# نوأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%86%D9%88%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [نوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: نوأ

ناءَ بِحِمْلِه يَنُوءُ نَوْءاً وتَنْوَاءً: نَهَضَ بجَهْد ومَشَقَّةٍ. وقيل: أُثْقِلَ فسقَطَ، فهو من الأَضداد. وكذلك نُؤْتُ به. ويقال: ناءَ بالحِمْل إِذا نَهَضَ به مُثْقَلاً. وناءَ به الحِملُ إِذا أَثْقَلَه. والمرأَة تَنُوءُ بها عَجِيزَتُها أَي تُثْقِلُها، وهي تَنُوءُ بِعَجِيزَتِها أَي تَنْهَضُ بها مُثْقلةً. وناءَ به الحِمْلُ وأَناءَه مثل أَناعَه: أَثْقَلَه وأَمالَه، كما يقال ذهَبَ به وأَذْهَبَه، بمعنى. وقوله تعالى: ما إِنَّ مَفاتِحَه لَتَنُوءُ بالعُصْبةِ أُولي القُوَّةٍ. قال: نُوْءُها بالعُصْبةِ أَنْ تُثْقِلَهم. والمعنى إِنَّ مَفاتِحَه لَتَنُوءُ بالعُصْبةِ أَي تُمِيلُهم مِن ثِقَلِها، فإِذا أَدخلت الباءَ قلت تَنُوءُ بهم، كما قال اللّه تعالى: آتُوني أُفْرِغْ عَليْه قِطْراً. والمعنى ائْتُوني بقِطْرٍ أُفْرِغْ عليه، فإِذا حذفت الباءَ زدْتَ على الفعل في أَوله. قال الفرّاءُ: وقد قال رجل من أَهل العربية: \<ص:175>
 ما إِنَّ العُصْبةَ لَتَنُوءُ بِمفاتِحِه، فَحُوِّلَ الفِعْلُ إِلى الـمَفاتِحِ، كما قال الراجز: إِنَّ سِراجاً لَكَرِيمٌ مَفْخَرُهْ،
تَحْلى بهِ العَيْنُ، إِذا ما تَجْهَرُهْ
وهو الذي يَحْلى بالعين، فإِن كان سُمِعَ آتوا بهذا، فهو وَجْه، وإِلاَّ فإِن الرجُلَ جَهِلَ المعنى. قال الأَزهري: وأَنشدني بعض العرب: حَتَّى إِذا ما التَأَمَتْ مَواصِلُهْ، *  وناءَ، في شِقِّ الشِّمالِ، كاهِلُهْ يعني الرَّامي لـما أَخَذَ القَوْسَ ونَزَعَ مالَ عَلَيْها. قال: ونرى أَنَّ قول العرب ما ساءَكَ وناءَكَ: من ذلك، إِلاَّ أَنه أَلقَى الأَلفَ لأَنه مُتْبَعٌ لِساءَكَ، كما قالت العرب: أَكَلْتُ طَعاماً فهَنَأَني ومَرَأَني، معناه إِذا أُفْرِدَ أَمْرَأَني فحذف منه الأَلِف لـما أُتْبِعَ ما ليس فيه الأَلِف، ومعناه: ما ساءَكَ وأَناءَكَ. وكذلك: إِنِّي لآتِيهِ بالغَدايا والعَشايا، والغَداةُ لا تُجمع على غَدايا. وقال الفرَّاءُ: لَتُنِيءُ بالعُصْبةِ: تُثْقِلُها، وقال:
إِنِّي، وَجَدِّك، لا أَقْضِي الغَرِيمَ، وإِنْ *  حانَ القَضاءُ، وما رَقَّتْ له كَبِدِي إِلاَّ عَصا أَرْزَنٍ، طارَتْ بُرايَتُها، *  تَنُوءُ ضَرْبَتُها بالكَفِّ والعَضُدِ أَي تُثْقِلُ ضَرْبَتُها الكَفَّ والعَضُدَ. وقالوا: له عندي ما سَاءَه وَناءَه أَي أَثْقَلَه وما يَسُوءُه ويَنُوءُه. قال بعضهم: أَراد ساءَه وناءَه وإِنما قال ناءَه، وهو لا يَتَعدَّى، لأَجل ساءَه، فهم إِذا أَفردوا قالوا أَناءَه، لأَنهم إِنما قالوا ناءَه، وهو لا يتعدَّى لمكان سَاءَه ليَزْدَوِجَ الكلام. والنَّوْءُ: النجم إِذا مال للمَغِيب، والجمع أَنْواءٌ ونُوآنٌ، حكاه ابن جني، مثل عَبْد وعُبْدانٍ وبَطْنٍ وبُطْنانٍ. قال حسان بن ثابت، رضي اللّه عنه: ويَثْرِبُ تَعْلَمُ أَنـَّا بِها، *  إِذا قَحَطَ الغَيْثُ، نُوآنُها وقد ناءَ نَوْءاً واسْتَناءَ واسْتَنْأَى، الأَخيرة على القَلْب. قال: يَجُرُّ ويَسْتَنْئِي نَشاصاً، كأَنَّه *  بِغَيْقةَ، لَـمَّا جَلْجَلَ الصَّوْتَ، جالِبُ قال أَبو حنيفة: اسْتَنْأَوُا الوَسْمِيَّ: نَظَرُوا إِليه، وأَصله من النَّوْءِ، فقدَّم الهمزةَ. وقول ابن أَحمر: الفاضِلُ، العادِلُ، الهادِي نَقِيبَتُه،  * والـمُسْتَناءُ، إِذا ما يَقْحَطُ الـمَطَرُ الـمُسْتَنَاءُ: الذي يُطْلَبُ نَوْءُه. قال أَبو منصور: معناه الذي يُطْلَبُ رِفْدُه. وقيل: