيَةٌ أَي شُغْلٌ. وذهبَتْ تميم فما تُسْهى ولا تُنْهى أَي لا تُذكر.
قال ابن سيده: ونِهْيا اسم ماء؛ عن ابن جني، قال: وقال لي أَبو الوفاء الأَعرابي نَهَيا، وإِنما حرَّكها لمكان حرف الحلق قال لأَنه أَنشدني بيتاً من الطويل لا يَتَّزِنُ إِلاّ بنَهْيا ساكنة الهاء، أَذكر منه: إِلى أَهْلِ نَهْيا، والله أَعلم.

### Türkçe

**النَّهْيُ**: emrin zıddı. **نَهاه يَنْهاه نَهْياً فانْتَهى وتناهى**:
vazgeçti; Sîbeveyh, Ziyâd b. Zeyd el-ʿUẕrî’den inşad etti:

Eğer ilmim onda sona ererse, onun yanında sona ermiş olurum,
uzatır da imlâ eder; yahut sona erer de kısaltırlar

Ve **المعتل بالأَلف** hakkında dedi ki: **نَهَوْته عن الأَمر** “**نَهيْته**” mânâsındadır. Ve bir nefis
**نَهاةٌ**: bir şeyden vazgeçen. Ve **تَناهَوْا عن الأَمر وعن المنكر**: birbirlerini
nehyetti. Aziz tenzilde: **كانوا لا يَتَناهَوْنَ عن مَنْكَرٍ فعلوه**; ve
mânâsı **يَنْتَهُونَ** (vazgeçerler) olması da câiz olur. Ve **نَهَيْته عن كذا فانْتَهى عنه**; ve
el-Ferazdak’ın sözü:

Bir **مَنْكَرٌ** ve bir **نَكِيرُ** seni ondan nehyetti

Onu ancak mübalağa için şeddeli yaptı. Ve gece namazı hadîsinde: “O, Allah’a
yakınlıktır ve günahlardan **مَنْهاةٌ**” yani, şe’ni günahı nehyetmek olan bir hâl; yahut
buna mahsus bir mekândır; o, **النَّهْيِ**’den **مَفْعَلة**’dir, **الميم** ziyadedir; ve onun sözü:

Semiyye, vedâ et; eğer sabahleyin hazırlanıp gidersen,
kişiye nehyedici olarak ak saç ve İslâm yeter

Buna göre söz: **ناهِياً**’nın, **نَهَيْتُ**’tan ism-i fâil olmasıdır; **ساعٍ**’ın **سَعَيْتُ**’tan,
ve **شارٍ**’ın **شَرَيْت**’ten olması gibi. Bununla beraber, burada **ناهِياً**’nın, **الفالجِ**
ve benzeri gibi, **فاعِل** üzerine gelen masdar olması da câiz olur; sanki şöyle dedi:
kişiye ak saç ve İslâm **نَهْياً** ve **رَدْعاً** olarak yeter; yani **ذا نَهْيٍ**; sonra muzâfı hazfetti ve
**اللام**’ı, kelâmın delâlet ettiği şeye taalluk ettirdi. Bu takdirde, **الناهي**’nin kendisine
taalluk etmiş olmaz; çünkü masdarın sılasından bir şey onun önüne geçmez. İsim: **النُّهْيَةُ**. Ve “falanca, falancanın **نَهيُّ**’sidir” yani onu nehyeder. Ve denir: “O, ma‘rûfu emreden ve münkerden **نَهُوٌّ**’dur”, **فعول** üzere. İbn
Berrî dedi: Kıyası, **نَهيٌّ** denmesiydi; çünkü **الواو** ile **الياء** bir araya gelip
birincisi sükûnla önce gelince **الواو** **ياء**’ya çevrilir. Dedi: Bunun şâzlığında bunun misli,
**فَتًى**’nın cem‘inde **فُتُوٌّ** demeleridir. Ve “falancanın bir **ناهِيةٌ**’si yoktur” yani bir **نَهْيٌ**’si yoktur. İbn Şümeyl: **استَنْهَيْتُ فلاناً عن نفسه**; o da benim kötülüğümden **يَنْتَهِيَ** (vazgeçmeyi) reddetti. Ve **استَنْهَيْتُ فلاناً من فلان**: ona “benden **انْهَهْ** (vazgeç)” dediğin zaman. Ve denir: “Bizi ondan bir **ناهِيةٌ** nehyetmez” yani onu bizden bir engelleyici engellemez. el-Kilâbî: Adamın adama, bir velâyete geçtiğinde “**فانْهِ**” demesidir; yani çirkinden vazgeç; dedi: **انه** “**انْتَهِ**” mânâsındadır; bunu **الهاء**’yı kesreli söyleyerek dedi; durduğunda “**فانْهِهْ**” der; yani vazgeç. Ebû Bekir dedi: Bir adamın yanından geçtim
(*“Ebû Bekir, bir adamın yanından geçtim…” sözü: asılda böyle, burada münasebeti yoktur.*) “**كَفاكَ به**”; iki adamın yanından geçtim “**كفاك بهما**”; adamların yanından geçtim “**كفاك بهم**”; bir kadının yanından geçtim “**كفاك بها**”; iki kadınla “**كفاك بهما**”; kadınlarla “**كفاك بهنَّ**”; **كفاك**’ı tesniye etme, cem‘ etme, müennes yapma; çünkü o, **الباء** için bir fiildir. Ve “falanca **المَناهِيَ**’ye biner” yani nehyedilmiş olanı yapar. **النُّهْيَةُ** ve **النِّهاية**: her şeyin gayesi ve sonu; çünkü sonu, sürüp gitmekten onu nehyeder de o da vazgeçer; Ebû Züeyb dedi:

Onları attık; nihayet toplulukları ağırlaşıp çöktüğünde,
ve **الرَّصيعُ** kayışlara bir **نُهْيَةً** olarak döndüğünde

Diyor ki: Kaçtılar; nihayet kılıçları ters döndü de **الرَّصِيعُ**, kayışların bulunduğu yere döndü. **الرصيعُ**: **رصيعة**’nin cem‘idir; o, örgülü bir kayıştır; **الرُّصُوع** da rivayet edilir; bu, bozgun anında bir meseldir. **النُّهْيَةُ**: **الرُّصُوع**’un vardığı yer; o, kılıcın askısı ile kını arasında örülen kayışlardır. **النِّهايةُ**: şeyin vardığı yer olan gaye gibidir; o, **النِّهاء**’dır, meddlidir. Denir: **بلَغَ نِهايَتَه**. Ve **انْتَهَى** şey ve **تَناهَى** ve **نَهَّى**: **نِهايَتَه**’e ulaştı; Ebû Züeyb’in sözü:

Sonra gözüm onlardan kesildi; hâlbuki ulaşmışlardı,
**بَطْنَ المَخِيمِ**’e; “hava (serinledi) yahut gittiler” dediler

“Onlardan kesildi”yi murad etti; bu yüzden onu **عن** ile geçişli yaptı. el-Lihyânî, el-Kisâî’den nakletti: “Sana mesel **نَهَّى** etti” ve **أَنْهَى** ve **انْتَهَى** ve **نُهِّي** ve **أُنْهِي** ve **نَهَى** (hafif). Dedi: **نَهَى** (hafif) azdır. Dedi: Ebû Ca‘fer dedi ki: hafifletmeyle söyleyen birini işitmedim. Hadîste: “Dedim: Ey Allah’ın Resûlü, Allah’a daha yakın bir saat var mı?” dedi: “Evet, gecenin son içi; sabaha kadar namaz kıl, sonra güneş doğuncaya kadar **أَنْهِهْ**.” İbnü’l-Esîr dedi: **أَنْهِهْ** sözü **انْتَه** mânâsındadır. Adam **أَنْهَى** eder; yani **انْتَهَى** eder; emrettiğinde “**أَنْهِهْ**” dersin; sükût için **الهاء**’yı artırırsın; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: **فَبِهُداهُمُ اقْتَدِه**; böylece vaslı vakıf yerine koydu. Hadîste **سِدْرة المُنْتَهى** zikri: yani ona varmakla varılır ve ulaşılır, aşılmaz; o, **النِّهاية** (gaye)den **مُفْتَعَلٌ**’dır. **النهاية**: devenin burnundaki yuların ucu; sona erdiği için. Ebû Saîd: **النِّهاية** yüklerin üzerine taşındığı ağaçtır. Dedi: Farsça **باهوا** diye adlandırılan ağaç hakkında bedevîlere sordum; “**النِّهايتَانِ** ve **العاضِدَتانِ** ve **الحامِلَتان**” dediler. **النَّهْي** ve **النِّهْي**: suyun taşmasını nehyeden bir engeli olan yer; ve denildi ki: Necd ehlinin dilinde gölcüktür; (şu beyit):