معنى النَّوْءِ سُقوطُ نجم من الـمَنازِل في المغرب مع الفجر وطُلوعُ رَقِيبه، وهو نجم آخر يُقابِلُه، من ساعته في المشرق، في كل ليلة إِلى ثلاثة عشر يوماً. وهكذا كلُّ نجم منها إِلى انقضاءِ السنة، ما خلا الجَبْهةَ، فإِن لها أَربعة عشر يوماً، فتنقضِي جميعُها مع انقضاءِ السنة. قال: وإِنما سُمِّيَ نَوْءاً لأَنَّه إِذا سقط الغارِبُ ناءَ الطالِعُ، وذلك الطُّلوع هو النَّوْءُ. وبعضُهم يجعل النَّوْءَ السقوط، كأَنه من الأَضداد. قال أَبو عبيد: ولم يُسْمع في النَّوْءِ أَنه السُّقوط إِلا في هذا الموضع، وكانت العرب تُضِيفُ الأَمْطار والرِّياح والحرَّ والبرد إِلى الساقط منها. وقال \<ص:176>
 الأَصمعي: إِلى الطالع منها في سلطانه، فتقول مُطِرْنا بِنَوْءِ كذا، وقال أَبو حنيفة: نَوْءُ النجم: هو أَوَّل سقوط يُدْرِكُه بالغَداة، إِذا هَمَّت الكواكِبُ بالـمُصُوحِ، وذلك في بياض الفجر الـمُسْتَطِير. التهذيب: ناءَ النجمُ يَنْوءُ نَوْءاً إِذا سقَطَ. وفي الحديث: ثلاثٌ من أَمْرِ الجاهِليَّةِ: الطَّعْنُ في الأَنْسَابِ والنِّياحةُ والأَنْواءُ. قال أَبو عبيد: الأَنواءُ ثمانية وعشرون نجماً معروفة الـمَطالِع في أزْمِنةِ السنة كلها من الصيف والشتاء والربيع والخريف، يسقط منها في كل ثلاثَ عَشْرة ليلة نجمٌ في المغرب مع طلوع الفجر، ويَطْلُع آخَرُ يقابله في المشرق من ساعته، وكلاهما معلوم مسمى، وانقضاءُ هذه الثمانية وعشرين كلها مع انقضاءِ السنة، ثم يرجع الأَمر إِلى النجم الأَوّل مع استئناف السنة المقبلة. وكانت العرب في الجاهلية إِذا سقط منها نجم وطلع آخر قالوا: لا بد من أَن يكون عند ذلك مطر أَو رياح، فيَنْسُبون كلَّ غيث يكون عند ذلك إِلى ذلك النجم، فيقولون: مُطِرْنا بِنَوْءِ الثُرَيَّا والدَّبَرانِ والسِّماكِ. والأَنْوَاءُ واحدها نَوْءٌ. قال: وإِنما سُمِّيَ نَوْءاً لأَنه إِذا سَقَط الساقِط منها بالمغرب ناءَ الطالع بالمشرق يَنُوءُ نَوْءاً أَي نَهَضَ وطَلَعَ، وذلك النُّهُوض هو النَّوْءُ، فسمي النجم به، وذلك كل ناهض بِثِقَلٍ وإِبْطَاءٍ، فإنه يَنُوءُ عند نُهوضِه، وقد يكون النَّوْءُ السقوط. قال: ولم أسمع أَنَّ النَّوْءَ السقوط إِلا في هذا الموضع. قال ذو الرمة:
تَنُوءُ بِأُخْراها، فَلأْياً قِيامُها؛ *  وتَمْشِي الهُوَيْنَى عن قَرِيبٍ فَتَبْهَرُ معناه: أَنَّ أُخْراها، وهي عَجيزَتُها، تُنِيئُها إِلى الأَرضِ لِضخَمِها وكَثْرة لحمها في أَرْدافِها. قال: وهذا تحويل للفعل أَيضاً. وقيل: أَراد بالنَّوْءِ الغروبَ، وهو من الأَضْداد. قال شمر: هذه الثمانية وعشرون، التي أَراد أَبو عبيد، هي منازل القمر، وهي معروفة عند العرب وغيرهم من الفُرْس والروم والهند لم يختلفوا في أَنها ثمانية وعشرون، ينزل القمر كل ليلة في منزلة منها. ومنه قوله تعالى: والقَمَرَ قَدَّرْناه مَنازِلَ. قال شمر: وقد رأَيتها بالهندية والرومية والفارسية مترجمة. قال: وهي بالعربية فيما أَخبرني به ابن الأَعرابي: الشَّرَطانِ، والبَطِينُ، والنَّجْمُ، والدَّبَرانُ، والهَقْعَةُ، والهَنْعَةُ، والذِّراع، والنَّثْرَةُ، والطَّرْفُ، والجَبْهةُ، والخَراتانِ، والصَّرْفَةُ، والعَوَّاءُ، والسِّماكُ، والغَفْرُ، والزُّبانَى، والإِكْليلُ، والقَلْبُ، والشَّوْلةُ، والنَّعائمُ، والبَلْدَةُ، وسَعْدُ الذَّابِحِ، وسَعْدُ بُلَعَ، وسَعْدُ السُّعُود، وسَعْدُ الأَخْبِيَةِ، وفَرْغُ الدَّلْو المُقَدَّمُ، وفَرْغُ الدَّلْوِ الـمُؤَخَّرُ، والحُوتُ. قال: ولا تَسْتَنِيءُ العَرَبُ بها كُلِّها إِنما تذكر بالأَنْواءِ بَعْضَها، وهي معروفة في أَشعارهم وكلامهم. وكان ابن الأَعرابي يقول: لا يكون نَوْءٌ حتى يكون معه مَطَر، وإِلا فلا نَوْءَ.قال أَبو منصور: أَول المطر: الوَسْمِيُّ، وأَنْواؤُه العَرْقُوتانِ الـمُؤَخَّرتانِ. قال أَبو منصور: هما الفَرْغُ الـمُؤَخَّر ثم الشَّرَطُ ثم الثُّرَيَّا ثم الشَّتَوِيُّ، وأَنْواؤُه الجَوْزاءُ، ثمَّ الذِّراعانِ، ونَثْرَتُهما، ثمَّ الجَبْهةُ، وهي آخِر الشَّتَوِيِّ، وأَوَّلُ الدَّفَئِيّ والصَّيْفِي، ثم الصَّيْفِيُّ، وأَنْواؤُه السِّماكانِ الأَوَّل الأَعْزَلُ، والآخرُ الرَّقيبُ، وما بين السِّماكَيْنِ صَيف، وهو نحو من أَربعين يوماً، ثمَّ الحَمِيمُ، وهو نحو من عشرين ليلة عند طُلُوعِ \<ص:177>
الدَّبَرانِ، وهو بين الصيفِ والخَرِيفِ، وليس له نَوْءٌ، ثمَّ الخَرِيفِيُّ وأَنْواؤُه النَّسْرانِ، ثمَّ الأَخْضَرُ، ثم عَرْقُوتا الدَّلْوِ الأُولَيانِ. قال أَبو منصور: وهما الفَرْغُ الـمُقَدَّمُ. قال: وكلُّ مطَر من الوَسْمِيِّ إِلى الدَّفَئِيِّ ربيعٌ. وقال الزجاج في بعض أَمالِيهِ وذَكر قَوْلَ النبي، صلى اللّه عليه وسلم: مَنْ قال سُقِينا بالنَّجْمِ فقد آمَنَ بالنَّجْم وكَفَر باللّهِ، ومن قال سَقانا اللّهُ فقد آمَنَ باللهِ وكَفَر بالنَّجْمِ. قال: ومعنى مُطِرْنا بِنَوْءِ كذا، أَي مُطِرْنا بطُلوع نجم وسُقُوط آخَر. قال: والنَّوْءُ على الحقيقة سُقُوط نجم في الـمَغْرِب وطُلوعُ آخَرَ في المشرق، فالساقِطةُ في المغرب هي الأَنْواءُ، والطالِعةُ في المشرق هي البَوارِحُ. قال، وقال بعضهم: النَّوْءُ ارْتِفاعُ نَجْمٍ من المشرق وسقوط نظيره في المغرب، وهو نظير القول الأَوَّل، فإِذا قال القائل مُطِرْنا بِنَوْءِ الثرَيَّا، فإِنما تأْويله أَنـَّه ارتفع النجم من المشرق، وسقط نظيره في المغرب، أَي مُطِرْنا بما ناءَ به هذا النَّجمُ. قال: وإِنما غَلَّظَ النبيُّ، صلى اللّه عليه وسلم، فيها لأَنَّ العرب كانت تزعم أَن ذلك المطر الذي جاءَ بسقوطِ نَجْمٍ هو فعل النجم، وكانت تَنْسُبُ المطر إِليه، ولا يجعلونه سُقْيا من اللّه، وإِن وافَقَ سقُوطَ ذلك النجم المطرُ يجعلون النجمَ هو الفاعل، لأَن في الحديث دَلِيلَ هذا، وهو قوله: مَن قال سُقِينا بالنَّجْمِ فقد آمَنَ بالنَّجْم وكَفَرَ باللّهِ. قال أَبو إِسحق: وأَما من قال مُطِرْنا بُنَوْءِ كذا وكذا ولم يُرِدْ ذلك المعنى ومرادُه أَنـَّا مُطِرْنا في هذا الوقت، ولم يَقْصِدْ إِلى فِعْل النجم، فذلك، واللّه أَعلم، جائز، كما جاءَ عن عُمَر، رضي اللّه عنه، أَنـَّه اسْتَسْقَى بالـمُصَلَّى ثم نادَى العباسَ: كم بَقِيَ مِن نَوْءِ الثُرَيَّا؟ فقال: إِنَّ العُلماءَ بها يزعمون أَنها تَعْتَرِضُ في الأُفُقِ سَبْعاً بعد وقُوعِها، فواللّهِ ما مَضَتْ تلك السَّبْعُ حتى غِيثَ الناسُ، فإِنما أَراد عمر، رضي اللّه تعالى عنه، كم بَقِيَ من الوقت الذي جرت به العادة أَنـَّه إِذا تَمَّ أَتَى اللّهُ بالمطر. قال ابن الأَثير: أَمـَّا مَنْ جَعلَ الـمَطَر مِنْ فِعْلِ اللّهِ تعالى، وأَراد بقوله مُطِرْنا بِنَوْءِ كذا أَي في وَقْت كذا، وهو هذا النَّوْءُ الفلاني، فإِن ذلك جائز أَي إِن اللّهَ تعالى قد أَجْرَى العادة أَن يأْتِيَ الـمَطَرُ في هذه الأَوقات. قال: ورَوى عَليٌّ، رضي اللّه عنه، عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنـَّه قال في قوله تعالى: وتَجْعَلُون رِزْقَكم أَنـَّكم تُكَذِّبُونَ؛ قال: يقولون مُطِرْنا بنوءِ كذا وكذا. قال أَبو منصور: معناه: وتَجْعَلُون شُكْرَ رِزْقِكم، الذي رَزَقَكُمُوه اللّهُ، التَّكْذِيبَ أَنـَّه من عندِ الرَّزَّاقِ، وتجعلون