**نِهْي البَرَدان**’da yıkanır halde kaldı,
ondan kana kana içer ve tekrar içer

İbn Berrî, Ma‘n b. Evs’ten inşad etti:

Eğri deve beni her çorak düzlükte yarar,
sanki onun bir **بَوًّا**’sı var da bir **نَهْيٍ**’de onu pusuya düşürür

Cem‘i: **أَنْهٍ** ve **أَنْهاءٌ** ve **نُهِيٌّ** ve **نِهاء**; ʿAdiyy b. er-Rikâʿ dedi:

Velînin zengin ettiği şeyi yerler de eksiltmez,
sanki **النِّهاءِ**’nin kenarlarında ekinler var

Hadîste: “Bir su **نِهْيٍ**’inin yanına geldi”; **النِّهْيُ**, kesre ve fetha ile: gölcük ve suyun toplandığı her yer. Ondan İbn Mes‘ûd hadîsi: “Yarısı su yarısı kan olan bir **نِهْيٍ**’in yanından geçsem ondan içerdim ve abdest alırdım.” Su **تَناهَى** eder; yani gölcükte durur ve sakinleşir; el-ʿAccâc dedi:

Ta ki **صَهارِيج الصَّفا**’da durup sakinleşti,
Selmâ’dan burun deliklerini ve ağzı karıştırdı

el-Ezherî: **النِّهيُ** gölcüktür; sel, gölcükte şaşırıp genişler. Cem‘i: **النِّهاء**. Bazı Araplar **نِهْيٌ** der, bazıları **تَنْهِيَةٌ** der. **النِّهاء** ayrıca: yağmurun en küçük hapsedicileri; aslı bundandır. **التَّنْهاةُ** ve **التَّنْهِيَةُ**: vadiden suyun vardığı yer; bu, **تَفْعِلة** üzerine gelen isimlerdendir; hâlbuki **التَّفْعِلة** babı, masdar olmasıdır; cem‘i **التَّناهِي**. **تَنْهِيةُ الوادي**: suyun, vadinin kenarlarından varıp ulaştığı yer. **الإِنهاء**: ulaştırma. **أَنْهَيْتُ إِليه الخَبَر**; o da **انْتَهى** ve **تَناهَى**; yani ulaştı. Ve dersin: **أَنْهَيْتُ إِليه السهم**; yani onu ona ulaştırdım. Ve **أَنْهَيْتُ إِليه الكتابَ والرِّسالة**. el-Lihyânî: **بَلَغْتُ مَنْهَى فلان ومَنْهاتَه ومُنْهاه ومُنْهاتَه**. Ve **أَنْهَى الشيءَ**: onu ulaştırdı. Bir dişi deve **نَهِيَّةٌ**: semizliğin gayesine ulaştı; bu asıldır; sonra erkek ve dişiden her semiz için kullanılır; ancak bu, ancak davarlardadır; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:

Geniş, miskli; yaşlı bir koçun **نَهِيِّ**’si,
koçlardan; gür sesli, hadım

Bir bedevîden nakledildi: “Vallahi, bir **جَزُورٍ نَهِيَّة**’den, çıplak bir sabah vaktinde, ekmek bana daha sevgilidir.” **نُهْيَةُ الوَتِد**: başındaki, ipin sıyrılmasını nehyeden oyuk. **نُهْية** her şeyin: gayesi. **النُّهَى**: akıl; tekil ve cem‘ olur. Aziz tenzilde: **إِنَّ في ذلك لآياتٍ لأُولي النُّهَى**. **النُّهْيَةُ**: akıl; damme ile; çirkinden nehyettiği için böyle adlandırıldı; İbn Berrî, el-Hansâ’dan inşad etti:

Asîl bir hilm ve bir **نُهْيَةٍ** sahibi bir delikanlıydı,
cehlin bir taifesinden **الحُبَا** çözüldüğünde

Buradan bazıları, **النُّهَى**’nın **نُهْية**’nin cem‘i olmasını seçti; el-Lihyânî, **النُّهَى**’nın **نُهْيَة**’nin cem‘i olduğunu açıkça söyledi; böylece te’vilden müstağni kıldı. Hadîste: “Bana sizden **أُولو الأَحلام والنُّهَى** yaklaşsın”; onlar akıllar ve lübblerdir. Ebû Vâil hadîsinde: “Takvâ sahibinin **ذو نُهْيَةٍ** olduğunu bildim”; yani akıl sahibi. **النِّهاية** ve **المَنْهاة**: **النُّهْية** gibi akıl. Ve bir adam **مَنْهاةٌ**: akıllı, güzel görüşlü; Ebû’l-ʿUmeysil’den. Ve **نَهُو** oldu, dilediği gibi; o, **نَهِيٌّ**’dir; **أَنْهِياء** kavminden: bunların hepsi akıldandır. Ve “falanca **ذو نُهْيةٍ**’dir” yani çirkinlerden onunla vazgeçen ve güzelliklere giren bir akıl sahibidir. Dil ehlinden bazıları dedi: **ذو النّهُيةِ**: görüşüne ve aklına varılıp dayanılan kimsedir. İbn Sîde: O, **نَهِيٌّ**’dir, **أَنْهِياء** kavminden; ve **نَهٍ**’dir, **نَهِينَ** kavminden; ve **نِهٍ**’dir, ittibâ‘ üzere; bunların hepsi aklı tamamlanmış kimsedir. İbn Cinnî dedi: Bu, nahivcilerin boğaz harflerinde kıyasıdır; senin **فِخِذ** demen gibi **فَخِذ**’de, ve **صِعِق** demen gibi **صَعِق**’de. Dedi: Akla **نُهْيةً** denildi; çünkü onun emrettiği şeye varılır ve emri aşılmaz.

“**ناهِيكَ بفلان**” sözlerinde mânâsı: “**كافِيكَ به**”dir; “adam etten **نَهيَ** etti ve **أَنْهَى** etti” sözünden; yani ondan yetindi ve doydu; (şu beyit):

Onun kubbesi çevresinde yağlı yürürler,
yemekten ve içmekten **يَنْهَوْنَ**

**يَنْهَوْن**’un mânâsı: doyarlar ve yetinirler. Ve bir başkası:

Eğer senin hevan bir tek olsaydı, elbette
**أَنْهَى** ederdi; fakat senin hevan ortaktır

Ve “bir adam, bir adamın **نَهْيُكَ**’ıdır” ve “**ناهِيك** bir adamdır” ve “**نَهاكَ** bir adamdır” yani bir adamdan sana yeter; hepsi “**حَسْب**” mânâsındadır. Te’vili: ciddiyeti ve zenginliğiyle seni başkasını aramaktan nehyeder; (şu beyit):

O, hakkında sana anlatılan şeyhtir,
şeyh sana kerem ve övünç olarak yeter

Ve “bu, bir kadından senin **ناهِيَتُك** olan bir kadındır”; ism-i fâil olduğu için müzekker ve müennes yapılır, tesniye edilir, cem‘ edilir. “Bir adamdan senin **نَهْيُك**’ın” dediğinde, “bir adamdan senin **حَسْبُك**’ın” dediğin gibi, tesniye etmez ve cem‘ etmezsin; çünkü o masdardır. Ve marifede dersin: “Bu, Abdullah’tır; bir adamdan senin **ناهِيَك**’ındır”; onu hâl üzere nasb edersin.