الرِّزْقَ من عندِ غيرِ اللّهِ، وذلك كفر؛ فأَمـَّا مَنْ جَعَلَ الرِّزْقَ مِن عِندِ اللّهِ، عز وجل، وجَعَل النجمَ وقْتاً وقَّتَه للغَيْثِ، ولم يَجعلْه الـمُغِيثَ الرَّزَّاقَ، رَجَوْتُ أَن لا يكون مُكَذِّباً، واللّه أَعلم. قال: وهو معنى ما قاله أَبو إِسحق وغيره من ذوي التمييز. قال أَبو زيد: هذه الأَنْواءُ في غَيْبوبة هذه النجوم. قال أَبو منصور: وأَصل النَّوْءِ: الـمَيْلُ في شِقٍّ. وقيل لِمَنْ نَهَضَ بِحِمْلِهِ: ناءَ به، لأَنـَّه إِذا نَهَضَ به، وهو ثَقِيلٌ، أَناءَ الناهِضَ أَي أَماله. وكذلك النَّجْمُ، إِذا سَقَطَ، مائلٌ نحوَ مَغِيبه الذي يَغِيبُ فيه، وفي بعض نسخ الإِصلاح: ما بِالبادِيَةِ أَنْوَأُ من فلان، أَي أَعْلَمُ بأَنْواءِ النُّجوم منه، ولا فعل له. وهذا أَحد ما جاءَ من هذا الضرب من غير أَن يكون له فِعْلٌ، وإِنما هو من باب أَحْنَكِ الشَّاتَيْنِ وأَحْنَكِ البَعِيرَيْنِ. \<ص:178>
قال أَبو عبيد: سئل ابن عبَّاس، رضي اللّه عنهما، عن رجل جَعَلَ أَمْرَ امْرَأَتِه بِيَدِها، فقالت له: أَنت طالق ثلاثاً، فقال ابن عَبَّاس: خَطَّأَ اللّهُ نَوْءَها أَلاّ طَلَّقَتْ نَفْسها ثلاثاً. قال أَبو عبيد: النَّوْءُ هو النَّجْم الذي يكون به المطر، فَمن هَمَز الحرف أَرادَ الدُّعاءَ عليها أَي أَخْطَأَها الـمَطَرُ، ومن قال خطَّ اللّهُ نَوْءَها جَعَلَه من الخَطِيطَةِ. قال أَبو سعيد: معنى النَّوْءِ النُّهوضُ لا نَوْءُ المطر، والنَّوْءُ نُهُوضُ الرَّجل إِلى كلِّ شيءٍ يَطْلُبه، أَراد: خَطَّأَ اللّهُ مَنْهَضَها ونَوْءَها إِلى كلِّ ما تَنْوِيه، كما تقول: لا سَدَّدَ اللّهُ فلاناً لـما يَطْلُب، وهي امرأَة قال لها زَوْجُها: طَلِّقي نَفْسَكِ، فقالت له: طَلَّقْتُكَ، فلم يَرَ ذلك شيئاً، ولو عَقَلَتْ لَقالَتْ: طَلَّقْتُ نَفْسِي.
وروى ابن الأَثير هذا الحديثَ عن عُثمانَ، وقال فيه: إِنَّ اللّهَ خَطَّأَ نَوْءَها أَلاَّ طَلَّقَتْ نَفْسَها. وقال في شرحه: قيل هو دُعاءٌ عليها، كما يقال: لا سَقاه اللّه الغَيْثَ، وأَراد بالنَّوْءِ الذي يَجِيءُ فيه الـمَطَر. وقال الحربي: هذا لا يُشْبِهُ الدُّعاءَ إِنما هو خبر، والذي يُشْبِهُ أَن يكون دُعاءً حَدِيثُ ابن عَبَّاسٍ، رضي اللّه عنهما: خَطَّأَ اللّهُ نَوْءَها، والمعنى فيهما لو طَلَّقَتْ نَفْسَها لوقع الطَّلاق، فحيث طَلَّقَتْ زوجَها لم يَقَعِ الطَّلاقُ، وكانت كمن يُخْطِئُه النَّوْءُ، فلا يُمْطَر. وناوَأْتُ الرَّجُلَ مُناوَأَةً ونِوَاءً: فاخَرْتُه وعادَيْتُه. يقال: إِذا ناوَأْتَ الرجلَ فاصْبِرْ، وربما لم يُهمز وأَصله الهمز، لأَنـَّه من ناءَ إِلَيْكَ ونُؤْتَ إِليه أَي نَهَضَ إِليكَ وَنهَضْتَ إِليه. قال الشاعر: إِذا أَنْتَ ناوَأْتَ الرِّجالَ، فَلَمْ تَنُؤْ *  بِقَرْنَيْنِ، غَرَّتْكَ القُرونُ الكَوامِلُ ولا يَسْتَوِي قَرْنُ النِّطاحِ، الذي به *  تَنُوءُ، وقَرْنٌ كُلَّما نُؤْتَ مائِلُ والنَّوْءُ والـمُناوَأَةُ: الـمُعاداةُ. وفي الحديث في الخيل: ورجُلٌ رَبَطَها فَخْراً ورِياءً ونِوَاءً لأَهل الإِسلام، أَي مُعاداةً لهم. وفي الحديث: لا تَزالُ طائفةٌ من أُمـّتي ظاهرينَ على مَن ناوَأَهم؛ أَي ناهَضَهم وعاداهم.

### Türkçe

**ناءَ بِحِمْلِه** **يَنُوءُ** **نَوْءاً** ve **تَنْوَاءً**: çabayla ve meşakkatle kalktı. Ve denildi ki: ağırlaştırıldı da düştü; o hâlde o zıt anlamlılardandır. Aynı şekilde: **نُؤْتُ به**. Ve denilir: **ناءَ بالحِمْل**; eğer onunla ağırlaşmış olarak kalkarsa. Ve **ناءَ به الحِمْلُ**; eğer onu ağırlaştırırsa.

Ve kadın, **تَنُوءُ بها عَجِيزَتُها**; yani onu ağırlaştırır. Ve o, **تَنُوءُ بِعَجِيزَتِها**; yani ağırlaşmış olarak onunla kalkar. Ve **ناءَ به الحِمْلُ** ve **أَناءَه**; **أَناعَه** gibi: onu ağırlaştırdı ve eğdi; nitekim “**ذهَبَ به** ve **أَذْهَبَه**” denilir, anlamca.

Ve Yüce sözü: “**ما إِنَّ مَفاتِحَه لَتَنُوءُ بالعُصْبةِ أُولي القُوَّةٍ**.”
Dedi ki: onun **نُوْءُها بالعُصْبةِ**’si, onları ağırlaştırmasıdır. Ve anlam: “Şüphesiz onun anahtarları, **لَتَنُوءُ بالعُصْبةِ**”; yani ağırlığından onları eğer; artık **باء**’yı soktuğun zaman “**تَنُوءُ بهم**” dersin; nitekim Allah تعالى şöyle dedi: “**آتُوني أُفْرِغْ عَليْه قِطْراً**.” Ve anlam: “Bana **بقِطْرٍ** getirin, onun üzerine dökeyim”; artık **باء**’yı kaldırdığın zaman fiile başında bir ziyade yapmış olursun. Ferrâ dedi ki: Arapçadan bir adam şöyle demiştir:

\<ص:175>
“Şüphesiz topluluk, onun anahtarlarıyla **لَتَنُوءُ**”; böylece fiil anahtarlara çevrilmiştir; nitekim recez söyleyen şöyle dedi:
“Şüphesiz bir kandil, övüncü pek kerimdir,
Göz onunla süslenir, ne zaman onu açığa vursan.”
Oysa gözle süslenen odur; artık eğer “**آتوا**” ile bu işitilmişse, bu bir veçhedir; değilse, adam anlamı bilmemiştir. Ezherî dedi ki: Bana bazı Araplar şu beyti okudu:
“Ta ki eklemleri birleştiği vakit, * ve **ناءَ**, sol tarafın yarığında, omzu”
Yani okçu; yayı aldığı ve çektiği zaman ona meyletti. Dedi ki: Ve görürüz ki Arapların “**ما ساءَكَ وناءَكَ**” sözü de bundandır; ancak o, **ألف**’i attı; çünkü o, **ساءَكَ**’a tâbidir; nitekim Araplar şöyle dedi: “Bir yemek yedim de o bana **هَنَأَني** ve **مَرَأَني** oldu”; bunun anlamı, tek başına getirildiğinde “**أَمْرَأَني**”dir; sonra, içinde **ألف** bulunmayan şeye tâbi kılındığı için ondan **ألف**’i sildi. Ve anlamı: “**ما ساءَكَ وأَناءَكَ**”dır. Aynı şekilde: “Şüphesiz ben ona **بالغَدايا والعَشايا** ile gelirim”; hâlbuki **الغَداةُ** “**غَدايا**” üzerine çoğul yapılmaz. Ferrâ dedi ki: “**لَتُنِيءُ بالعُصْبةِ**”: onu ağırlaştırır. Ve dedi ki:
“Şüphesiz ben, senin deden hakkı için, borçluyu ödemem; isterse * ödeme vakti gelsin, ve ciğerim ona yumuşamış olmasın,
Ancak bir **أَرْزَنٍ** sopası; yongası uçmuştur, * onun darbesi avuç ve pazuyla **تَنُوءُ**”
Yani onun darbesi avucu ve pazuyu ağırlaştırır. Ve dediler: “Onun yanında bende, onu kötüleyecek ve onu ağırlaştıracak şey vardır”; yani onu ağırlaştıran ve onu kötüleyen ve onu ağırlaştıran şey. Bazıları dedi ki: “**ساءَه وناءَه**”i kastetti; ancak “**ناءَه**” dedi; hâlbuki o geçişli olmaz; **ساءَه** sebebiyle. Onlar tek başına söylediklerinde “**أَناءَه**” derler; çünkü onlar “**ناءَه**”i, geçişli olmadığı hâlde, **ساءَه**’ın yeri için, söz ikileşsin diye söylediler.