Bir deve **جَزُورٌ نَهِيَّةٌ**, **فَعِيلة** üzere: yani iri, semiz. **نِهاءُ النها**: yarım günün yaklaşık yarısına kadar yükselmesi. Ve onlar **نُهاءُ مائة** ve **نِهاء مائة**: yüz kadar; “**زُهاء مائة**” demen gibi. **النُّهاء**: şişeler
(*“**النهاء** şişeler; ve ‘**النهاء** taş…’ sözü” asılda ve **المحكم**’in bir nüshasında böyle ضبط edilmiştir; **القاموس**’ta: ikisi de **كساء** gibi.*); denildi ki: lafzından tekili yoktur; denildi ki: tekili **نَهاءَةٌ**’dir; Kurâʿ’dan. Denildi ki: o, genel olarak camdır; İbnü’l-A‘râbî nakletti; ve inşad etti:

Onların toynakları çakılı ezer; sanki
aralarında bir yumurta kabuğu kırılır ve **نُهاءُ**

Dedi: Bu beyitten başka işitilmedi. Bazıları dedi: **النُّها** camdır; med edilir ve kısaltılır. Bu beyti el-Cevherî “**تَرُدُّ الحصى أَخفافُهن**” diye inşad etti. İbn Berrî dedi: İbnü’l-A‘râbî’nin rivayeti **تَرُضُّ الحصى**’dır; ve **النِّهاء** (nûn kesreli) diye rivayet etti. Dedi: İlk harfi kesreli **النِّهاء**’ı bu beyitten başka işitmedim. İbn Berrî dedi: Onun rivayeti **نِهاء** (nûn kesreli), **نَهاة الوَدْعة**’nin cem‘idir. Dedi: Nûn fethalı olarak da rivayet edilir; cins cem‘idir; şiir zarureti için med etti. Dedi: el-Kâlî, **النُّهاء** (ilk harfi dammeli) camdır, dedi; önceki beyti inşad etti; dedi: o, ʿUteyy b. Melik’indir; ondan önce:

Bizi çölün enine boyuna götürdüler; bizim
onların üzerinde, ancak onların hızlı yürüyüşü bir kırbadır

**النُّهاء**: mermerden daha yumuşak beyaz bir taş; çölde olur; denizden getirilir; tekili **نُهاءةٌ**. **النُّهاء**: bir ilaç
(*“**النهاء** bir ilaç” sözü: asıl ve **المحكم**’de böyle ضبط edilmiştir; es-Sâgânî onda dammeyi açıkça söyledi; **القاموس** kesreyle ضبط etmekte tek kaldı.*)
çölde olur; onunla tedavi olurlar ve onu içerler. **النَّهى**: bir çeşit boncuk; tekili **نَهاةٌ**. **النَّهاة** ayrıca: **الودْعَة**; cem‘i **نَهًى**; dedi: bazıları **النِّهاء**’ı medli söyler. **نُهاء الماء** (dammeyle): yükselmesi. **نَهاةُ**: Lâhik b. Cerîr’in atı. Ve bir ihtiyacı, ondan **أَنْهى** edinceye ve ondan **نَهِيَ** edinceye kadar (kesreyle): yani onu terk etti; ona erişti yahut erişmedi. Ve onun çevresinde seslerden bir **نُهْيَةٌ**: yani bir meşguliyet. Ve Temîm gitti; artık ne **تُسْهى** olunur ne **تُنْهى** olunur; yani anılmaz.

İbn Sîde dedi: **نِهْيا** bir su adıdır; İbn Cinnî’den. Dedi: Ebû’l-Vefâ el-A‘râbî bana **نَهَيا** dedi; onu ancak boğaz harfi sebebiyle harekeledi; çünkü bana, **الهاء** sâkin **نَهْيا** olmaksızın vezni tutmayan uzun vezinden bir beyit inşad etti; ondan hatırladığım: “**إِلى أَهْلِ نَهْيا**”; Allah daha iyi bilir.