Ve **النَّوْءُ**: yıldız; batışa doğru meylettiği zaman. Çoğulu **أَنْواءٌ** ve **نُوآنٌ**dur; bunu İbn Cinnî nakletti; **عَبْد** ve **عُبْدانٍ**, **بَطْنٍ** ve **بُطْنانٍ** gibi. Hassân b. Sâbit, Allah ondan razı olsun, dedi ki:
“Ve Yesrib bilirsin ki biz oradayız, * yağmur kıtlaştığı zaman, onun **نُوآنُها**’sı”
Ve o, **ناءَ نَوْءاً**; ve **اسْتَناءَ**; ve **اسْتَنْأَى** yaptı; sonuncusu kalb üzerinedir. Dedi ki:
“Çeker ve **يَسْتَنْئِي** bir yükseltiyi; sanki o * bir çalılıkta, ses çınladığı vakit, bir sürücüdür”
Ebû Hanîfe dedi ki: “**اسْتَنْأَوُا الوَسْمِيَّ**”: ona baktılar; aslı **النَّوْءِ**’dendir; hemzeyi öne aldı. Ve İbn Ahmer’in sözü:
“Faziletli, adil, hidayet edici; tabiatı seçkindir, * ve **الـمُسْتَناءُ**, yağmur kıtlaştığı vakit”
**الـمُسْتَنَاءُ**: **نَوْءُه**’u istenen kimse. Ebû Mansûr dedi ki: anlamı, yardımı istenen kimsedir. Ve denildi ki: **النَّوْءِ**’nün anlamı, fecr ile birlikte batıda menzillerden bir yıldızın düşmesi ve onun rakibinin doğmasıdır; o, ona karşılık gelen başka bir yıldızdır; aynı saatinde doğuda; her gece on üç güne kadar. Ve böylece onlardan her yıldız, yılın bitimine kadar; **الجَبْهةَ** hariç; çünkü onun on dört günü vardır; böylece hepsi yılın bitimiyle biter. Dedi ki: Ona ancak **نَوْءاً** adı verildi; çünkü batıcı düştüğü zaman doğucu **ناءَ** eder; ve o doğuş, **النَّوْءُ**dur. Bazıları **النَّوْءَ**’ü düşüş kılar; sanki o zıt anlamlılardandır. Ebû Ubeyd dedi ki: **النَّوْءِ**’nde onun düşüş olduğu, ancak bu yerde işitilmiştir; ve Araplar yağmurları, rüzgârları, sıcağı ve soğuğu, onlardan düşene nispet ederdi. Ve

\<ص:176>
Asmaî dedi ki: onlardan doğana, onun saltanatında; böylece “**مُطِرْنا بِنَوْءِ كذا**” dersin. Ebû Hanîfe dedi ki: yıldızın **نَوْءُ**’ü, sabahleyin yakaladığı ilk düşüştür; yıldızlar **بالـمُصُوحِ**’a niyetlendiği zaman; bu, yayılan fecrin beyazlığındadır. Tehzîb: **ناءَ النجمُ يَنْوءُ نَوْءاً**; eğer düştüyse. Ve hadiste: “Câhiliye işinden üç şey: neseblere dil uzatma, ağıt yakma ve **الأَنْواءُ**.” Ebû Ubeyd dedi ki: **الأَنواءُ**, yılın bütün zamanlarında—yaz, kış, ilkbahar, sonbahar—bilinen doğuş yerlerine sahip yirmi sekiz yıldızdır; onlardan her on üç gecede bir yıldız, fecrin doğuşuyla batıda düşer; ve ona karşılık bir başkası, aynı saatinde doğuda doğar; ikisi de bilinen, adlandırılmıştır. Bu yirmi sekizin hepsinin tamamlanması, yılın tamamlanmasıyladır; sonra iş, gelecek yılın yeniden başlamasıyla ilk yıldıza döner. Araplar câhiliyede, onlardan bir yıldız düşüp bir başkası doğduğu zaman derlerdi ki: mutlaka o sırada bir yağmur yahut rüzgâr olur; böylece o sırada olan her yağmuru o yıldıza nispet ederlerdi; “**مُطِرْنا بِنَوْءِ الثُرَيَّا** ve **الدَّبَرانِ** ve **السِّماكِ**” derlerdi. **الأَنْوَاءُ**’nun teki **نَوْءٌ**dur.
Dedi ki: Ona ancak **نَوْءاً** adı verildi; çünkü onlardan düşen batıda düştüğü zaman, doğan doğuda **ناءَ** eder; **يَنُوءُ نَوْءاً**; yani kalktı ve doğdu; ve o kalkış **النَّوْءُ**dur; böylece yıldız onunla adlandırıldı. Ve bu, her ağır ve yavaş kalkandır; çünkü o, kalkışında **يَنُوءُ** eder. Ve **النَّوْءُ** düşüş de olabilir. Dedi ki: **النَّوْءَ**’ün düşüş olduğu, ancak bu yerde işitilmiştir. Zü’r-Rumme dedi ki:
“Arka tarafıyla **تَنُوءُ** eder; böylece kalkışı ağır ağırdır; * ve yakın bir yerden yavaşça yürür de nefesi kesilir”
Anlamı: onun arka tarafı—ki o **عَجيزَتُها**’dır—büyüklüğü ve kalçasındaki etin çokluğu sebebiyle onu yere doğru ağırlaştırır. Dedi ki: Bu, fiilin çevrilmesidir, ayrıca. Ve denildi ki: **النَّوْءِ** ile batışı kastetti; o zıt anlamlılardandır. Şemr dedi ki: Ebû Ubeyd’in kastettiği bu yirmi sekiz, ayın menzilleridir; Araplar ve başkaları—Farslar, Rumlar, Hindliler—katında bilinir; onların yirmi sekiz olduğunda ihtilaf etmediler; ay her gece onlardan bir menzile iner. Ondandır Yüce sözü: “**والقَمَرَ قَدَّرْناه مَنازِلَ**.” Şemr dedi ki: Onları Hintçe, Rumca ve Farsça tercüme edilmiş olarak gördüm. Dedi ki: Ve Arapça olarak, İbnü’l-A‘râbî’nin bana haber verdiğine göre: **الشَّرَطانِ**، **والبَطِينُ**، **والنَّجْمُ**، **والدَّبَرانُ**، **والهَقْعَةُ**، **والهَنْعَةُ**، **والذِّراع**، **والنَّثْرَةُ**، **والطَّرْفُ**، **والجَبْهةُ**، **والخَراتانِ**، **والصَّرْفَةُ**، **والعَوَّاءُ**، **والسِّماكُ**، **والغَفْرُ**، **والزُّبانَى**، **والإِكْليلُ**، **والقَلْبُ**، **والشَّوْلةُ**، **والنَّعائمُ**، **والبَلْدَةُ**، **وسَعْدُ الذَّابِحِ**، **وسَعْدُ بُلَعَ**، **وسَعْدُ السُّعُود**، **وسَعْدُ الأَخْبِيَةِ**، **وفَرْغُ الدَّلْو المُقَدَّمُ**، **وفَرْغُ الدَّلْوِ الـمُؤَخَّرُ**، **والحُوتُ**. Dedi ki: Araplar onların hepsiyle **تَسْتَنِيءُ** etmez; ancak **الأَنْواءِ** ile onların bir kısmını anar; ve onlar şiirlerinde ve sözlerinde bilinir. Ve İbnü’l-A‘râbî derdi ki: yanında yağmur olmadıkça **نَوْءٌ** olmaz; yoksa **نَوْءَ** yoktur. Ebû Mansûr dedi ki: Yağmurun ilki: **الوَسْمِيُّ**; ve onun **أَنْواؤُه**’u: **العَرْقُوتانِ الـمُؤَخَّرتانِ**. Ebû Mansûr dedi ki: onlar **الفَرْغُ الـمُؤَخَّر** sonra **الشَّرَطُ** sonra **الثُّرَيَّا** sonra **الشَّتَوِيُّ**’dür; ve onun **أَنْواؤُه**’u: **الجَوْزاءُ**; sonra **الذِّراعانِ** ve onların **نَثْرَتُهما**’sı; sonra **الجَبْهةُ**; o, **الشَّتَوِيِّ**’nin sonu ve **الدَّفَئِيّ** ile **الصَّيْفِي**’nin başıdır; sonra **الصَّيْفِيُّ**; ve onun **أَنْواؤُه**’u: **السِّماكانِ**; ilki **الأَعْزَلُ**, diğeri **الرَّقيبُ**; ve iki **السِّماك** arasındaki yazdır; o, yaklaşık kırk gündür; sonra **الحَمِيمُ**; o, **الدَّبَرانِ**’ın doğuşunda yaklaşık yirmi gecedir; o, yaz ile sonbahar arasındadır; onun **نَوْءٌ**’ü yoktur; sonra **الخَرِيفِيُّ**

\<ص:177>
ve onun **أَنْواؤُه**’u: **النَّسْرانِ**; sonra **الأَخْضَرُ**; sonra **عَرْقُوتا الدَّلْوِ الأُولَيانِ**. Ebû Mansûr dedi ki: onlar **الفَرْغُ الـمُقَدَّمُ**’dır. Dedi ki: **الوَسْمِيِّ**’den **الدَّفَئِيِّ**’ye kadar her yağmur bahardır. Zecâc, bazı emâlîsinde, Peygamberin—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—şu sözünü zikretti: “Kim ‘**سُقِينا بالنَّجْمِ**’ derse, yıldıza iman etmiş ve Allah’ı inkâr etmiş olur; kim ‘Bize Allah su verdi’ derse, Allah’a iman etmiş ve yıldızı inkâr etmiş olur.” Dedi ki: “**مُطِرْنا بِنَوْءِ كذا**”nın anlamı: bir yıldızın doğuşu ve bir başkasının düşüşüyle yağmurlandık. Dedi ki: **النَّوْءُ** hakikatte, batıda bir yıldızın düşmesi ve doğuda bir başkasının doğmasıdır; böylece batıda düşenler **الأَنْواءُ**, doğuda doğanlar **البَوارِحُ**’tır. Dedi ki: Ve bazıları dedi: **النَّوْءُ**, doğudan bir yıldızın yükselmesi ve onun benzerinin batıda düşmesidir; bu, birinci sözün benzeridir. Artık söyleyen “**مُطِرْنا بِنَوْءِ الثرَيَّا**” dediği zaman, onun te’vili ancak şudur: yıldız doğudan yükseldi ve onun benzeri batıda düştü; yani bu yıldızın onunla **ناءَ** ettiği şeyle yağmurlandık.
Dedi ki: Peygamber—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—bunda ancak şiddetlendirdi; çünkü Araplar, o yıldızın düşmesiyle gelen o yağmurun yıldızın fiili olduğunu sanırdı; ve yağmuru ona nispet ederdi; onu Allah’tan bir sulama kılmazlardı; ve eğer o yıldızın düşüşü yağmura denk gelirse, yıldızı fail kılarlardı; çünkü hadiste bunun delili vardır; o da onun sözü: “Kim ‘**سُقِينا بالنَّجْمِ**’ derse, yıldıza iman etmiş ve Allah’ı inkâr etmiş olur.” Ebû İshâk dedi ki: Ama kim “**مُطِرْنا بُنَوْءِ كذا وكذا**” der ve o anlamı kastetmez; muradı “biz bu vakitte yağmurlandık” olur ve yıldızın fiiline kastetmezse, bu—Allah daha iyi bilir—caizdir; nitekim Ömer’den, Allah ondan razı olsun, gelmiştir: o, musallâda yağmur duası yaptı; sonra Abbâs’a seslendi: “**كم بَقِيَ مِن نَوْءِ الثُرَيَّا؟**” O dedi ki: “Onu bilen âlimler, onun düşüşünden sonra ufukta yedi gün enlemesine durduğunu sanırlar.” Allah’a yemin olsun, o yedi geçmeden insanlar yağmura kavuşturuldu. Ömer’in muradı—Allah تعالى ondan razı olsun—ancak şuydu: âdetin, tamamlandığında Allah’ın yağmuru getirdiği vakitten ne kadar kaldı?
İbnü’l-Esîr dedi ki: Yağmuru Allah تعالى’nın fiilinden kılan ve “**مُطِرْنا بِنَوْءِ كذا**” sözüyle “yani şu vakitte”yi kasteden—ki o, şu falan **النَّوْءُ**’dür—kimseye gelince: bu caizdir; yani Allah تعالى, bu vakitlerde yağmurun gelmesi âdetini yürütmüştür. Dedi ki: Ve Ali, Allah ondan razı olsun, Peygamberden—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—rivayet etti: Yüce sözü “**وتَجْعَلُون رِزْقَكم أَنـَّكم تُكَذِّبُونَ**” hakkında dedi ki: “Onlar ‘**مُطِرْنا بنوءِ كذا وكذا**’ derler.” Ebû Mansûr dedi ki: anlamı: “Size Allah’ın rızık olarak verdiği rızkınızın şükrünü, rızık verenden geldiğini yalanlamak kılıyorsunuz; ve rızkı Allah’tan başkasından kılıyorsunuz; bu küfürdür.” Ama rızkı Allah’tan kılan, yıldızı yağmur için vakit kılınmış bir vakit yapan ve onu rızık veren yağdırıcı kılmayan kimseye gelince: umarım ki yalanlayıcı olmaz; Allah daha iyi bilir. Dedi ki: Bu, Ebû İshâk’ın ve temyiz sahiplerinden başkalarının söylediğinin anlamıdır. Ebû Zeyd dedi ki: Bu **الأَنْواءُ**, bu yıldızların kayboluşundadır.
Ebû Mansûr dedi ki: **النَّوْءِ**’nün aslı: bir tarafta meyildir. Ve yüküyle kalkan kimseye “**ناءَ به**” denildi; çünkü onunla kalktığı zaman—o ağır iken—kalkanı **أَناءَ** etti; yani onu eğdi.
Aynı şekilde yıldız; düştüğü zaman, içinde battığı batışına doğru meyillidir. Ve **الإِصلاح**’ın bazı nüshalarında: “Çölde falandan daha **أَنْوَأُ** yoktur”; yani yıldızların **أَنْواءِ**’ını ondan daha iyi bilendir; ve onun fiili yoktur. Bu, bu türden, fiili olmaksızın gelen şeylerden biridir; ancak o, “**أَحْنَكِ الشَّاتَيْنِ**” ve “**أَحْنَكِ البَعِيرَيْنِ**” babındandır.

\<ص:178>
Ebû Ubeyd dedi ki: İbn Abbâs’a, Allah ikisinden razı olsun, karısının işini onun eline veren bir adam hakkında soruldu; kadın ona: “Sen üç talâkla boşsun” dedi. İbn Abbâs dedi ki: “Allah onun **نَوْءَ**’ünü hatalı kılsın; keşke kendisini üçle boşasaydı.”
Ebû Ubeyd dedi ki: **النَّوْءُ**, yağmurun kendisiyle olduğu yıldızdır. Artık kim harfi hemzelerse, ona beddua kastetmiştir; yani yağmur onu ıskaladı. Kim “Allah onun **نَوْءَ**’ünü **خطَّ** etti” derse, onu **الخَطِيطَةِ**’den kılmış olur. Ebû Saîd dedi ki: **النَّوْءِ**’nün anlamı, yağmurun **نَوْءُ**’ü değil, kalkıştır; ve **النَّوْءُ**, adamın istediği her şeye doğru kalkışıdır. Muradı: Allah onun her niyet ettiği şeye doğru kalkışını ve **نَوْءَ**’ünü hatalı kılsın; nitekim “Allah falanı, istediği şeye muvaffak kılmasın” dersin. O, kocasının kendisine “Kendini boşa” dediği bir kadındır; o da ona: “Seni boşadım” dedi; bunu bir şey saymadı. Eğer akletseydi: “Kendimi boşadım” derdi.
İbnü’l-Esîr bu hadisi Osman’dan rivayet etti ve onda şöyle dedi: “Şüphesiz Allah onun **نَوْءَ**’ünü hatalı kıldı; keşke kendisini boşasaydı.” Şerhinde dedi ki: denildi ki bu, ona bedduadır; nitekim “Allah ona yağmur vermesin” denilir; ve **النَّوْءِ** ile yağmurun geldiği şeyi kastetti. Harbî dedi ki: Bu, bedduaya benzemez; ancak haberdir. Bedduaya benzeyen, İbn Abbâs’ın hadisi, Allah ikisinden razı olsun: “Allah onun **نَوْءَ**’ünü hatalı kılsın.” İkisinde de anlam: eğer kendisini boşasaydı talâk vaki olurdu; kocasını boşadığı için talâk vaki olmadı; ve o, **النَّوْءُ**’ün ıskaladığı kimse gibi oldu; böylece yağmur yağdırılmaz.

Ve **ناوَأْتُ الرَّجُلَ مُناوَأَةً ونِوَاءً**: onunla övüştüm ve ona düşmanlık ettim. Denilir: “Eğer adamla **ناوَأْتَ** edersen sabret.” Bazen hemzelenmez; aslı hemzedir; çünkü o, “**ناءَ إِلَيْكَ** ve **نُؤْتَ إِليه**”dendir; yani sana doğru kalktı ve sen ona doğru kalktın. Şair dedi ki:
“Eğer sen erkeklerle **ناوَأْتَ** edersen, sonra **تَنُؤْ** etmezsen * iki boynuzla, olgun boynuzlar seni aldatır
Ve boynuz tokuşturmanın boynuzu eşit olmaz; onunla * **تَنُوءُ** ettiğin; ve bir boynuz ki her ne zaman ona doğru **نُؤْتَ** edilse meyillidir”
Ve **النَّوْءُ** ve **الـمُناوَأَةُ**: düşmanlıktır. Ve atlar hakkında hadiste: “Bir adam onu, övünç, riya ve İslâm ehline **نِوَاءً** için bağladı”; yani onlara düşmanlık olarak. Ve hadiste: “Ümmetimden bir taife, kendileriyle **ناوَأَ** edenlere karşı daima üstün olarak kalacaktır”; yani onlara karşı koydu ve onlara düşmanlık etti.
